ELVCIDATO-
J?.IVM ECCLESIASTI-
C V A/, JD officivm
ecclefi^ pertinentia pla-
nius exponens : &
quatuor libros
comple -
dens.
X
Pnmm, hymnos dctcmpcrc&Ana/s p^totu
aiim ffnaum,a<iciia explanatione, declarat.
EecIefia(Kca,antiph(iJ
benediaionibns can.
explanat ' palehalis & fondum : familiaritet
Q_VA
R T A AE D I T I o;
Apud PoncetumlePreux, invias. lacobUubm.
erCgmo iupi, eregione Macittinorun»;
i f 4 8.
/
i -
V .., \
V
V
i/
■ • ' *• A ^
y"
■}
« t
V*>v
Si''''
r-!
v:'
•5 '
S/' ^
*
-r* ^Li
.-.J,
^■im,«;rr/.i^
•4^ /•? <irb**r
tiQii-mviA iifcp^ i bl^?. J
.UlTL^^*3^k^ '
^ T ■ '>^T-''>-' i
. . I Jt otfe
" --'iC- T .-'■.■‘^‘"'i^ t
r. ' ' _ _ Ii .’ ^ . T - .*
-coL;-?o ;:!!>•“ • ‘
'I
t«;y >ed IgrSooglc
4
X £ V E R JE o IN CH K I S TO
Patri ae Domino D . loatmi Gozthon, dc Zclcflhc
fuptriorc in Pannonia : Ecdcpa lauricnfis Epifcopo
dig^ifiimo, locique eiufdm comiti perpetuo: ludocus
Clichthoucus Neoportuenfii t facrg Tljeologiapro
feffor hunulUmus:
D monet nos diuinus P/aItes,/^a- P/4/.
tifsime antiftes; quod deo fapienter
pipiamus, non folafcilicetnuda ver
oa ore proferentw^d dc piam coru
intclligentiam aefenfum, mente in
deum excitata meditates. Qijod pia
ne non tantum ad pi^odiam 6c facram pfalmoru
decantationem accommodandum putem ; verum-
etiam & ad omnem qu» deo rite exhibetur Iauda>
donem ac orationem: quandoquidem omnis illa fi- ^
cut TcStc integreque proferri a mynidris ccclefiafti
tis debet; ita & une intelligi, quo animum orantis
intentius m deam engat dfcfyncerius affedumred _
dat. Ide quoque docet deiloquus Paulus ad Corin-
thios /cribens.OraboCinquiOfpiritu.orabo & men
te : pfidlam {piritu,pfy lam & mente. Vbi & /piritu
& mete orare vocat, di uinas quidem laudes ore de-
tiromcte,& eas intellieetia meteque capere. Qjtod
fi defit corufnquai deo conciniuitur intelledus:
mens orantis plerumque ociofa eft , & fine opera-
tione intention^que in, deum. £t tunc potifsimum
id locum habet:quod dominus' per Eiaiam prophe ^
tam conqueritur ,aim ait.Populus hic labiis me fio
norafccor autem eorum longe eft a me. Q^od pras
iertim in viris ecclefiafticis ftunmopere dignam eft:
A ii 4Tcprc-
l
. EPISTOIA.
jcprchcnfionc,& virio dandum; quoniam ip/brum
partes funt & munia , non modo pro fcipfis, fed 3c
pro tota fidelium ecdefia preces ad deum fundere, *
&iugiter illi facrifidiun laudis & orationum liba-
mina publico mynifterio offerre. Aftipulatur eide
fententia; praeclarus etiam vir Cafsiodorus,in pro-
logo expolitionis pldmorum dicens. Veruntamen
nequaquam nobis vt pfitads meruJifquc vernandu
eft qui dum verba noftra conantur imitari, quid ta-
men canant , nofcuntur modis omnibus ignorare.
Melos fiquidem blandum, animos obledat fed no
copellit ad lachrymas fruduolas , permulcet aures,
fed non ad fuperna erigit audientes. Corde autem
TfdLtt quod^ore didmus animaduerterc
' ‘ valeamus.ficut in pialtcrio legitur. Beatus populus
quiintelligit iubilationem. Et iterum . Q3om‘am
rex omnis terra: deus,pfaJIite fapienter . Philippus
EM46 quoque apoftolus cum regin? Candacis enuchum,
s c<2gnouiffet/cripturas ei fandas co-
petrter expofiut. ^i pofiquam quod legebat ad-
• tiertit Ihtim gratia baptifmatis exquifiuit , & mox
perfede munera falutis accepit. In Euangelio etiam
dominus ait. Omnis qui audit verbum regni & non
13 intelligit, venit malus & rapit quod feminatum eft
in corde eius. Vnde congrue datur intelligi hxc il-
lis prouenire non pofIe,qui fcriptiu*as fmdas puro
corde meretur aduertere.Hacc Cafsiqdorus.Quo-
drea vel maxime curandum eft.& enitenduvt qui-
cunque ecclefiaftids addidi funt officiis,f^tem me
dideriter intelligant ea qua: fingulo quoque die de-
emtanda occurrunt , 3c leditanda in perldlutione
diuinarum laudum, vt puta hymnos, canonemmif-
fx
epistola.
&,profis, Sttxtcrz id genus ad officium ccclcfia-
ilicxm attinentia: quo (ycaeriorem deo exhibeant
f3TiuIaCu,& tam corde quam voce , tam animo qua
corpore debitum illi pracftent obfequium ^ ipfum-
que adorent infpiritu 8c veritate ; quemadmodum
tefte Euangelio deus qui fpiritos ell^adorari petit.
Id fani frequentius folicito reuoluens animo gra
uifsima tiu paternitas,zcelo dom'is dei fucccfa,mui
to iam tempore indoluit tantim in ecclefia dei inua
lefcereinfiriam atque tam crafTam eorum qui iah-
fto myniflrat altari , 3c diuinas ex officio perfonat
laudes, ignorantiam vt rari admodum inuenianrur
qui exaft^ & integre quse legunt aut canunt, intclii
gant,qui eoru qua: ore expromunt fenfum capiant,
aut reda teneant percipiant/c'fen:entia.Vnde per-
multi ipibrum .redduntur animo aridi, inftir aquae
gelidi.de in diuinis perlbluedis officiis prorfusfex-
tindo (piritus feruore)tepidi,qui labiis quidem per
ftrc^onc iacra cantica fed incim 3 corde nullam eo -
rum tenent intelligentiam . Caeterum vt huic graui
morbo ia.m /ari erallanti & totum pene occupanti
Chriftianuni oroem, pro viribus occurrere mede •
riye poGit infignis tua dignitas, cura apud celeber-
rinum Parifiorum academiam diuer/aretur ad tem-
f>us,non pertae/a tara difficilem & longinquam d fo
o natali peregrinationem: vt more Pythagorae 5c
Platonis /Iluftflum philofophorum etiam apud ex-
teros praeclaras exquireret, & capefleret difciplinas;
me pro incredibili fua hamanitate in mutiuin fami
liaritatem & quotidianam congrefsionem afeitum;
a/siduis adhortata cft impulfibiis, & cotinua effiagi
tatione /blicitauit ? vt hymnos ccclcfiafticos qui in
r A iii ho-
I
e;p X st;ol A.j
!^Qris canomds quotidie decantantur fidii plana-
que expofitione elucidarem, quod illi nonnunqua
multis fcate^tnxedis liberariorumincuria pafiim
indu61is.*^ plaerique eorum non ftatimperuiapr^
fermt fententiam. fed abfti ufiore latendoremqj &
lucis indiga, vt etia i^rum millje canone auguuiisi
macopIcCTentc myfteria verbaq; lacratiidma,anno
tadonibus breuiufcijlis patendore reddere & dete
^ore.vt denique prolas quae incelebrarulo altaris
(Orificio ante Euangelium pro more eccleliailico
leguntur ‘ueenon oradones Dencdi<ftionum ecclc-
(ia^ic^u Sc caitcra^id genus familiari & aperta ex-
planadone enodare: q> & in iis occurrant tepius er
intelledu difficiles contextus . At ero diu
dus, fateor, hanc detia^ui fubire prouindam; cau
latus eam ad me nequaquam lpc(9are, aliis occupa-
tu grauioribus ftudiis 8c ardioribus implicatu ne-
godisjled podus ad peritu grinades profeflbre;
generibus carminu hymnico-
ru difiCTcre,^ cuiuli|j Ladni lermonis aperire len
tendamrillud infuper afferens, eos qui vel medio-
critergrammadas elemends funt infhtud.,lenfum
hymnorum, prolarum conlimilium oradonup>
aut proprii ingenii per/picacitatcluaque minerua,
aut librorum fuper his editorum diligenti leno-
ne penetrare fadle polle, neqj me fiiperuacuo illo
labore conllimi debere ; quo adiim agere viderer
Aut dari/simo loli faculam admouere velle, qu«e i
Jum ryddat conlpediorcm. Et certe vifum eft mi’
hi diidiiujn illud aliquanto humilius & lubmilsiusl
2u^ quodi mc lufcipi deberet, aut me* profef-
onis radonc diceret. Veru dignilsima tua pater-
nitas
I
ipr stol'a;
_ y
iuas creuangeko compertu imbej improBam im-'
portunitacc/u inflantiamque quotidiana 3c in p^>
Lmdo perfeuerantiam efFicad/simam clle ad quip-
piunSc a deo Se ab hominibus impetrandu exem-
plo mulieris Chanancae.poft crebram repuHam fi-
liae lu^falutem.conieputJB, exemplo itidem amici
ab amjco no<^e intempefta tres panes, & vidua* in-
terpellatis iniquum indicem pro fumenda vindifta
de fixo aduerl^o: non deftitit obnixius me quoti-
dianis quatere efHagitationibus,& GnQa improbi-
tate importunis petitionibus : donec cui^ nje in
fuam perpuliflet lentendam. Contcftata cft enim»
idipfixmad lacerdotis munus^quo (licet indignus)
fungor, congruenter atdnere,quod facerdotaJe of-
fidum clarius reddat, illiulque inuolucra& nodos
diflbluat, neque me publicam docedi prouindami
qua fulccpi.fruftuofius, vriliulvc ad quicquim ac -
commodiue polle aut exercere; quim quodlaccr-
dotes dei doceam vt quae legunt intelligant.Coten
in fixper fingularis tua prudentia , in mediuq^
adduxit» quddncutrc&e docent fabrilia fabri, &
Vfmtorum naturam nautae: ficut item agriculturam
probe tr^t durus arator: & artem militare .qui im
pigre 8c alsidue grauibus fiidauit in armis : ita con><
® uum effe ac decens, quod ficris initiatus,ecclelja
ibea: Ibrti addi&os fiiaeque milida: viios ea qua*
funt ecclefiallica rite edoceat, & praecipuam cos la
lutaribus documentis inftituendi curam gerat. Ita-
que vidus fiim, fateor, importunitate tuadignifsi-
me^fiil,rcd q omni oportunitate tepeftiuior cft,dc
comedabilior Viftus lu itide illa animi tui eximia
lynceritaterqua non propria: vtilitads,lcd public^
A iiii tantum
EPISTOLA.
6u[»tum rationem habens ea impenfius expetis fieri
qusE ad dei honorem, in omnibus quaredum & ad
animarum noftrarum falutem atttinent.quasque ad
cultum ccclefiafticum & maiorem diuinarum reru
fpeflant celebritatem. Viftus furn denique incredi
bili tiuin me beneficentia, qua ob fuicepta cumu-
l^tifsime atuareuerenda paternitate rriunera vfquc
aded illi fum obftriftus , vt ne minimam quidem il
loru parte condignaropeniatione aequare poflem.
Ne tamen ob hac tuoru in me naeritoru inxftimabi
icm magnitudinem nulla prorfus ipfis referatur gra
tia, quibus certe debetur qua maxima conixus fum
pro viribus elucubrare fuccifiuio ftudio hoc quod
tarbperc efflagitafti opus: non quidem qiuntu ex-
poicit ipia rei dignitas.icd quantfi valet tenuis mea
facultas‘pcrfuafum habens fingularem tium benc-
uolcntiam mihi quidem ptTfpe&isima facili venia
id excufituva.-qiiod minus futlficicnter aut plene di -
(cuflum cft in eo negotio , aut non fatis reclufum.
Enimuerd Mc noftra qualemcuque elucubratione,
Elucidatoriu ecclcfiafticiim inicripfi quoad ecclc-
fiafUcu pertinetia offici u atque in eo legenda, dice-
dave clarius elucidet. Eadem quadrifidam quadri-
partitam digefii.atqiic in quatuor libros difleftam.
Quoru primus h)Mrmos ecclefiafticos ; fecundus
nonullacatica.antiphonas, refpofdria Sc peculiares
quafda benedidiones: tertius aliquas miflas partes
praecipue prxfationes & canone : denique quartus
profis mifl^um explanabit Non tamen paisim om
nes hymnos aut proias promiicuc dilucidareinfti -
tui: quandoquide id maiore exigeret opera & ociu
qiiamipfe poflem in re praefati impedere fedeos
dun-
EPISTOLA.
* •
larat qui in frcqueciore ccclefi? vfii habcmr,& quo$
hinc di/cedc<i apud mj fcripcos rdiquifti pra: cjcre-
ris exponendos . Nihilo fecius prster illos interdii
alios adiiciamrquoru crebrior eft vTus & fcncctia di
enior queadmodil etiam fieri a me debere expeti-
iH- Meuvtique eritftudiu; genera carminu quibus
hymni cotexti fiint paucis deicribere,rhythmorum
ccclefiafttcoruin profis obferuatoru leges & numc
ros recefere. fi qua in illis ciTata autmendoiadepre
hciafuerit ad lima rcducere:authores ip/bru vbi mi
coperti fuerint nominatim exprimere. Dem u fi-
qua deinde occurrerit annotatione ^priadifFufius
cxpolcetia , aut cx gramatica , aut ex Icriptura facra
pcndctemilla a3du(fto probatoruauthoruteftimo
nio , approbationeve lanftoru eloquiorum ordine
verfiiii obferuato fiibnefta , neque exhorrebo ctia
caquar humilia vidcbutiu- aut rudimentis puerili-
bus perfimilia interdum vbi locus id cxpo/tulaue-
rit afferre, mihi perfiiadens no dedecoro fiim efie il
la familiarius explicari qua: ignominiofiim eft igno
rare,& longe iatius efie illa ipfa latius expromi:qiia
ignorata intelligentiainfirmis prarcluderc Siquid3
vt ita facere , mini lege pi «Elcripfifti ; & eorfi etiam
quae ad gramatica attinent ratione , expetifii decla '
ratione,fi quando res ipfa popofeerit adiedum iri.
Si itaque id a me fa^ efie damnauerint aut impro
bauerint aliqui tibi hoc exigenti ca culpa, qusc cer -
te nulla eft ,afcribat cui malui vt par erat in re tam
ferh morem gerere, quam alioru fuggillatione re-
prehenfioneve reformidare. Tui itaque graiufiimi
nominis f cui liofce meos labores nuncupatos iurc
volui >uthoritate ac patrocinio fuffultus malo pro
legentium
E pr« TOit a;
lentium idlrudione videri vtilia^qulm pi^Iaii
Ic ardua hic dicere. Carterum quoniam non ifojunji
h?nc operam noftram infigni ecclefiae tuas Iaur(en-
fiautPanonis, ied&galliasnoibae&quibiiiyis a>
liis profutura fperaui, ratus fum id cun^ condupt
bile fore fi in lucem aedatur arte chalcotypa, profp-
pnirque in publicum quo in plures extendatur at
que propagetur ipfiusCfi qua cft futura )ytilitas. Au
diuim naqueex diuino patre Dyonifio C cuius prae
t^erc^teros es fiudiofiisimus)fpirituaIia muner4.fui
in plura di ftributione neqiuquam imminui, ffd ma
fis ac m^s exundare , quo diuinx bonitatis inex-
, auftum propius imitentur fontem, qui iugi perpe
tuaque bonorum in creaturas elargitione non dimi
yiuitur , fcdimmenfus femper & exubcrandfsimus
pernjanet. Itaque amplifiinix tuas paterm’tati dedi-
catum hoc opus, atque pollicitationis noftrx fatifi.
fii&orium,faeniore vultu fulcipe quqfo, atque illud
in mei(quo te merito proiequor )monumcntum Sc
pignus amoris^c vel exiguu gratitudinis te meas
argumentum apud tc repone, no quidem yt ea quae
compicftitur euoluendo difeas, qui literiscumhu
ipanis,tun> diuinis libeialiter ac prxclar^ inditurus
Ipngihasconimatranicendifti neque eorum indi
ges cluQdatione aut enodatione; (ed yt (requencio
Tccpdieis huius afjjedu atque attredatione , cre-
brior mei tefubeat memoria, qui tibiclictulus fum
deditius, tuasque digniutis obicri^tifsimus . Va-
leat quim diutifiime, venerada 3c mihi iemper co-
lenda tua paternitas. ExParifiis, anno verbi incar-
nati. 1^15.
AD
i
V
AD LECTOREM.
Andidc Icdor , id vnum tc admoiii-
cumveIim:quod cum fecunda huius
operis pararetur sditio, ipHufque k
vertice ad calcem vfque mea opera
rurflun fufeiperetur recognitio : ope
racprecium duxi eam cum ampliore
/beuoce 3c incremento fieri debere . Proinde nulla
propemodum ante didorum fafta fubtraftione, Sc
paucis admodum ficubi res efHagitabat commuta-
tis, cuique librorum praifcntis operis fadaeft ali-
quanta accefiio , & adiero eorum quae in priore
volumine nequaquam continebantur. Siquidem in
primo libro interie^ funtCfuo quifque locoXom-
plurcs hymni, prius nequaquam expofiti. Secundus
cantica ferialia cuiuique diei totius hebdomada; co
pleatur adie&itia, & nonnullas benedidiones cal*
cieius annexas. Tertius aliqua ad iandifsimum al-
taris facrifidum pertinentia generatim inipfa fron
te comprehendit adiun£b,prar(crtim quae confecra
tionem, Ecclefiac & altaris , indumentorum lacer -
dotaliumradonem,& miniftros iplbs templi ac la-
cerdotes concernunt . Dcmiim in quarto libro fu-
peradditac percipientur aliquot profae eccIefiallicaB
cum fais explanationibus,fuo quaeque loco (vt cer
tus expolccoatordo)dilpofit3c. Quae omnia, ex coi
Utione huius fi»;undaeemilsionis eum prinu, facile
conftabunc. Vale, anno dominic® incarnati* -
nis: I S ^ o.
. f
w »
■t
. \
$
l
index- Jnr AfNORrAf ecclb,
fiailicortmjn primo libro huius operis declaratorum,
■ fecundum ordinem Utcrarum alphabeti coUe^,
A quibus fuum fumunt exordium.
Ad coenan agni proui-
di IJ4
Adedo Gmfta trinitas.
Aeterne rerum conditor 17
Aeterne c*U gloria 4^
Aeterne rex alufsiaiC|rcdc m
ptor '64
Aeterne rex altirstme reddes
30*
Aeterna Chridi munera jjj
Agnofcjt omne fcculuin <7
Ales diei nuncius aS
Alma chorus domini 173
AnnaeCbridefeculorum
A patre rnigenitusyad nos ve
nit 9f
A iofis ortus cardine
Aduntfeda iubilea 27;
Audi benigne conditor 107
Aue maris della 244
Auo Catharina martyr 34*
Aurealuce & decore roC 267
Aureas ad nodras deitatis iio
Aurora ii Tpargit polum . 47
Aurora lucts rutilat 148
B
Beata nobis gaudia 170
Beatz martyr profpera 36 *
C
C at iMrinz collaudemus 373
Choris nouzHieruralem 132
3 hride redemptor geaiiu 63
r
Chride qui lur es d; dies lof'
Chride cun^lorum domina-
tor aof
Chride fandiorum decus 321
Chride redemptor omnium
Chride lucis fpleador verz
37+ ,
Clarum decus ieiunij 106
Claris coniubila Gallia 242
Cleri patrem &patronu 213
Cclideusranilifsirne 33
Conditor alme fyderum ff
Colcendativfquefydera 273
Confors paterni luminis 27
Corde natui ex parentis £9
Cultor dei memento 1 si
D
Deus creator omnium 49
De patre verbum prodies 79
Deus tuorummilitum 300
Deus tuorum militum 334
Deus pfalmator cuneorum
Dies abloluti prztereunt 100
fi
Ecce iam nofUs tenuatur 3
En miranda prodigia 27S
En martyris Laureum 294
ExmoredofUmydil^ 103
fixultet aula czlica 210
fixultetczlum laudibus 330
F
Fedu nunc celebre } magna •
a que
Dl>
I^NDEX.
qa« i£i
Fu porta Chcifti peruia 247
Foelixpcronjnci fcftom 271
Fraire^Tnaniioes foedere 3]<
G
Gaude materpietatir 287
Gaude rifceribus mater 304
Gaudent cxli noua luce 346
Gaude mater ecclelia 38 1
Gaude foeliz Hungaria 338
Gloria laus & honor 131
Gratulare Ca:(area 231
Gratuletureccle/ia 14
H
Hallelu ia dulce carmen 97
Hoflis Herodes impie 84
Hyronu dicamus domino 139
lam ChriAe fol iuAitix 115
lam ChriAus aAra afccderac
171
lam lucis orto fydcre 3
I4 tec quaternis trahitur 1 1 3
leCu quadrageHaic n 6
lefu uloator feculi, verbum
*f7
lefli noAra redemptio 164
lefu corona celfior 234
lefu faluaior leculi « redcptis
lefu redemptor omnium 371
leni corona virginum 379
Immenie cali conditor 23
In maieAatis folio i85
Inter jetcroas ruperun coro>
nas 2j7
Inuentor rutili dux bone 141
lAe confeiTor domini (aera-
cua jg,
lauda mater eccleda'
Lignu cnicis miraculis 254
Lucis creator opt/m e 1 1
Lucis huius fcfta ; colat 285
Lux cccc furgit aurea 3^
Lu^' mundi beatiisima 3 21
M
Magne deus potentia; 39
Magne pater Auguftinc 334
Magno falutis gaudio 133
Martine confeilordci 33^
MartineparapoAolis
Martyr dei qui vnicum 360
Martyris ecce dies Agath*
227
Martyris Cbrifti canimus avz
N
Nofle furgentes vigilemus i
Nox tencbr*& nubila 33
NoxatrareruiOiCotegit 36^
Nouura fydus exoritur 390
Nouum fydus emicuit 341
Nunc /ani^fe nobis ipiritos 7
Nunctu vobis fero dc fup^-
nls
O
O ChriAi mater fulgida 377
O gloriola domina exceHa
66
• O lux beata trinitas, d!:princi
palis
Olux beata trinitas tres vnii
i8f
Onazarene duxBethlec 119
O pater lan^e, mitis atque
pie
Oquim glorifica loce corgC-
p '
Pange chorus hymnum deo
filio
l
r
i.Mll>EX.
. filio
Pange lingua gloriofi , pr«-
liutn 127
Pangelingua glorioTi corpo-
jrii «99
Pangelingua Nicolai pr«efu<
H$ a«l
s
Sanitoru meritisinclftati4
2>omno refediu artubi» «
Splendor paternxglorix aa
cepha no primo roartvri -»7
oummar dens clementix ^
5urami largitor pntmii 117
T
TcChrtftercxpiifttmc at^
Plafmator hominis deuc 44
Plaude parens Padnonia 329
Prccoprcclani^tacer 3^3
Primo dierum omnium
Ornem non pramalent ,ppria
il
i elucisanteterminuih la
Te lucis authorpeiTon^t i^i
i elluris ingens conditor 3«
libi Chrilte (pleitdor patris
Quem terra 1 pontus, nthera
Quod chorus Tatum Tenera-
^fcs R. »»8
Reftor potens, Tcraa deus t
Regis regam ciuisaue S63
Rerum creator optime 32
Rerum dent tenax vigor 9
T u trinitatis vnitat,orb5 41
Veni creator (piritus i^t
Veni redemptor gentium <i
Verbum Aipernum prodiens,
d patre ^7
Verbum fupemam prodiens,
nec patri
Rex angcloru priepotens sjf
V exma regis prodeunt 1 34
RexChnHetaCtororoniu i3i Virgo dei genitrix, quem to-
Rex gloriofe martyrii 36! tus 349
_S Virgtnisprolef, opifex4;ma
Sacrae Chrifti celebremus co • ~ms
ronae 797 Vita fanAorumdeCns angelo
Sacris (bienniis iudafint 194 rum 139'
SaloC crux ranfta,falne ifi Vox clara ecce intonat 39
Salue feila dies toto 14^ Vrbs beata Hierufalem aoo
Salucte flores martyrum 82 Vt queant laxia refonare fi*
SanAe dei precieie protomar bris
JNS£CVND0 libro
faitis opcrfSjtontcnU.
Anticu fanftorQ Au> Canticu trid pueroru hd>raeo
■ ' guflini & Ambrofii rum,pro die dominico 39 t
V cufuaexpofiti 60383 Canticum £/aix prophetae/ e
ri 8
/
INDEX.
riac fecnn^ afsignata 397
Caoticam Ezechijc regis lu>
da,pro feria tertia 401
CanuciJ Annae matris Samue
lts,pro feria quarta 406
CaaticuiD Moyit & iiliorua
Jfiael.feriae quintae acconi'
nodaram 413
Canticum Abachuc prophe*
tae, feris fextae adaptatu 411
Cantico moyii, laudibus ma-
tutinis ludie (abbati deiigna
tura 434
Caniicu Zach ari ^•patris fan -
I oannts b ap 11 Ita
Symbolum Athanaiii, cpifco
pt Alexandrini 4((
Ciucu facrofa^frirginis Ma
rif,paucU explicatum 464
Cinri: fifti
oopletonj afiiRnatura 469
Antipbons in aduetu domi^
ad canticum beats virginis
camxri folitx 471
Antiphons poft natioitatem
domini, beats Maris rirgi
nt peculiares 4S0
Amiphonsin oftauts epipha
nic decaniandside mylle*
riiibaptirnit 487
Nonnulla.de natiuitate do^
iMni&bcat.i virgine refpo
foria 4^
Nonnulla, quadragefimalis
palchalis temporis, refpon»
loria 304
De (anfio eucharidis (aera*
meto,dedicaiide eccIe(i;,A:
(analis martyribtnonulla re
(po(bria,cuin fuis expolitio-
nibus yix
De horarum ecc^e.numero A:
denoniinationib. & primdra
de o£Ficio matudnty 6\%
Qg/d (ignet di£lio halelu ia,
Q^id homiJia, dr amen 321
De priiBa,tenia, fexta d: no-
na horis ccclaiiailicit fi4
De officio vcfpertlno.d:cora
pictori jr ^
De vanis eoru denominatio^
nib.qui ad ecclelia fpe^ant,
aut ab eius gremio funt fepa
rati ^ ibidem
De fepte ordina ecclef. nomi
nib.earuq>ratiorabus fj)
In telto puriHcationis beats
virginis , benediftio cereo
rura
In die faflo parafeeues-. 54^
In iabbato (anfto pafehc: ^
nedi^io noui ignis, 'quoiuC
Incendendi cerei 3(3
Eenedift.ccrei pafchalis 337
£enedi£bo £ontis baptifmalis
in Iabbato pafchs 36^
Eenedidiio carnium ,indie^
fando pafchs {So
Bonediiflio aqus
Benediftio panis dominica-
lis
fienediftio palmarum 39!
EDICIS CVM PRIMI TVM S
ctmdi tlueiditorij uclefUfUci libri: finis.
♦ '
•
•% ^
i-.fiii-!;' 3
* '* -
t
«•.-
«
t t» jV,; '• (.
V.
; »^' •>. .
■ • :
■• > 1 *,
5
'
■ • '1
> •» •
• '• ~f
- f
'
?!U*,
rs
' >3i. 'K . ■
1 ;
1
l
£■1 '^1
‘1
t ' i . ’ ! .1
• ' . t'
1 t
•
' ' 1 » ® 1
, .if l ^
. .i
i. 'T. .
■' . / ' X '1 . , .
V ,<h >•
.*
• Ul«». I
; *
t - . • .;^ij ■ ’
v> ■'
«■I .1
-
^ :j\
. P .
• > I r
. ••
S ! f
■■■•✓. I 'V-,
•ia _ }
; ^
<.;'*!r'
J.A fi
I*- ‘ .' v'.',: .’.
h .'
-.al
^ t
i-‘S' fl’
J
• i
• ■ ! 1 !■ .1 ; .
,' ■= '
. . -
■ * s:.'' ■
« ^ ^ X xrf c' ■ A. 4 ■•
r>
'it '
■ t.
' *
■
. ^
X j.
- ... .vjv :
;, y
• -I
. in
>(-♦.•• 'pC.
■x . i-
.'1 ■ 4
r-*
,j..;
• V
i". " ■ 1
> ► < *n , • 1, ; j ^
r »■ * i
f " ^ '
#'■
' ni
Ct ‘
>'■•■
1 - ,iS9'^
t
.f'-* ' I
•
,.i
a»«'l
3 1;»;'»
- '
< ’ ' I • > j
r-f*'
/ •
■ ■■: Si ^ :i».3
^ t
«.iir ' •.•tPli: ii\rf 4i;
‘o
ifc .ItIfC ‘
•f
• ot
.rntitvxf/M*. ,, ■
t
■
-■•k'; (T!*norJ.-'r>oA
% / ■’
t
.- ’ •
4 . •
1 X
■itii.i !
h«
1 ;C1. : j 3CJUO» ,>
D<] ;; . ■: «/; ..‘•,u--,w ^ nl i!o«| •xt.o-* ,.
xil ' Uj. ,■ iTpi it.' 01 .pi Oa
o*.|» •
II , i ••"* • o.'3W- *»
* jth.«,i»vi ,i.*' ’ “<i * -SU-ifi ' "I .'■■ »in
•; I -ff.'.;h.-< <1 w' imii
t
1 / ; «tif
• t
-ch .1-
•i i! oV'
o' /
i ,
t ♦
' t 't * rti •• "^O ^ t^f '
;. ’
’L" xi‘
i .
- V - >1
, n
• i'« rr
’»•■'
V. l
iU f'j
a ?
. < 1
e X
iA-
jxO ;
*• «
‘ ; '
■•x* •
«1 I* *
\K" \ J
V^-VUV
X ‘
I VD OCICLICHTG-
VE/, NEOP ORTV EN SIS, DOCTO-
ris Theologi, Flucidatoriu ecclefianicu: cuius
primus liber.hymnos ccclefiafticos,tuin
^ de tempore tum Sancis facili de*
claratione depromit.
fDIE B V S D O MI N I-
cis ad nodurnum matutinu:
H Y M N V S.
O^furgentes vigilemus omttcf:
Semper in pfalmis mt(Utemur^4tque
Nifibwf totis domino canamus
"Dulciter hymnos.
Vt pio regi pariter canentes:
Cum fuis fan^ mereamur aulam
Ingredi c^eli,fimul cr heatam
Ducere uitam,
3 Prci^tthocnoUsdeitasheaU
S^rxtusxcuius reboat in omni
Patris ac nati, parit erque fatifH
Gloria mundo. oOnen.
CE Prxfeni hymnus fapphieo carmine & adonio decurrif.
Nempe in -rnoquoque verfu tria compleffitur carmi-
na fapphica continuo fe fequentia : quibus fubneffitur
quartum adonium-femper yerfum claudens. Conftatau-
tem carmen fapphicum , quod lemper eft endecafyllabu,
Tndecimque fyllabaru, quinque fedibus 8c locis . Quoru
primo folus conilituiiur trocheus,fecundo (pondeus, ter-
tio loco da^fylut, quarto folus trocheus, quinto yerd Se
podremd trocheus vel fpondeus . Carme verd adoniumr
J)emaryllabum Iemperell& quinque fyllabaru,duos ib-
um habens locosiin quorum primo folus ponitor daffy-
Id^iin lecondo verd fpondeus vel trocheus. Soniat autem
luc hymnos eza£te Ibpraditi carminis legem:pr;terquim
a k»
-ih tertio carmiae poftremi verfut; in cuius ouartoloco
ponitur pyrrichius pro trocheo; contra huiui^ carminis
rceubm; quod Icriptorum vitio potius quim authoris fi*
ftam ctediderimtcum eadem fententia facile ita potuerit ,
’ exprimi.cuius reboat per omnem, gloria mundum. Crte
Ctrti«nm, rum authoriftius hymni eft beatas Gregorius;inquoad
iacras vigilias nofturnas nos hortatur A decantadas deo
laudes : quo tandem cxleftis regni confortium aflcqua-
mur,&foelicem perpetuo viuamus vitam. •
I ®AHNoTATioMa s*In orimo verfu.Nocte lur-
-gtes vigllemus.Cu admonet author noae furgendu no-
bis effe & vigiJandumitempus exprimit proprium A con
sruum huic hymno decantando, in ofFicio fcilicet matud
no: quinimmo in eius ferd principio A ante PCtlmonim
nodulatione. Quod fand matutino ofiFicium.feMndu pri
mitiu* eeclefiac inftitutionc circa medium n^is cuiricu
luni celebrari folitum eft:adlmitadonem fan^ prophet*
P/a/.nS. dicentis. Media node furgebam ad confitendu tibi:fu^
ioaidiioiKti- <u*.EwaU i»
dcr.ii.ytraCTofia*»lrgi"l»M.n«puaPar.r,M:&c^
pluribus aliis, in omnibus ena fere' monafterus ft religio
fcsaomibusobicroanirbicmoscelebraidi officium ma.
«irinum circa meaium nodis rpacium.CInnufaem ver
fus carmine teriio.Nifib" loris aomino. Didio nifib’;ab.
• iatiuus pluralis eft i nomine nifus quart* inflexionis:
quod vim, laborem ac conatum fignificat; formatilrque i
verbo depotente nitor, vt habet nifus in prsttento.quod
quidc pr«teritum,ricut A nomen verbale, de quo hic fer
mo:etii in vfu eftjjrobatoru authoru. Sedulius in primo
libro diuinorum mirabilium loquens de Arrhio hatreliar
cha. Ciui curuaper auia reaum fleaere niCis iter; foucJ
dilapfuTin atra corruit. Nixus vero nomen itidem quar-
te declinationis :partu fignat. Virgiliusin Georgicu . nec
ftttus nixibus «dunt; deducitilrque ab eode verbo nitor:
fcd vt prxteritu facit nixus. Cstterum nixus etiam
dnm labore A conatum fignat. Mantuanus in vita Qnai
Georgi j. Magnanimos nixus iuuet deus. Et ruriu ibidc.
Semper ab extremo pendet viaoria nixu:horaque prae-
teritos foelicitat vna labores. In eiufdem verfus
pe quarto.Dulcitcr hyraaos; nomen
l
P o.
I
leatlaatantfiofet^gnecam eft vocabutaai:laudem dei ft-
gni6canf^icuius metri lege copondillcut & omnes pGil
ni io hebnea Jingaa dtcutur certa carminis lege elTe for>
manm aderit Caffiodorus in expolitione pfaimi fexage Hjmnai*
fiat foeti. Proinde & Pralmodiarxpenumero hymnus di «
dtunyteoloco pCilmi 64.Te decet hymnus deus in Sid;
A tibi reddetur yotum in Hierufalem.Aptd itidem & h^c
diainaraffl laudum cantica (quoru nunc expoiitione deu
adiutoreaggredinaur')dicuntor hymnitquonia in dei lau
dem condnuntur, & certa aliqua lege carminis cou(lra>
da font atque compreheia. Neque quifpiam hymnorum
yfiim anqudm leue quiddam dc futile repudiet: quando»
SuideiD is i tota eccleiia approbatus ell vt oftendunt ian
donet canonicae,iandorumque patrum decretale cole
cradooediilinAione prima, cap.de hyronis,hi(ce verbis.
De hymnit canendis: Afaluatoris &apoftolomm habe»
taos exeroplft.NI At ipfe dominus IwmnomdixiiTeperhi . g
betur:Matthaeo eoangelifta teilate.Et hymno dido exie-
mntin montem OliuarumiEt Paulus apoftolus ad Ephe
fiosfcribitdicens.Impleamini rpiritufandodoquetes vo
bifipiis in pGilmis At hymnis & canticis fpiritaalibus. Et
quia nonulU humano Radio hymni in laudem dei atque
apoftolorum & manyrum triuphos copofiti efie nofoin»
turtheuti) quos beatiisimi dodores Hilarius atque Ara»
brofius condiderunt. In eode quoque loco deinde refelli
tor & confutatur acriter eoru lententiaiqui putant hym-
nos non efle recipiedos ed qodd non deferipturis fando«
rum canona vel apoftolica traditione exiftunt. C In ter» '
tio verfii,carmine tertioReboatin omni.l^eboare verbfi
Egnlficatrefbnare.Virgili* in Georgicis. Reboat fyluae-
que & magnus Olympus. Compoiitu e(l exprepoiitio
ne re, A verbo boo,as,qu6d i bob mugitib* tradu (ignifi
cat mugire fioe ibnare. Inde boat* nome:ide eft quod nm
gitus iiue ibnitus.
DIBBVS DOMINICIS AO 1. A V D m S
1 matutinas.
ECetiSnoiHs tenua^’ Uns corrufeat,
turmhra: NifibuitoHs rogitemus (^i
Lucis auroru rutHa CutUUpotentem.
. a ij Vi
^ HYMNO IMiYM
% Vt deus nofier mi[eratm:omnem
PeUat langorem^ihuat falutenty
Donet cr nobis pietate ^ris,
JHegna. polorum.
3 Prejiet hoc nobis deitas beata.ut fupra.
Hymnus tfte eiufdem e(l generis curo pratcedeme,
carroinifque fapphici & Adonij regiam feruat ]egc,prae
cerqudro in primi verfus fecundo carmine: in cuius lenio
loco ponitur tribrachus pro dadylo. At li quis dixent lu-
cis exortus rutilas corufcat : & cande feruauerit fententii
& exa^lam carminis legem. In fecundi euam verfus fe*
eundo carmine:fpondeus primo loco collocatur pro tro-
cheo:quod quidem vitiu carminis emendaremur: (i ita c6 •
texeretur. Pellat angor£ tribuat falutem . Eius author
ignotus^quem tamen facile crediderim fiiifle (anAu Gre-
gorium:ob continuatam prccedentis hymqi materiam d:
idem carroc.In eoy no6lis ambitionA dcicribit & propin-
quum diei exortumshortatur deum,orerous;vt noxia om
nia i nobis au ferat, falutaria tribuat, & deniq; caclefte re-
gnum conferat.
1 C^AKHOTA- T-i.o N B s.Tn primo verfu.Ecce iam no
^is.Hic delcribitur tempus iflius hymni decatandi:vipo-
te in iine ipfius ofi'ici) matutini & poil pfalmos laudum:^
ferme contingit circa ipfum diluculum, quo nofits opaci-
tas paulatim difcedit,& diei aduenientis percipitur fublu
Uris &fubrutila affulgentia. i f[lnfecudo verfu:vtde*
noftermiferatusomnem.Miferatus participium: a verbo
deponente primae coniugationis mileror, aris, deducitur,
quod iigninCat opem ferre , alicuius miferiam leuare,&
accufatiuo iungitur . Virgilius in Aeneide . O fola infan-
dos Troiae migrata labores. At vero mifereor verbuetia
depones fed fecudae coiugationis: iigniiicat fuper alicui*
snileria moueiimiiericordia! affe£lu,prcteritu habet roi-
fertus:& potifsimum expofeit genitiuum. Virgilius in fiu
colicis. Nilnoftrimiferere:mori me deniqjcogis. Ineiuf
d6 verfus fecudo carmine. Pellat ligore,tribuat laluti. Vt
mododi£iu eftfi id carmeeomodo legeretur ex vfu&mo
‘ re ecclefiadico. Pellat angore, tribuat falute, & ttic lenior
Acfuaaioreffet flado, ifldniaretur carminis itegritasd;
tiaeabtw
f
X 1» o. s
fentetic aptitudo. Eft enttn angor, oris, nome a verbo an«
go. isC^ruciare& vexare ngni(icat)<leduAu:ide ^ cru.
datos, anxietas, anxietudo fiue anguftu cum corporis, tu
an(-*ni,quem merito i nobis repelli oraremus r nam vbi in
oalefcit, bonorum operum graue infert impedimentum.
Qimd ireStc nos admonet Ecclenadicusdicens . TriHi- Ecr/r.)*
titum longe expelle d te:rau1tos enim occidit triditia, Sc
non ed vtilitas tn ea.^ Q^id autem langor iignificet: om-
nibus ed peripicuum.
1 €Ea d p a i m a m.
Iamlucii orto fidere Potmcih{<^ue pareittis.
Dr« preeemur fappliees: 4 Vt cum dies ab[cef-‘
Vt in diurnis adibas ferit
Nos feruet X nocentibus. Nodeque fors reduxerit:
* Lingua.refrcnas teperet: Mundi per abjlinentiam
Ne litis horror infonet. /pfi canamus gloriam.
Vifumfouendo contegat: j Deo patri fit gloria
Ne uanitates hauriat. £iusquefoU filio,
g Sint pura cordis intinta: Cumfpirituparaclito
^yfbftfM uecofdia. » Et nunc cr in perpetuu.
Carms terat fuperbiam Arnen.
CHymnas ide vniformls ed,& vno dutaxat genere car-
minis cddanSjicillcet iabico dimetroiduos pedes pro vno
metro menfuraque peculiariter obtinente , St idcirco i
duabus cuiuique carminis menfuris iiue metris : dime-
trum ab amboribos paisim nuncupatur. Ipfum autem
quatuor iedibus atque locis compingitur ac coalefcit. In
primo quidem loco condituitur fpondeus vel iambus:
in fecundo fblus iambus. In tertio itidem Ipodeus vel ia-
bos,in quarto vero St podrerao loco iambus vel pyrrhi-
chius,fecundum podrema: fyllabae ipfius carminis quan-
titatem St conditione. Itague quifque verfus idiur nyra-
ni &con(tmilium(nam quamphirimi hymnorum eccleda
'fticorum hac metri legefunt contexti: quinimo fere oia-
nes)^uatuor continet huiufmodt carmina, S: quod que
onae odo comple£titur fyllabas,& duc fy llabc femper
V . a ii) Ynam
4 HYMNORr^
Tnam conftituant ipHas carminis pedetn. Vnumqoodq;
autem carmen huius generis, hypercataledicum emqnod
in eo neque abiidet fyllaba neque deficiat. Et archilochid
etia dicitur ab archiloco, primo ei* luctore.De quo Hor.
1 ane poetica Archiloco rprio rabies arraauit i^o. Por«
rd 1 toto hoc hymno, pdi^i carminis regula ad vnguS fer
iMtunprcterqiquiti verT* poftremo carmine,vbi tertio
loco ponitur troche* pro fpodeo, contra lege hui* metri.
EiusauthoreftEinflus Ambrofiosiinquo nosezhor
tatur quod exono iam die rogemus deum xt per totu diei
curriculum nos cufiodiati vitits,detqnedieiprum in laa
de iua perficere, i €Eanhotationis. In primo
verfu. (am lucis ono fidere.Hocloco temp* exprimitur :
quo foleat hymnus iile ex ritu ecclefiadico cantari^qui of
k ncio^rimxpeculiatereftaddiftus.Illud aut o£Rcium cir
caiphus folis exortum eleuationemfuper nos, folet quo-
tidie celebrari.Dicitur autem hic fol per infignem quan-
dam excellentiam ryd*lucis:quodcaeterisrydertbus fitla
cidior,&totum hunc mundum fua lampade illuftret.
2 f[ In fecundo verfu. Linguam refrenans temperet. Al.
F/tf/m.40 ludit hic ad hanc prophetat orationem inpfalmo. Pone
domine cudodiam ori meo:& odium circundantiae labiis
P/k/m. 118 vifum fouendo c6ntegat:exprimit hac
^ * plalmi ad deum orationem. Auerte oculos meos ne vide-
ant vanitatem. Et ita fermd omnes hymnorum fententiae
deprecatoria; locum habent aliquem (cripturie ex quo (oc
derumptx:& cui conformitate fenfus aptc^refpondent, vC
facile reprehendere podiint qui facris literis vel medio-
criter funt inuerfati. 3 In tertio verfu Abfidat& ve-
cordia. Vecordia pro dultitia Sc doliditate animi, re6Id
hic fumitunad bona opera inertis ac inepti. Dicitur enim
vecors:quafi fine corde, qui irifipiens ed 3c dolidus, quod
i ve particula negatiua,& nomine cor compofitum ed.
Cor autem pro prudentia beneque operandi (cientia in-
terdum fumitur.vt apud Hieremiam. Audi popule dulte,
3ui non habes cor.Inde cordatum homine dicimus pra-
entc&maturu. 4 4EIn quarto verfu. Noftemque fors
reduxerit. Sors hic non pro fortuito rei euentu, aut parte
quae fortiendo cuiquam euenit fumitur:fed pro fuccefsio
ne vicifsitudin^que t£poris.cuius certa ferie ac alternatio
nC;dieifuccedit horano^ma.E: tuedeo gloriam cana-
V
E X P O. 7
iDbC|radoiMl>il0 eftrqood ei*inunere diefn totum tranie*
gcrimut /ine incomtn odo ac malo»
€[a d tertiam.
N vncfaUie nobh
Jpiritus^
Vm patri cu filio:
Dignare promptus ingeri
Nofiro refufus ^peflort,
JFhmmefcat igne charitds
lAccedit ardor proximos
3 Prxfta pater pupme:
Patricjue compar unice:
Cum fpiritu paraclito :
tOSfUgua^mesfiJ^yUigor: Et nunc cr in perpetuum*
Cofi/ij5ro»cw p^fonent xXmen.
fCEodem genere carminis hymnus ifte conAringitur: fi-
cot prccedens, & vbiqoe regiam feruat illius metri legem
preterqua in poAfemo carmine tertii verfbsrin cuius ter
Cio loco ponitur trocheusprolpondeo:qood quidem vi*
Cium tolleretur: fi quis ita verfum illum clauderet ,nuc
per omne feculum.C Au thor eius e A beatus pater Am-
hroAustinquofan^minuocatfpiritumrvtdigneturno-
buillabi.hortatur deinde:vt & corpore & animo diuinas
perfonemas laudes:ac feruentem charitatis afiFe£tum in
proximos habeamus. CEANMOTATioKBs.Inpri
fflo verfuyMunc fande nobis fpiritus. Quoniam hic pri.
m* verfot intricata & difficilem prima fronte habet Aru>
^ ^ram atque contextum :ita eA ordinanda eius lententia.
•O fande fpiritus qui es vnu in fubAatia ipfi pat ri cu Alio:
dignare promptos ac facilis ingeri illabi^ ; nobis «refufus
atqiinfufus nt^o pedori Aue animse noArse . vt dadous
nobts:ad verba Ingeri nedatur,& noAro pedori: ad par
tidpiu refufuSfquod ibi tatude valet atq;illapfus velin*
fufus.CsReru ibide dicitur fpus fandus efTe vnu patri ca '
fiIio:quia vnius ac eiufdceAfubAanticd naturae cu deo
patre & filio:d quibus ineffabiliter procedit.Cu enim vni
caAt&indtuiduadiuinafubAantiae, tribus fuper diuinis
perfonis communis ac eadem:haud dubidfpiritas fandus
d patri d filio cofiibAanUalis eA«d vtrique vniute ^b* ,
ditia coiugitur.Qupdaptddaccomodatd per neutruge
n* vnd,hic ifinuatur:q> ipfufubAantiae eA henificatiunm.
Jueadmodi filius dei vtfeipfu vni* deiufde fubAatiaecu
eo patre efTeihueretidtxit.Egod pater vnu fumus. No Uhaa, io\
•A ait admiuedu.quod fpirit* fand* fit vn* patri cu filio.
a Ui| Nam
f
HYM N O R V M
N am i(Mo ille indicaret vnam eand^mque efle perfbnS
(pirit* Gin£H cum patre & filio: quod niafculinum genus,
perTonac fit infinuatiuum. Illud autem nequaqua recipiS.
dum eft: cum inter ipfas tres‘diuinasperronas fit difcretio
perfonalis. C 1 n fecundo verfu . Os, lingua, mens, fenfus,
vigor.H^ quinque, os, lingua,roens,renfus,vigor:pond.
tur ad indicandum omnia quae ipfius hominisfunt,nuead
corpus fiue ad animam pertinent.Os enim & lingua, & fd
fus:ad corpus attinent;mens autem & vigor liue virtus a-
nimi:ad fpiritum. Debet emm drearo in nobis & fpiritut
diuinas laudes perfonare: vt dicamus cum propheta . Be-
P/s/.tOZ nedic anima mea doroino:dc omnia quar intra mefunt^no
mtnifan^o ci*. Et cofcfsio eo in loco non pro confefsio»
ne peccatoru aut fidei accipiturefed pro confefsione lau«
dis, vt frequctifsime in fcriptura.Deniqpgnis ibide p lpi«>
ritu (an£io rc&c fumirur: qui ignis eft ille caeleflts, quem
Lara it dominus venit mitterem terra corda noilra terrena: A:
nihil aliud vult:nifi vt facer ille ignis i nobis fuccedatur.
Qui tcmp&ds rerum Aufer calorem noxium,
uices. Coferfalutem corporu:
Splendore mane inflruis: Veracji pace concordiie.
dHymnusifte, carminis iambici dimetri legem vbique
obferuat.In tertio tamen carmine primi verms vocalem
habet alteri vocali continuo fine collifione prscpofitam,
quod non pafsim cuique licet. N eque in quarto eiuidem
verfus carmine trocheustertiolocopohiturpro fpddeo:
vt putarent illi qui primam fyllabi di^lionis meridie cre
derent efl*e longam & fecundam breuem . Nam ediuerfo
firima eius lyllaba breuis eft & fecunda Ionga:quare eo
oco apte ponitur iambus. At vero primi date di^ionif
fyllabam breuem efle & feciidam longam: teftis ell Marr.
in hoc carmine iambico (enario. Inter repenres pod meri
diem buxos. Idem obferuat Catullus in*hoc verbo meri*
dio,as,in hoc carmine phaleutio. lube ad te veniam meri
' dlatum.Author eius:lan£lus Ambrofius.In eo diuina lau-
dat omnipotentiam a prouida ordinatione ac difpofitioe
temporum* oratquevt ardores concupifccmiarusa a ne-
I
AD S B X T A M.
Edor potes uerax
deus:
Et ignibus meridiem.
1 Extigue flamas lititL
►
9
E X P O. f '
\>\s tollat : & (alataria taro corpori qaam animar tribuat:
corpori qui<fnB Ctnitatem,anirocvero tranquillitacero.
1 4[/i nmotatiowis. In priroo Ycrfu. Splc-
doremaoeindruis.Hocinloco mane, non aduerbij fed
nominis locum tenet & (ignificationero. tempus eniroroa
toonum (ignat:& accufatiuus eft . Sic & apua facram (cri
proram frequenter furoltur in primo cap. Genefeos. Sic
d^apud Per/njm ponitur cum ait. Nempe hoc afsiduei na
cbru mane feneiWas intrat. Vbi mane noroinatiuus efl &
adie^buo neutrt generis anneifHtur . 2 CIn fecudo ver-
fu-Ettingueflamma* Ittlum. Hoc loco flama,caIor,ignis,
fumumu^vt ita dixerimVn malam partem: pro coromo-
lione& vehementia noxia ru conciipiicentiaru miiitantiu
contra fpiritumrquomodo & in facris eloquiis fiepenume
roaccipiumr.vc apud prophetam- Omnes adulteri quah cA
cIjrbanus^rdens.Et Pauios.lnquopofittsoroniatela ne- * ** #
quiTsimi ignea extinguere. Denique lacobus. Lingua ig
nis,vniue^tas iniqoiutis. inflammat rota natiuitatis no- -
firc inflammata a gehenna . in eodem verfu. Veramque ^
pacem cordtuoa . Pax quam dat hic mundus:non vera eft:
Sax fed adumbrata & iimulata. Non eft enim pax impiis: ''
tcitdominQS.Pax yerd quam deus confert,rraquilitas f.
cofcienuKyatq; cocordia cu deo, feipfo & proximo, vera
eft & fyncerapax,fammoper£que expeteda. de qua dicit
ptal.Paz multa diligetib* legS tua & no eft illis fcandalu* ^ ,
ad nonam.
R.Erumdtm tatdxui'
gor,
•‘Tmmotusmtcper-’
manens
^ucis diurna tempora:
Sucafsihus detemmns.
2 Largire clarum «e-
fptre;
Quo uita nuf({ua decidat
Sed prmium mortis /e-
erx
perennis inflet gloria.
CHymn* ifte,carminis iambici dimetri regula apte coer
cetur.Author eiustS.Ambroiros , in quo diuinam laudat
Jirouidentia ftia virtute omnia coferuStem : &diei partes
uis vicibus diftinguetem. Orat vt item foelicem & beatu
vite exitu deus largiatur nobis: & poft mortem Gin£lam
ac piam, vitam «terna. I C[a nnotationis.
In primo verfti. Kerum deus tenax vigor . Hic dicitur
deus
io HYMNORVM
deas efle vigor tenax reruoi,qaonia omnitenenti (ua vir
tute cunAa conferuat in fuo tenore; in leipfo 'tamen per«K
manet immotus :quia apud ipfum no eft tranfmutatio nec
Ticifiitudinis obubratio,ftabiitTque manes dat cunfta mo
ueri. Demum dei tempora fucceuibus determinat: quoniS
horis diurnis Tuas vicifsitudines & ordine aisignat , Or-
dinatione enim ip(iu$(vt ait Pialmus)per(euerat dies, dt:
alio loco. Fecit lunam in tempore :ibl cognouitoccafuna'
Aium In fecundo verTu.Largireclarumverpere.llhus (e
iiS* Abilis A: tdporalii diei vefpere,etia tcporariu ac fluxu,
P/4/. 103. vt pote tempus vefpertinum atque ferotinum obfcurh eft
& atrum nam ob vicinum no^s crefpalculu & folis occa
Aim:paulatim decumbit in tenebras. Vefpere autem fpiri
tuale& mvfticumtftilicet lacer beatus vitfcxuus.quino
bis eft vemera pracfentis incolatus, eft clarum & luciduna
%' quoniam luccedentem non habet tenebrarum horrorem:
fcd lucidam regni caeleftis habitatione, nullo fine claude
dam.Etin ifto claro vefpere vita nuiquam decidit flue do
ficit:quia mors ibi amplius locu non habet, led immortali
cas & perennitas eft indeficientis vitx.Poteft iuque pofto
xioris verfus fecundum carmen de vita futura & alterius
ieculi intelligi:ficuc nunc expolitum eft: necnon & de vi
ta pra;fenti:quam petimus hic ita a nobis tranllgi: vt ipla
nunquam decidat i redWtudine neque prolabatur in mor
tem anime per peccatum fed eterna nobis gloria deindo
adueniat,queeftprjtmiu atque remuneratio mortis (an-
Ap»rs;i4. ^^jp,Quiciu in domino moriuntur, beati funt, atqqe lena
Gsss.l* piternam vitsm in mercede accipiunt. Infuper & hic an*
notatione non eft indignum:quod vefpere nomen inde-
clinabile neutri generis, f extrema dieipartetapud (acr2
icripturain in frequenti eft vfu: vt, fa£fum eft velpere St
mane dies vnus. Apud authores vero Angularis literatu-
rtt non id nomen in vfu verlatur:fed ve^r, eris,vefpe-
ra,e, A: veQ>erum,i.quorum trium vnumquodque Agni-
fleat vltimam diei parrem;cum iam no^is inftat opacitas
quoniam eo tempore ftella poft occalum folis exoriens
(qua: velper i Latinis dicitor, & velperus, A: vefpera : i
. ’ Gneds verd helperus ) apparere folet . Exempla
horum paflim occurrunt.
f
p 1 1-
1
EXP O.
1
II
DIIBTS dominicis:
t ad verperas .
LVck creator optime :
Lucedieru proferes:
Primordiis lucisnou£
dfdundi parans originem,
2 Qmmanewn^mue-
/pm
Dtem uoeari pr^etpis:
Tetrum chaos iJUhitur,
Audi preces cum fletibus*
5 Ne mens grauata cri^
minei
vita pt exui manere
Dum nil perenne cogitat,
gefa^ culpis iHigot.
4 Caelium puUetinti^
mum:
Vitale toUat pramium
Vitemus omne noxium :
Purgemus omne pe fimum*
Pr«(ens hymnus carminis iambici dimetri regulam
thiqueexa&d feruat : praeter id quod in quarti verius
primo carmine ipondeum habet pro iambo in fecundo lo
co:quodnoaeft frequenter admittendum. Author eius,'
fan^s Gregorius.In quo deum laudat : vt lucis diurnae
dt temporum creatorem atque difpoiitorem : oratque n?
mens noftra peccatis opprelTaexulcet i vita coeleili : fed
iiadecUnet peccata in pnefentiiccuIOyVt in futuro aeterw
si regni obtineatpnemium, tranfeatque i morte ad vita
pexjpetuam. i a knotationis. In primo vec
ib.rrimordiisiucisnouaB.Defcribiturhoc loco ab autho
re opus prima; dieifinter fex illos dies :quibus in Geneii
mundus feufibilis creatus dicitur , Nempe primo die di-
xit deus.Fiatlux:& fafta eft lux.& diuiiit deus lucem i
tenebris, vocauit lucem diem, St tenebras noffera.Et £a-
ftum eft refpere & mane:dies vnus,id eft prim*. Idckco
hicreftcdicttprim* verfos:quod p lucis nouae primor-
dia deus mundi par auic originem, <^uoniam ab ipfa loce
Inchoauic opus uxdieru. Apte itide &verd dicit fecudus
Ter(^:qood deus praeceperit ipfum mane coniunffu vefpe
ri vocari die.quonia ab illis partibus extremis, principio
&fine:prim*ipfefex dieru & reliqui oes, in Geneildeno
minati flint. x In (ecundo.Qui mane ionftu vefperi.Ve
fperihicdatiuus efthul* nominis vefpcr,eris:tertiaedecll
nationis:quod(.vtpaulo ante diff u eft)eztrema diei pand
• ngnat
«
GeiM.z* '
I* HYMNORVM
fignatfVtapudScatiu.Sed veCper opacusLonarei ia ducit
equot . Chaos aucem apud antiquos confufatn ligniBca*
bat rerum ante mundi formationem molem & conge»
^ riemtqucab eisomniu rerum ponebatur principium.
Hic autem( vt Cepe aIias)pro tempore nofburno capitor:
^dd ob tenebrasA: obfcuritatem, rebus confuBonem in«
gerit. 4 fflnt^uarto rerfu. Coelorum pulfet intimum.
Rare verba pullet &tolIat:referri debent ad nominatiuu
mens in prarcedente verfu exprelTum. vt fenfus (it. mens
ergo noltra feruenti oratione A; meditatione a(sidua cae-
los lp(bs puKitet ac penetrettarternacque vitae brauiu tan-
dem (ibi vendicet At a(Tequatur . Et verbu tollere,non au -
Lma ferre hic (igni(icat,aut remouere:red accipere & compa-
MaMb.ao nreivt & in eo loco . Tollis quod non pofuilU . fit tolle
quod tuum e(i:& vade.
1 €Ea o c O M P Ll T o a t V M«
»E heis ante ter mi “ nojhrucoprim
nm:
Rf rwn creator pofei-
ms.
VtfoUta clementia:
Sis praful ac otlbiia.
z Procul receiant fomnU:
EtnoBium phantafm%
t;
Ne pouiwttur cvrpora
3 J^alh pater olpotcns
Per ihcfum Chrifludo^
mnum
Qtti teatm in perpetuum
Regnat cum fanSlo j^iri-
tu.^metL
Hymnus ifte, carminis iambici dimetri lege A; mode
Con(bingitor:At in duobus primis eius verlibus illum es-
afte feniat, praeterquam in tenio carmine primi verfus,'
yhi primo loco ponitur trocheus pro fpondeotcontra ha
ius metri normam. Tertios verb verTus.ameter eft At (ine
reftl meniura.nam nullum quatuor eius carminum eeCti
obferuathuiuCce metri regulam :vtcogno(centi quanti-
tates fyllabarum A; carminis rationem liquido condat.
f[ In illo ad deum dirigitur orado» vtadueniente nofHs
crepuiculo fit cudos nodertftin noft urna quiete propel-
lat i nobis infomniorum illufiones atq; nodhirni fomni j
pollutionemtquashodenodro fiiggerente interdum con
tingit. 1 ([a MMOTATioHBs. In primo verfii.
Te iucis ante terminu.Hic tempus infinuacur, huic bym-
■o
E X P O.
no cantando <le(ignatuin:Ttpote ipHus completori), quod
ante finem diei & in ipfo fere nonis crepuiculo ex eccle*
. fiaiHcacoflitutione exolui deo debet. f[ In eodem verfu.
Sis prarTul ac cuAodia . Prtrfiil dicitur qui aliis ad tutame
Aprefidiem prteeA:quorum cuAodia; & dire^ioni inni-
^ilat,vt cuique homini iuus angelus bon*, praefui ac pr^«
{es eA.CuAodia vero in a^iua lignificatione (ficut & hic
fumitur))s dicitur, qui alium aiAodit,illiufquecuftodien
di fedulam curam gerit. Sunt & nonnulli , qui hunc pti.
mom verium ita finiunt. fis praefui ad cuflodia. £t hi etu
re^e legunttnam neque carmen neque lententia ob hac
motationem vitiatur. 2 €E(n fecundo veriu. Etnodia
phatafmata. Phatafma.grecu nom£ eil: fignificas fpeciem
nue imagine animo apparete atq;obieda fine rei exiAe-
tia. Vn<K phatairoata no^Viu dicutur vi(a noAurna : quae
nobis dormictib* atq^fomniantib* occurrut.Etlllainter>
duro illufione hoftis noAri impura fe obiidunt & ad im-
* munditiam peitrahentia. idcirco merito petere debemus
illa dei pneudio k nobis aueni. Quemadmodum etiam vt
d corpora pollutione no^lurna pr^eruemurrfeduld oran
dum nobis eft. quoniam \bi illa nodis nodri fuggedione
acciderit inter dorrolendumtreddit hominem minus aptu
Deplus 6c indirpofitum ad fan^i altaris celebrandum my-
fterium,vt latius fit d: tutius, ob augudilsimi lacramenti
eucharidue reuerentiamidieproximd^illam lequente ab
eo contre^ando confecrando abdinere,modo id com<
mode A fineofiTendiculo fieri pofsit . Quod & vetus lex
nobis fubinfinaatteum ait. Si fuerit inter vos homo qui Omr.
k no^umo pollutas fit Ibmniotegredietur extra cadra ,
non reueneturpriufquam aduelperamlauetur aqua dt
pod Iblis occafum regredietur in cadra. Si enim in veteri
A figurali lege ob poIlutinnS no£famam cenfebatur -ho-
mo toto die proxime lequente immundus , & iubebatur
iequedrari ac leparari d cstterorum conlbrdoatquecon-
tubemiOyVniusdiei fpatio: quanto magis innoua lege A
euangelica vbi fan£liora A lacratiora tra Aanda funt my-
deria , podridie quam acciderit illius inquinamenti con-
cagiumrdebet fe homo immundum reputare , A ob diui-
nonim fiicramentorum puritatem ac fublimltatem abillia
* . tone atueclandis humiliter le fiibtrahereac legregare. ’ .
die- .
i %
14 H Y M N O R V M
DIlSTt DOMIlCICIt AD noctvrhtn:
1 inatuUnuai:aUus hymnus.
PRimo dierti ommS
Q»o mundus extat
conditus:
Vd tjuo rcfurgens coditor
hios morte uida liberat.
% Pulfis procul torporib\
Surgamus omnes ocyus.
it node (puramus pium:
Sicut pro^a nouimus.
5 Noftra/s preces U tuh
dial:
dextra porrigat’
it expiatos [ordibus
Reddat polorum fedibus.
4 Vi (juit^ facratilUmo
Huius diei tempora
Horis quietis pfaUimus.
Donis beatis muneret.
^ Ia nue p^ema claritas
Tepoflulamus affatim
Abfit libido fordidans
Omnis adus nodius.
6 Nec fcedafituellubri^
C4
Compago nofhri corporis:
Per quod auenu ignibus
Ip[i crememur acrius.
7 Obbocredieptorqu£“
fumus
Vt probra nofhra dduat.
Vit£ perennis commoda.
Nobis benigne conferas.
g Quo camis adu exules
Effvdiipficorlibes:
Vtpraflolamur cornui
Mdos canamus gloria.
Przfens hymnus metro iambico dimetro copofitused:
& refbun eius (ere in omnibus locis obferuac legem, prae
terqua in iis vbl vocalis proxime vocalem in diuerlis di-
£iionibut (Ine collifione con(equitur: quod vbi frequens
ed, concinitati carminis officit: & in is vbi trocheus pr»
(pondeo primo loco, & (pondeus pro iambo fecundo lo -
co reponitur, quod inueftiganti facile occurret. €[ Au-
thoreius ed lanftus Gregorlusiin quonos exhortatur
3uod in (aero die dominico furgamus no&e ad cantidas
eo laudes, vt demum nos mudatos ab inquinamento car
nis& fpiritus perducat ad cceledia regna, vbi perpetuo
eius nomen laudemus.
X iLAMNOTATiONBS.In primo verdi.Primo die*
rum omnium. Hic comendatur dies dominicus(quo hym
nus ide ad nodbumum catari folet) a duobus potiffimuni
myderiis.Primum, quod (t ooiniu dierum fuerit primos:
VI
E X P O. if
ante IpCrm nullus fuerit huius (eoilidies inter (ex GtnttU
dies in Geneh diftinftos quibus deusrcribiturforma0^
huacmffdoni ienfibilem.-dies dominicus primu obtinue*
ritlocum.fueritque illoru fex etiam primus. Q^od qui*
dem facile ex Icriptura conuincitur. N am requieuit deut
die feptimo ab omni opere quod patrauerat:cum iam ex*
pletl effent fex dies operum dei. Et dies ille feptimus idcir
conofniaaraseflfabbatum: id eil requies. Atquifianto
iabbatum futuantur continuo ordine fex diestprimus il*
lorum eft dies dominicus;(ecundu», foria fecunda:& ter..
tius,feria tertia, & ita deinceps . Igitur primus dies quo
mundus foit conditus, A: quo formata defcrlbitur lux,vC
inantepraccedete hymno dtAum efl,fuit dies dominicus.
Secudum huius diei dominice myderium hicexpreifum
e(l:qood eo die Chriflus refurrexit i mortuis, S: deui£hi
snone nos ab eius liberauit imperio. Quod etia ex facra
fiTipturaeuaditperfpicuum. Nam yt dicit Marcus euan*
gelida :Chri(l*furrexit i mortuis mane prima fabbati id * *
eft prima dies poft fabbatu: eft dies dominicus. Eft igitur
Ule dies,«tia gloriofa Chrifti refurre^iioe infienitus & ho
Boratus. Alia etufHemfacre diei (aeramenta hic preter.»
nittuntuTiquUi non conueniuntpropofito.
a InCecundoyerfu.Surgamus omnes ocyius. Hocjoco
ocyut aduerbium eft comparatiuu pro pofltiuo pofitums
▼t apud Virgilium fn Bucolicis.Ille vbi me yideticontra
ocyus inquit. Ocyns inquam, id efteito (iue velociter. Ca
ret aute pofitiuo: (ed fuperbtiuum habet ocyllimd: que-
admodum 8t eius nomen d quo formator : fcilicet ocyor,
non habet pofiriuum fed Iblom fuperlatiuum ocyfTimus*
Significat autc ocyor idem quod velocior. Vireilius,Fo«
git licet ocyor Euro.& y grxeo infecunda fyllaba feribi-
turicom is omnibus que formatur ab eo.fl Porrd in eo*
deaverfo, accufatiuus piu:verbo queramus annedlide*
bet,& ad deum(qui clemens eft & l^ignus)referri. Ac*
cafathms yerd prophetam cum verbo infinitiuo quxfiulf
{e fubaudito iungendus eft: vt hic fit (enfus.fid]t nouimus ^
prophetam Daoid quefioilTe deum no£le,cum ait in pfaJ
mo, media no^e Turgebam ad confitendum tibl.|
4 CE In quarto venu. Donis beatis muneret. Legedum
eft hoc loco snuneretyper la in prima fyllaba & n in fecu-
das
HYMNORVM
•da:qaodi nanero,as,are,fbnDatur: iignificatqae dona*
fe,A aliquo munere quempiam honeftare. Expofcitd^ue
accuiattuum cum ablatiuo;ricut & eius coropoutu remii«
nerare. Naro liquit htc muneret per n in prima fyllaba &
in tn (ecunda proferret a verbo nunero,at :is neque rcAa
ieruaret fententiam, neque legitimam carminis compo(i«
tionem.( C In quinto verfu. laro nunc paterna clarita<;.
Nomine paternas claritatis,reftc intclligttur ipfc deus pa
ter: qui e(l claritas &lux aeterna, vt idetica lit illa oratio.
Reftd etia ea nuncupatione defignatur dei filius, qui pa-
terna (iue patris dicitur claritas : nam fplendor & iniago
cft dei patris, vnde&facratilsimusl Dionyiius lefum ap-
pellat paternam lucem.7 CLInfieptimo verfu. Nobis be-
nignd conferat. Aliqui hoc loco legutrnobis benignus c6
ferat,quod licet nec fententif nec carminis incommodet:
duriorem tame habet & difficiliorem prolationem, pro-
pter plurium confonantiuro coucurGim, Idcirco latius eft
ob foauiorem prolationem tlegere aduerbium benignd.
S CE In o£lauo verfu. £ffe£hipficoelibes. Coelebs ellqui
fe continet a carnis voluputibus : & caftam degit vitam.
Inde coelibatus : vitae continentia, & i carnali confortio
abftinctia. Cernuus vero dicitur inclinatus &jpnus:quali
qui terram cernat, oculofque ad eam deflebat. Virgilius
in Aeneide.Ereftoque incumbit cernuus armo. Cum igi-
tur nofipfos in terram profternimus ante deuro,vt humi-
litatem animi corporis habitu demonllremus, re£fd cer-
nui elife dicimur. Demu melos neutri generis nomen eras
cum tdicitur cantus fuauitas & dulcis modulatio. Perluis.
Cantare credas pegafeium melos. Recipit declinationem
fere ad modu fecudx declinationis nominum latinoruidE
ablatiuum fingularem facit in o, ficut chaos habet chao.
Ouidiusin Metamorphofi.Etnoffe, noAifquedeos here
bdque chadque. Inde melodia dicitur dulcis catus & fua-
uis auditu, cuius penultima breuis elL
Diebua
EXPO. 17
Cd IBBVS DOMICtt AD
laades matutinas.
AlterM rerum con-
ditor
No&em diern^ qui
regis:
£t temporU das tempora
Vt allcues afHdium.
2 Preco diei tam fonat
No£Hs profunda peruigiU
NoShimalux viantibus
xA no^e no^m fegreganSt
3 Hoc excitatus lucifer
Soluit polum caligine:
Hoc omnis errorum chorus
Viam nocendi deferit.
4 Hoc nauta uires colligit:
Ponti que mitefeunt freta.
Hoc ipfa petYA ccclepa
Canenteiculpam diluit.
5 sttrganm ergo /Jrc-
nua:
Gallus iacentes excitat.
Et fonolentos increpat:
Gallus negantes arguit
6 GaUo canete fpcsrediti
.Aegris falus refunditur»
Mucro latronis conditur,
Lapfis fides reuertitur.
7 lefulabentesref picei
Et nos uidendo corrige.
Si refpicis:lapfus cadunt
Fletu(p culpa foluitur.
8 Tu lux refulge fefib*i
Metifque fomnu difatte.
Te nojlra uox primum
fonet:
Et ore pfallanP tibi Arne
fE Hymnus ide, carminis iambici dimetri regulam inte-
gre ieruat.Cuius licet foli duo poilremi verfus in nonul-
lis eccle/iis cantari ad laudes matutinas foleant:quonia tst
men totus apprimi fuauis eft & admodum elegas, neque
prolixitate tailidiens,totus etia hic explicatus eft.Etquo
ntam idem circa gallicantum concini conrueulttdefcribi-
tur in eo murtiplex vtilitas dc commoditas, quae homini-
bus abipib gallicinio prouenire Colet. Quarcuque itaque
hic de GaUo & eius nofhjrno cantu dicunturtfeniibiliter
ad literam atque corporaliter primiim intelligenda funt,
Vr prima fronte differuntur . Deinde verd ad fpiritualem
trasferenda funt intelligentiam :& in myftico accipienda
fenfb.quo nox & tenebraeipeccatum fomnus verd: torpo
rem & inertiam in peccato fignat,lux autem diurna diui-
nsE gratiae fulgore indicat. Etgallus Chriftum. eiusverh
cantoSyTOcemChrilUinfinuatynosper euangeliu & do-
la fUinaia
tf HYMNORVM
^inl apoftolieam excitantis, vt excufTo torpore noxio
ad opus Donum euigiletnus & exurgamus. Q^emadmo*
dum perputchrd & aptd Aurelius Prudentius ipfum gal-
li cantum ad rpiritualem traduxit fententiam & expohtio
ne,in eo hymno qui inferius fubiungetur. Ales diei nun-
cius, lucem propinquam praecinit, nos excitator mitium:
iam Chriftusad vitam vocat,qui huic hymno materiae c6
firmitate propemodum refpondeatac cognatus eft.
Porro huius hymni materiam beatus Ambrofius tilHe
propemodum verbis exprimit*in lib.quinto Hexameron
cap.vice(imoquarto,cum aittGallos quaR bonus cohabi-
tator A dormiente excitat , & folicitu admonet , & vian-
tem rolaturtproceifum noiiiscanora figniiicationeprote
fians.Hoc canente: latro Tuas relinquit iniidias. Hoc iple
lucifer excitatus oritur, cclumque illuminat . Hoc cane-
te moellitia trepidus nauta deponit, omni^ue crebrd ve-
fpertmis flatibus excitata tempeflas & procella mitefeit.
hoc canente:deuotus afle£ius exilit ad precandum, lege-
di quoque munus inflaurat. Hoc poflrem^ canente: iple
ecclefiae petra culpam fuam diluit, quam priufquam gal-
lus citaret negando contraxerat. Iftius cantu fpes oiimi-
bus redit,aegris 1euaturincommodu:minuitur dolor vul-
nerum,febriu flagrantia mitigatur,reuertitur fides lapfls
lefus titubantes refpicit:errantes corri git.Denique refpe
xit Petni & flatim error abfceflittpulfa efl negatio, fecu-
taconfefsio.Ha*c Ambrofius. Exquofumiturcoiefiura:
iibrojiiu aut beatu Ambrofiuhuc fiymnu(vt Anonullosalios)co
texuifle, aut eius authorem, hunc Ambrofij locum vidiR*
ie, 6c ex eo totam fumpniTe fententiam prxfentis hymni.
i€[a NNOTATiONHs.In primo verfu.Et teporum
das tempora. Dicitur deus, teporum dare tempora: quo-
niam alternationes facit & vicifsitudines temporum :diei
fcilicet & no£lis.vt huiuGnodi variatione, immutatione,
alternaque illorum fucceflione tollatur faflidium: quod
nobis inferretur fi vnius duntaxat (ortis Sc conditionis te
pus iugiter haberemus. Si enim continuus foret fineno-
Ae dies: id fand txdium nobis ingereret: Sc tanto magis,
fi perpetua nobis effetnox fine die. Nunc vero cum diei
fiicceditnox,itidem &no£lidies: huiufmodi vicUsltudi-
fu dolitor nobis omnis fadidii occafio.
/
E X P O. xy
A ' lE In (^ndo verAi. Prxco diei iam fooat. Pr«co hic
4idturgaJiuf,aoisdomeftica ¬a:qDoniaro (ui cantus
prtrconiodiem propinquam nunciat. Idem etiam no£iis
profunde eft peruigihquoniam nofle intempefla cu cz.
teras animantes Ibpor altus habet, vigil excubat: vt flatis
ac certis horis cantum zdat. Idem quoque nodurna lux
cft viantibus, quantum ad munus & officium :qubd no^
iter agendbus no£lurnas fignibeat horas : perinde atque
interdiu viam carpentibus lux foUs eas infinuat confpici
tibusfolem, temporis^ue decurfum annunciat. Denique
idem diei praeco i noAe nodem fegregare memoratur:
Suoniam priorem nodis partem d pofferiore, fuo cantu
irimic ac diHeparar,per inditam illi a diuina prouiden>
tianoumquandam & figoaculum diferetionis ac intelli-
geotiae:qua «rdinatifsime lifdem nodis temporibus in ca
tuerumpit,quafi nodis diferetor. Q^are no immeritd fci
fcitatur deeo beatus lob.Quis dedit g^ointelligctiamf
S €[ In tertio verfu. Hoc excitatus lucifer. Stella illa ma
tutina que folis exortum fuo fpledore vt nuncius przue-
nit, humano vulgarique more hic dicitur excitari per ip.
ium diei praeconem, quafi prius fopore fuilTet depreffus,
& galli cantu excitus fe przpararet ad ortum, quoniam
paulb poft tempus gallicaius) lucifer e xoritur, & czium
spliim nodurna caligine purgat. Tunc itidem omnis raa*
lefadorum caterua nocendi finem facit, quonia qui ma>
Jd agit, odit Iucem,& male agedi tenebris audacia crefeic.
In ipfb autem gallicantu diem vicinum nunciante, fures,
iicarij,latrones,nodis opacitate nocendi occafionem an«
te nadi,druisdenffunt maleficiis lucis propinquitate de«
territi.Qupd & Prudentius in hymno uipradido (qui t-
tiam e(l ad gallicanturojhoc modo exprefsit. Ferunt va«
gantesdcmonasjlztos tenebris nodium, gallo canente
cxterritosjfpariim timere accedere. 4 CE In quarto ver '
£>.Hoc nauta vires colligit. Nodumo tempore, ingruen-
tes mari tcpeffates ob negatu lucis diurnz beneficiu,roa-
ftisfbrmicLintur a nautis. ladati igitur grauibus procel-
lis intempefla node, cum gallicantum audiunt nautz, vi-
res animot^ue reuocat.ob fperatz diei ppinquitate. Ad-
de 9 fedatior fieri pl^runq; folet tepefias, & mitefeere ve
toni fragor ac j^cellaru fremitus, drea diluculu. Porro p
, b ij petram
M HYMNORVM
Eetr^eccteHc hoc loco £in6luf Petrus intelligitufiob fo*
ditatem fidei & confefTionts ChrifU, cum ab eo inter-
rogeretur quem eum effe diceret:id nomen iure fbrcitus.
Is autem canente g^allo culpam trinae negationis Chridi
fletu diluit: quonia audito galli cantu recordatus eft ver-
bi domini quod ante dixerat, antequiim gallus cantet, ter
§Adf,t6t me negabis: &egrefTus foras fleuit amard. Idem quoq; Se.
Prudentius in loco iam di£lo (icexpreTsit. Fleuit negator
denique, ex oreprolapfum nefas. Cantdque galli cogni-
totpeccareiuilusdefhtit. v iT In quinto verfu.Surgam*
ergo (Irenud. Monemur hoc loco d fomnolentia peccati
defidiaque exurgere,ex ipfo galli cantu ad hoc excitati,
Ram.t). quemaamodum etiam nos admonet beatus Paulus.Hora
Bfhe. f. (inquit) efl iam nos de fomno Turgere. Et rurfum alio in
loco.Surge qui dormis, & exurge a raortuis:& illumina-
bit te Chriflus. Vnaquaet^ue enim harum & confiroilium
IcripturacTan^faAxhortatioaumtfpiritualis efl galli can-
cus,infonansauribusnoftris.^ flE In Texto verfu.Gallo
cancte:fpes reddit. Spes inquam euadendi cuiuTpiam pe
riculi,q> horrida noftis opacius reddidit grauius & for-
midabUius. Tunc etiam argris Talus inftauraturtquoniatn
morbus no£fe ingraucTccs, (atpenumero circa diluculum
iit leuator,cum abeunte no£fe(quse ipfis fomno deftitutis
iuitt;dio(a)optawi diei lux eminare coeperit. RurTum tuc
mucro latronis recoditur, vaginaque reponitur:qubdob
diei aduentu i latrocinio vel inuit* latro cefTet. Denique
tunc lapfis fides reuertitur,vt beato Petro qui ante nega-
do prolapTus : per gallicantum ad fidem reuocatus efl.
7 G In Teptimo verTu.IeTulabantesreTpice.Crediderim
potius hoc loco,Iabantes,fiue cadentes effe legendum. Se
ob vicinitatem vocabuli & Tignificationis: fa^a effe vni*
vocabuli in alterum commutatione. N am labor,eris, de-
ponens verbum primam (yllabam habet longam : quare
Iecund</loco confhtuitur fpondeus pro iambo :Iabo vero
labas,habet primam breuem:& ergo aptum componit fe
eundo loco iambum. S €E In oAauo verTu. Sirefpicis la
pfus cadunt. Aliquihoc locoproferurfi relpicis.lapfi fla
buntulij verd dicunt:fi refpidslapfi cadut. Primus qui-
dem horum duorum modorum aptam cotinetfentetiam,
fltd vitiat carmen : quia Tpondeum quarto loco collocat
pro
E X P o: 5,
pro iambo. Secandos verd neque reftam tenet (enten.
ciam.neqoe iatis cohxrentem cum procedentibus. Quis
enim aped tudiceteflet fenfurayqubd (i refplciat nos Chri-
ihu:lapii caduntfcum potius benigno eius intuitu lapii e*
ligantor; Kurfum qu< lapfi funt,quomodo iam cadunt:cu
idem Ht labi & caderei Satius igitur fuerit dicere:(i relpi-
ds,laprus(id eft peccata & culpo quibus prolapii fumus)
cadunt atque deiiruuntur: & tunc re£f um feruabitur car-
men atque iententio aptitudo.
FIK.IA SBCVNOA AONOCTYILMVM
1 matutinum.
SOmnorefeCiisdrtub^ 3 Cedat tcnehr<e lumim:
SprctocuBilifurgim*, Et nox diurno fyderi.
Nchk pater canenUbut Vt culpa (pta nox intulit:
tedepofeimus. Lucis labafcat munere,
2 Te Ugua ^imu cocinat-. 4 Precamur iiide fupplices:
Te mentis ardor ambiat Noxas ut omnes amputes.
Vt atiuuinje<iuentium Et ore te canentium .
Tu fantie [is exordium. Lauderis in perpetuam.
Profens hymnus, carminis iambici dimetn lege vbiqi ,
femattpraeterqua in quarti verfus poifa-emo carmine, vbi/
tertio loco troeboum habet pro iambo^ C[ In eo iit ad/ <
deum deprocatiotvt furgentibus ad diuinas laudes aderl 1
(e velit & Ajum lumen infundere, quo depellantur teneA
bro vitiorum. \
2 amivotatiohis; Infecundo verfu. Te lin-
gua primum concinat, fix hoc loco id accipiatur docurae
ton, quod valde ialutare eft & comedabile cum primum
demmo ftrato furrexcrimus,anteq quippiam operis mo-
liamur:deo laudes perfoluere & preces fudere, atque ab
oratione aufpicari diurnum noftram opus: vt omnia quas
deinde fa^ri fumus, d deo dirigantur in bonum finem
ft exitum* Petiuit Aquidem & propheta in pGilmo,fuo-
rum operum adeo diredionem : cum ait: Et At fplendor
domini dei noftri fuper nos:& opera manuum no Ararum
dirige fuper nos , & opus manuum noArarum dirige. In
eiul^m quoque verfus (ecudo carmipe) ambiat verbum
aon circundare aut drcumple^ Agnat:fed deAderare Sc
b iij arden-
r/w^.
Bfbe.f,
HY MN O R VM
afdentftr concupifcere. Petit enim ea oratio vt noftrs '
mentis amor feruidus deum ardenti affeflu proiequatur
& defideret : vt quemadmodum ceruus defioerat ad fon-
tes aquarum, ita anima noftra ad deu. ) CT In tertio ver-
fu.Cedanttenebrae lumtni.In hoc loco & hymnis fequen
tibus, lumen & tenebras non folum corporaliter pro lu-
ce diei & tenebris notiis, fed & fpiritualiter accipere de-
bemus: lumen quidem pro fulgore diuinz gratiz,oper6-
que virtutum , & tenebras pro no£le peccati & metis c^m.
oute. Quomodo & apoHoIus accipit:cum ad Romanos
fcribit. Abiiciamus opera tenebrarum, & induamur arma
lucis. Bt ad Ephefios, Fuidis aliquado tenebneinunc aute
lux in domino. In eiufdero quoque verfus quarto carmi-
ne,non labefcat diccdum edCvt faciunt plzrique)fed la-
baibat.quod d labo.as,adieda co fyllaba ad lecunda per-
fonam deducitur & primam habet fyllabam breuem,ncue
etiam fuum priraitiuum,labercocntm,1atinum non ed:cu
non habeatur verbum tabeo, es, in vfu: d quo formetur,
neq;3 verbo labor, eris,formari pofsit. E(t autem labef*
cefe:cu impetu deorfura ruere, deficere atque proHemi-
4 €L In quarto verfu. Precamur iidem fiipplices. Hoc
loco pronome iidem pluralis debet elTe numeri, & refer-
ri ad adiefliufi fupplices in eode cafu : & proinde duplo
i,fcribi,vt primam habeat longam fecundum carminis e-
xigentiam.Ham fi intelligatur elTe neutru fingulare, ac-
cufatiui cafus,& fimplo i , feribatur habetet prima lylla-
bam brcuem,& pyrrhichius in (ecundo condituereturlo
/co,quod huic carmini nequaquam conuentt: Aptior etiS
eft lenfus hoc quam illo modo.
■ APBMFBLIA «BCVNDA.
X ad vefperas.
Fledor pdtertus glo Micjus nitore perpeti.
S rU mhirque fan^ifpiritut:
De luce luce profe - Infunde nojlris (enfihus.
rens. 3 Votis uocem^ te putre^
L«k lucis 0* fos luminist Patrem perennis gratia:
Dies diem illuminans Patrem potentis gloria,
z Veritfyue [ol ilkhere: Culpam rdeget bibricattfJ
Confir.
E X p o;
*4 Cofimut IheiMos: Lteti hihumut fohrim
Ebrietatem fpiritm.
7 Latuf dies hic tranfeat:
Pudor fit ut diluculum.
Fides uelut meridies:
Crepufculummes nefeiat.
8 Aurora curfus ,puehit
xAurora totus prodeat.
Dentem retundat inuidi
Cafus fecundet afperos
Donet gerendi gratiam.
5 Mete gubernet CT regat
Ctftofi^li corpore.
Filiis calore ferueat:
Fraudis uenena nefeiat^
6 Chriftus^ nohis fit cib^: In patre totus filius:
JPotu^ nojterfit fides. Et totus in tierbo pater.
Prae^ns hymnus» carminis iambici dimetri modum dc
formaro accurate obieruat:prxter id quod in quarto car>
snine Texti verfus trocheum habet primo loco pro Tpodeo
(eftenim nominis ebrietas» (ecunda fyllaba fine contro-
oerna,breuis)quod htprgter huius metri legero. In eo hc
ad dei filiu oratio yt Tuo lumine nos illuflret, peccata no>
Ara repellat, & virtutes in nobis adaugeat, i €[ a n n o-
T ATI ON ■ s.ln primo verfu. Splendor paternzglori^.
Omnes i(he funt filij dei dominatidesrqui eft Tplcdor glo
riaepatris,yt ait Paulus. Ide quoque de luce eft luce pro
ferenstquonia de (elpTo qui vera e(I luxipiritu ianAu ve * *
ram etiam lucem Woduxit. Chrillus itidem eil lux lucis:
quoniamluxefttu; luce, filius de patre. Infuper ipTeeft
Font ium/nis; nam origo eft Se principium omnis illumU * *
nationis in creaturas propagate: illuminat enim omnem
bominem venientem in hunc mundum. Demum idem eA
dies diem illuminans: nam Tpiritualis eA lux,(ua claritate
metes humanas Se angelicas etiam lucidas & idcirco diei
nomine hic (ignificatas,illuminans . a CE Infecundo
verfn. Micans nitore perpeti. Hoc loco diAio perpeti»
ablatinos eA Angularis nominis adicAiui perpes,etis:ide
Agnans quod perenne ac perpetuum, referturque ad no«
mea AibAantiuu nitore. C^are non e A opus eo loco pro«
ferre perpetim aduerbium:quoniam per nomen illud, Sc
carme& A;ntentuaptiuS'quadrat. ) CE In tertio verfu*
Culpa releget lubricam. V crbu releget d relego relegas» »»
formatur & oriturrquod AgniBcat in exiliu mittere»expcl
Iere &abiicere:penultlraamquefyllabam habet produ-
b iiij ftam.
1
S4 HYMNORVM
Ai.Neq: eo loco legat quiTpia, religet lubrici: qnonian
id yerbum ex re & IigOyat,dedu6hifn: neque iententic cS-
gruit neque carmini,cum penultima habeat breuetn. Su>
pra di^m autem verbum & fequentia tertie peribiue,
ad iubar fan^ fpiritus funt referenda:non autem ad pro
nomen tu, quod filium dei mo Arat noArum patrem & au-
thorem,nam diuerfie funt ab illo perfonc. 4 fl[In quar-
to verfu, Confirmet a^us Arenuos . Non hic conformet
dicendum eA, vt nonulli habent libri neque informet, vt
habent alij: quoniam neutrum eorum verborum adapta-
tur fententic conuenienter:& omniu(credo) iudteto ver-
bum confirmet, accomodatiorem reddit ienfom. Confimt
li quoque modo in eiufdem verfus tertio carmine , cafus
lecundet afperostverbum fecundet d fecundare quodeft
profperum facere proficifeitur : & accufatiuum expofeit:
vt deus hate mea coepta fecundettinde fecudui, a, um : p-
fper. Neque ibidemfoecundet legendum eA a verbo foe-
Cundo, at:quod eA foecundum facio: quandoquidem hoc
verbum neque ipfe conuenit fententix neque legi carmi
nls. 6 €[ln fexto verfu. Bibamus fobriam ebrietate fpi-
ritus.Ebrietas camis & temulentia:fobria non eA,fed fo-
brietati vel maximdaduerfa. Ebrietas ver6fpiritus,fcili-
cet exuberantifeima & profufifsima fuauitas interna (qua
fentiunt pix mites ciim iyncero amoris & meditationis af
fefhi deo coiungantur)femper habet annexam libi Ibbri-
etate vt indiuiduam comitem . Porro ad hanc ebrietatem
fpiritualem fommopere expetendam: inuitat omnes dul-
ctlsimus ille fpofus 1 canticis amatoris, dicens. Comedite
amici & bibite,& inebriamini charifsimi . Eandem quo*
q; comendabilem ebrietate fenfit proph«a:cum eru^-
uitin plalroo illud caticum , quim magna multitudo dul-
P/d/.jo cedinis tux domine*, quam abfeondiAi timentibus te . Et
rurfum alio in loco Gu Aate & videte, quoniam fuauis eA
JiiJem. dominus . Salomon quoque in libro Sapientix eandem
Sa/sea.it exprefsit, cum ait . O quam bonus & fuauis eA domine,
fpiritus tuus in omnib*. 7 €TIn leptiroo verfu. L^tus dies
hic trafeat .Nomine diei hic tota prxfens vita re£lc acci-
pitur,in qua partes afsignat lpirituales,diei fenfibilis par
cibus Amilitudine quadam relpondentes, vtfcilicet pu-
dor id cA caAius animi & corporis^fit exordiu bonorum
operu
E X P O.
operam ft quali Alucaluro, fides autc nullis fufcata tene-
bris;fiivtmeridics:qul clariflimuscft . Nullum vero fit
jsentis noftrac crepufculum finifque dieiifcd iugitcr in Iu
mine fidei & bonorum operum permaneat, expers nodis
* tenebrarum peccati. 8 CIn odauo verfu. Aurora
corfusprouehit.Afenfibiliaurorahlc ad intelledualem
& fpiriiualem aurora fcilicet Chriftum : fit manududio.
Sicut (inquiOaurora vifibilis nuc curfum fiium accelerat
iefiinatque ad ortum;ita Chnftus qui vifitauit nos ories
ex alto per incarnationis myfierium,depulfa node mun
do vt myfiica aurora illuccns:totus ad nos per benignita
cem prodeat.Iule quidem dei filius totus eft in patre ( ve
^fe in euangelio te(latur)totus etiam pater in filio : per
inefiabilemdiuinarumperfonarumimmeationem atque Uan,t^*
immanentiam.
C^BADBM FBrIASBCVNOA
I ad vefperas.
IMmenfecsU conditor 3 Infunde nunc pHj fima
Qm mixta nc confunde Donu perennis gratU.
rent: Fraudis noua ne cafihus:
tyfqu^fhientd diiddenst Nos error atterat uctus.
Cdlum dedifb limitem. 4 Lucem fides inueniat :
1 Fipnaslocucale(hb*: Sic luminis iuhar ferat.
Simul^terrxriuuUs. H^c uana cun^a terreat-.
Vt unda flamas temperet: Hanc falfa nuUa compri-
Terrx folii nedijUpent. mant.
C!H^n* ille, carminis iabici dimetri lege oib* 1 locis re
dd ODferuau coponitur.In eo c5medat author dei virtu*
te imelatab ope lecud(dtei:petitq; gratia 1 bono pleue*
nndi nobis dari fimul & fidem redam atque fyncaeram*
I Ca NNOTATioNB s.lnprimo verfu. Immele cx Ceae»u ''
Ii coditor.Hic laudatur oipotes dei virt* ab opere lecud{
diei creationis reru: quo 1 Genefi feribitur de* fecilTefir
inamentuin medio aquaru,&illi*iterllitio diuififie aquas
quaefimtfubfirmametoab ijsquzfuntfuperfirmametu.
lEtaptd admodu praefens hymn*, illi* operis fecunda; diei
meminitjNa 1 oficio ecclefialHco canitur i fecuda feria;
qo£ lecud*ell dies hebdomad^, & relpod^s ordine acnoie
fecun-
hymmorvm
i<^n(]xdieicreati6is mudi. Quemadmodum duo hytnd
foperius expo(iti,Tt puta Lucis creator optime, luc£ dierd
proferens,& primo dierum omniu quo mundus extatco
dltus,di At (unt cantari die dominico,quonia opus prims
diei fciltcet formationem lucis exponut,quK quidem pri-
ma dies,ip(i dominicf etiam certo re(ponlu,aptaque pro-
portione accommodatur. In eodem verfu, ndnulti le-
gunt fecundu eius carme per verbum lingulare c6 funde-
ret,allj vero per verbu plurale cofunderent,& vtriquera
Ad:nam manente eadem lententia , lingulare verbum ad
aquam referri potell, plurale vero ad fluenta. Sic & in fe-
cundo verfu quartum carmen aliqui claudunt verbo lin-
gulari dilsipet.quod referut ad nominatiuu vnda,ali) ve
rd verbo plurali difsipent, quod ordinant cu nominatiuo
plurali flammae, fubaudito ac repetito . Et quanuis vterq;
&nfus fatis Iit congruus, pollerior tamil videtur huic loco
couenientior. s ^ In fecundo verlii. V t vnda flamas t6-
peret. Hic author ipfe li eam particulam intelligat (vt vi-
detur)de aqua fuper caelos polita:fecutus vulgata multo-
rum lententia, dicit d deo conlHtutas elTe aquas lujper fir-
mamentb, vt temperet acftum atq; calorem fyderu ne cae-
los ipfos exurant . Q^a: quidd ratio philofophiae naturali
non vfquequaque ell c6fona:cum orbes caelorum no lint
nati incalelcere,neque pofsint incendio conflagrare,vt e-
Cia in fecundo libro Damalceni de fide orthodoxa cap. 7«
* annotauimus. Idcirco ea claufula vt vnda flamas teperet»
ad aquam quK fub firmamento eH, potius ell refereda :te-
perantem flammas allrorum ne illae terra comburant. Sa-
ne $ fuper exios collocatx lint aqux:fcriptura multis in
locis tellatur.Q^am aute ob caulam illic politx lint, non
oportet nos curiolius elTe folicitos,fed id folum fateri, Ip-
4as Ibidem c611i tutas eam ob rationem, quam deus nouic»
quinihilin hoc ornatifsimo mundi opificio line rationa
& frullra difpofuit , cum omnia in lapientia fecilTe perhi-
l>eatur. 3 C[ In tertio verfu Fraudis noux ne cafibus.Pe-
tit hxc oratio perpetuum diuinx gratix munus : ne anti-
quus error prxteritoru maloru nos oprimat per nouas dx
«nonis fraudesmeue ex trafaAis malis praua cofuetudine
inducamur adnoua peccata perpeirlda . Peccatu (inquit
Greg.)quod p ptrnitentia no deleturillio podere mox ad
aliud
E X P O.
a\iod trahit In quarto verfu, Haec vana cun Aa terreat.'
fides loce diainarefulgens:cnn£la vana & fuperfti-
tiola explodat, hanc etiam hdem nulla falla dogmata aut
hcredcorn figmenu opprimant.
Cf SatA TBATtA, AD NO-
1 chirnum matutinum.
C\On\m patatii lu“ ExpcUe fomnolcntim:
minis: Nc pigritantes obruat.
Lux ipfe lucis ct dies 3 Sic Chrijle nobis oibits
hIoHe canedo rumpimus: Jndulgeas credentibus :
^/iJH/lcpoftuUntibus Viprofit exorantibus
z Aufer tenebras mentiti: Qt^od precinentes pfalli^
fuga catervas dtmonum. mus.
f[Pr«fenf Kymn* carminis iabici dimetri regula vbique
quide re£hilTimd feruat. In eo fit inuocatio fili j dei: vt 2
nobis expellat cxciute mentis & pigritiam bene agendi.
I motationis. In primo verfu. Colbrs pa-
terni luminis.Hoc in loco dei filius dicitur confors pa-
terni luminis:quonia ipfe de patre proditper generatione
«ternam atqucemanatjVtlumende lumine, vt luxdelu- _
ce,& i Sapiente dicitur effe candor lucis attern*. Et quo» 7?
ntam filius patri confubftantialis dl,connaturalis & coeC
ientialis.comunicat cum patre in lumiue diuinitatis,& e-
andecueo habet lucem deitatis comunem.Efi enim deus
S»aterlux,&fili*etla luxtno umc alialux pater, alia fiU*s
ed oino eadeiquonia lucis nome hic natura idicat , non
perfoni.Dicitur infuper ipfe fili* dei lux lucis :qa lux eft
deluce* deos de deo,vt ante eftdiftomrdenique & dies
hic nominaturrquia huius mundi claritas eft fpiritualis,
propoUata nofte errorum & fuperftitionuriumcn verita-
ds &agnitionem veri dei huic mundo manifelans.Vnde . ,
lneuangelioIediemnominat:cumalt.Siquisambulaue- «
Tit in die:non offendit. i C In fecudo verfu Expelle fom
nolentia. Homine fonoleniise.ignauia animi & focordia
(qu« fpirinjalis eft & noxia foporulentia^no inepte' acci-
picur:Iicet & ide de corporali lomnolentia reAd intelliga
tur:haec enim cum in omnibus operibus noffris, tum ma-
xime in diuinis celebrandis offici js eff fugicda:in quibus
cum
I
if HYMMORVM
cu vigili excit^toque corpore etiam vigil animas deo e(l
exhibendus. 3 f[ In tertio verTu. Indulgeas credctibus.
Hic indulgere,iignificat peccatorum veniam dare: qua; (i
gnificatio tn ecclefiaftico vfu e(i frequens :extra illum ve
rd non YHirpanda, quoniam apud probatos authores ne-
quaquam inuenitur . Eodem etiam loco accommodatd
Hic hymnus praecini dicitur & prius quim alia cantari:
quoniam ante offici j matutini plalmodiam cantatur ad
no^urnum.
BADBM VBRIA TBXTIA, AD
t laudes matutinas.
ALes dici tumcius Vigilate, ia fum proximut
Zucem propinqua 3 lefum damus uocib*:
prxcimt. Flentes ,precantcsfohrii.
Nosexdtator mentium Intenta fuppUeatio
lam Chriflus ad uitam uo Dormire cor mundum «c-
cat tat.
% Auferte clamat k- TuChrijlefomnudifcute:
dulos: Tu rumpe nodis uincula,
Mgros,fopore defides. Tu folue peccatum uetus:
Cafli^ redi ac fobrij JVouum^ lumen ingere.
CHic hymnus, metri iambici dimetri lege confhtuitur:
eamque adamuffim exa£fdieruat:Czteriim in fecudi ver
Ius quarto carmine primum locum occupat anape(lus,ibi
proipondeo politus quod vterque earum aequa numero
habeat prolationis ac iyllabarum tempora. Neque id vl«
tiofum cenferi debet:^ interdum in hoc genere carmi
nis in primo aut tertio loco vbi fpondens habere po«
teft iedem , ipfum fpondeum anapefto commutare : d:
elegans eft & venuftum . Quinimmo & in darmine he-
xametro id nonnunquam fa^taruntpoeue, vt Virgilius
in Georgicis . Fluuiorum rex Eridanus campoique per
omnes vbi primo loco anapeftus conlHtuitur. Author
cius, Prudentius :apud quem hymnus ifte inferimus ad
gallicantum:longe copioiior eft & diffiillor, & multo plu
res compledensverfustyt liquido condat inipedfanti o-
pera eius:emiffain lucem iludio & indudria Aldi Manu-
tijiviri vtique de re literaria optimd meriti. £t certd talia
, funt
E X P O.
fimt IpfiDt.Prodentii opera, ft talis ipie autTiof: vt impri
mis dignos i Chrtitianis legi:quod in ipfo & (ermo ip.
(e iit cultiflimus, Sc carmi cuiufuis generis elegamiflitou,
& quod plurimi fieri debet, fententia Ghriftianac pietati
ac religioni maxime conforroi$:nihil in eo quod cadas ft
Sias offendat aures inuenias:nihil quod deorum(ne dica
XTnonom)nomina,flagida & fcelera commemoret. Ita-
que fi commendantur apud gentilesrqui hymnos & odas
iifuoivw deorum laudem confcripferant ,vt apud Gnew
cos Orpheus & apud Latinos Horatius:nonne maiore co
meatione apud Chriflianos funt digni qui in veri dei rc
Iterationem pios & religionis plenos modulati funt hyni
nosiinter quos Prudentius noder primum ferd locum ob
tinetRurfum (t diligenti dudio decantarunt ethnici Tuos
hymno$,vt quos putarunt deo celebrarenttnonne vigila- ^
tiore opera & diligentiore cura,no$ quibus diuino indul-
tu lux veritatis intulfit , debemus deo vero hos hymnos
concinere? Paceffant igitur odae horatianae,valeant Dian^
laudes &Veneris,Cupidinirque;atque in earum locum
(occedant pi)s hymnis conferipta dei & fan6Iorum praeco
nia.Hunc denique Chridianum authorero & quidc pro-
batifftmum.podosleditent Chridiani,quim impura poe
tarum carmina venerem oIentia,& deorum gentiliu(qai
in ore Chridiani,fi Hieronymo credimusj Tonare non de
bent)(actnora & fraudes buccinantia:de quibus re£Ie di-
xerim iliudofalmi verbum. Narrauerunt mihi iniqui fa- P/a/.nt,
bulationesifed non vt lex tua. Nam eloquia dominitelo- P/aim. lu
quia cada.Quorum cadltatem & puritatem.quilm proxi-
me imitatur atque refert in Tuis operibus noder Pruden-
tius.Simradi^ii tamen hymni,rolum quatuor verfus hie
TOliti (unt:qu6d i j foli In vfii ecdefiadico (cui nodra de-
ludat opera )cantari foleant. Qui vero integrum defide-
rat hymnum legere, eum in Tuis operibus(quat pallim om
nibus ad manum TunOperquirat & euoluat.
1 €L annotationes. In primo verfu.Ales ,diei
nuncius. Per alitem, diei nuncium : hoc loco accipiendus
ed gallos gallinaceusicui id natura inditum ed, vt taqua
diei pnenundusteius aduentum Aio cantu denunciet, vn-
dedeilloVirgilius. Excubitorque diem cantu praedixe-
rat ales.Et de eodem Ouidlus.Non vigil ales ibi cridatl
caa
M4trf>.a5*
Kom4.
30 H Y M M O 1^ V M
cantibus oris:euocat auroram.Hanciiutem galU cSJiddC
nem a fomno excicatricem , apta metaphora acc6modat
bic author ad Chriftum y afsidua admonitione fcripturc
nos vt i fomno peccati furgamus & vigilemus excrtantS.
X Clnfecudoverfu. Auferte clamat. Si quis perconte-
tur*vbi talia nobis excitatoria verba Chriftus ingerit ac
inculcatrrefpondendum illi eil, in euangelio: cum dicit*
Vigilate itaqueiquia nefcitis diem neque horam . Et ite*
rum. Vigilate ergo, quia qua hora non putatis : filius ho*
minis veniet. Et per Petrum apoftolum nos hortatur. So
, brij eftote ac vigilate. Kurfum per beatu Paulu oos admo
net quod hora ell ia nos de ibmno furgere, nox enim prte
cefiit:die$ aut appropinquauit.Oenique per eundem fur-
ge qui dormis & exuree i mortuis & illuminabit te Chri
ftus.jCln tertio verfii. lefii clam* vocib*. Vcrbu,ciam*,
hicpofitu, & perfolucfcribfdu:quartae coiugationis eft
& indicatiuu habet cio,is,ire:quod praeteritu facit ciui A:
fuplnu citu prima fyllaba produ£la:fignificatque vocare,
& accufatiuu poftulat.lnde accire & excire copofita de*
ducuntur.At vero cieo, es.ere, fecundae coiugationis ver*
bum etiam a£f iuum :fignificat commouere.Virgilius .
Et tonitru caelum omne ciebo:habet & ciui in praeterito
&in fupinocitum,fed prima fyllaba correpta. Indo ex-
cieo A concieo compolita formantur.
CEeADBM FBXIA TBRTIA,
X ad vefperas.
T£ Uuris tges coditor 3 Aientis perufl£ uul~
Alundi (olunt qm nara
eruenSy Munda uirore gratia,
Pulfis aqu£ moleflifs Vt fada fletu diluat,
Terra dedijli imtnohilem. M otufq^ prauos atterat.
2 Vtgerme aptu proferes 4 lufis tuis obtemperet.
Puluis decora floribus NuUis mabs approximet.
Foecunda frudu fifleret. Bonis repleri gaudeat,
Pafiumq; gratu redderet, £t mortis adum nefdat^
CHic hymnus, carminis iambici dimetri lege conftat:
eamque omnino integram obferuat. Laudatur in eo di-
uina virtus ab opere tertiae diei creationis rerum , A: ad
Ulana
E X P 0, ji
slVam ^nailtn fitileprecatio,vtinfu(ionenic gradae cor-
da noftra expurget i peccatis.
X CaKMOTATIOMX s.[n primo verfu. Telluris
ingens conditor. Hic hymnus in principlo,opus tertie di-
ei creationis ipiius mundi apt^ congruent6rque deferibit,
quod feria tertia ad ofiiiciura canatur vefpertinum , quas
certisE diei primorum fex dierum ordine & nomine refpo
det.Nempe Tt Genefis teftaturitertio produftionis reru
dieiuflu dei congregate funt aquein vnum locum, & ap
paruit arida . Protulit ite eode die terra diuino imperio
iterbamTiretetn.&facietefeme iuxta genus fuu lignuq;
fadens ^du,& habens vnumquodq;(emcte fecudu fpe-
de fua.Porrd nonnulli in hoc primo verfu Iegunt:mundt
fbluin qui exuens:<S: non minus re£lc\quam qui legunt:
eruens.Cum enim exuere fit ami£Vum prius circum poli-
tum i (e deponere & terra prius aquis quali velle quada
drcundata.fueritdete^la &fafla arida, aptd aquis exuta
fiiilTe dicitur. Emere vero eH quod obrutu erat terra auc
aqua^tn apertum ducere: vtfolTitia terre vilceribus em-
onturtquare terradepullis partim aquis eam aperientib*;
CTuu etiam aquis verd perhibetur.In eodem quoque pii
xno verfu terra dicitor immobiIis:quia fuo lixa loco per-
petuo qoiefctt,nequevt alia elementa agitabiittatem ha-
bet in propria fuafede ac regione.Vude Pfalmus de deo
canit. Etenim firmauit orbem terre , qui non comouebi*
titr.Etrurfum. Qui funda Ili terram fuper Habilitatem
fuam;non inclinabtturin leculum feculi.
» C In lecundo verfu .Foscunda fmflu fillerct. Hic ver-
ba lilleret nd aflioi habet ligntficationem vt alTolet , fed
neutralcj&profuocompolito exiHeret poni videtur. S£»
fus enim ell,vt ipGi terra multiplici fruftu fescuda foret,
fteongmu terreftribus animatib*pabulufubminillraret.
) CIn tertio verfu. Munda virore grarie. Aliqui hocin
loco legunt id carmen hoc pado.munda vigoris gratia,
qui etli carminis feruent integritati & fentetie cogrxten
tiS.petetes quod deus per gratia fuc virtutis mundet vul
nera cordis noHri, tamen non adeo accoroodatd alluddc
operi teniae diei per metaphora que ibi intiditur , d cor-
poralibus ad fpiritualia tedens,licut qui leguqmuda viro
K gratic, Na viror gratiae ad herba virentem tertio die
pro»
Gcne.x,
P/4/,4*;
pyi/.ioj
Ii HYMNORVM
produftan congruum habet rerpofum :& ex oppofito ad ^
anente xitioru z{hi peruftam , quae tali virore vegetetur,
reoirefcat& innouetur.Eft autem viror , oris ipdiviridi- ;
tas fiue vireicentia herbarum, foliorum, ^ianimve rero*
' Et deducitur i verbo vireo, es.ere.
VBRiA q^varta: ad no*
I . fiumum matutinum.
RJSrttmcre<ttorop~
time
ttojler
4pice :
quiete noxia
Merfos fopore libera.
1 Te fande ChriBe
j^fcimMi
^iffofce tu criminibus.
confiteniu furgimus:
J^oraf^ ttodis rupimus.
3 Mentes ytnanufquc
toUimus.
Ti^opheta ficut nouimus
Nobis gerendu pracipit:
Paulufque geftis cenfuit.
4 Videns malum quod
gef^mus:
Occulta noflra pandimus.
Preces gemetes fundimus.
Dimitte quod peccam-
mus.
t CCarminu iambici dimetri lex & forma, in toto ido
hymno ezafie feruatur.In eo hr ad deum deprecatio, vt (i
cutlforono corporis excitamur hoc noffurno tempore
ad deum laudandumtita eius gratia expergifeamur a fom
no peccati,& bonis operibus inuigilemus.
•2 Ca NMOTATioNE s.In iecundo verfii. MoraC*
que no6fis rumpimus>Nos id rumpere dicimur:quod cu
violentia difeontinnamus & diicindimus. Vergilius.
Qmdme alta iilentia cogis rumpere. Sic moras no^s
rumpere dicimur:quandO non quantum durat noftumu
te®pa«fomnoinduIgemus :fed ante finem eius ftratum
F/4/.1IS. dimittimus. ) dn tertio verfu.Propheta ficut nouimus
Rom4.i}. fanftus propheta in p&lmo edocuit nos mentes & manus
Kchtu.zo^ nofhi ad deum tollere deberercum ait. In noflibus extol
Kdm,i6, jite manus vefiras in fanfta :& benedicite dominura.Cum
etam alio loco dicas.Media no£fe fiirgebam ad confiten*
dum tibi fijperludiciaiufiitiac tuae. Sanflus vero Paulus
ftyerbo id docuit cum ait. Hora eft iam nos de Ibmno fijr
gere.Idem quoq) fuo exemplo Sc opere, fa^itandum o-
ftendit:
i
\
(
i
1
I
EXPO. ]]
fleadiccoiB no^e vigilans manibus operabatur, vt viAa
fibi compararet: cum etiam tenebrofo carcere claufus i-
tempdboofteadiunfio Sylla fuo collega laudes deo cd
ciauit:&faflo terrae motu concufla funt fundamenta car
cehs,& omnium vinftorum dirupta vincula.
4 C In quarto verfu.Occulu noftra pandimus. Occulta
nollra hic dicuntur peccata:qux clam hominibus, aut co
gitandoaut (emotis arbitris mali quippiam agendo com»
mittimus. Deo autem abditum eft nihiltnam omnia nuda Heb,4,
ft aperta funt oculis eius.IIla aute pandimus.quando per
reconciliationis (aeramentum facerdoti illa detegimus,
humiliter nos accufantes:aut quando aduerfum nos con-
fitemur iniuftitiam no(lramdomino,nofq;reos eiTcTup-
pliciter in cordis no(hri fecreto gemimus- Neque illapa-
dere dicimur: quafi ignoranti ilTa deo referemus qui no-
nit ab(condita cordis, ferutaturque corda & renes: & cui
etiam antequam fiant cognita funt omnia.
IAOIM fBJLlA Q_V A R. T a: A O Z. A V- |||'
I des matutinas.
NOX cr tenclfrtc intende nojlrk fcnfihiu.
erntitiU 3 Caligo terr^ feinditur:
Conft^a mundi PercuffafolUfpiculo.
Cr turbida. Rehufque km color redit
i (Lux intrat, albefcit pdhtt: Vultu nitentis fyderis.
^ Cbrifbu uenit)difcedite 4 Sitt multa fucis illita:
1 Te Chrifte folii nouin^i Qua luc£ purgentur tua»
Te mete pura rj fimplici Tu lux eoi fyderis:
Lledo^ canedo qudtfum* Vultu fereno illumina.
Hymnus iHe etia efi iambicus dimeter, & omni expar>
teanahiis illius modulos feruans. Author eius,Prudeo«
dus: apud quem hymnus prefens multo efi prolixior Sc
copiouortveruntamen quatuor duuxat verlM hic pofiti
lunttquod ij foli in officio ecclefiaftico citari foleat. De-
feribit autem in eo. mfius folis ortum,propinquum ei tem
potis pardrqua in wie ofifici j matutini caniturt& illa (en
fibilem diei expulfa noAe effulgctiaro applicat apta ma- ^
nadudHoneadanimaru illuminatione poft peccatorum*
teaebras:quc Chrifto vero fole nobis adueniente (it.
e ANNO.
54 H Y M N O R V M
ifTAKNOTA TioNB s. In primo verfu.Ltnc hitrac^
albeicit polus.C^pniam hic rubne£ii(urnipradi£lisfen->
lentiis panicula, Chriftus venit:planum eft hunc Tcrfum
de tenebris &luce corporali primu intelligt debererdein-
de vero proportionaliter de luce fpirituali. Sunt enim te*
nebrxfpirituales: peccata, lux: diuina gratia,catlu:anima
nollra,ioUpirituafis:Cbri(l*domin*,quod &in Tequeti-
b* verfib*,quinetia &hymnis obferuetur. Porrd vocatiu^
illi omnes inprincipio verfus pofui: ordinadi fiit cu ver*
bo difcedite:in fine collocato interieftis per parcnthefint
trib* illis orationibus:per verba tertiz perfonz nuciatis.
Illa verbnomtna,confu(a& turbida : (ubftamiuoru neu-
tri generis locum tenent Sc vim : vt confufionem reru li-
gnent)tenebris noflis indu£lam : pariter & turbationem
tempefiatum. z In fecundo verfu. Percuirafolislpt*
culo. Spiculum: telum e(l &iaculum. Vi^i, Liber par-
tho torquere cydonta cornu rpicula.Tran(Tumitur autem
hic ad foUs radium: qu6d in terram iacitur, & re^ qua-
dam iaculatione porrigitur , perinde atque fagitta arcu
exculTa vibratur. 4 C In quarto verfu. Sunt multa fu-
cis illita. Fucus ell color adumbratus: qui rei fuperponU
tur vt pulchrior appareat. Inde fucatum dicitur, quod a-
lieno uiperdu^o colore decorum videtur & ornatu. At-<
x^oi honores,opes, voluptates huius mundi prx fe ferunt
boni fpeciem, & tamen verd bona non (unt,(ed boni ima
gine incautos fallut: idcirco fucis illita non immerito di-
cuntur. Illita autem participium verbi pafsiui illinor, e-
xis:fignificatinfe£la nuetin£fa,&ablatiuu pofiulat.Oui-
dius. Illita lernzomifi tibi texta veneno. Neque hoclo-
co legendum e(l. Sunt multa fiifcis illita : vt ftciunt ple-
fique: nam fufcus per fe,adieAiuum eO fignificas atrum
-vel fubnigrum: non autem haberethoc locotfubllantiuu
nomen: cum quo ordinetur. In eodem verfu. Tu lux eoi
ryderis.Eoustrifyllabum nomen & adiedliuum: ide ligat
quod orientalis : hab^tque primam fyliabammodo lon-
gam, vt V irgi]ius.Boa'(que acies & nigri Menonis arma:
modo breuem:vt idem. Et iam prima dies claro Turgebat
eoo. In hop autem loco, prima eius fyllababreuiscft: le-
. eundum carminis exigentiam. Eli igitur eoum fydus,iple
ful:qui quotidie in parte prientali exoritur. Cztemm
hymne
EXPO. 3j
liynno ipto integro vt habetur in operibus Prudctijrcar-
men llludilc legitur: tu rc)ceoifydcris;fed vtruq: rcfte
dtdtor: neque quicquS refert, an rex aut lux ibi dixeris.
Nam deos ipie & ibiis orbem regit:& eum fiio natiuo la
mine implet atque illuminat.Etplanciicut luxTeniibus,
?eiitase(l: & lumen indediffufum.illius imago, ita deus:
ipiius folis noflri verum eft exemplar & authorrfbl verd,
remota eil eius figura atque reprxfentatio. Re61e igitur
dicitur deusefle lux & fplcdorprimitiuus ipfiusiblis,
EADEM FERIA QUARTA:
ad ve/peras.
C^Eli <U* fatt^i^ims, 3 Vt noilibut ucl lumini
({ui lucidti cctrii poli Diremptionis terminum:
Cadore pigis igneo: Primordiis er menfium
Augens decoro lumine. Signum daret notijiimtL
'Sk Q^to dic <^td flamea 4 Illumina cor hominii:
Salis rotam conftituens: Ahflcrge fordes mentium
tume miniflras ordini Pefolue culpa vinculumz
Vagos rector fusfyderum. Euerte moles criminum.
Hic hymnus etia carminis dimetri modulatione babet:&
pmntquaAire^e obferuat,prxter id quod in fecu di ver-
fus fecundo carmine trocheum habet intortio loco pro
/pondeo. Laudatur in eo dei virt* & prouidentia ab ope»
re quartxdiei produ£lionis rerum,fcilicet formatione Iu
roinarium ipfius cxli, oratioque ad ipfumdirigitur,vt (pi
rituali lumine corda nodra vi(ttet,quo peccatorutenebr^
dilpelJatur. iCa mnotation* s.ln primo verfu,
Qmluciducentrupoli.Defcribitbic verfuscu tribus fe>
quctibos,opusquartxdiei produ^Honisipnus mundi, in
qua feribitur deus ^duxiffefolcTt prxeflet diei, Alunam '
vipramCTet no£U,& ftellas, quoniam prxfens hymnus fe>
|ia quarta cjtatur ad offiiciu vefpertinu, quxipHus heb>
domadm quartus eddies,&ipfl quarto diei inter fex pri-
mos dies nomine & ordine refpodes.Porrb hic ectru non
accipitor p pun£lo infe^Hli in medio fpherxcddituto,dk
vodiqoaque d circundantefuperneie xquidi(lante,neqo(i
polus pro punfto extremo terminante axem ipfius exU;
quumodo lumutqr h^cvocabula 1 philofophia naturalift
' c ij aftronq^
?/4/.|0.
%€ HYMNORVM
alh'ononiia;quoniam non curauic author in carmine tam
exaf^am illorum nominum rationem fitruare : vt neque
opus fuit:fcd centrum pro ipfius catli fpacio fumit & or-
be:polum yerd pro cxio. In fecundo verfu. Luntemini-
llras ordini» Alioui id carmen ita legunt. Lunemini»
ftwns ordineroifed minus apte & congruenter: vtmeum
cft iudicium Nam in toto illo verfu nullum aiTignare poT
funt verbumtquod fentetiam compleat,Infuperduos ac-
cufauuos ordinem & rccurfus.diuerla fignificantes : fine
•liqua coniunaionis copula ad idemannc£hint partici-
pium minillrans,quod latini lermonis concinnitas n6 ad-
mittit:quare potius legendum cen(eo:vt habet ante lite-
ra:& totum tertium & quartum huius iecundi verfiis car-
men de luna intclligenduro: ficut & totus iequens verfus
ad lunaro refertur, & deeaimelligitur.Diciturautedeus
mini (Irafie ordini ipfius lune vagos recurfiis (yderum :
quoniam ipfi lun{ aflignauit varios & multiplices motu*
per figna celeftia qu* propter ftcllasipfis infixas inter-
dum nomine fyderum & aitrorum nuncupantur. Virgt-
lius.Per duodena regit mundufol aureus aftra.j %
tertio verfu.Diremptionis terminum. No hoc loco dire-
ptionis legendum cft: vt ferd omnes libri habent : fcd di-
remptionis:id eft diftinftionisjdifcretionls atque diuifio-
nisrquod d verbo dirimo proficifeitur, fignificantefepa-
rarcatquefciungere.Nam direptionis vocabulum, quod
violentam fignat ablationem, huic loco minus congruit
quantum ad lententia ro, licet carmen non vitiet. Forma*
ta quidem hic dicitur luna vt przberet limitem fiue me-
tam dilHn£Honis diei & no£^is;quia no6lu luna lucet non
interdiu. Etiam produ^a eft luna, vt daret fignum & indi
Cium initiis menfium.Nam in cuiulque mefis lunaris ez-
ordio,Iuna renquatur,lum£nque fiium redintegrat. Inde
apud Graecos primordium menfis: neomenia dicitur ; id
eUnoua luna,fiue nouilunium.Vnde dicitor in Pfalmo.
fiuccinatein neomenia,tuba.
f 1 z 1 A Q^v inta: ad nocttr-
X num matutinum.
NOx atra rerum
mtegit
Terra colores ommum.
Nos confitetes pofeimut
Jo
> ^
r
E X P O.
Te iujle index eordxum.
X. Vt auferM piacula:
Sorde filuc mentis abluat.
Doiief<^ Chrifle gratia:
Vt arceantur crimina.
^ Mcs ecee torpet impia:
QS4 culpa mordet noxia.
Ohfciiragellit tollere:
Et te redemptor efuarere.
4 Repelle tu caliginem
Intrinfecus quam maxU
me.
Vtin heato gaudeat
Se collocari lumine.
s
t
n
i-
»•
>a-
(xi
iJt
»•
e-
oft
nii
ex-
ode
:id
ItOi
n
0*
te
^ - Hymnos i(le«carminis iambici dimetri regulam inte^
. grdieruac.OeicTibit autem no£lumitemporis(quo(blec
canun)^ualitatem ac conditionem: eam aptd transferes
adhabitum mentis noilrae, deumque rogans vt expulHs
peccatoruno tenebris nos illuminet.
I i[ANNOTATioNBs.In primo verfu. Nox atra
rerum cotegit. Hoc loco nox pro nodle (eniibili poniturt
cuius id proprium eft quod rerum abdit colores, quonia
non reddit eos confpicuos atque fpe^biles. Virgilius.
Ec rebus nos abftnlit atra colorem. Verum congrua me-
taphora per atram noftem hic etiam re£th intelligas pec-
catorum tenebras, mentem nodram obducentes & occu-
pantes dtcaeteraconfimili modo. Porro in fecundo huius
'verGucannine,coloreslegendu ed:nd calores}, vt faciue
nonnulU:nam hoc podenus nomen: fententix nullo pa-
do congruit aut quadrat, z C Iniecundo verfu.Vtau-
feraspiacula.Hocloco piaculum pro peccato,crimine &
flagitio accipitur, ficut & in libro ludicum: cum dicitur.
Nunquam tantum nefas &tam grande piaculum eft In
UraeLVirgiltus in Aeneide. DiduUt in ieram commilTa
piacula mortem.Et venit a verbo pio, as, are, & (ignificac
contaminare iiue polluere. 3 f[ In tertio verfu.Obfca-
ra hic dicuntur opera tenebrarum fiue peccata:quoniam
in luce non lunt fada, & metem humanam obfcurant at-
que obtenebrant.Nercierunt(lnquit pralrous) neque in-
tellexerunt:in tenebris ambulant. Etquiambulat inte*
nebnsiiUs Ipiritualibus:nefcit qub vadat. Huiufmodi igi
t : tur obfcura mens humana male fibi conicia culpa, & quS
mortifera remordet : cupit a fe abiicere, deumque in (e-
Ruenti verlu praecatur:vt hanc i Ce caliginem repellat,&
' iaCmfto luminat fu« gracUe iplam conilituat.
ciij EA.
Uan.x^m
\ i
t»dn,u.
\% HVMNORVM
EADfiM FER.IA QJ^.INTA: AD LAV-
det matadnas.
Y Vx tccc furgit anrcai Voluamuf ohfcttrm tiM*
I Pailcns faccfUt c£ci 3 Sic toU decurrat dies:
I . tof. NeU^ua medax:Hentan\
Qux ttofntet t prxceps diu Ocuhue peccent luhrici:
£rrore traxit dcuio. Nc noxa corpus inquinet^
^ H<cc lux ferennm con - 4 Speculator aflat de fup,
ferat: Qui nos diehus omnibus
Purof^ue nos pneflet fibi. jidufq} noftros profpicij,
NihiUoquantur fubdolum: tA" luce prima in vefperu^
Przfens hymnus carminis iambici dimetri legibus coer-
ceturrquas itidem re£Vd obferuat. In terti j tamen verfus
tertio carmine & quarti verfus primo, ponitur primo lo-
co anapcfliis proipondeo;quodin hoc genere metri in-
terdem vfu venit. Neque in fecundo tenij carminis ter-
ti j verfus loco ponitur fpodeut pro iambo, quoniam non
legendum cft illic, oculi nec peccent lubrici, quemadmo-
dum multi habet librl,fed, ocuUvepeccct lubrici quia Ita
leguntur exemplaria caiiigata» Authoreius Prudentius:
hos quatuor verfus complcftens in illo hymno. Nox &:
tenebrx & nubila, paulo ante explicato, vt infuis operib*
hic hymnus legatur illius elTe pars. Defcribitur in eo ip-
fius aurorx exortus : &per metaphoram applicatur ad
aductum gratis in animas noftraspoft tenebras Mccati,.
1 Cannotationbs. In primo verfu. Pallens fa-
celfat excitas. Non hoc loco fatifeat legendum efttvtfe-
rd omnes habet libri, fcd facelTatiid eft abeat & abfcedat
d verbo face{Tere,quod cum neutrum eft: abire, difcede-
reque lignihcat. N am fatiflere eft defatigari fiue defice •
re.Virgi.in Georgicis. N eupuluere vifta fati Icat, qux (a
nc fignificatio huic loco minus cft accommoda. In ter-
tio verfu. Sic tota decurrat dies. Hic nomine diei totius:
tota prxfcns vita noftra infinuatur, ficut & in euangelio
cum ait dominus nofter. Me oportet operari opera eiu*
qui mifit me; donec dies cft,vcnit nox: quando nemo po
teft operari. In code quoque verfu: noxa culpam fignat^
Tt&apud Virgi, Vnius od noxam & furias Aiacis Oilei,
Alias
E X P O. TP
AlUs eius Cgnificatides cofulto onii(tiraus,quonii[ huic lo
co no (ancaccdmodxneque conducibiles. 4 dlnquar-
xo verGi . A loce prima ia vefperum.Lucem primam vo-
cacauthoripii*dieiexonu: (icut & vefperu,diei extremi-
tate,omnia enim opera noiHa diurna profpicit deus^& n6
id modotied etiam nodlurna & quz in tenebris gerimus.
JBthoc quidem no vno die aut duobus, fed omnibus vite
nolbrre diebus. Refle etiam quifpia per lucem prima intel
leseritipnim vit® noflr®introitu,&pervefperum,finem'
yitx ac exitumificuc & pfalmus dicit. Dominus cufiodiat
introitu tuu & exitum tuu,& alio loco. A cuilodia matuti- ■pr^j
navfq; adnote.fperet Ifrael in domino. Q^onij ab ipfo
'Vita: noftr* exortu ad calce vfq; deus oper* noftrapipi-
cittvt ne minim*quidc rogitatus «ofter, oculos ei* fugiat. ^
Quod nos ad bene- vtuendtl merito debet inducere, vt aie
Boetius.Magna vobis eil (i dtfsimulare no vultis, necefsi.
tai indi^ probitatis, cum ante oculos agitis iudicis cun.
^cementis.Eandequoque fententiam exprimit Prude-
dus in poftrcmo verfu, illius hymni, ex quo prxfens hym
nusdewmptuseA,quirand verfus continuo fequiturvl
timd huius hymni verfum,vbi ita fententiam coepta pro-
fequitar de deoloquens. Hic teftis,hic eil arbiter, hic in-
tuetur quicquideft , humana quod mens concipit , hunc
uemo fallit tudicem.
X EADEM PERIA QJINTA: AD VESP.
M*Agfi£ dm po~ Diucrfa rapiant loca.
tcnfi£ 3 Largire citiHis fcruulis
Qui cx 4({uu or- Quos mudat unda fdguinis
tum genus Nefcirelapfus criminum:
Pdrtim remittis gurgiti: Nec ferre mortis Udium.
Partim latas in aera. 4 Vi culpa nullum de*
1 Dimerfa lymphis im^ primat:
Nullum Iciietia^ntia.
£lifa mens ne concidat:
Elata mens ne corruat.
CT Carminis iambici dimetri legibus conflringitur hic
]iymnus,eafqueexafle feruat. In primi tamen verfus fe-
cundo carmine & in tertio fecbdi, vocalis proxime voca-
le fequ itur fine coUt(l6e,quod ipii aothotilicuiiTe puildu
c iiii cft
primens:
Sul^Ski c£lis irrigans,
Vt flvrpe pna prodita:
Cme,f
P/4I.8
loan.t^
f
40 HYMNORVM
efttlicut & postis in carmine hexametro. In quarto inih-
Ser carmine fecundi verfus : pyrrichius ponitur loco ia-?
i in fecudo loco:quod non eft frequenter tehtandu.Co-
meiidat autem diuinam virtutem & omnipot^tiam: ab o«
perae quintx diei produftionis rerum fenlibilium, petens
vt ei virtute firetimeque extollamur 1 profperis neqj de-
liciamur aducrfiis: i i[ a m n o t a x i o n h s. In pri-
mo verfu.Qui ex aquis ortum genus.Defcribit hic hyron*
opus quintae diei creationis reru,qua ex aquis diuino nu-
tu produffa refcrutur in Geneii volatilia & aquatilia. Et
rcftd quidem:nam fcria quinta canutur ad omcium vet
pertinum:quz quintx diei inter primos fex dieS) nomine
& ordine reffj refpondet. z ([In fecundo ve r(u. Sub-
ueAa cxlis irrigans .Hic cxli non pro orbibus Aimuntur
caeleihbus, quoniam illos nec aues habitat ne volado tra-
nant: fed pro partibns acris fiue ipfo aererquomodo in fi-
crafcriptura frequenter casli nomcfumitur,vtin eo pial-
mi loco . Volucres c«Ii & pifces maris . Et in euange-
lio. Et volucres cxlicommederunt illud. Dicuntur au-
tem ftirpe vna prodita, diuerfe rapere loca. Nam ex eodc
principio materiali.f. aqua,produ£fa aquatilia,& volati-
lia diucria fortiuntur habitationis fu* loca:pifees aquam
&aues aere. 3«:in tertio verfu Q^os mundat vnda fen
suinis.His verbis:fan£him baptifmi facramenturo hic in-
nnuatauthor: quoniam illud & in aqua tanquam materi*
eius propria miniftratur, & in prxeiofo Chrifti fanguine
confecratum eft, efficaciaque habet . In cuius rei argu-
mentum;ex latere ipHus Chrifti dormietis in cruce, pro-
fluxit iftu militaris lance* finguis &aqua in remifsionc
peccatorum noftrorum . Et hoc minifterium aperias bea-
tus loannes.ait.in prima fuarum epiftolarum.Hic eft qui
venit per aquam & fanguinem Icibs Chriftus:n6 in aqua
folum fed in aqua & fanguine. Et rurfum eodem loco. Ec
tres feilicet qui teftimonium dant in terra: fpiritus,aqua
& (anguis: & hi tres vnum funt. Porrd cum eodem in ver
fu canimus quod largiatur nobis deus non ferre mortis
f tdejucne (ccunda & jttcf ns id intclligenduni rcu«
ius moleftia & grauamen i nobis auferri petimus.Neque
enim morte corporis deprecamur qua natura effug^e-
poiTum*. 4 ([In quarto Tcrfti. Vt culpa nullu deprimar*
Aliu-
E X p o;
4«
A^udendo ai pUcium & aaium conditionem :hic petim*
nobis i deo c6cedi,vt culpa grauit nullum ad ima degra-
nettiicotpifMS demerguntur aquis, nullum etiam iaftan-
na A animi elatio (uftollat ad aitarmore auium perina»
oevolantiamyTt kidem mens eli(a mole criminom aut
adueriitaie non deliciatur: itcut pilees, ne etiam mense-
lata prol^ro liiccellu aut rebus littioribus linfiar auium
corruat per Tuperbiam.
FEI.IA sbxta: ao no-
X dumum matutinum.
TV trirtitdtis twitds :
Orbem potenter
qui regis.
tAttendeUudum cantica:
Qttdc cocinentes pfalUm uf.
^ Ia ledulo cofurgim^:
Nbihs quieto tempore.
Vt flagitemus uulnerum
A te medellam omnium.
S Qw fraude ^de^uid
damonum
in nodtbiif deli<[Hum.
^jiergat illud celitus
Tutt poteflds glorie.
4 Ne corpus afit for^
didum:
Nec torpor inflet eordiu.
Nec criminis contagio
Tepefeat ardor fpiritus»
5 Ob hoc redemptor
quefumus
Jieple tuo nos lumine.
Per quod dierum circulis
NuUis ruamus ad ibus.
^ Hymnus ideiintegTi & omnino carminis iambici di«
metri obleniat rationem & modum. Fit in eo ad deum in-
uocadOyTtnosdimiflbledolaudib* eius intentos exau*
dtac & quicquid culpx nodo contradom e(l,clemens al^
luandeniquq vt immundiciam corporis y animiq; pigri-
tiam & tepiditatem i nobis auferat.
1 f[A N N o T A T I o H B s. In ptlmo verfu.Tu trini-
tatis voicas.Trinitatis vnitashic dicitur : quoniatrinitar
tisperfonarum vnitase(lfub(landa:;& iprafumma trini-
tastinvnitatedeiutiselirubnftens.Eftenim deus ynitri-
nut:vt neque vnius naturx, trinitati perfonarum prziu-
dicet^neque trinitas hypo(la(eon:vnitatielTentiac.In eo-
dem autem verfu & (ecundo eius carmine, fcilicet orbeny
potenter qui regis:(i(vt nonnulli facere Iblent )quz pro>-
nomen legaconrefenur ad antecedens exprelTum Tnitas,
4^ MYMNORVM
Sin veri ibi dicatur qui.vt ferd legunt omnes tlriteUiga-
tur ipiuna referri non ad nomen praecedens expre(suied
alterum tantundem fignifiLans : vtpote ad nomen deus,
vnitas nanque trinluds:vnuse(l & verus deus. In eodem
Itidem verfu & quarto eius carmine, qu; excubantes pfal
lamus, excubantes dicuntur qui vigilant , vigiliaique a-
gunt i verbo excubare:quod vigilare liue cuftodiam faca
re lignificat.Inde excubiae plurali folum numero;runt vi
gili^ liue diurnae liue no6iurnae,& excubitor qui excubat
Vigiliafque fedulus agit,quemadmodum gallus.
5 ([In tertio verfu.Et criminis contagio. Hoc loco,di-
£Ho contagio ablatiuuscafuseft nominis fecundae decli-
nationis contagium, & non nominatiuus tertiae declina-
tionis :qui contagionis habet geniciuura,vt ip(a orationis
ilruAura facile inonnrat.Significat autem vtrumque no-
men, labem quae ex vnius rei ad alteram contaftu atqud
cohaerentia contrahicur.Et meritd orandum nobis e(i :ne
per labem peccati fcruor animi in nobis /rigefcat. Quo-
niam vt iplius ignis ardor & aedus per aquam fuperfulam
imminuitur,ita cordis humani alacritas & promptitudo
ad bonum elanguefcitper peccati frequentationem & c6
iuetudinem. 5 €[In quinto vcrfu.Per quod dierum cir-
culis. Nomine dierum, hic non tam fpacium temporis di-
urnum :quam totum vitxnodrae tempus accipiendu eft,
non enim folum nobis orandnm eft,ne in diurno tempo-
re corruamus tn peccatumrfed etiam ne noftumo cum n6
soinus nofte quam die polTimus prauis adlibus deum of-
fendere & ab eo excidere, & idcirco reftd oratecclelia ca
tholica in crepulculo. Dignare domine node Idatline peo
cato nos cododire,ficut& in diluculo oratyfuos filios eo
die i peccato diuina protedione conferuari. Cum vero .
«ramus deum,quod toto vitae nodrae curriculo eiusadiu
lorio non prolabamur in malum diem omnem
vitae nodrx & nodem in illa oratione
' compledimur,neque vllum
vitae nodrae tempus tum
recluditur.
' E X 1> 6. 4j-
OaOBM FHfclA sexta: A0
, laudes matutinas.
AEtinuc£li gloria Cadit caligo nodiumi
Beata fpes morta Luk fanih nos illuminet.
Uum. 4 Manens'^nofhisfen-
CdW tonantis unice :
Coftk^ proles utrginis. Notlcm repellat fecuU.
2 Va dextera furgentih^t Omnic^fine dieii
BxurgatO" mcnsfohria. Purgata fauet pedora.
Flagrans^ in laudem dei ^ Qii^tta id primufidesi
Crates rependat dehitas. Radicet altis fenfibus.
3 Ortus refulget lucifer: Secunda fpes congaudeat i
Sparfamq; lucem nunciat. Qua maior extateharitas. ‘
CCarminis iabici dimetri pedibus & numeris hymn'ifte
c6fbtuiturallo$4»cxaaeobferuat,prxter jd qudd in fc-
cSdt ver£* tertio carmine fit iroediata vocaliu fine collifio
ne coherStia,* ? terti j veri* tertio carmine rpodc*p iSbo
fccudo loco ponitor.DcniqjI quarti verf tertio carmine
pyrrhichius teniafcdc collocatur: cotra hui* metri lege
acretula.Defcribliaiit ppinquu diei vifibilis cx^u : o-
ratdei fiVm vt ita lux dluina oriatur in cordib* noims.de- ,
pulfisdi maloru tenebris ifidcirpe & charitate nos lllultret
ac muniat, i Ca nnotatiomis.
Aeterna «eli gloria .Quatuor hic per ordine hUo dei ^ ad
- r l._:..:M.»^•.rrrikl1^ltl1r.nuod tcilicct CtUlU CXie
' uendufpes ett vnica:«in quo u>iu m
tris fit vnigenitus, denique ^facrofanax virgmis Mari*
filius.Dcu aut vocat hic author tonantc.no ad poetarum
imitationS:afuu loui appellat tonatg,* altitonatc.g,^-
«hana cft & ridedu.fcd quonii i &cra fcriptuia tonare i-
Senitor etia deo attribui, vt i.lib.Rcg.cap.a-Dorainu for i.
xnldabut aduerlarij ei*:& fuper ipfos i calts **
Rec.cap.aa.Tonabitde calodomin :&excclP dabit vo
fs^i. . C In r«u-Jo «rfu.FJa«5^;I l.»dc Aliqo,
IcEUt id carmen per ablatiuum laude, fed nOn adeo rea^
sum trocheumteruo loco pro fpondeo collocant
ast
44 HYMNOR VM
carminit lerprohibet,quare potius legendam foret, fla*
grans& in laudem det.Ita in tertio verfu dicunt aliqui;
natus refulget lucifer, fed malim dicere ortustquod id e-
pithetum ipii lucifero aptius accommodatur.Denique in
poflremo Terfu aliqui vltimum carmen legunt per relati
uum quotfed minus apte, cum nullum ei refpondeat no-
men ad quod referatur.legendum itaque potius :qua ma-
ior extat charitas vtrelatiuum illud ad fdem & fpem an-
te nominatas referatur. ( C In quinto yerlu. C^aeliu
iam primum fdes.Hoc loco numerus Sc ordo trium prae
cipuarum virtutu Bdei, fpei, & charitatts iniinuatur. Pri-
num enim locum (ibi fides vendicaf.ea credens quae fii-
pra fenCum 6c rationem funt.Secunda verd & fecundo re-
ponenda loco,e(l fpestcertu expe£lant fiitursc vitae bona
qua non videntur.Tertio denique loco charitas conditui
turtreliquis duabus maior,earum(); complementum atq;
perfeAio, quemadmodum feribit beatus Paulus ad Cor •
Nunc autem manent fides,fpes,& charitas , tria haectma-
>Car« 13« ior autem horum charitas. Qmppd quae nunquam ezei-
dattetiam in regno caeledi «caeterae verb duz tolletur: (ue
cedente clara dei vi(ione:&praefenti aeternorum bonohi
poflelTione ac perfruitione.
CEaADBM fbxxa sizta,
I ad vefperas.
PLafmtor homin is SiSdens dedifH homim,
deus 3 RepeUexferuis tuist
exff eunda folus or^ Q^cquid immunditiS
dinans: jiutmorihus fefuggerit.
Humum iubes producere Autadibus feinterferit.
Reptantis cr jir£ genus. 4 Da gaudiorum prss
z Qju magna rerum mia :
corpora . Dagrotiarummunera,
Didu iiJf entis uiuida: Dijfolue litis uincuU:
Vt feruiant per ordinem %^firingc pacis fcedera.
dCarmen iambicum dimetrum T hoc hymno eza£id fer
uatunpraeter fd quod in primi verfus primo carmine pyr
rhichius locum fecundum occupat pro iambo, & in terti j
verfus primo carmine vocalis proximd vocalem fine coU
lifione praMcditiCommendat autem diujnam virtutem a
EXPO-
prodadfone operum (exta; diei:rogatgue vtimmandum
omneinobis.repellat, placidam concedat pacen],& jeter
nxTiusdorta, i ®"a nnotationb s.In primo ver
fu. PJaffflator hominis deus. Dcfcribiiur hoc loco opus
(esndieiprodudlionis rerum corporalium, qui crea- GoiM*
wtdeus c tcrra( vt habet Genefi$)be(Uas terrj iuxta fpe-
cies (uaSfiamenta &omne reptile in genere (uo & de»
mm creauit hominem ad imaginem & firailitudinetn
/wri.cai fubiccitpifces maris & omnes animantes terra.
£tid quidem aptc:nam prafenshymnus,fexta feria aci
commodatus cftvtin eacanteturtqui fextodiei creatio-
nis rerum, nomine pariter &. ordine rcfpondef.
1 Clnfecundo verfu.Di^^u-iubentisviuida. * Hocloco
di<9ua6/atious ertTingularis a nomine diftu$,us,ui ,qdar
tainflexionis.quodr^bquidemin vfuauthorum inue-
nitunoim vtuntur pallim omnes potius nomine diftum
i, fecunda dcdinationis;pro verbo, fiue eo quod dicitur^
Ars tamen prius illud nomen non abhorret;cum deduca!
turapofteriorefupino verbi dico, cis, Fuerunt autem pe- Gws.i.
cora & alia tcrrcftrium animalium genera, viuida, fiue vi
tendadiStu iubeniis.quonia vi habet Genefis, dixit deus.
?roducat terra animam viuentero in genere fuo ,iumen-
a & fcptnia & bclHas terra fecundum fpecies fuas fa
ihimeft ita.Dicereenimdei:eftiubere, fimul & facere;
jueroadmodumaitpfalmus.Quiaipfedixit & fafta fune
iCe m^ndsuh & ^eata funt. j C In tertio verfu. At mo
hvs Ce ruggemnter mores & aftus manifeftum eft diferi
cn:ncQt & hic etiam inlinuatur.Nam mores, modum ra
mfintique viucndi & vita inftitutum (ignant , vt probos
bonos mores dicimus.curo quis reftd vitam inlHtuit.
faonefte viuit,prauos itidem &pcruer(bs dicimus mo- ^
t.cam quis improbam ducit vitam. Aftus autem fune
•radones ipUe quas facimus,* fecundum quas aut bo-
moribus aut malis imbuti cenfemur . Itaque hoc loco
J37VS diu ina bdnitate d nobis repelli, quicquid iramu-
<»: impurum aut vita noftrainfKtuto ac ordini fug-
rur,aut operib» nolh-is iteruenitrvt & honefti fintnw>
a^irus puri. 4 CIn quarto verfu . Da gaudiorum
ia. Ciuatuorhicraeritdoptandaddeopofhilan-
Prrfexy»m:«iu<5d calelUum gaudiorum poft hanc vi-
tam ,
(
HYMNORVM
tara nobis det pricmta. Secundum:quud nuc & Jnprciea*
tifeculo nobis elargiatur Tuarum gratiarum dona, que ^
iuntvt pignus fiituracgloriz.Vtruraque autera ddeoiu-
re po(lulandum:vt qui folus ambo illa conferre pofflt,(i- '
cut ait Pialmus.Gratiam & gloriam dabit dominus , Ter»
tium,qu6d dirumpat in nobis rixarum Sc contentionum
occaHoneS}ac incendia extinguatrquoniam non in com-
motione dominus :& deus noiter non di/TenHonis edde* ;
19. Ted pacis.Q£artum,qu6d placido foedere pacis nos om-
1. Cf, 14. nes ad inuicem obflringat, vt deus ipfe qut vera eft pax,
a.Cfr.13. A deus pacis in icripturis celebratur, quietam in nobis
habeat raanlionem.Eteft totus hic verius valde dignus,
A Ceplus d nobis deo per orationem offerendus.
sabbato: ad no-
I Aurnum raatu tinum .
dcut clcmcntu
Alundi^ifaUtormtt-
chitur:
Vnui potentialitcr
Trinus^ perfonuUter.
2 Nofrros pius cum cS-
ticis
Fictus henignc fufdpe.
Quo corde puro [ordibus
Te perfruamur largius.
3 LumhoSi iecur^i mof
hidum
^Adurc igne congruo.
xAccindi ut fint perpetim: i
Lux remoto pef.imo. '
4 Vt ({ui(^ hordx no6Hu <
Nunc concinendo rum~ ‘
pimifs:
Donis heattc patrite
Ditemur omnes affatim.
€[ Metrum iambicudimet. in hoc hymno integrd ferua-
tur.In tribus tamen eius locis vocalis Irquitur continuo'
vocalem in diuerffs dictionibus (ine collifione, icilicet in
tertij verfus fecundo & tertio carmine, in primo carmine
quarti ver(us,quod paffim quibuluis non licet. Conti-
net autem inuocationem ad deum , vt caffitatem men-
tis A corporis nobis elargiatur , quo tandem aeternae vitaa
bonis perfruamur. i fTANNOTATioNHs. In
primo verfu. Vnusjpotentialiter. Si id permififlet car-
men,poibifTet fonaiie author in eo loco, vnus fubffantia-
liter.vt fuperlan^x trinitatis myfferium clarius explt-
caffet,in qua ynitas eff (ubftantiae & trinitas perfonarura*
Verum
1 X p o; 4y^
V'erimft!joc(qoo carmen contexwit') modo: eandem
fnuentiam fiibinlmuauit . Nam cum vnam dicat trinum
.diuinarumperfonarum eilcTirtutem & potentiam /con-
i^aenreftiS; iliarum vnamefle fubibntiam.Q^onim e«
. oiin virtus eftvna & eadem, illorum & eadem cll fubftan
lia.vt inquit Damaicenus. j f[ In tertio verfu. Accindli
. TtGnt perpetim. In lumbis elTe dicitur voluptatum carna
lium ledesaclerainarium, quemadmodum de Leuiathan
dicitdominos ad Iob,qudd fortitudo eius e(I in lumbis
eius.Itaquc lumbos accingimus ,cum (vt ait Gregorius)
carnis lumriam per continentiam coarftamus,(icut in e«
iiangelio nos monet dominus dicens. Sint lumbi veftri is«
Srjtcinfti.dk lucernse ardentes in manibus vedris. Etapo
olus ad EphenosIcribensait.Stateer|afuccin£IiIum- Proiter.i4
bos veftros in veritate.Demum mulier tortis ( vt ait ia-
piens)accinxit fortitudine lumbos fuos, quia carnis In (e
eoncupiicenttam redinxit. 4fElnquartovcr(u.Vtqui-
quehorasno£lium .Qmque pronomen ibi pro quicun-
que(,vt & Gepe alias )Gimitur,vt hxc lAbeatur intelligen-
tia.Qoicunque tempora no£li$ abrumpimus.non illis to-
tis fomno indulgentes, fed fopore ante finem no£lis excuT
fo,dbtdomlnQpCanentes,a;temcgloriaBmunedbusabtt-
de locupletemur.
.1 CS ABBATO, AO LAVDBS MATVTIKAS.
M Vraraim fpurgit Qtricquidtenchuhorridic
polum, "Hox attuUt culpa icaddt.
Ji \ Terris dies iTldhitur 3 VtmanciUui ultimum:
Zucisrc[ultat fpiculum Quod pr^floUmur cer-
"Difceiatomncluhricum nut,
z^Stafma no(Us decidat: In lucem noUs affluat '
Aientis reatus f ubruat. Da hoc canore concrepat,
Przlbns hymnus, carminis iambici dimetri legibus c6
tineturyeafque reAe obleruat.In tertijtaroen veriuspo-
ilremocarmine,habct vocalem continuo fubiunclamli-
tene m,finlenti di£iionem,quod exa6la ratio carminis no
» padim permittit.Continet autem fecudum temporis (^quo
' canitur^adaptationem, exortus diei delcriptionem, pe-
ctens ttoepulfano^e pedati) diuina nos lux illuminet,
4 dk ad
'Afoca.ti,
C*oe.t»
4» H Y M N O R V M
& ad lucisperpetuz confbrtiam perducat.
x([4nnotationbs. In primo verfu* DHcedaC
omne lubricum.Id lubricum dicitur:in quoquic (ineia*
pfu non facile poted connflereyVt locos lubricus : aut ^
facile labitur:vt adolefcentia lubrica, pes lubricus , pifci»
lubrlcus.Et quoniam id omne immundiciam aliquam ha-
bet aut vilcoutatem ad lapfum inducentem: hic lubricum
dicitur:quicquidanimx noftrae prolapfionem infert :vti-
puritas & foeditas peccati. 3 CE In tertio verfu . V t ma-
ne illud vltimum. Per mane vltimum,intelligitur hic dies
aduentus domini ad iudicium in confucnmatione feculi :
qui & Rouiflimus dicitur dies , quoniam illi alia nonell
(uccelTura dies temporalis. Q^are illud mane no habebit
vefperamrquoniam qui habebuntur digni reftirre^ione
ad vitam:(ransferentur in regionem lucis iempiternf,vbi
Continuus (ine no6fc dies,& I^pitema (ine interpolatio-
ne claritas.Namvt habet ApocalypHs mox ibi vitra noa
erit. Cuius quidem rei id Tymbofum efl , gudd feptimus
dies mundane dufationis(^qui labbati & requietionis no-
men iibiyendicat : qubd in eo requieuerit dominus ab
omni opere quod patrauerat ) habet quidem mane:fed
non veiperam more fex preoedentium dierum , huius vi-
te labores Sc agonem (ignantium : quoniam requies illa
beatorum per (optimum diem (ignata: non eft terminum
nec finem vnquam habitura. CE In eodem verfu. Dum
hoc canore concrepat. Aliqui hoc loco legunt hec ,in no
minatiuo ca(u fingulari,foeminini generis :quod quidem
pronomen referunt ad nomen nox , in precedente ver(b
pofitum.Veru«inon videtur huiufoodi referentia fatis
conueniens : ob nimiam antecedentis diftionis difianti-
am:& potius legendum eft, hoc tinnominatiuo lingulari
neutri generis, quod referatur ad vocabulum mane:in eo
dem verfu po(itum:vt huiufmodiytotius verius habeatur
fenlus :vt Vltimum illud coufummationis feculi tempus
quod cum humilitate expeAamus:nobis in perpetua lu-
cis participationem cedat, dum hoc mane quo hic viui-
mus :diuinc laudis modulatione peribnat , & in laudem
dei expenditur. Porrdcanor,oris, (ubfiantiuum no-
men tertia declinationis:dicltur cantus fiue conibnantia
quadam.OuidiusinMeumorphofi. Nec tamen ille ca-
nora
1
r' E X P O. 49
tior:moIceiuIas natus ad aures. Inde canorus, a, um ;quod
diane eH audito & dulce. Venitque vtniroquea verboca
no,i^ere:7tfignat voce modulari.
1 SABBATO:AD VESPERAS.
iMX hedOL trinius z Te mane laudum ear^
l JEt principiis un i
tas.
lamfol recedit igneus:
dnfuiUe lumen cordibus.
mine
Tedcpreccmur Vef^eri.
Te nojlra fupplex gloria
Per cunSla laudet fecula.
Hymnos i(le,carmine iambico dimetro rede compo-
nitor. Inuocatur in eo fanda trinitas, vt quoniam fol ien-
libilis tendit ad occaiumirpirituale tamen lumen nunqua
nobis auferat,quo ipfam perpetuo laudare poisimus.
iCanhotationbs. In primo verfu. Et prin-
cipalis vnitas. IpHus deitatis indiuidua vnitas , dicitur
prindpalis:quoniam omnis vnitatts in rebureftexordiu
&fons:a qua quicquid in mundo ellvnum fuam habet
Tnitatem.Ita deus ipfe: principalis dicitur veritas, boni-
tas,vtnut,lox:&csetera coiimilia . z C! In fecundo ver-
fii.Te deprecemor velberi. Didio vefperi hic aduerbium
edtemporistmvCuauuorum frequens, & vefpertinu (e-
roUndmque tempus (igniheat. Nam vefper,ens, nomen:
abilatiuuro facit velpere,non vefperi. Ouidius. Seroque
trahit de velpere nomen. I n eodem quoque verfu & ter-
tio eius carroine:non fimplex gloria legendum ell, vt fa-
ciunt nonnulli, led fupplex. Nam fimplex^aptum non eft
epithetum nominis gloria,nequefacildquifquam a6i-
goarit < qoacnam fu noBra (implex gloria, fupplex yerb
adiediuuro accommodatum eft & congruum huius nomi *
nis gloria. Quod quidem pro laude ac praeconio diuinm
snaieftatis(quo eam glorificamus & extollimus)hic fiimi-
tur,ficut & in illo verfu ecclefiaftico celebratiisimo. Glo
ria patri & {piritui fando.
SABBATO AD VESPERAS;
t alius hymnus.
D£us creator oniity Diem decoro lumine^
Polt^fte re^or: ve Noctem foporis gratia,
piens t/frtus folutos ut quies
d Re.
^^0
HYMNORVM
'Bxddat Uhorisufui:
Mcntefque fcfjds alleuct,
Jjtmfquc foliMt anxios.
3 Grates paralio ia die:
£t noSHs exorta preces
Votii( reos vt adduues)
JJymnu canetes [oluimus.
'ij. Te cordis im concin-
nat:
Te vox canora cocrepet.
Te diligat cajlus amor:
Te mens adoret fobria.
5 Vt cit^p funda clau ferit
Diem caligo notfium:
Fides tenebras nefeiat^
Et nox fidei luceat
6 Dormire mete ne fuM:
Dormire culpa nouerit.
Caflos fides refrigerans:
Somni vaporem temperet.
7 Exuta fenfu lubrico:
Te cordis alta fomnient.
Nehofiisinuididolo
Pauor quietos fufeitety
8 Chriflum rogemus O"
patrem
Chrifii, patris q; fpiritum.
Vnm potens per omnia
Foue precantes trinitas.
%Amen.
Hymnus ifte(vtpratcedentesVarminis iambici dimetri
modulatione contiringitur ; eamqueadvnguemferuat,
preterqua in quinto verfu,vbi in fecundi carminis fecun
do loco ponitur fpondeus pro iambo, & in quarti carmi-
nis fecundo itidem loco pyrricitius pro iambo, quod hu-
ius carminis vfus aut nunquam, aut raro admittit. In fcpri
mi quoque verfus tertio carmine: vocalis proxime voca
lem iine collifione prxccdit, quod quis facile deuitaue-
ritiii loco particulae ne,legerit nec, cum per id,fenfus non
vitietur. Dirigitur in eo inuocatio ad deum: vt abeunte
iam dic & no£le ingruente,nos conferuet noflurno tem-
• pore mundos & cadosinequeilluiiombus daemonicis pa-
tiatur nos terreri aut eludi.
> C ANMOTATioNBs. In primo verfu. Vefliens
diem decoro lumine. Qudd diuinaprouidentla,dies ad
operadum hominibus (it alsignatus, nox autem ad quie>
tem:o(lendit etiam propheta in Pialmo cum ait. Pofuidi
tenebras & faAa e(t nox. Et deinde. Ortus edfol, exibit
T/al. 10} . homo ad opus fuum,& ad operatione (uam vfque ad vc-
Ipcram. Porro caulas ob quas fomnus hominibus adeo
indultus (ft, in fecuqdo verfu ezpreflas, compledlitur e-
tiae)
1
E X P O. S'
tiam eleganti carmine Ouidius,cum ait.
Somne qaies renimyplacidifsinie fomne deorum;
Paranimi quem cura fugicjqui corpora duris
Fefia minilieriis mulces, reparaique labori.
) f[fnterdoTerfij.Gracespera£ioiamdte.MonnoIli li-
bri hic habent gratis, fed mendofe niroiutn. N am id ad-
nerbio(qDod (ignificatiine caufa & iponte fua.fen nullo
impelleate) huic iententiae nequaquam congruit. Itaque
dicendam e(I, grates, id eil gratias, vt (it accuCatiuus qui
leferatur ad verbum foluimus. Caret autem id nome fin-
gulari numero,& Tolos tres cafus nominat'uium,accurati-
num & vocatiuti habet in numero plurali, fignificis tan-
tundem atque gratiarum a£Honcs. Con (imiliter in quin-
to verfu , vt cu jifunda claulerit,aliqui libri habet j>fun-
do & minus re£Fc, debet enim legi profunda, vt nomina'*
tiuus (it (ingularls, qui referatur ad nomen caligo.Nem*
peablatiuus ille profundo , neque fententisE conucnit,
neque aliquid habet cui rite pofsit annefli.
In quinto verfu. Fides tenebras neiciat.Tenebrarum no
mine, errores hic & falfa dogmata, fidei omnino adueria
intelligutur, quae petimus ab ipfa fide nofira procul amo
ueri.At quoniam nicquandiu per fiJem ambulamus, vi-
demus foluro per fpeculum in xnigmate,& ergo fides ali-
quam habet ob(curitate,in coparatione ad claritatem vi-
(ionis in patria, quae quide obfcuritas hic nomine noAis
/ignatur.Hicigiturno^em fidei petimus e(Te lucida, per
/ynceritatem & ferenltatem animi fidelis, nulla vana aut
falfa permifeentis in iis quae credit,vt nox eius ficutdies pA/j, •
illuminetur &(icut tenebrae eius,ita& lumen eius. Sicut
enim in exodo legimus, inter Hebraeos & Aegyptios il
loru periecutores erat nubes tenebrofa, & illuminans no
^ro.Ita & fides noilra ob non apparentiam crededoru,
oblcura c(l,miro tamen lumine mentem fidele illufiras.
6 Cia fexto verfu. Dormire mentem ne finas. Dormire
loens dicitur, quando ociofa & ignaua torpefeit inpecca
tis- Quod a nobis auerti petendum cd impenfius cu pro-
pheta in pialmo.Iilumina oculos meos ne vnquS obdor- Vfal.lti
mii in morte.Et hora c(l(inquit Paulus) ja nos de fomno R.oat.1 j.
fijrgere. Caeterum qui dormit, nullas exteriorum fen-
fiitt fun^lioes exercet : quod ligati fint in fomno. Itaq;(i-
4 i> niiU.
^ hymnorvm
miU ratione,* culpa in nobU dormire dicitur quSdo nu\
la ipfius culp« in nobis fit aaio ac operauo.Id autem ne-
qoaqua fiatmifi fit d nobis extirpata & abrala culpa. N a
?i ipfa adhuc occupat animum, mouct ad fuum opus & ^
prauum inducit, neque omnino emortua & cxttntta elt.
Cum igitur culpam in nobis dormire petimu$,eam pror-
fusd nobis auferri dctcrgi^ucpoihilamus.
SABBATO AD VESPERAS,
alius hymnus. ^
OPdter fdnHcy mi- 3 S eruiunt tibt cuaa
tisatdue pie. creajU.
OlefuChriflefiU Tetu£ cunas Uudat crea
Vinerunde. turs.
P^TMUtcMc ftiriti» cr ATos quoque liti ffMm
alme: deuoti
Demutem. Tuiioiex^. . _
i Trimtm{Ma4,vmti[- 4 GUmatthommfotet
que firm:
I^iM ueru , ioiiitM im- Trium <7 um mgfms
menfu: cr ««p
L«x angelorum, fdutor- Te decet bymnut bonor,
phanorum laus, cr decui. ^
Spcfdue cunaorum. Omne cr m suum. *Ameq
Hymnus i(le,carminis fapphici pra * “‘J"
dolatione, videturque in vnoquoque v^u
nibus fapphicis fubnefterc quartum adoniuro, ficui duo
primi hymni, in fronte ac principio hu.us °P5«*P°^
VerCimnouferuat quoquo pafto illius
ac regulam neque pedes illius habet fuis in locis coftitu-
tos:vt rcfta huiufce metri rauo expofat.(^octrca roeri-
td vocari poteft hic hymnus,ametcr,quddnne metro &
debita fit carminis menfura. • , •
fit in eo prim.'.m iouocatio &oaiftim* tr.tmam.aem -
ie declaratio diffdfionis dioinae bonitatis m omnes crea-
gras, illi inre fobieaas, & demdm denota oratto,,^
ftras preces exandire dignetur. Et qnonia pta «
teligiolainad deom orationem, loco illios altorum (f^
«au eadem fenMntia)bymnum hoc modo luftmus. O
E X P O. jj
t O pater fummxdeitd- 3 T e creatur £ ueneran-
th ortus tur omnes:
O patris fummi uenerada Et tibi totus famulatur or
froUs. his,
0 facrum ^men patris Qu£ tui feruiferimus:be-
atque nati nigne
Spiritus <ime. Sufdpc uota .
2 Trinitas unum deitate 4 Da tuas fcmper refo»
numen:
Vna mAeftojs , bonitas cr
una.
0 falus mundi pater or-
fanorum:
Spefquc piorum.
nare laudes.
Da tuum nomen celebre-
tur altum.
Te decet puro modulan-
dus ore
Hymnus in £uum.
Porrd in hoius hjnnni i nobis decantati principio :dici-
Car deas pater cSc ortus (iue origo fummae deitatis,quo-
nia ipfe a nullo emanat:red a feipfo e(l, filius aute & fpiri
tns ab ipfo(^licetin efFabilem) habent origine,non quide
temporalem fed etema.Id beatus afferit Dionyfius in li-
bro de diuixut nominibus, dicens q> pater eft primordia-
lis & fotana deitas:filius vero & fpiritus fan^his fiint foc-
cund^ deitatis germina plantata diuinitus. Sed hxc alcio-
niuatfg bicexpofcitlocus,ideoilla mifTa facientes : ad
annouuioes traiw»mus>i ANNOTATioHBt.In
primo veriii.ParacIit^que fpiritus. Paraclitus, graccu e(l
tocabuiumtquod eruditiores dtgrasci fernsohis rationem
callentes per e in penultima fyllaba potius proferendum
putant, quoniam apud Grxeos in tertia ^llaba feribitur
per dipbthongo.ei qu^ apud latinos in e longu vertitur,
vt quod Graed dicut cythereia:nos cy therea dicim*.Vir«
gilius.Parce metu Cytherea manet immota tuoru. Ita cu
Graeci dicat paracleitos, nos (inquiunt^paracletus dicere
debemos.Nonnuqua tamen ob maiore fonoritate verti-
tureidiphthongusgrzcainiloneum,vt Grzci Thaleia
dicunr.Latini auteyThalia.Virgilius.Noflra nec erubuit
fyluas habitare Thalia, vt eo in loco Bucoiicoru annotat
Seruius. Quare etiam confimili analogia & ratione pof-
d iij funt
^54 HYMNORVM
(iint Litini dicere, paraclitus, modo penultima (it ldga:&
per i latinum fcribatur^non grxcum,qi)onia (i per y grac>
cum rcriberetur:ngiiiBcaiionem haberet ipA rpiritui fan>
do nequaquam attribuendam, ;vt ex Fracifco Philelpho
adducit Uefpauterius noAer in tertio libro fuo de arte
TerAAcatorla, vbi difTerit de quantitate vocalis e amet
in mediis fyllabis. Qui non modo in diligentia confcribc
di arcem carminum, & annotadi quantitates ryllabarum,
verum etii in omni parte grammatic^ tradenda purd ter«
fi & abfoluti^recentiores omnes aut atqua(Te,aut(vt po-
tius ccnfeo)ei(upera(re vidctur:& cui plurimum debet Ia
tinte lingua: (Itidiola iuuentus. Quocirca citra contctione
omne, vtru maluerit quifpia, proferat aut paracletus, aut
potius paracUtus, ne videatur nouitati (ludere, aut ia in-
olitu vsu prfus damnare, cu vtruque redddici pofsit. Seri
batur tamc femper ea didio per i latinum, vt didu ell : 8c
penultima proferatur loga, quod tamen pofteriusiin nul-
lis ferme hymnis ecclcliadicis obferuatur,niA in illo hym
no de rpintu fando. Veni creator fpiritus:metes tuorum
vifita, vbi in fecudi verfus primo carmine, qui paraclitus
diceris, ca fyllaba c(l longa, quadoquidein in fecundo e*
ius loco^vt debet)iambum conftituu.ln vltimo tamen e-
iufdem hymni verfu & in omnibus fere exteris hymnis
eccle(ia(licis:tertia illius didionis fyllaba prxtereiusna
turam,& redam carminis legem perpera corripitur. Pot
ro Baptida Mantuanus in agone fandx Margaritxduas
primas cius fyllabas corripit & tertiam produciticum ait.
Cui nomen paracletus eratidelcendere mandat,& id imi
tandum centeo. Significat autem paracletus, aut fi mauis
parac1itus:idcm atque cofolator fiue aduocatus.Qux fa-
interorecatio & figniiicatiotipfi fptritui fando congue
s .Or.t. ter attribuitur. N am ipfe e(l deus totius confblationis :qu(
Rom.S. cofolatur nos in omni tribulatione nofira.Ipfe etiam fpi-
ritu$(vt ait Paulus)po(hilat pro nobis gemitibus inenar-
rabilibus & aduocacus e(l pro peccatis nofiris .
3 €E In (ecundo vcrfii.Salusorphanoru Orphanus(vt
ex Hyeronimo affert Calepinus) c(l qui nec patrem ha-
^ bet,nec mairem.Pupillus verd,qui non habet patre. Sc-
penumero tamen ida cofundumur in feriptura: & vnnm
pro altero promifcud fumitur.Dicitur aute hic deus falut
orpha-
E X p o;
OTpIiMOruin: quoniam itngularicura tllos protegit, fo-
uet,& (aluat:qui parentibus funt orbati, & quos pater &
nater (fereliquerut morte fublati: illos dominus benigni Vfal.it»
rer, vtaitpiafmus, aflumit,vt quanto minus Itt humani
aoxilij & fiibleuaminis, tanto praefentius aiTit 8c j)pius di
ointimpneiidium. Vnde ad deum dicit Propheta in pial>
mo. Tibi dereli£^us eft pauper; orphano tu eris adiutor.
Etalio in loco, dominus pupillum & tiduam fuicipiet:
4r nas peccatorum difperdet.
XINAOVBNTVDOMtNItAO VBSPBX.AS,
Onditor alme fy-
dcrum
Aeterna lux cre-
dentium:
Chrijieredeptor emniu,
£xaudi preces fupplicum.
z Qui cu dolm interitu
Mortis perire feculum:
Sduafti mundu languidu^
"Donans reis remedium.
5 Vergetemudivefpere:
Vti fponfus de thalamo^
£grdf[us honefUfsima
Virginis matris claufula:
4 Odus fortis potentia
Cenu diruantur omniax
CalejHaterreflrU
Fatentur nutu fuhdita.
5 Occafum fol cujiodiens.
Luna pallorem retinenSy
Candor in ajlris reluceni
Certos ohfcruat limites.
6 Te deprecamur hagie
Venture iudex feculi:
Conferua nos in tempori
HofUs k telo perfidi.
7 Laus honor virtus glo*
ria
Deo patri cum filio:
San^o fimul paraclito
In femp iterna fecula,
^men.
Hymnus ifte,carminis iiibicl dimetri forro3'gerit & ima
ginc tno tamc eius pedes omnino obferuat. N ara trocheu
none primo nuc fecundo, nunc vero tertio admittit loco.
Interdu verd fpodeu fecudo loco recipit, & nonnunqua
pyrrhlchiu:quae omnia: legibus hulufce carminis aduerfS
tur.Author eiusiBeatus pater Atnbrofius. Comedatur in
ipib Chridi fili j dei benignitas; quod ad nos redimedos,
inpimo aduentu de facrofan£la virgine nafei dignatus
ed, rogaturque vt in fecundo fiio aduentu nos ab hofte
amiquo (aluet & protegat:nc ipfius percutiamur telo.
I/4MX
t.lottn.t
t,Coria.iQ
ffal.it
Vbil.x
^ HYMNORVM
5 Cakmotatiomhi. In tertio ycrTu. Vei^ente
mundi yefpere.ipnus mundi vefpere,iiue poftremum da
rationis fpaciumrcft finis ipfius mundi, confommatioque
eiufdcm.Dicitur autem veniffe Chrift*pcrfucfept«Mr-
ois dlfpcnfqtionem, cum propinquaret illud mundi vef-
pcrc. Nam expletis iam quinque mundi aEtatibus,in fexta
▼cnit eius actate,qu9 ad finem vfque feculi porrigetur.
Quocirca in nouUsimis diebus veniflb a prophetis dici-
tur; vt apud Elaiam.Etcritin nouiismisdiebus prepara-
tus mons domus domini in xertice montium. Rurfum lo-
annes in prima fua cpifioIa.FiliolirnouiIsima hora eft. Et
Paulus circa ea tempora dixit Corinthiis . Scripta fijnt
autem ad corruptionem nofiram.in quos fines feculorum
deuenerunt. In eodem verfu & eius quarto carmine, no
men claufula ablatiuus eft fingularisrordinatus cum par-
ticipio egreffus. Significat autem claufula id quodcku-
fum & occlufum cft.Qu,ia igitur Chriftus de claufo facra-
tifima: virgiuis & matris vtero procefsitin orbem.ianqui
fpoiifus de thalamo fuo vt ait Pfalrous , neque matcro«
virginitati detrimentum intulit:honefti(sima virginis ma
tris claufula egreffus dicitur. 4 f[ In quarto veriu.C«le-
llia,terre(lria. Sub illis & inferna comprehendantur : i
Paulo etiam exprcffa,cura ait ad Philippenfes. Vt in no-
mine lefu omne genu fleflatuncarlciliura, terreftrium &
infernoru. Veriim c^leftia & terrcftria genua ei fleftunt*
in fignum cultus & rcuerentiat, ex amore obfequiofo proi
cedentis. Inferna vero non itarfedin fignum fubiediois
ouam vel inuita & trementia illi cxibent.Porri in fecuni
do ciufdem verfus carmine, nomen genu, accufatiuus eft
ordinatus cum verbo pafsiuo curuatur per fynedochen
vt curuatus genu dicatur , qui genu habet incuruum ; atl
que ad impendendum hoporem inflexum. 6 fflniexto
verfu Te deprecamur hagie.Id grateum eft vocabulum-
Idem fignificans quod fanfte.Et Greci quidem hagios di-
cunt in norainatiuo fingulari.Latini vero fyllabam os mu
tant in vs:& proferunt hagius in eodem cafu. Vnde in vo
catiuo lingulari mafculini generis : formatur hagie.De-
pct autem femper cum afpirationelcribi.
IN
E X P O. 57
IN ADVENTV DOMINI:AD NO-
I fturnuni matutinum*
VlrBum fupcrnu 3 Iudexcj;cu pofi aderis:
prodiens Rimari fa^bt pecoris.
sA patre oUm e~ Reddes vice pro abditis:
xiens. lujti fcp regnu pro bonis.
Quimu orbi fuhuems: ^ Nonium arRemur
Cerfu deciiui temporis. malis:
t Ihmina nunc peRora: Pro qualitate criminis.
Tuoque amore concrema. Sed cum beatis compotes
ludito ut praeconio: Simus perennes ccelibes.
Sim pulfa tandeJubrica.
Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno ferdfem.
pcritde obGsruatur, niii qubd interdu vocalis fequituc
proximi vocalem, aut m literam (ine coUinone;& fecun-
do loco nonnunquam deprehenditur fpondeus pro iam-
bo c6(Htutus,& In tertio loco trocheus pro iambo, quod
aon facili admittit huius metri regula. In ep rogatur
deifilias,vt(icutin primo aductu nos vintauitperincar-
aadonem fua:italn fecudo fuo aduentu ad iudicium nos
beolgniterCaluos faciat. iCEannotationb s.In
primo verfii. Verbum fupernum prodiens. Hic dei filius,
Tcrbudicitur /iipemu : quiacalefie immo fupercaelcfte
&fijpermundanue(I verbum, non feculare aut tempora-
ie:quemadmodd noftrum, hinc de illo dicit propheta in
{)(almo.In aeternum domineiverbu tuum permanet in cc
0. Ide quoque dicitur hic prodiens extr jque progredies
per alti&mum incarnationis (acramctu:quo fe nobis in-
finuauit atque ouinife(lauit.Denique ipfum dicitur exies
d patre per diuinam illam natiuitatem; quaabxterno ex
ibodautia patris eft progenitum. N 6 quidem ^ vnquam
patr£dareliquerit:aut ab eo fuerit feparatu.-fed ^ illi in-
timum manenstab eo ineffabiliter emanauetit , quemad-
modum ipla fumma veritas de fe in euangelio tedatur .
Exiuia patre: deveni in mundum. Poted& exitus ille
verbi d patre: deteporali filij dei natiuitateintclligi,fc-
canduqua(vtait)venitin mundu. In eodem verfu.Cur-
fii deciiui tcporit.Iddecliue dicitur:quod deorfum tedtt«
dcclinatque
r
Vfal.nV
m
5» HVM^^ORVM
declinacque ad ima,quan pronum & dcuergens ad HnMij
Quoniam igitur Chrifhis tranfafba iam maiore mundan^
durationis parte vt pote quinque xtaiibus^in pofhema e^
iut venit ztate,&innouifsimis eius diebus: re£lO dicitur
hic TubuenliTe orbi per natiuitatem (ecundum carnem in
curAidecliui temporis, z fl In fecundo verfu. Audito vt
prcconio. Fili j dei pra;conium,e{lannunciatio de ei*ad«
uentu tum primo tum fecundo:per prophetarum oracu-
ladc euangelicam lectionem faAa . Nempe & propheue
a£Faiim de vtroque domini aduentu nobis veritatem nun>
ciant: 3c longe apertius euangelium fandum , vtriufque
nobis e(l nuncium. Petimus itaque vt cum auditum fue*
ritd nobis prophetarum &euangelij de aduentu (ili j dei
prxconium ac tedimonium : propellantur i nobis per (i.
dem & boni operis inftantiam ac fru£ium peccau,in qu^
facile prolabimurex infirmitate noftra. 4 ([In quarto
verfu. non demum ar£iemur malis . Arfiemur verbu,per
& fcribidebet:& fuum etiam a£ituum ar£io, as:quoniam
frequentatiuum eft verbi arceo, es, & formatum ab eius
fupino ardum. Significat autem ardare: confiringere at-
que comprimere, nam & arcere:ftringere interdum fignac
Virgilius.Nam teneras arcebant vincula palmat. Inde ar«
dus:(lridus,&arditudo:anguftiaatque (Iridudo.CaEte-
rum putant nonnulli etiam eruditifimi, artare verbum no
ab arceo deduci:fed primitiuum e(Te,& fine c ante t (cribi
debere.Quod ofiendunt ab eo profeda & formata voca-
bula,fecundum ipforu placitum, vtpote artus nome fub-
ftantiuum pro membris,& illius diminutiuuro articulusr
artus adiediuum pro angufio^coartarc verbu fignificans
afiringere fiue coniungere , & confimilia tum nomina tu
verbaiquz jibatuS gramaticoru vfus fine c ante t (cribere
folet.Et h^c fententia quonii etia magnos habet autores.'
no omnino reiicieda efi neq; dilnanda: (ed jipofitoru (cri-
bedi illius verbi artare modoru, eligat quifqivtrauis vo-
luerit,& (enferit c6gruent)or£. In eode verfu. Simus
perennes ccelibes.Per coelibatum perennem qui hoc loco
optatur:futurzvitz petitur fiatut regnit^ue czlefiis per-
petua manfio: quoniam in eo lugisefi continentia , atque
Matthaa vacatio i carnali confortio . Nonenimibinubentneque
nubentur: vt facrum habet euangeliu. Et ita per pprietate
con-
E X P O.
Cona6nien(m Tupemf ciuicatis incotis:Iiic infinuatur eo-
rum habitudo atque focietas .Sunt etiam qui hoc loco le
£unt;iiinusperennescaelite$,& hi apeniorem exprimuc
noio5 locirententiam.Verum qui legeret fimus perenne
coelibeSjTd fimus perenne coelitesimulto aptius diceret,
ifatn&lenior efi prolatio & melior orationis ftrudhira;
cum dux ilUe difliones perennes &calibesfiue caelites,
non aptdponamur 'adinuicem fine coniun£lione media:
quodambx figniBcationem habeant adied^iui. Ac fi per-
conedicamos pro perenniter, vt aduerbij habeat locum
& iuDgatvrcum verbo fimus:iam n;hil eft quod aures of
feodat. Neque illud ignorandumiquod nomen perennis
& quxeunque ab eo formantur; fine afpiratione interme
dia ad fecundam fyllabam Icribi debent. Coponitur enim
'Cxdidione per,& nomine ann*:commutata a in e. Atqui
planam e(l vocem annus afpirari non debere, quare neq;
eiuscompofitum perennis. Significat auteperenne:quod
iugUeft & perpetux durationis.
N ADVBNTv; AD
] laudes matutinas.
VOx clara cccc in- j Efurfum agnuf mittitur^
tonat: Laxare gratis debitum^
Ohfcura in- Omnes pj-o indulgentia
crepat. Vocc dmus cu lachrymis.
Pellantur eminus fomnia : vteiif uundo fulferit.
Mithere ChrijP* ^micat Afundumq; horror cin-
iMcsurefurgattorpida. xcrit:
Quaforde extatfaucia. Non pro reatu puniat ;
Sydus refulget iam nouu : Sed nos pius tunc pro-
VttoQatomne noxium. tegat.
fEHymnus ifie etiam carminis iambici dimetri lege c6(U
tuitur,eamquepropemodumobferuat. Frequentes tamc
habet vocalis poft vocalem aut m litteram fine collifione
hiatos:<St fecundo loco fpondeum pro iambo.quod cocin ..
nitati carminis non parum derogat.Sentemia ipfiusfcrd
cade cum prxcedenti,hortatur onim nos omnes ,cueuan
gelica tuba nos ad virtutes excitetiqudcf furgamus d vk-
tsjs ac torpore, peccatorum que veniam pofiulemus in
hoc
HYMNORVM
hoc domini aduento per miiericordiam,yt cumyenerit iu
. di care mundum in iufticia & cquitate:nos (aluet & tuea>
tur i morte sterna, i Ca n n o r a t lo n b s. Inpri
mo yerfu.Vox clara ecce intonat.Hic yox clara poteft ac
dpi manifeihi euangelice legis prcdicatio : quz yt tuba
altifona intonat auribus noftris,ft opera tenebrarii dam
nat.Iddrco pellenda e(l d nobis fomni in peccato iner<
tia. Nam Cnriihis a celo refulgens per aduentum in car
nem:nuncin terris emicat unquam nouum &Cdutareiy«
dus exonum in tenebris. N on ineptd etiam per vocem
claram intonantem : intelligere polTumus iacratiiDmom
. Chriftiprsconem loannem Baptiftam.De quo vaticina*
^f4U, 40t ECiias.Vox clamantis in deferto :parate yiam do-
mini:red:as facite in folitudine femitas dei noftri. Qu(>d
3uidem propheticum oraculum , ip(e domini praecurfor
e fe di£him e(Ie,& in feipfo completum perhibet tdicens
iacerdotibus & leuitis ad fe milTis.Eeo vox clamantis In
deferto, dirigite yiam domini: iicut dixit Efaias prophe*
ta. In eodem yerfu. Pellantur eminus fomnia. In hoc
tenio primi verfus carmine(quodhypercatale£Hcom eft
nam vna iyllaba yltra debitam menuiram abundat )in le
eundo loco pro iambo ponitur amphibrachus,habent ex
cremas (y liabas primam & tertiam breues,& mediam Ion
gam,yt docere, quod in hoc metri genere rariflimum eft.
£minusentm:primam habet loi^am.Ooidius. Pars ani«
mxdileAsmes,licet eminus elle fortibus; Antheo no-
cuit temeraria yirtus.Vnde aptius elTet carmen, H quis
ita diceret, procul fungentur Ibmnia. Signi&cat autem
eminus, idem quod procul, iteut cominus ei* oppoiitum,
iignatdyicino&propd.Virg. Pugnatur cominus armis.
4 'C! In quarto eiufdem primi yenuscarmine.Abcthere
Chriftosproraicat.Di£Iioacthre,diiryllaba proferri per
X iyocopamdebet:yt fecundo loco conilituatur iambus.
Nam fi trifTyllaba proferretur, anapeftus in fecunda coi
locaretur fede,quod raro admodum vfu venit.Sic& Vir-
gilius sthra protulit in carmine pro sthera: cum
ait in Aeneide. N am neque erant aflro-
rumignestnec lucidussthra
fyderea polus.
I M
t J
r
E X P O.
t %
V
jCf K KATIVIT
Eni redeptor gen
tium:
Ofhide partum
utr^is
Miretur omne feculum :
Talis decet partuf deum
2 Noncxuirilifemincy
Sed myflico fpiramine:
Verbum dei fadu e[l caro.
Fruilus^ uentr is floruit.
5 xAluus tumefeit mrgu
nis:
Ciaufird pudoris perma-
nent.
VexUla uirttUum micant:
Verfatur in templo deus.
4 Procedes de thalamo
fuo.
Pudoris aula regia.
Ceminx gigas fubflantia: In fempitema fecula :
^Alacris ut currat uiam. Arnen.
C Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno integrd
leruatur:occDrrit tamen interdum (pondeus in iecundo
loco pro iambo^contra carminis huius legem , & anape-
fhis in primo & tertio loco pro fpondeozquod iplius me«
tri integritatem non vitiat* €[ A uthor eius,ian^t Am>
broiius.Laudatur ineo Chriflus dei filius : quod pro no-
bis redimendis humanam carnem de matre virgine fura-
p(erit,& natiuitatis ipfius fecundum carnem myfteria pid
referantur, z €EANMOTATioMHs.ln fecundo ver
iii.Fm^fque ventris floruit.Fru£^us ventrishicintelU-
gimrChrtftusrexvtcro virginali ( vt de fiia arbore fru-
dus^verd & fecundum humanam fubflantiam progenit*,
deqaoclamauitfan^ EUzabeth.Et benedi^s fru^s Lec4.i*
ventris
atb domini.
j Egreffus eius i pedre:
Pegreffus cius ad patrem^
Excurfus ujque ad inferos:
Recurfus ad fedem dei.
6 Jfcqutdis atemo pa-
tri ‘
Canis trophxo accin -
gere.
Infirma noflri corporis
Virtute firmans perpeti.
7 Prafepe iam fulget
tuum:
Lumen^i nox fpirat nouS.
Quod nuUa nox inter-
polet:
Fidc'^iugi luceat.
8 Gloria tibi domine:
Qui natus es de uir^.
Cu patre et fando fpiritu:
1/4.7.
P/4/.lS.
gt hymnorvm-
Tcntris tui.Is autem (iru Aus nunc florui c,quoniatn per na
tiuitatem carnis tanquam flos de virga lefle in apertum
prodiit, j C In tertio verfu. Vexilla virtutum micant.
Vexilla hic accipi poflunt miraculorum infignia & dtui-
n{epoteftatisngna,quainhacfacranatiuttate clarius e-
micuerunt. Nonne nouum id ilgnum e(l & fuperna virtu
tismanife(latiuum(quod dominus longeantcdare efldi
gnatus')qu6d virgo Ipiritus(an£H obumbratione conce*
pitfilium:& virgo permanens eund^ mundo fine dolore
protulitiN onne & id:qu6d flhus dei faftus efl homo , ma
nens quod erat, & alTumens quod non erat ratque inveit
tre virginali, vtfuo templo eftdiuerfacus fecundum car*
nis angufiias:qui neque carlo, neque terra, fecudum dei-
tatem comprehendi potefl? 4 C In quarto verfu. Gemi-
na gigasfubfiantix Hoc tn loco Chnflus gigas dicitur:
quoniam fortilfimus eft pugil & certator contra principe
huius mundijvenit^ivt cum alacritate,huius vitat morta-
lis curfum pcragat,quemadmodum ait pfalmus . Exulta-
uit vt gigas ad currendam viam. < d In quinto verfo.
Egrcfluseiusapatre.Alludithicadillud plalmi verbum.
A fummo catlo egreflfio eius:& occurfus eius vfque ad fu-
mum eius.Et ad iententiam illam euangelicam. Exiui i
patr^& veni in munduriterum relinquo mundum, & va-
do ad patrem. 6 Cln fexto verfu. Carnis irophzo accin
gcre.Trophscum dicitur infignefpolium , quod ex hofti-
bus reportatur in fignum viflorijE, Chriftus aurem per
carne aflumpta debellato diabolo vidor euafit,ipfam<Jj
glorificatam carnem demum c*lo intultt. Retle igitur no
lira: fubflantia; forma quam induit: hic trophati nomine
eipiimitur. N eque ifto in loco flrophium legendu c(l(^vt
faciunt plerique)quod cingulum fignificat. Nam quam-
uis nomen hoc fententie fatis congruerettearmini tamen
difconueniret.quoniam pyrrhichium fecundo conflitue-
fet loco,qubd duas primas fyllabas habeat breues, tro-
phxum vero primam habet breuero & fecundam longa.
Ouidins. Ponite de noftra bina trophxadomo. In eo-
dem verfu. Virtute firmahs perpeti. Multi legunt hic &
in illo hymno de fando fpiritu. Veni creator fpiritusf^ vbi
duo poftrcma huius verfuscarmina.etiam integra inlc-
runtur)virtute firmans perpeti, fed & hic & ibi aptior eft
(enno
E X P O.
£er(noperablat!uutna(iieAluum,quod ordinatur cuHib-
ilantiuoTirtote:quamperaduerbium, & ita potius cen-
feo legendum. 7 ClnTepcimo verfu.Lum^nquenoxrpi
ratnouom.Hocloco rpirare,venu(ld accufatiuum habet
iibiadian^m, quoniam aftiuam habet fignificationem,
Untundem valens atque efiPundere (iue emittere. Interpo*
lare aatem, quod riinpIo],rcribidebet:vtollendit carmc,
cft intermittere fiue interrumpere. Vnde quod diTconti>
nuatum eli & interlaxatum, interpole dicitur, & interpof
iatim id fittquod dilcoQtinu^ & per intermiiTiones e£fici-<
tnr,vt Hat quxdam temporis ineo op:re intercifio.
fit N NATIVITATB DOMINi:
alius hymnus.
CHrifie redemptor 4 Sic pr£fes teflatur dies,
gentium Currens per anni circulu:
De patre patris Quod f olus i fede patris
unice. Mundi f alus adueneris.
Solus ante principium ^ Huncc^lumytcrrajhuc
Natus inejfahiliter. mare,
2 Tu lumen CT fplendor Huc omne quod in eis e(l :
patris; ^Authorem aduentus tui
Tu fpes perennis omnium. Laudans ,exultat cantico.
Intende quas fundunt pre • 6 Nos quoque qui [an*
CCS Ao tuo
Tui per orSem famuli Redempti fumus fan-
^Memetofalutisauthor: guinc:
Qiiod nofhri quondam cor Oh diem natalis tui
poris Hymnum nouum conci-
JExilkhatauirgine mms.
N afcedo forma fumpferis
CPnelens hymnus carminis iambici dimetri ( cuius for-
siam pnefen^non omnino feruat menfliram. Nam tro>
chfum nunc primo, nunc fecundo, nunc tertio admittit lo
co ripondeum quoque nonnunquam in fecunda fede recl
pit. InAiper vocale interdum vocali aut literz m, fubiun*
habet (ine colhfioe.In eo Ht ad dei HUu gratiaru a£tio
dta
j
y
Vftl, 109
"Ecelef.i^,
E/4.5J.
‘ i- .
1^4 HYMMORVM
deinefiabiliruatni(<»4cordia:quacuin(lei patris fit rnl*
genitus ante fecula, de virgine nafci dignatus eft pro no-
bis in tempore. 1 Ha NNOTATioNBs. In primo
verfu.Solus ante principium. Filios dei dicitur hic folus
genitusante principium temporum &mundi exordium;
quoniam antequam mundus fubiifteret, aliud nihil geni-
tum erauNon enim deus pater, natus dici potuit; quia in
genitus eflynec fpiritus fan£lus:vt qui non per generatio
nem,feddiuinamprocelTionemapatre& hiio prodierit:
nec aliud t^uicquam tum fuit natum, cum aliud nihil tunc
adhucfoblifteret.Vndeinpralmopateraitad 61ium . £x
*vtero ante luciferum genui te.Et ipfa diuina fapieotia,
quK dei filius eft apud Ecclefiadicum dicit de feipfa. Ego
ex ore altifTimi prodiui:primogenita ante omnem creatu-
ram. Natus autem dicitur fecundum diuinitatem Chri-
flus inefiabiliter,quia de eo dicit Efaias. Generationem
eius quis enarrabit. 3 f[ln tertio verfu. Ex illibata vir-
’ gine. Libare per tranflationem figniiicat interdum leniter
tangere. Virgilius.Ofcula libauit natar,dehinc talia fatur.
Indelibatus participium:quodatta£lum fiue conta£him
ed.Cui mea virginitas, auibus libata (iniflris.Ex ‘quo co.
pofitum deducitur illibatus, id e(l non libatus, 'fiue non ta
Aus. Illibata igitur virgo,eft virgo inta£fa,inuio1ata, inte
merata,fiue incorrupta. 4 H In quarto verfu. Quod fo
Ius a fede patris. Solus aduenifle dicitur Chhdus defeda
patristquoniam folus ipfc per incarnationem humanam
induit naturam.Neque enim pater incarnatus efl, neque
fpiritus fan£fus,licet vterque ad facratiflimum incarna-
tionis lUyfterium iufpiciendum d hlio,cooperatus (it.
5 Hin quinto verfu.Hunccxlum, hunc terra, hunc ma
re.Pronomen illud tertio repetitum '.refertur ad id nome
dies in prxcedenti verfu po(itum,vt fenfus fit qudd crea-
tura cxleftis &angelica,& terre(h‘is.f.humana,immb om
nis dei creaturathunc diem natalitium , tanquam aduen-
tustuiadnos.O Chridexditorem atque mani fellatore,
concelebrat :fpirituali cantico exultans in domino. £e
hic verfus id completum effe videtur annuciare:ad quod
propheta in fpiritu prxuidens hunc diem aduentus domi
nici hortabatur pfalmo. 9 3‘dicens.Lxtenturcxli& exul-
tet terra, commoueatur mare plenitudo eius gaudebut
campi
£XPO.
campi & omnia que !n eis runt.£c caui^ pauI3 poft fub«
iungit.*9uia dominus venit.
ITiN KATIVITATB DOMlMi;
> alius hymnus.
A solis ortus eardi- t4t.
ne expm mttris duo gejUesz
t^que terre U Claufus loamtes fenferat.
fnitn/tf 6 Famo iacerepertu-
Chrijkmcanmus princi- h>,
Prefepe non abhorruit.
Paruoq; latie pafius efi^
Per (juem nec ales efurit.
7 Gaudet chorus ce\f-
ftium^
pem
Ifdum Maria uirgine.
2 Beatus author fecuU
'Serktle corpus induit
Vt came carnem liberans^
Ne perderet quos codidit. Et angeli canunt deo,
3 Cafie parentis uifccra Pddmque fit paftori^
Cdeflis intrat gratia.
Venter pueUe baiulat
Secreta que non nouerat.
4 Domus pudici pe-
coris
Templum repente fit dei.
Intadanefciens uirum.
Verbo concejoit filium.
Enixa eft puerpera.
bus
Pafior, creator omnium.
8 Gloria tibi domi-
ne:
Qui natus es de uirgine
Cum patre cr [ando fpiri
tu,
Infempitema fecula.
Arnen.
5
Quem Gabriel predixe-
€I Hymnus ifte iambicos eft dimeter ,huiufce carminis le
gem exaAe (eroans,eleganter^*,compoiitus , eo quidem
contextu, qu6d iuiguli verfus i lingulis alphabeti literis
icroata earum ierie incipiunt ,vt primos verfus primam
nabet Itteram A,(ecundus B, tertius C,&iia deinceps, pr^
ter oAauumpoftremumqueverrum:quiadhunc((icutet
ad omnes hymnos natiuitatis domini:eodem metri gene^
re compoiitos')eftadie£Htius. Author eius Sedulius. De-
icribit in eo myfteria natiuitatis dominicciA: ex illis lau«
0 dandti
«
€6 ' HYMNORVM
►
dandie ipHut minnicordix materiam proponit.
I €Ta MNOTATiONH s.In primo verfu.A ibIU ort*
cardine. Cardo iplius ortus foIaris;e(l plaga czli orienta
lisyvnde fol oritur.Limes autem iiue extremitas terrattre*
gio eft occidua. Itaque hortatur nos primus hic verAis,
quod Chriftum canamus non vno tantum in loco, fed ab
oriente, vbi principium e(l ortus folis, ^fque ad finem
. . «terminum terrae oppofitum,(cilicet occidentem, fiue a Po
***• lis onu vique ad occafum; vt ait pialmus. In eodem ver-
fu. Natum Maria virgine.Apud grauesdt probatos auth»
reszmediafyllaba huius dicionis Maria corripitur, vta«
pud Sidonium in hoc carmine afclepiadeo .FormofusMa
riam ducit Honorius.Et apud Mantuanum, vt,Maritepor
fit laqdesaequ.ire loquendo. Hoc tamen loco,ob carmi*
nis congruentiam(ficut & in omnibus fere- hymnis,'vbi no
menilludintexitur)eadem producitur. Nam iambum in
lecundo loco hic con(Iituit,vbi pyrrhichius re&i poni no
poteft, Nempe fecutus c!l author vulgatum & commun6
grammaticorum vfum, producentium mediam fiipradi*
Ax diclionis fyllabam:qui tamen a probatiiHmorum au«
thorum fententia eA alienus. At ipie potius authonbus il
lis receptiiTimisaccedendum cenieo in carmine : (eruato
tamen in prolatione accentu Tuper penultima (yllaba.
In fecudoverfu.Seruile corpus induit. Alludit hsc
fententia ad verbum beati Pauli in epiAola ad Philippen
fes fecundo cap.dicentis de Chriflo. Qni cum in forma
dei elTeUnon rapinam arbitratus e A (e e^ atqoalem deo,
fed humiliauit lemetipfum formam ferui accipiens:& h«
bituinuentus vt homo. Itaque fcruilc corpus nic dicitur
corpus humam>m,qo6d humana natura lecundumie eft
ferua & fubieda deo. Induit autem chriAus hanc ferui for
inamtvt carne fua,carnem naturamq; humanam libera-
ret ab interitu & exitio mortis zternac. Eodem quoque lo
coieculumpro hominibus in hoc mundo degentibus ac-
cipitur :quoniam in hocfeculo durationei^i temporali vi
tam agunt. 6 f[In(extoveFfu.Paru6quela£lepaA*eA.
Id de ChriAo dicitur, quia exiguo virginalium vberum Ii
quore la^leo eA enutritus. Non enim indigent copiofa a-
limonia infantes recens natLPer eum tamen nec ales , id
cft aoibcfiirittquontain fiiaprouidetia etiam voIatUibua
r
EXPO. (1
CdicilialiCongruafflrubminiftraC.vtdicitpfalnius.Qui
dat iaoenti$ercafniprorum:& pullis coniorum inuocan P/4/. loa.
tiboteoo.Omnia enim ab illo expe£lant,vc det illis efcif
/n tempore. Verum ipfe la£^e materno nutritus ell: (ecun*
dam{iainaniutem)& per eum nec ales efuri^fecundu di«
U{aitati$tirtutemtomnibus(apientiirimdprouldentem.
Reliqoa bic addufta natiuitatis dominice (aeramenta,
none latius non explicantur :quoniam ex euangelica le-
Aooe/acile omnibus condant.
ClN MATIVITATB 1> O M 1 N t:
alius hymnus. '
ACnofcdt omne fe- y Pr^fepe poni pertulit
culum: Qm lucis uutbor extitit:
ycniJlc uitx pr£- Cum patre c£los condidit:
mium. ' Suh matre pannos induit.
Pofl bojhs afperi iugum: 6 Lege dedit qui feculo^
C/fpparuit redemptio. Cuius dece prtcepu funtz
1 Ef<uas qu£ cecinit: Dignando fadus ejl homo
Completu funt in uhrginc. Sub legis efje uinculo.
tAhmmciauit angelus: 7 ^Adamuetus quod poi
,.^4n^s rc^lcitu fpiritus. luit:
3 Maria uentre cocepit. ^Adam nouus hoc abluit.
Verbi fidelis femine. Tumens quod ille deiicit:
' Que totus orbis non capit: Humillimus hic erigit:
Portant pueUtC uifcera. 8 lam nata lux eJl CT /d-
4 Radix leffeiam floruit Itis:
JEt uirga frudum ^edidit. Fugata nox,ui(laet mors.
Fcecunda partum protulit Venite genteSycredite :
£t uirgo mater permanet. Deum maria protulit.
(El^relbns hymnus,iambicuseft dimeter, vbique carmi*
nis iOios leges exa£ldleruans:prcter id quod in feptimo
ver(u bis (ecundo loco pyrrhichium habet pro iambo.
AuihoreiusiFortunatusepircopustCoromendatur in eo
£lijdei mi(encordia:quepod grauem feruitutem humx
no generi contulit redemptionem , & eacompleuitqute
ante promiferat. < '
e ij A N H o^
Inm.i*!»
41 H Y M^N O R V M
^ »
. I CEAMHOTATioNBs.In primo veHu. Venlfle ti
tKpnemiuni.ChrUhis hic prcoiium vite dicitur : quonii
tperces eft eteme vitx ijs qui diligunt eum. Hacc eft( in-
quit euangell fla) vita eterna:vt coenofeant te folum
rum deum, & quem miflflilerumChriflum. Etquod ipli
Abraham di^m eft i deo. Ego protegor tuus,& merces
tua magna nimis:hoc omnibus Abrahe filiis per iroita-
donem:dei filius etia repromittit. N eque id obflat propo
fito:qudd alio loco largitor przmij dicitur :nam feipfunn
iisquipic viuunt datinpremium: id6mque A remune-
rans efl&remuneratio* 2 ®In iecundo verfu.Efaias qu£
cecinit. Non nutetur hic vitium ineflecarmini:& fecun-
do loco fpondeut conflituirquoniam nomen Efaias & co
fimilia nomina hebnea in ias definentia: apud probatos
authorcipenultima,habent breuero,vt Helias,Hieremia.
Mantuanus. Helias ardenti exium petiiiTe volatu. Idem.
Non ita Hieremias docuit:nec Trachius Orpheus.Huiur
modi tamen nomina in prolatione accentum (eruant ift
penultiroa fyllaba.ld (anc potius carminis reguix deroga
re videtur:qudd in dato carmine trocheus ponitur tertio
loco,&in quarti verfus primo carmine (pondeus iniecu-
do conftituitur loco. 5 4LIn tertio verui. Maria ventre
concipit.Hicnon prxteritum legendum efl concepit ^ (ed
prxiens verbum concipittconfimiliter in tertio carmino
feptimi verfus, non dciecit.fed dcijcit eft-dicendum,ob le
gc carminis (eruandam,(juod |n quarto loco nunqua ad-
mittit ^ondeum aut trocheum. Neque temporis prxte-
riti ratio quempiam moueat:quoniam verba illa prx(en-
tiapro prxteritis facile capi intelligutur:ficut& alia ver
ba ibidem po(ita,fcilicet portant & erigit :accipienda etia
(unt,vt prxteritam faciant (ignificationem • Porro quod
eodem verfu dicitur verbi fidelis (emine: in analogia in-
telligaturdi&um,ad conceptum naturx lege fa^um , in
quo vinus requiritur feminaria patris.Illius autem vices
egit in hoc virginali & (ingulan conceptu verbum ab an
gelo annunciatumxui (aerata virgo credidit & conien-
lumprxbuit.Itaquehuiufmodi verbum angelicum itidS
& beatx virginis re(ponfum conientientis ange|6 :foit vt
myflicum quodda (eme,c6ceptionis operatoriiL 4 (fln
quarto verfii. Radix lefle ia floruit. Alludit hoc loco ad
illud Edite oraculum.Egredietur virga de radice lefletAc
E X P O. ^9
floi de ndiee eiuc alcendet. Vbi per virga de radice leffir
egreilbri,accipttur ad litera (^croi^a virgo Maria dc ftir
pc Iefle(qui fuic pater ipfi* Dauid regis) exorta,atq;de
f genie l^uid dedu Aa.Per flore vero qui aibenfurus nu
daairderadicehaiusvirgx:intelligitur dominus noder
Iefa$ Chriflos,qui de feipib dicit in Canticis.Ego flos ca
pi<liumconuallium.C^od autem in (ecundo eiuiHem Cairti.aj
verfl» carmine (equi tur,& virga firu£lum zdidit :deea-
dem virga lelle poted intelligi:autli mauis,de vii^a Aa<
ron,qoaciine terrae humore & fomento fronduit,norult,
ft frudum protuIit.Eratenim illa:typus & figura facro-
(andae virginis^quae (ine humano comercio frudum tod
mundo (aluiarem atdidtt,fufceptam^ide caelo prolem foe '
liciter peperic. 7 dnfeptimoverfu.Adam vetus quod
5olloit.Vetus Adam:pnmus ed parens noder, & primo i
eo de limo terrae formatus, omnium hominum principi>
um fecundum carnem. Nouus autem Adamed dominus
noder lefus Chridusjconceptutde fpiritu fando , d nat*
ez'Mariavirgine:qui omnium hominum principium cd
fecundum fpiritum:& regenerationis fecundum deum.
Nam per ipfum falus mundi fada ed: & (aluatum genns
tmmanum.Edautem vetus Adam,vt imago & figura, at-
que vt ait Paolusifonna futuri. Adam vcronouus:vteius
exemplar & verias. Idcirco &in multis conueniunt ad- '
inuicem,din niuitisdifcrepantivt praeclare deducit bea-
tus Pauius quinto cap.fuxepidolae ad Romanos. R*jim,j,
K NATIVITATE DOMt-
1 ni, alius hymnus.
COrie natus ex pe- % O beatus partus iUe :
rentis. Virgo cum puerpera
^nte mundi ric- xXedsdU nojhromfalu*
tem:
Iceta fando fpiritu.
Et puer redmptor orbis
Osfacratum protulit:
rentis.
**^nte mundi tx-
ordium.
t-ATfiktcf o cognomina
tus.
Tpfe cr claufula
Omnium e\u£ funt/uerut: Secutorum feculis.
Q^que poil futura funt 3 PfaUat altitudo cadi:
Secularum feculis. PfaUant omnes angeli.
e iij Q^icquid
yc HVMNORVM
Qttfc<{edd cfl tdrtutis u[<lHx Paritulorum te chorut.
PfalUttnlituicmdcL Turha matrum uirgim^
NuUi Ungi4orum filefcat^ Simplices pueSuLe,
Vox cr omnis confonet. Voce concordes pudicis **,
Secularum feculis. Perjbrepent concetUibus:
4 Pccequcuatesuetuftis Scculorum feculis^
Concinebant feculis 6 Tibi Chrifle/itcu patre
Quem prophetaru fideles Nagioq; pncumati:
Pagin£ fpoponderant: Hymn^ , melos Jiaus
Emic(U promiffus olim. Gratiarum a£tio.
Cuntla coUaudent cum: Honor ^ uirxus^td&oria^
Secubrum feculis. Regnum atemaliter
5 Tefencscr tciuuent^: Secutorum feculis. Amat.
CI n carmine trochaico prziens hymnus contexitur: alc
manio &euripidio,n]tematim currens. E 11 autem trochal
cum carmen :inouo trocheus frequentius locum & fedc
occupat qua'm alijpedesdocisimparibusvtprimo &ter
tio trocheum fere' femper habens : locis vero paribus yt
(ecundo & quarto etiam fpondeum admittens. Alcmani-
um autem trochaicum, carmen eft trochaicum tetrame-
trum acatalcdficum:obtinens integros quatuor pedes, tta
conflatutos vtdi^him ell:cui neque deell neque (uperflu-
it Tyllaba aliqua adiuam menfuram:led integra eft & c6-
pleta.Euripidium verdritaab Euripide inuentore luo co-
gnominatum(vt fert' omnia carmina:^ primis fuis autho
ribus nomina rortiuntur)carmen eft trochaicum tetrame
trum catale£ficum:comple^ns tres pedes , eode ritu vt
in ftiperiore carmine di^olitos,& vnam lyllabam ;qua'«
re deeft illi ad quarti pedis complementum vna fyllaba.
Itaque ynuCquilque verfus przlentis hymni:.’Teptem com
plebitur carmina zquoruro primum, tertium Sc quintum:
eft trochaicum alctnanium: lecundum vero quartum &
iextom:trochaicum euripidium. Quibus prxter morem
exterorum hymnorum limili metro compolitorum:appo
nitur io fine cuiufque verfus feptimum carmen, quod eft
trochaicum euripidium & in omnibus verfibus lemper
idcm,fcilicetreculorum feculis. Nempe ali j hymni huic
confimi-
t
t'KP 0. 71
c0n(ifflile<nivnoquoqueTerru folum fex habent cattni*
natrochaia:(cilicet tnaalcmania & tria curipidia, alter-
nadffl commixta: vtalcmania in locis imparibus dilpo-
naomrrearipidia verd in fedibus & locis paribus .Serua
tor autem in toto hoc hymno fupradi^i carminis regula
ad voguem,pra;cerquam in poftreroo verfu :qui in plerif-
quelocisarefta lege exorbitat. Author cius Pruden-
tias apud quem hymnus i(le,profu(tor eft & longe copio
ft>r:Ttpeihibet Henncus fiebelius inilingenlis, virvti-
Juein humanioribus literis & cultioribus diiciplinh em
itiflimus:qttem in citandis hymnorum authoribus poti&
(imum infequor,nominatimquc illos alTigno peculiari ez
prefitoneauthorestquos ab eo nominatos inuenio in an«
nouinentis illis quse hymnos ecclenafticos collegittquod
nullum mihi commodius occurrat prxHdiu in re tam in-
certa diSiniendatvt pote quinam fudbint authores hym-
norum. Attamen hicduntaxat adducuntur if rerfus. (Ac
iapealias')quiinvru eccleiiaftico (olent adhiberi atque
cantati. Exponit in eo Aurelius Prudentius duplicem
Cbri(linatiuitatem:vnam(ecundu diuinitatem ideopa*
tre, alteram Cecundura humanitatem i virgine matre:om-
n^que inoiut ad eius laudes depromendas,
a M OT A T 10 N a s. In primo verfii. Corde nat*
ex parentls.Quc (piritualia funt & intelle^lu alia , nobis
corporalibus vix bene poiTunt niti corporaliter & fentibi
terexprimUdcirco natiuitas illa «terna tilij det dicitur
eileex corde patris: vt intinuetur eo loquendi modo elTe
ex propria & intima patris rubtiantia,& non abextrinCe-
co:queadmodu impius oblatrabat Arrhius. Et hoc plane
exp(aL44.depromptum e(l:diccnte. ErudVauit cor raeu
verbum bonum.Secundum eandem (ementia dicitur det
filius ex vtero patris genitus:cum ait pfalmus. Ex vtero .
ante luciferum genui te.Dicitur & titius ex ore patris pro
diilTetcum inquit apud eccletia(ltcum. Ego cx ore altiiTt- P/^‘
mi prodiui:prtmogeniu ante omnem creaturam. In eo- EfHe/'.a4»
dem ver fu. Alpha & o cognominatus. Id fumptum edex
Apocalypri:vbi Chrillusdei tilius & verus deus , legitur
femel & tteram de feip(b dicere Hgo fnin alpha & a tprin
cipium& finis,primus & noui(Timus. Quoniam enim al-
poatprima e(l litcra alphabeti grzci,& omega magnum,
C iii) podre-
7» HYMNORVM
Aptc.Xm po(lrema;perhuiurmo<ii extremas literas primam & no^
Afotitt» uifTimamtdefignatur tp(e omnium rerum ciTe principium
& (inis. Idcirco & hic dicitur cflc fons id eft origo omniu
& claufula^id ed (inis & conclu(io omnium ,quod omnia
claudat definiat, j <[In quinto verfu.Tefenes teiuue
tus.Omnem (exum &xtatem hic inuitat ad concinenda
deo laudestpropemodum illud di^um pCUmi propones.
, luuenes & virgines, fenes cum iunioribustlaudent nomo
domint.Dicuntur autem hic puellulae: tenere virgines d:
minufculaeideduciturque id nomen i diflione puer :inde
diminuciuum pueIlus,pro paruo puero : & puelb atquo
puellula, pro virgine teneriufcula.Porrdfimphces puel<
laedicunturiquia fine a(hi dedolo runt,coIumoinam fim-
pltcitatem pra: Ce ferentes, quae pergrau efi deo & acce-
Pr«M<r.io« pliflttna.Q^i enim ambulat (impliciter :ambulat confide-
Mas.io. nionet nos ddhiinus (implices e(Te debere (icutco*
lumbasrid e(Minea(lutia& fraude.
CDE SANCTO STEPHANO.
S^ndc dei pretio fe
Protomartyr Ste^
phane:
Qui uirtutc charitatis
Circunfultus undique:
Dominum pro inimico
£xora(li populo.
.1 Tu cjelejiis primitiuus
Signifer militix :
Veritatis ajfertiuus
Teflis primus grati£.
• Fundamenti lapis uiuus:
Bdfis patientLe.
3 Saxo exfus non mu-
crone:
Per faxorum cufpides
Corpus, memhri pafione
Circuncidiprmdes.
Ad decorem funt corotut
Rubricati lapides.
a^.Tuciloru prim^lhrota
Confiemis lapideam.
Tu per Chrijiu hebetata
Primus trabis romph^a,
Primu granu trituratum,
Chrifti ditans aream»
5 Tibi primum referat^
Geli patent ianua.
lefm uides potcftate:
Cui pugnans ftrenue.
Stans cit patris maiejlate:
Tecum efiajiidue.
6 Prafias geti perfequeti
Preces pro lapidibus:
N e rependas te petenti
Lapidef pro precibus.
Sed
75
E XP O.
Pluftjua audet Vocibus
7 Fitde preces pro deuoto
TibtnunccolU^Oy
Vttuopropidatus
JfUeruentu dominus:
Nos purgatos i pecc4tis
lungant c£U dttibus.
8 Gloria cr honor deo:
Q^ite flore rofco
Coronmt^zT locauit
In throno fydereo.
SaUetreos,foluens eos
Mortis ab aculeo. Arnen.
CTrochaicus efthic hymnus,carrnine alcmanio & euri»
pidio alcernatim decurrens, quemadmodu prxcedens ; in
hoc (blo ab eo differens: quod in vno quoq; verfu fex u*
tum carmina complectitur: & ex illis,quz imparibus con-
fittunmr locis: alcmania funt,quz verd panb*:euripidia.
Attamen non feruatur vfquequaque in noc hymno illius
carminis lex & norma, nam interdum iambus »interdum
▼ero pyrrhichius,pro trocheo collocacur:inuenitur non«
nunquam & fpondeus primo conftitucus Ioco,contrahu-
iolce carminis rationem , & vocalis poft vocalem line coi
lifione politio. In eo ht ad fanCtum Stephanum inuo*
cadoyvt quemadmodum ex abundantia charitatis pro la«
pidanttbus fe orauit:ita & pro fidelium congregatioe illi
deuota dominum fedulus deprzcetur.Q^amuis aute hui*
hymni primas verius & Teptimus duntaxatino£Ficioec>
cleliallico plerumque cantari foleantiquoniam tamen to-
tus ampla depromuin viCti martyris Stephani przconia,
&prcclarasipli* dignitates , illa prefertim przrrogatiua
quod martyrii omnium primiceri* primariufque fuerittip
uim etiam totum non mancum neq; mutilatum hicinle-
rere^nobisconliliumfuit. Etcertddign*ellinGgniter c6> a-* ^
mendari hic fortllsimus Chritli pugil qui in aCtis apollo- ***
licis tantoperd celebratur:diciturque nunc plenus Ipiritu
fando & nde:nunc plenus gratia & fonitudine, nunc in-
tentis in czlum oculis ChrilH vilione dignatus. >
ifTANKOTATlONHS. In primo verfu. Protoroar-
tyr Stephane. ptomartyr,grzcu eG vocabulu: tantundem
vales atq; prim* teGis. Protos enim,primu ligniGcat-Mar*
tyr vero teGe:ficut martyriulignat tefbmonium . Sandid
noroeroeritb afcribiturlandi^imo Stephano,quod poG
pafsionem domini & gloriofam eiusinczlum alsenGo-
nem
1^4 H Y M N O R V M •
nem,priaSus ooinium mortem pro Chrifto pettul^it,
Chrimanc fidei veritatem fui unguinis efufione teftifi<
* tus fit. In eodem verfiicircun fultus vndique. Circun-
ftiltus idem fignificat quod circundatus adque circuqua.
Sue munit*. Formatur enim d fulcior verbo pa(siuo,quO(l
ifientari muniric^ue fignat,& ablatiuum poftulat. N eq;
circunfulfus hic legendum efi, vt faciunt nonnulli , quo-
niam fulcio fultum habet in fupino non fullum. Et cir«
cunfulgeo facit quidem fupinum drcunfulfum : fi modo
habeat fupinum:quonlam tamen verbum eft neutrura:no
format de fe pratteriti temporis participium, a In fe-
cundo verfu. Tucxlefiis primitiuus. Dicitur hic beatus
Stephanus primitiuus fignifer militix czleftis , quoniam
in candidato illo & purpurato martyrum exercitu quicg-
lefiem in terris gefferunt militiam, ipfe primus fuit dux
velut antefignanuSffacrzque illi* & inui^fc cohortis ve-
xillifer. Eadem quoque ratione dicitur tefiis primus gra
tixtquia inter omnes qui pofi reuelatam legem gratix Sc
veritatem euangelicam fiia morte Chrifium funt teflifi.
^^^'4 cati, ipfe priro* enituit. 3 C In tenio verfu. Corpus mS-
u/mx 5 (ji-t patsione. Sicut in veteri lege fiebat circuncifio camis
cultro lapideoivt Sephoram coniugem Moyfi fecifie le-
gimus , & deum ipfi lofue prxcepiife , ita O fanfte (in-
quit) Stephane prsniides & cognofeis corpus myfttcum.
Chrifii circuncidi (piritaliter per faxorum cufpidestqua-
fi mucrones gladiorum, & id quidemt per unius membri
illius corporis pafiionc & tormentum . Cum enim tuipfe
(qui membrum cras tunc interr is illius facti corporis, ^
eft ecclefia fidelium)patiebare lapidum i£f us : fciebas ip-
fiim totum corpuSfhuius modi iac^ lapidum fpiritualiter
circunadi.quoniam per hanc membrorum pafsionero ft
circuncifionetipfum totu corpus in fuis membris expur-
gatur ab omni forde,& redditur circuneifum domino .
Cetenlm vt gemmx inferuntur coronis aureis ad ornatu
ic fplendoremnta lapides, ait, O fiephane tuo fanguine
rubricati, quibus ab impia ludxorum turba es impetitus:
funt ad decorem & ornameniuro tux coronx,qua nunc
coronatus cs in cxlu.
Cln
E XP O.
7J
4 In qnano verfu.Tu ctelorum primas ftrjtam.Stra-
ta,z:via eil publica Gue platea lapidibus condrau : qux
&dratuiQ,i,didtur.Virgilius.Miraturporcus,{h'cpitum«
qae & lirata Yiarum. At Hcut materialis platea ex corpo-
ralibus cofternitur lapidibus: ita&rupernzciuitatis Hic
rolalem pauimentum ex viuis conftruitur lapidibus, fan-
dis fcilicet qoi in hoc mundo contuli Sc perfecutionibus
fiim attriti. Et quoniam poli gloriofam ChriHi alcenlto-
nem beatus Stephanus per martyrium primus czlos fu-
biit: redc dicitur bic,ipfe primus conllrauine viam cz-
loram lapideam. In eodem verfu. Tu per Chritlum he-
betatam. Gladium illum flammeumatque vcr(atilc,quo
cherubin d domino collocatus ad cullodiendam viam pa
radifi, armatus in Geneli dcfcribitur : hic vocat rhophea.
per quam nihil aliud inielligere debemus:qu dm przclu-
fumante mortem CitrilH omnibus hominibus regni cz-
loram aditum atque introitum. Illa autem romphza fuit
per Chnflu hebetata: quia pafsione fua nobis paradifum
xc&rauit, & in afcenlione fua cum fplendido comitatu U
pfum primus imroiuit. Etquonia beatus St»hanuspoft
Chrillam primus per martyrium ingrelTus ellczios: me-
rito hic diatur primus illam romphxam intercipientem
viaparadifi tranlifle, hebetata per Chrillum. Porr6 rom-
phza hic penultima fyllaba breui ponitur & profertur:
quam tamen probati & graues authores producunt, vt
Mantuanus.. (^am geris, aduerfas feriat romphza co-
hortes, & iigniheat gladium. In eodem verfu. Primum
granum triuiratum. Granum tritici flagello contufum
in area, dtexculTa palea purgatum : re£le difpolitum eft
vt mittatur in horreum.Iia qiiilque fandorum, fpiritua-
)e ell granum: flagello mbulationum 8c perfeaitionum
in hac roudi area trituratum, & amota omni palea inqui-
namenti & (brdis mundanzydte przparatumrvt in hor-
reum czleftispatriz mittatur. Proindefandus Iohannes
baptUla teftihcamrde Chrillo, quod permundabit are2
iuam,& congregabit triticum in horreum fuum.Qma igi
rur beatus StephanuS* primus potlChrillu flagello per-
fecutionis concufluSjfuum in hoc mundi lladlo confum*
mauit curfum : iure hic dicitur elTe primum granum tri •
turatuia.
jCIn
Gfitr.;.
HYMMORVM
5 C Tn qninto verfu.Tibi primum rereratc.Id ex aftU
Apoftolorum. vbi beati Stephani glorioGim deiciibitur
nartyrium,derumptum ed.Cum eflbt(ait Lucas)Stepha
nusplenuiipiritu fanftoMntendens in czlum vidit glo-
riam dei,& lefum dantem a dextris virtutis dei,& ait:Ec-
ce video cxlos apertos* & filium hominis datem ideztris
virtutis dei.Stantem inquam, tanquam accin£him &pa>
ratum ad ferendum fuo militiathietcc^ue auxilium, qui
tamen (edere i dextris dei dicitur: tanquam confumma-
MarW. i6
Katki.
iMc.iy.
to labore vix quiefcens in prannio,& iudiciaria poteda-
^ te Infignitus i patre, i C In fexto verfu. Prxdans gen-
* ti perkquenti. Oratio hxc deprecatoria innititur argo*
mento a minori: habenti magnam perTuadendi efficacia
atque vim.Cu O Stephane(inquit)prxditeris turbx Iu-
deoru te atrociter periequenti preces pro lapidibustquot
in te coniecerunt: politis enim genibus oradi pro eis di-
cens:Domine,ne datuas illis hoc pecptum,oramus fup-
pliciter ne populo Chridiano te veneranti & votis alsi-
duis colentitreddas lapides(vltionem fcilicet & vindida:
peccatis nodris debitam ) pro precibus quas tibi deuote
randimus. S ed elargire & concede pix- menti tuorum £a-
muloru: etiam ampius quam vocibus audeat podularc.
Illud enim eximix ed munificend^ argumentum:!! is qui
rogatur plura elargiatur quam iple petens audeat abeo
expofcere.Ita enim Chridus bonorum omnium largitor
beneficentidimus : Centurioni pro puero fuo paralytico
roganti, ex affluentia fux bonitatis relpondit. Ego venia
& curabo eura,quo ille deinde ex humilitate deprecatus
edtidem Zachxo conlcenla arbore dominum tranfeun-
tero videre cupio.dlxit: Zachxe fedinans delcede: quia
oportet me hodie in domo tua manere, quod (and iple Za
chxus non fuiflet aufus a domino podulare.Denique la-
troniincruce oranti: Domine, memento mei dum vene-
ris in regnum tuum,refpondit ex abudantia mifericordig
Tux. Arnen dico tibi, hodie mecum eris in paradilb,longe
plus illi pollicitus quam iplepetiuerat:aut expetere fbil^
iet aufus. Decet autclandos, det famulos:largitatis &be
nignitatis dtuinx (Hcut & profedb funt') efle imitatores;
Et ergo par cd illos exemplo domini etiam plus elargiri
tpis & auxilij hominibus: g auHnt illi ex eis podnlare.
S i£ Ia
E X P O. 77
S IK. oAaao Tcrfu.Tibinunc collegio. CoIlegio,con-
ereeattoeft &conuentus hominum eide muneri obeun-
do defigoatorUfiiue eccIe(ta(ticoy(iue ciuili. Ec deducitur
1 verbo colIego,as,qudd i con Sc lego copolitum, (igni-
ficataliquosad idem officium exequendum iimul lega-
iie^oemittere.Indecollega:qut alteri ad idem peragen- .
da muo* focius affignatus eft & coadiutor. Hic vero coi
legiuffl, pro congregatione 6c coetu fideliu accipitur.
DE SANCTO STEPHANO,
alius hymnus.
4 Stephano firimomitr- vidit patrem cum filio,
tyri: ^ Monfirans in c£lU uiuere:
Cantemwt canticum nouu‘ Que pkhs gaudebat per--
Qg4nt dulcis cjl pfallat- dere.
tibws: ^ ludai magis famnt:
Opem ferat credentibus. Saxaque prefant manib^i
2 Hic primas almo [an- Coniurant ut occiderent:
guine Veredm Chrifli militem.
ChrifU fecutus gloriam: 7 At ille edum intuem:
viam [edutis cateris Tradit beatum fpiritum,
Ji more mortis prahuit. Pro perfequenttm crimino
3 Hic enim per apoftolos: Pracem fecundam dirigit.
Probatus in laude dei: 8 Deus creator omniu/m:
VexiUa mortis rapuU Dimitte cacis hoc malum.
Vt praferretur omnibus Pthocnefas quodafpicis:
4 Opraferenda gloria: Indulge meis pracibus.
O beata viHoria. <f Prafla pater per filius
Hoc meruiffe Stephanum Prafia per almS jpiritu.
Vt fequeretur dominum. Cum his per auwm triplici
5 lUekuatis oculis: Vnusdeus cognomine.
Carminis iambici dimetri Ipeciem & forma gerit pne*
iens hymnu5,non tamen eam exa£ld (eruat. Na nunc tro«
cheum,nuncpyrrichium in tnbus primis habet locis,nuc
-vero rpondeum in (ecunda (ecundeiquod huiufmodi car-
minia lex prohibet. Commendatur ineo ini^s Chrifti
athleta
^•^8 HYMNORVM
athleta Stephanus : qu^ ab Apodolis deleAas fuit dia- \
conus in viduaru Tninifteriuro, qubd prirnui manjrium
pro Chrinopertulit^quod etiam c^Ios apertos & gloriam
dei in agone pofuus viderit, qubd denique pro perfecu-
torib* dominum exorauit.Quac omnia, ex aais Apoftol.
. capite fexto & feptimo diluta funt.
iCannotatiohi s. In tertio verfa. Vexilla mor
tis rapuit.Quj in confli£^u bellico vexillum gerit;omnes
anteit, omniumque primus aciem fubit interritus. Ita ia- !
cratus deo martyr Stephanus, velut ante(ignanus,vexiU |
hfer & iignifer:in candidato manyrom exercitu(qui (an i
guine claras emifere animas & deuicere tyrannos,vt ca— !
nit Mantuanus)primum occupauit locum, omn^fque aa- !
tecefsit.Idcirco mortis pro fide perfereda: vexilla rapuiT '
re,prxripuiiT£que dicitur. Siquidem (vt de eo canit eccle ‘{
ria)ipfe ante alios imitator dominice pafsionis enituit. j
Mortem enim quam faluator dignatus e(l pro omnibus 1
pati: hanc ille primus reddidit faluatori. In quin-
to veriti. Vidit patrem cum filio. Dicet forte quifplacbea- |
tum Stephanum cum vidit cxlos apertos duntaxat filium ]
dei vidiiTe,qubd in a^is Apoilolicisde deo patre ab eo i
vifo non fiat erpreiTus Termo, veriiro is intelligat cu pro- !
teilanirTacer Stephanus fe vidiiTefiliorohorainisilatem
ddextris virtutis dei:nomen dei ibi peribnaliter iumi pro
deo patre,& ergo illic etiam de patre mentionem haW
ri. Ad hxc cum dixerit dominus Philippo.qui videt me,
videt & patrem meum,& Stephanus fine controueriia fi.
lium dei viderit:confequens e A ipTum & deum patrem vi
dide. 6 CE Iniexto verfu. .Saxaque prenfant manibus.
Preniantfrequentatiuum eA verbi prendo,dis, quod (u-
pinum habet prenfum.vnde formatur prenfo,as:quod ar
ripere fiue corripere fignificat. Virgiliusin Acncide:Ni-
tuntur gradibus,prenfant faAigia dextris. At vero alijle
gunt hoc loco. Tax^ue preiTant manibus : St etiam iatU
apte, nam preAare frequentaiiuum verbi premo,is:com^
primere manibus.& Aringere fignificat.
7 CE In feptimo verfu. Pro perfequentu criaiine.In hoc
carmine periequentum legendum ei^ per quatuor fylla-
bas,non perfequctium,per quinque,ne nimius excrefeat
fyUabarum numerus in eo carmine, qui o£fonarium non
debet
1
E X P O. 7,
^•^^®*ce«lcfc,nifianapeftui pro ^ondeo illic ponatur
qutnoDaiaadiiciacryllabani. Seruaturentmin toto hoc
hymno cuique carmini fuus fylabarum numerus adamuf
uRiiCrfi quantitas (yllabarum non vique adeo exaAa ha-
beatur rario. In eodtf vcrfu,* quarto eius carmine. Pre-
cem fecunda dirigi aliqui hic fecundam legut:id eiitpro-
Iperam falutarf-mquepratccillis qui pcrcacoucrii ^nt
«thiMcarroims integritate fatis etiam quadrant fentenl
li*.A/i/verd fcccundanfticut: id cft.fruftuofam & effi-
cacem moltis.quiper cara dono fidei illuminati funt. Et
hitentemifquide congruentiam feruant,non autem car
minis, nam fpondeum fecundo conilituuntloco.
I C Porrd oftauus verfusintelligenduseil vtoratioi
^ato Stephano fa£la ad dominum : & exprimit carmine
hanc eius poftulationcm. Domine ne ftatuas illis hoc pec-
catum; quia nefclunt quid faciunt. 9 C In nono vcrfu.
Triplici vnus deus cognomine. TripIcV cognomen, nun-
cupatur hic trium diuinarum perfonarum nomenrpatrJs,
* fihj,& fpiriiusfanai. Eft itaque vnusdeus triplici co-
gnominc:quoniam vnus eftin effenda,* trjnus in perfo-
nis, quarum vnaqueque rcAd denominatur deus. No ta-
men idcirco folo nomine credat quifpiam perfonas diui-
nasdiftingui,fed fingularicdam difcretionc cum impio
SabclUo.furom* trinitatis confundat perfonas ; carum-
C05 veram in fingolaribus proprietatibus tollat diftin-
aionem.
DfiS ANCTO lOANNE
1 euangelida.
D£ patre verhtm 3 Eruduans almo pe^fore
prodiefUf Fluenta euangelica
De matre corptu Qut haufit in conuiuio
induens Pajjuro mundi domino.
J^miteftimonio A Afccndes crucis arhore
Hoc erat in principio. Commedat matre uirginc
11 oMnes uirgo exteris lefus^uic difcipulo:
DueSior apoflolis: Vt fuimet vicario.
^og^sapudEpbefum j Vt yirgo uiri nefeU
Confcnpfit euangelium Etca/fitatisconfda: '
Solamea
So H?MNORVM
Solamctt Utri prouidi
Hahcret dies fecuU.
€ Accepit uirgo uirgi-
fum
Corruptionis injaum.
Et par pofi Chriftii filius
Deferuit integerrimus^
7 San^e loannes optime
jihfoke nofiracrimittd:
Vt mereamur liheri
Seruire fummd principi.
8 Pr^fia beata deitas:
Jndulge clemens trinitas.
Vttihcafto corpore
%mtulemur omni tepore,
. jimen:
Iambicus dimeter videtur hic hymnus, non tamen illius
leges integrdobferuat,quod tribus primis locis aliquan*
do trochaeum habeat, aliquando verbpirrichium : fpon-
deum etiam fecundo loco frequenter recipiat,contra hu
iufce metri regulam. Explicatur in eo pr^clara beati loa-
nis euangeliftae praeconia, vtpote quod de verbi dei co-
aeternitate cu patre ac diuinitate lublimitcr intonuir,pr{t-
tcr caeteros apoftolos d domino dtle£fus eft,euangeliu ro
gatus ab Aiiae epifeopis feripiit : quod in coena fupra pe-
£hi$ domini recumbens hauferat,qudd denique facratiC*
^mam dei matrem i Chrido in cruce Hbi commendatam
accepit in fuam curam>
X CEanmotationbs. In primo veriu. loannis
tedimonio in hoc hymno & exteris omnibus quibus hoc
nomen loannes in(eritur:ipfum ponitur vttridyllabum,
& prima eius fyllaba corripitur fecundum vulgatu & c6«
n/tinem grammaticorum vfum, qui tame ab eruditorum
& probatorum amborum difsidet fententia. N epe hi ean
demdi£fionem faciut in carmine quadrifyllaba, per dix-
redm dideparanres ii Ar o, & ex fingulis vocalibus fingu-
las condituentes fyllabas. Infuper eius primam fyllab^
fciIiceti,corripiunt:(ecundam verd, vtputa o, producur,
vt Mantuanus. Quartus loannes aquila lignatus, ami£la
fulget in albenti.mentoque & vertice canus. Sic in quar-
ti verfus pnefentis hymni tertio carmine, nome lelus dil^
Tyllaburo ponitur, prima eius fyllaba produ£ht,licut & in
exteris hymnis quoties adducitur id nomen, ita colloca-
turfecundum protritum & vulgatu grammaticoru vlums
d probatorum tamen authorum iudicio ac fententia alie-
num,qui id nomen in carmine tridyllabum faciunt , per
dierenm
E X P O. gt
dlaEreHmciiuidentes i,abe,&exnngulisv6calibus Hngu
las confidentes fyllabas, quarum primam corripiunt,
eundam verdproducunt.Mantuanus.Strenuus indigenas
populos abigebat lefus. 2 f[ln fecundo Tcrfu. Rogatus
apud Ephefum.Quemadrnodum refert venerabilis Be-
da ia homilia illius euangeli j.Diliit lefus Petro , fequere
me, quod legitur in folennitate (an£^t loaiinis euangelia
fictintra o^^auas natiuitatis domini. Cum beatus loines
ob iniuperabilem euangelizandi conflantia m efTet i Do«
mitiano Caefare relegatus in Pathmos infulam,irrumpen
tes in ecclefiam haeretici quad lupi in ouilia paflore defit
tuta Marchion Cherinthus,Hebion &c^ceri,diuinitatem
Chrifliblafpheoiabantioblatrantesipruni,foIum effe ho-
minem,& anteMariam non fuifTe. Verutn occifoDomitia
nOfbeatus loannes d pio principe Neruareuocat* ab exi
lio,Ephefumque regrefTus,ab omnibus pend tunc Afiae e-
piCcopis & multarum ecclefiarum legationibus rogatus
eft,vt dediutnitateChrifh & coaeternitate eius cum pa-
trealtiuffermonem faceret, euangeltumque coferibereu
qno confutarentur impietates & vefana haereticoru dog« ,
mata.Qupd ille non fe aliter fa£lurum refpondit,nifi in*
di£^o ieiunio omnes fimul dominum pratcarentur,vtdeo>'
digna fcriberepofTet.Eihoc^aflo inflru^us reuelatioo
he diutna, atque fpiritus (an£lt gratia illuflratus:euange«
liuiD feribere exorfos efl.In cuius initio, eruAauitaltilTt-
wum jl/ud eloquium.In principio erat verbum, & verbu
erat apud deum:& deus erat verbum, hoc erat in princi-
pio apud deum.In quo &Chri(K filijdei afferuit deitate
toul v^cternitatemtipfiusqs d patre diferetionem atque
di(ltn£lionem. 4 C[ In quano verfu . V t fuimet vicario.
Potius hic dicendum fuiflet,fi permifilTet carmen : vtfbo
ipfiurvicario,autquouis alio modo per pronomen fuus.
N am-fui priroitiuum,pafriuam habet fignificationero, ne-
que aptd iungitur huic nomini vicarios. Aut feruata car-
minis ratione legi pofTettvt proprio vicario.Ita & in fine
quinti verfus cum dicitur, haberet dies feculi,accufatiuus
temporis obfcuri} admodum & dure adiugirur verbo ha*
.bcret,qoi potius in ablatiuu efTet comutand* :hoc modo,
baberet omni tcpore,vide!icet vitx fux in hoc mudo de-
gedae, S fIT [n hoc oAano verfu. Famulemur 01 tempore.
f Nonottl-
St HYMNORVM
>4onnulliHbrl habent eo 1oco:(eruiamus omnt
fed id carmini non congruit. Ali j legunt. Iietemur omni te
pere,red id praecedenti fententix non refpondet. Idcirco
pofuimus reiculo vtroquedidlorum verborum: illud ver
^mfamulemur,quodreA^& carmini & fententix c6ue
nit.Ita in primi verfus huius hymni fecundo carmine,lo«
co eius quod fer^ omnes habent libri:corpus de matre in
^ens,tranfmutato folum verborum ordine . ita legedum
difpofuimus:de matre corpus indues, quod hoc modo &
lenior ellprolatio:& refla carminis obferuatio.
f[l N FESTO SANCTOEV14
1 innocentium.
flores mar^
tyrum:
Qnos lucis ipfo inii-
mine
Chrifii infecutor fujlulit:
Ceu turbo n^ifeentes rofas.
z Vos prinw ChrijU ui-
Crex immoUtorum tener*
ante ipfam fimplices
Palma cr coronis luditis.
3 ^udit tyrannus anxius
tXdefje regm principem.
Exclamat amens nuncio.
perrum fateUes arripe
4 AJds omnis infans oc-
cidat:
Scrutare nutricum finus.
Era^nequa furti fuhtrahat
Prolem uirilis indolis.
5 Transfigi tergo carni-
f€X
Mucrone diflri^lo furens
Ejfufa nuper corpora:
jinimas'^ rimatur nouat.
6 O farbarum fpe^ta-]
culfcm.
Vix interemptor imtenit
Locum minutis artubus :
Quo plaga defeendat pat-
iens.
7 Quid profuit tatu ne fas f
Inter coaui fanguinis
Fluenta: folus integer
Impune Cbrifius tollitur^
8 Sit trinitati gloria:
Virtus honor uidoria.
Qnadat coronam tefhbus
Per fcculorum fecula.
jimen.
Legem carminis iambici dimetri ad vnguem obiemat
hic hymnusyfuumqi no obicurd refert ac prodit artificem
ob elegantia contextus & metri c6cinnitatc:vtpotd Aure
lioPru4cnUu,quiimercaeterasfuas odas hymau fuauiiH
E X P 0. gj
lnoac5po/altc!e epiphania dominhculusinitiue/}. Qui-
cunqoe Chrii^um qua;ritis:ocuIos in altum tollite, illic Ii
cebitriieretngnum perennis gloriar, ex quo przfens liym
DUC excerptus eft.habetq; fuosvcrfus omnes Tparfim illi
' in/ertof:non tamen eodem prorfus ordine quo htc funt
digeili.Deprorauntur autem in eo praeconia fan^oru in-
‘ nocentium, quod bcator^jm Chrifti martyrum funt primi-
ti«& velut prima cfflorentia:d truculento Herode in cu
'Bis ipfis & primo vitae exordio pro Chrifto csefi. Vnde ar
guttur maior ipiius perfecutoriscrudelitastquod in illos
ferrum diftrinxerit, quibus tenerior xtas parecdum fua-
det. I ®[a KNOTATioNHs.fn primo verfu.Qu^os
lucis ipfb in limine.Non hic lumine legendum eil,vt ha-
bent libri mendofiiied limine quod primu domus ingref»
fum & quod ianux fubijcitur fignat,vc feiifus (it, q> Chri-
ili periecutor Herodes idos flores & primitias martyrum
in ipfo vitx introitu fuflulit:licut turbo, vetustas violent'
decutere folet defudollererofas primu «aicentes. Et me-
lius in quarto verfus huius carmine legitur nafcetes, qua
florentestvt nonnulli habot libri. Na (igniflcantiorefldc
congruentior innocentiu coparatio ad nafcetes rofas qua
floretes, ad (ienificandu in vtrifque primu fubflilctix ex-
ordium. Prudentianus item codex hoc loco nateentes ha-
betinoflorentes. 2 f[ln fecundo verfu. Vos prima Chri
ili vi^ma.Plxriquejirimu huius verfus carme habent.
Qoid crimen Herode iuuat,quod quidem etiam efl Pru-
dentiand:(ed non eo pofitum loco,vt fententix fequentis
difcrepantiaofledit.Et illud ab ipfo Prudentio proximd
prxponitur primo carmini feptimi verfus prxfentis hym
niteui (ententix affinitate aptd refpondet. Idcirco carmi-
ne illo dimi(To,fecundum pofuimus integrum verfum ex
quatuor carminibus cognatx fententix conflantem :vt a-
pud Prudentium funt dtfpofita. In eodem verfu. Palma
& coronis luditis.Palma arbor in manibus & corona ca-
piti impoflta:in(ignia funt oIimvi£boribus dari folim.
Vnde & beatus Iohannes in facra Apocalypii vidit fan-
£boscxlefltsciuitatisincolas:& coronis adornatos:& pal hfor,j.
mas geflates manibus. Q^onia igitur (anfiiinnoectes, ty
rant viftores fuere,dcmudo triuphato curfum hui'vit( c5
fiimmarunt :palma & coronis inftgnitihic deferibumur,
f ij Appo-
Mitr.z;
K9
»4
HYMNO R VM
Appofit^ autem &accommodt\ luditis hic dicit author,
addefignandam infantilem eorum xiatem , qux leuibus
ludis gaudet & occupatur, j dln tertio verfu. Exclamat
amens nuncio.Ablatiuus illeinuncium,i)tformator, vel
d nominatiuo nuncius,i)jVt fignificat rem qu^nunciatur.
Vterquecnimnominatiuus|.'roea figniBcatione in viii
eil probatorum authorum.Nuncio igitur.i. denunclatio-
ne Magorum, quod natus elTet illis diebus rex ludxoru.
4 dinquarto verfu. Mas omnis infans occidat. Id ver-
bum,media correpta proferri debet, nam & neutrum eft
& i cado deducitur, iignificatq; interire, perire.intcrfici;
& vt fententia & carmen fatis odendunt. f d In quinto
verfu. Transfigit ergo carnifex. Hoc loco transfigit legS-
dum eftitrans&figondefttraijcit & penetrat, non aute
tranfigit( vt nonnum codices inemendati habent) d trans
& ago. Nam hoc verbum neque carmini neque (ententi;
quadrat.Mucronc diftriftorgladio nudo, & vagina exem
pto. N am mucro^ropric cufpidem (ignificat;& extremi*
tatem teli,f?pius autem pro toto fumitur telo & enfe. Ef-
fuia nuper corpora rrecens in lucem xdita ac partu emii^
fa. Animas nouastdudum vitam fortitas. 6 dinfexto ver
fu. Minutis artubus:membris teneris & paruis innocen-
tium. Plaga patens, vulnus latum & apertum. Tam parua
(inquit)adhuc fuerunt puerorum corpora: vt vix Inferc-
dis vulneribus inueniri potuerit in ets locus. 7 d In lep-
timo verfu. Coxui fanguiniszcruoris (ancorum innocen-
tium Chrido coxtanei. Nam xtate pares erant Chridus
&fan£liinnocentes,& inter inundationes ac fduuiafa-
cri illorum fanguinistfolus Chridus liber euafit. Nam an
. gelico monitu fubmotus ed in Aegyptum.
d'N EIMVHANIA DOMINI.
HOfbs Herodes im-
pie:
Chriflum uenire
quid times ?
'Nc tl eripit mortalu.
Qtti regna dat caleflia,
2 lidl magi qua uiderant:
Stellam fequentes pr<fuia.
Lumen requirunt lumine :
Deum fatentur munere.
3 Lauacra puri gurgitis
Ctelefiis agnus attigit.
Peccata qu£ non detulit:
Nos abluendo J‘ujlulit. .
NO
I
E X P O. «j
4 Nott/w genus poten- y GlorU tibi domine:
ti£: Qtt/ apparuifii hodie.
tA({U£ ruhefcuttt hydria. Cum pafre v fanato fpit.
Vinmq^ iujjfa fundere In fempitcma fecula.
MuUuit unda originem. jfmcn.
CHic hymnus carminis iambici dimetri legibus aptdcu
Eriogitunprzter id quod in primi verfus primo carmine
trochaeus primo ponitur loco,& fpondcusfecundo ,quod ’
Tix in hoc metri genere admittitur.Eft enim prima Tylla»
ba nominis Herodes:longa,vtapud Mantu. lamferusHe
rodes fatofublatustad vndam raptus erat nygiam.^terna
cruciandus ery nne. Auihor eius, Seduliustqui prarientem
hymnum continuo contextu anne^l^it hymno natiuitatis
dominicae, A folis ortus cardine.prius expoiito, & poilre-
mo eius veriui inchoato ab elemento G. immediatd fub-
nefiit primum huius hymni verfum, incipientem abyH.ie
quiturquein caeteris verfibusfemper ordinem literarum
alphabetitcuiqoe eorum primam praefigens pro fua ferie
literaro capitalem. Vnde & verfum habet propriu refpon
dentem literx k.continub fequentem huius hymni fecun
dum verfum,& alterum item proprium refpondentem It
terae.M,& ab ea,inchoatum:qui proxime^ fequitur teriiu
huius hymni verfum.Sed quoniam neuier dirorum ver-
iuum myfleria epiphaniae domini compIe£litur( prior e-
ntm de /andHs innocentibus mentionem facittquem tame
interdum huic hymno adiedlum vidifTe me, memini , po-
Aerior ver6 de Chrifli miraculis difrerit)vfuseccleria(lt-
cus illos duos verfiis in huius diei hymno confultb prae-
ccTmi(it.IlIos autem ambos verfus ,quinimmd & totuip-
{brohymnumtab vngue(^vtaiunt)ad calcem vfque per Ii
teras alphabeti in capite verfuum,ab A, vfque ad Z , de-
duAum , in calce expofitionis huius hymni ponemus:!
quoniam dtgniffimus e(l,& my Aeriorum Chrifli refertii
limus. Declarantur autem in hoc hymno triahodier-
tuedieiiacramenta, Aelia: apparitio, Chrifli baptizatio,
& aqua; in vinum conuerfio.
I Caknotationbs. In primo verfu. Chriflum
itenirequid times. Non hic legendum eft venifTe: vt face
rent,qui temporis rationem accuratius obferuarent.
f iij Nam
8<J HYMNORVM
Nam Tpondeas tunc fecundo in loco coftitueretur :quod
prohibet huius carminis regula. £ripit,aufert , amouec.
None(ltibi(inqui<)6 Herodes iuila ob Chrifti aduetum
timendi caufa. Nam non venit ipfe vt auferat tibi reenu
tuum temporale, quemadmodum fufpicaris & formi^s:
cum ipfe atterna & carledia regna fuis elargiatur.
2 CE In fecundo verfu. Ibant Magi quam viderant. Magi
hic non dtcontur:qui maletici funt & magicis vanitabbut
‘fortilegi)$q;dediii,fed qui fapientia pollent & bonarum
fcientiarum (ludio iunt addifli.Hd enim roagus^vt ait Ca
lepinus)diclio perlicarqua apud eos fignihcatur fapiens.
Sic nanque PerHe Magos vocant:vt Grcci; philofophos.
Latiniifapienies.GalluDi^udas. Aegypti) : prophetas (i«
ue (acerdotcs.lndi-gymnofophidas. Et AiTyrij: Chaldac-
Lt$cd,i, os.Lumen:ChrilIum,qui e(l lumen ad reuelationem gen
tium. Lumine claritate (lellar, Magis apparentis.
3 CE in tertio verfu. Lauacra puri gurgitis. Lauacrum 4Ia
uandodidfum e(I,& fignificat balneum aut baptiflerium:
quo quis commode lauari polTit. Sine afpiratione autem
in tertia fyllaba feribendum e(I,& media longa proferen
dum:ficut aratrum, limulacrum, ambulacrum. Detulit :co
iuint,perpetraiiit : nulla enim peccata admifit Chridus,
quie bapiifmo abluerettred nollra ipforum peccata eo Ia~,
u aero abii er fu. 4 CE in quarto verfu.Aquatrubefcunthy
drue:Hydria;vrna aquaria & capiendis aquis accoromo*
_ da,vnde & nomen forttturthydorenim grated :aquam II-
. gni(icar,cum afpiratione fcnbi debet, & y grzco in prima
^llaba:ficut & omnia ab ipfo dedufia nomina. Porr6 vn
da erat iuda vinum funderetquando occulto diuinz vir-
tutis imperio iulTa e(I in vinum conucrti.Et tunc fuS mu-
tauit origine vndaiquonia prius & natura,erat aqua ,po-
llea veru potedate diuina & fi^ra naturara:in vinum eft
mutata. 5 CE In quinto verfu. C^iapparuidi hodie. Hic
qnint^ verfus,adie£Iirius e(l ad claudendu hymnu:& gra
tias deo agedas jp beneficio huic celebritati jiprio , quod
edipfius fili) dei in carne apparitio, (lella duce Magis ex-
hibita,vnde & grxee dies ide dicitur epiphania domini :
id ed fupperapparitio fiue manifedatio:quemadmodu aic
Hierony. Dies epiphaniorutgrzco fermone devocatur.
QimdcnTapud nos apparitione vclodendonc dicimus x
Cr«-
T».rf ;
4':
EXPO,
i?
Grecl epiphania vocant, hoc autc ideo:quia dominus no
flatioper vocem paternam, &fpiritum fan^lu incolubc
i^cie.Ec quando in nuptiis muiauic aqua in vinum:fa£ia
e/idioinitauselus oHentio, & manlfet^aiiit (inquit euan.
geIi/ia)glonam fua. Q<ut quidem duo poflrema myftc-
ria:eodcdie(quo a tribus regibus adovui* eft)diuerns ta>
nen annis & interiero multi temporis curriculo, perhi.
betur fuilTe pera£la , Porro hic poilremus verfus non efl
Seduli;: (ed ab ecclelia pro more adied^us , & in fecundo
carmine a legitima huius metri regula nonnihil aberrat
Tt faciidconflat inlpicienti.Sed nunc totum Seduli) hym
num,vt promiliroustexibeamus.
CSEDVLII PRAESBIYTERI
hymnus de Chriilo,fuccintd ab incarnatide vf.
q; ad afcentione,eius opera coplc^lens.
1 A folis onus cardine
ad vfque terrae limitem
Ckriftu canam*principe:
natum Maria virgine,
a Beatus autor feculi
feniile corpu I induit:
Tt came carnem liberas
ne perderet quot codidit
5 Caike parentis vifeera
c«Icms intrat gratia,
venter puellae baiulac
.iecreta quae no nouerat.
4 Domus pudici peAoris
teroplu repentdfit dei.
intada neiciens virum
verbo concepit filium.
5 Enixa eft puerpera
quE Gabriel prodixerat.
paruoque laflepaft* eft
per quem nec ales efurit,
7 Gaudet chor* cxleilium:
& angeli canunt deo,
palamque fit pafioribua
pallor creator omnium.
8 Hollis Herodes impie:
chrillu venire^ times*
non eripit mortalia:
qui regna dat caelefiia.
9 IbJtmagitqua viderant
ftella fequentes praniia-
lumen requirut lumine:
deum fatentur munere.
10 Katerua matru perfonac
collila defient pignora,
quorum tyrannus milia
chriHo facrauit vi^ma.
que matris aluo gelliens xi Lauacra puri gurgitis
claufus loanes renferat. catlelHs agnus attigit.
4 Fosno iacere pertulit: peccata qua; non detulit,
pratfepe noa abhorruit. nos abluendo:lu(lulit.
■ ■
f Uij MU
n
H
;4
i6
>7
H Y MN
Miraculis dedit fidem:
habere fe deum patrem
jpfirma fanas corpora :
refufcitans cadauera.
N ouum eenus potctiz:
aquz rubefcut hydri^.
vinumqiiufTa fundere
mutauitvnda origine.
Orat falutem feruulo
flexus genu Centurio,
credetis ardor plurim’
extinxit ignes febrium.
Petr* p vndas ambulat:
Chrilti leuai* dextera*
natura qua negauerat:
fides parault femitam.
Quarta die ia foetidus:
vitam recepit Lazarus.
cun£Vis(^i liber vinculis
fa^us fuperdes e(l fibi.
Riuos cruoris horridi
contadfa vcftis obruit,
fletu rigante fupplicls
arent flucta fanguinis.
O R V M
iS Solutus omni corpore
iuflusrepentd furgere:
fuisvicilTim greflibus
zger vehebat le^ulu.
19 Tucille ludas carnifex
aufus magiflru tradere
pacem ferebat ofculo
quam no habebat pe^
ao Verax datur fallacibuss
pium flagellat impius,
crudui nxus innocens:
coiungitur latronibus,
ai Xeromyrrhampoflfab.
qu^da vehebit corpori
quas allocutus angelus
viuu fepulchro no tegi.
22 Ymnis venite dulcibus
Om nes canam* fubditu
ChrifU tridpho tartaru
Qui nos redemit vedit^
2} Zelum draconis inuidi
& os leonis peflimi
calcauit vnicus dei,
fefeq} caelis reddidit.*
f[[In hoc hymno decimus verfus incipiens dlitera K,no
men habet caterua ita feripturo: vt feruetur confequentla
literarum capitalium. Di£fiones enim latinie nunquS ha-
bet literara Illam in fronte. Ita in 22. verfu eadem ratio-
ne prztermifTa efl afpiratio in di^one hymnistvt ille ver
fus ab y inchoaretur.
C
OH
I
1
5
4
EPIPHANIA domini;
alius hymnus.
Q«cw non pr£ualcnt propria magnitudine
Cali, terra atque maria amphifepire:
De uirgineo natus utero ponitur in prafepio.
Vt propheticus fermonunciat:jlantlimul bos cr
apnus.
Sed oritur jieUa lucidaiprabitura domino ohfequia.
Quam
? E X P O. j,
e 'y ' Qj^BaUam ex ludaica oriturS dixerat ,pfapia,
7 H/c Magoru oculos fulguranti lumine perflrin-
xit prouidos.
8 i/ftqi ipf os prteuia ChriJU ad cunahuU perduxit
inclyta,
5 offerentes regi auru.thus CT my rrham munera.
J 0 Ipfa fed tamen my licis no caret munera figuris.
j I Aurum ut rcghthus utdeocr magno offerut fa~
12 Atque myrrham in fepulturam. (cerdoth
Speciem hymni praefert hoc diuinae laudis canticum:
nullo tamen carminum genere(quod-norim)continetur»
neque certa obleruat in verfibus Tuis quantitate fyllaba-
ru, neque certum earu numerum quo determinetur. Id-
circo proff magis quam hymno afsimilatur hic coiextus:
Quoniam tamen inter hymnos ipfum annotatum offen-
di:eum hoc loco caeteris etiam hymnis interui. Verum vc
propinquiorem habeat hymni imaginem & formarhtfer-
uata eadem lententia ipfum in carmen hexametrum & p£
Cametrum conftrinxi^hoc modo.
1 Quem non terra capit, nec ceKi regia caeli:
2 Nec mare diffufa mole tenere poteft.
) Virgine de (aera (iibiit praefepia natus:
4 Cui comites alinus bofque fuere dati.
y Qoam cednit Balaam luda de (lirpe futuram. -
6 Ignea caelefti (lelia decore micat.
7 Et rutilo fulgore Magos perfudit:& orti
t Ad pueri cunas przuia duxit eos.
9 Hitriafupremo regi pretiofa tulere
10 Munera:quae nobis myftica (enfa notant.
XI Regia maiellat auro, deus atque facerdos
12 Thure,G»lin myrrhalignific^^tur homo.
RurHim eandem fententiam in modulationem (apphi^
cam(qudd in hymn/secclefia (licis frequeniior (it: Seex-
teris ruauior)hoc modo digefsi.
I Que fuo tellus fpatio te- ta matris
nfre, vifccra portant,
tota nec c^li valet aplitudo i N at*agu(lb fubiit cubile:
hunc faerm nunqua viola* & boui iS6las afinoq; cuas,
yagit
5
Cuius exciti radio ,
intus
luce perfuA meliore re*
Rcs,
offerunt Chriffo puero u*
craca
munera laeti.
6 His (aeramentum coU*
tur triforme
thure roonftratur deitas: 8t
auro
regium (ceptrum. fed odo*
rafignac
myrrha (epulchrum.
90 H,Y M N O R y M
vagit abiefto Aabulo repo (idere caeli»
re^orolympi. ((his
3 Igne (peclandam rutila
te (lelbm
ilirpe de luda cecinit futu*
ram
przfcius vates BaIaa:quod
i(lo
tempore fadium efl.
4 Solis hzc veri manife.
ftat ortum
Aelia mirando renitens de-
core.
gloriam narrant dominico
rufeo
Explicatur autem in hymno przfenti foluta oratione
comporito:Chn(li fecundum carne natiuitas,& ftelle trU
bus regibus fafta apparitio^ cuius du£Iu venerunt ad in*
cunabula Chri(U:& cum muneribus royiHcis ipfumado*
rauerunt.
c ANNOTATioNBs. In (ccundo verfu. Atque
Maria amphiiepire.Di^io illa ex gr^co componitur am*
phi, quod circum (igniAcat : dc latino verbo iepire, quod
e(l circundare.Ita amphirepireiidemAgnat quod clrcuoi'
lepire.Saiius tamen fuilTecinoc loco diAionem hanc om*
ninoiatinam ponere, nam vix probatur ab authoribusco
pofitio grzcz vocis cum latina in eadem diftione: & ad-
modu rara eff Porro huius loci (enfus ell, quddChriftus
. deus quem czlum terra & mare non polTunt fuis finibus
& limitibus comprehendere, propter (pfius immcfitatem
& infinitatem:ip(e natus de virgine reclinatus efi in pra:*
(epio. In quarto verfu. Vt propheticus fermo nunciac.
£(aias capite primo. Cognouit bos poffefforem fuum St
afinus prx(epe domini fui. Et Abacuc propheta. Domine
audiui auditu tuum & timui, confideraui opera tua Sc ex*
paui;in medio duorum animalium.
6 C In fexto verfu. Q^am BalaamexIudaica.Siqui-
dem in libro Numeri dixiffc legitur. Orietur ftella ex la-
cob,&c6furget virga de Ifrael:& percutiet duces Moab*
Qt^a; quidem prophetia oA ipfius Balaami de futuro no*
Ibri
Ahaatc.i-
1
' E X P O. 9t
ftrt Oialuatotis orto fecudu carnem ex lUrpe lacob. Pro«'
fapia: progenie, flirpe. Dicitur enim prorapia:mulcorum
amnoicemibccetientium generis longitudo, (iue feries in
loMuo) deducia.
7 CIn&ptimo verfo. Pr«(lrinxitprouido$. Non Wc
perflrinxit legendum e(l, vt habent libri inca (ligati : fed Lwr.j.’
periWnxit. Nempe pcrftringere ; eft breuiter & fumma- Ma«/;.a
dm aliqua dicere aotfcribere. Prxdringere vero e(lob«
tcne6rarcniiniofulgore,fiueobiunderc; vt cn oculi ni*
jaia luce ofiundutur aut aures nimio fonitureddutur at-
tonitae.LadantiusiHorum pulchritudo ac nitor preilrin-
git oculos. Et haec (ignificatioihuicloco e(l conucniens.
9 C In nono verfu.Offerentes regi aurum. Regi: Chri*
fio, qui efl rex regum & dominus dominorum, que etiam
coram Herode profefii iunt e(Te regem ludxorum.
10 f[ In decimo verfu.Myflicis non carent munera Hga
xis Myfiicts figurts:(piritualibus fignificationibus, fecre"
tisque & occultis repraefentationibus.Dicitur enim myfii
cuniquod fecretum e(l, & corporali forma aliquid fpiri-
tuale ugnat: quemadmodum tria piorum regum dona»
IN EPIPHANIA DOMINI;
^ X ad completorium.
Nvncimuohis^odcjupcrnis:
Natuf efl Cbrijlm dominator oriis
lnBethleemmd£.[iceninj^opheta
Dixcrdtantc. ’
% Hunc cmtlxtus ehorm angelormi
Sfclk decUratTjuctthint eoi
Principes^digno celdrarc cultu
MyfHcadomu
5 Thmdeo^myrrharntroidctemhummio:
Bra^eM regi chryfeds decenti
(Dum colunt unum)meminere trino
X Tres dare temd.
4 Gloriam trinx monadi ciUkfmus*
Cumdeo^diun genita^ proli ■
Flamini
HYMNORVM
Flamini necnon ah vtroc[ue fufo:
Corde fideli. ^Amen.
Carminis {apphici & adonict modulationem reSti te-
net hic hymnus: praeter id folu qu6d in primi verfus ter-
tio carmine loco dafiili ponitur in tertia A:de antibac-
chius, ex duabus longis fyuabis conflans & tertia breui:
cum aduerbium (icifemper producatur:& in terti j verfut
primo carmine poil, ra, literam finalem ponitur vocalis
line fynaltrpha atque collifione. Et cu, m, in fine dt5Ho-
nis fit breuisribi trochei loco ponitur pyrrichius: contra
regulam & formam carminis fapphici. Defcnbitur in
eo manifeflatio Sc declaratio natiuitatisdominicae;primu
fa£la palloribus ab angelo, illis cuflodienbus vigilias no
ftis fuper gregem fuum,cu lumine cclefli apparente. Fa-
iAatdf.z. ^ etiam magis per nouam flellam perlucida tqucipfos
ab oriente perduxit ad intftnabola pueri nati .quem pro-
cidentes adorauerunt, & eidem tria myllica munera obtu
lerunt:vt euangelica leclio narrat diffufius.
I CANNOTATioNBs.In primo verfu.Nuncium
vobis fero. Haec intelligatur efTe verba angeli ad pallo-
res: nunciamis illis ortu Chrifli in terris & dicentis: Ec«
L«r.x. ce euangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni
populo: quianatusefl vobis hodie (aluatormudi quiefl
Chriflus dominus,in duitate Dauid. Quod autem pro-
pheta praedixerit Chriflum in Bethleera luda: nafeituru;
conflat ex refponfo principum facerdotum,& fcribanina
Matth.t. populi»<lato Herodi regi feifeititi ab eis vbi Chriflus naC
ceretur:qui illud Micheae oraculum protulerunt in tefli-
monium.Ettu Bcthleem terra Iuda:nequaquam minima
fAicbtd.t, principibus luda. Ex te enim exict dux;qui regat po
^ ^ pulum meum Ifrael. Porrd in tertio huius verfus carmi-
ne facieda efl rynxrefis,duarumque fyllabarum in vnanj
conglutinatio:propter prioris vocalis collifionem in hac
dicione Bethleem,qu^ ctfi trifyllaba fit,&ita fcnbi ac p-
fcrri debeat, per duplex fcilicet, e: tamen in metiendo car
mine debet difyllaba poni:ficutin haediflide cui & huic
id frequenter vfu venit:&in haediAiono deinde, apud
Virgilium in hoc carmine. Incipe Dameta ; tu deinde fc-
quere
E X P O.
quereMenalca. a fE Infecundo verfu. Hunc canit Ic-
tus chorus angeloru(n>Canit:1audat & cxledt cancu pr^-
dicat,acque concelebratrcum fubito faf^J e(l cum angelo
multitudo militixccleftistlaudantiura deum atque diccn
tiuni.Gloria in altifsimis deo : & in terra pax hominibus
bonx voluntatis. Eoi autem principe$:dicuntur reges o- L<
rientales. N am vtdicn Maitnxut Magiab oriente vene> M
runt HieroCbIymam. Siquidem eous,a^m,idem c(I quod
orientalis, aliquidve ad onentein pertinens: JS; primi fyU
iabam habet indifferentem apud authores probatos. In
hocautem Ioco:fecundu carminis exigentiam habet pri-
num breuem. Cxteriim in tertio carmine huius fecundi
' verfus dicendum e(l r digno celebrare cultu myflica do-
na :vt celebrare cum accufatiuo drablatiuo(quemadmo-
dum fiia fert natura )ponatur. Q^are qui dignu celebra-
re cultum dicut,aut dignum celebrare culturperperam id
carmen proferunt.neque redfam ex eo pofTunt colligere
fententiam. 5 CE In tertio verfu. Thus deo ; myrrham
troclete humando. Omnes illi datiui & accufatiui in hoc
verfu pofiii:ordinantur cum verbo dare, ad quanque ea-
rum fententiarum repetcdo’vt hic habeatur fenfus. Prin-
cipes eoi menamere dare thus deo*quia in thure quo fit
deo.(acrificium'^rignabanteiusdiuinitatem: meminerunt
etiam dare myrrham trocletem, id efl rotunda, ipfi Chri-
flo humandotid edfepeliendo: quia per myrrham figna-
bant eius fepulturam:& qudd monalis elTet homo, myr-'
rhaque(cun} tumularetur)condiendus.Infuper memine-
fut dare brafbeas chry(eas,id eft laminas aureas fiue au-
rum ipfi Chriilo,regi decenti: quoniam per aurum quod
obtulerunt: (ignabant in Chrifto regiam maiellatem : fb«
let enim regibus aurum pendi in tributu» Et ita dum illi
principes eoi colunt & venerantur vnum Chriflu fecun-
dum numerum &rem,lpfi tamen tres heroe$(nam totidc
elTe leguntur Magi : qui Chriflumflclla duce inuenium
adorarunt) meroineruntdare terna munera aurum, thus
& myrrham:ipfi Chriflo trinojfecundum rationemrid eft
habenti triplicem fortem atque conditionem, fcilicet re- ;
gi,deo& homini mortali. At quoniam verfus ifletfcaber
admodu eff & obfcurus, vt ordine gramaticali fere opus
fuerit ad aperiedam fententiamtnonnulia vocabula dif-
ficiliora
>
^^•^4 _ HYMNORVM
ficiliora cognito, inibi poHta funt paucis apcrieda. Qap«
. rum primum eft:trocletcn).Td nomen accufatiuus eftfm
' gulans & adie6liuus,ad fubftantiuum myrrhara ordina-
tus:veniens ( quantum conie£tare pofTum & percipe-
re ) i nominatiuo trocles , etis , ficut teres facit geniti-
uum terretis, & hebes hebetis,penultima genitiui corre-
pta.Significatautem id nomen:idem quod rotundusi^na
formatur(vt fimilltudo vocis facit conie£hiram)a nomt-
anine primitiuo troclea: quod indrumetu ed in orbiculis -
(vt ait Calepinus')adfubleuada& deprim6daonera:vel
rotula cx ligno vel a;re:quibus aquas haurire folemus fu
nedu£lario vel hydria. £t quoniam huiufmodiindrume-
tumquofaxa,aquX)ligna , marmora ,&nmilia id genus i
furfum ducuntur:rotundu ed & voIubile,hinc trocles di- ,
citur,quod rotudum ed. Q^are autem myrrham fpeciem j
aromaticam apprime notam vocet hic trocletem & illo |
denominet epithcto:non fatis mihi(vt verum fatear^co-
flat:proinde id aliis perquirendu relinquo. Secundo lo-, ,
co bradleas elucidandum vocabulum ed: quod accufati-
uus ed pluralis i nomine braftea,e,fignificat autem bra- ^
dea laminam auri,argenti, alteriufve metalli tenuem, &
fua fponte plicabilem,qu* creoitattvnde ii refonado no-
men accepit. Virgilius. Ilice nc leui crepiubatbra£^a .
Tento.Inde bracteola diminutiuum.
Tertio denique loco, chryfeas adie^Uuum sd chryfos
primitiuo proncircitur,quod aurum (ignihcat. Inde chry
folithus:lapis aureo colore refulgens, &chryrodomus«
os aureu,& chryfopalTus: lapis aureis guttis alperdis, ita
i& chryfscus,a,um hinc formatu edrficut ab auro deducU
tur aureus. Brafteas ergo chryfeas intricato & inuoluto
loquedi genere dixit autbor,quod apertius dicere poCTu- i
mus aurea munera,aut frudra auri. ’
4 In quarto verfu. Flamini necnon ab vtroque fulb. Ita j
legendum ed tertium podremi verius carroen,& non eo i
modo:damini facro ab vtroquefufo, vt nonnulli habent j
]ibri,ne vocalis continuo vocalem in diueriis di^ionib* '
fequatur. Datum autem carmen tertiam in fuperfan^Fa tri !
nitate exprimit perfonam.fcilicet fpiritum fan£Vuro, i pa
tre & filio incomprehenfibiliter procedentc,qui in hytn- i
nis ixpe flamen, id ed fpiramen appellatur, drauciturquo '
. j
]
•i
1
E X p o; ^ '
SdnomS TeHtalel flo, as, flare flatuq;flgna.Porrdmre«
eundo huios verfus carroine,noiren deo.difcretdfuropto
& perf(maliter:deum patrem nobis infinuac, quif^e in
feripniris nomine dei innuitur, vt cu didt Paulus ad Ga-
latas. Miiit deus fllium fuum faiftum de muliere:fa£tu fub
lege,Tt eos qui fub lege erant redimeret. Et cum Chriftus ^ . ,
dicit in euaneelio. Sic deus dilexitmudum, vt filiu iuum
▼nigenitom daret, & multisaliis in locis.Demiim ablati-
uosille, corde fideli, cum ablatiuo canamus ordinandus
ell.quod prxeipuum eft totius fentenil* illo verfucom-
prehenfz verbum.
IN EPIPHANIA DOMINI:
* alius hymnus.
A Pdhre unigenituf: Lumen pr^hefiJclihus,
ZA jid nos uenit per 4 Mane nobifeu domine^ .
^ Mtginemx INodem obfcura remoue,
Hdptifmd cruce eofecras: Omne delicum ablue:
Omaos fideles generans: Piam medellam tribue.
Z Hec^loeelfui^odm: 5 Que iS uenifje nouim^s
afece^t fomwn hotnititis. Redire item creditTws.
Faauramrmrtc redimens: Tu fcepirum tuum inclytU >
Gaudia ViU largiens. Tuo defende clypeo.
3 Mocterediptoxcptt' c Gloria tibi dominei
fumus: Qui apparuijli hodie,
mbere propitius. Cu patre crfado fpiritu:
CWum^ noftris fenfibus In fepitema fecula, jfmen,
Pr^fens hymnus.carminis labici dimetri fpecie pr«fen:
non tamen exaftdferuat eius lcgc,& forma, g. fecudo lo
co nunc fpondeu admittat nu c pyrrhichium, interdii etia
vocalem ante vocale in diueriis diftionibus fine collifio.*
ne r«dgia(,contra illius carminis morem & regulam.
Comedatur in ipfo bcneficiu incarnationis fili j det pro
Tedeptione mundi exhibitum,* myfteriu facramenti ba-
ptifim a Chrifto confccratu eodem dic(vt omnia eft fen-
tetia)reDolutistriginta annis,quo fuerat ftella duce dMa
gis adoratus & myfticis donatus muneribus. Demilm ad
wnde dirigitor oratio, vtfuo lumine fpirituali nos illu-
«ret/uaqueprote^one muniat. j A N-
" HYMNORVM ‘j
* 1 iT ak N o T A T I o N B s. Inprimoverfu. BaptiHna '
cruce 'confecrans. Dicitur hic Chridus baptifmacru-
Aitltfhjt ccconfecraiTe : quanuisipfum fuiceperita loannCyam* .
piius quam biennio ante crucis horam & patsionem fua; >
. . • & fufcipicntlo cdfecraucm ipfum & fanfhficauerittquo- ^
niamexmorteChriiliincrucctoleratatiufcepitipfeba* '
ptifmus fuam virtutem & efficaciam : quemadmodum &
aha facramentaecclefianica-nobis in peccatorum medel
lam diuina bonitate imlulta.In cuius ret argumentum,ex
laAB.l^. latere domini noffri lancea militari poff mortem aperto:
exiuit fanguis & aqua. Sanguis inquam in preciu repem-
ptionis noffra;,&aqua in ablutionem peccatorum noffro-
rumilauacrofandfa; regenerationis przdandam. Et hoc .
baptifmalisfacramcnti munere Chriftut cuneos fideles
generat, quinimmo regenerat ex aqua & fpiritu fan£fo: ;
non quidem natiuitate fecundum carnem, fed fecundum ^
fpiritum, qua efficimur fili) dei, filiy adoptionis & regni.
Itan. 3. De qua generatione conteflatur ipfe dominus N ichode> ;
mo. N ift quis renatus fuerit ex aqua & fpiritu fan Ao: no
poteff introire in regnum dei. 4 ([ In quarto verfu. Ma '
ne nobifeum domine. Hzc oratio deprecatoria, fumpta
videtur exeo verbo duorum difcipulohim tendentium
Jpfo die refurredf tonis dominice in cadellum Emaus : ad |
Chriflum, cum linxit Ce longius ire. Mane nobifeum do' i
I«r.24. mine:quonii aduefperafcit & inclinata effiam dies. 0^9
fane deprecatio a nobis quoque quotidie eff deo porrige
da: vt maneat nobifeum in Ktemum cuffos& proce^^or
noffer: quoniam aduefperafcit ia vita noffra,& inclinata
eff eius dids per mortis viciniam: quantumcunque flores '
nobis adhuc fit ztas,viridiifque luuctus.Nefcimus enim:
' qua die & hora hinc properare debeamus, & prtefentis :
vitzcurfum terminare.Petimus & in eodem quarto ver-
fu noftem obfcura, peccatorum fcilicet & iniquitatistre* '■
mouert n mentibus noffris per clarum lumen gratiae diui-
nz quod nobis infundatur. Sola enim tlla nox, efl noxia'
animz noffrz,& exitialis: no ea, quam czli motus alter*
nis vicibus adducit, cum folem noftro fubtrahicorbi.
5 In quinto verfu. Tu fceptrum tuum incljrtum. Glo» '
riofum Chriffi fceptru dc quo przfcns agitur femjo: ec- 1
clciia eff fidelium & coctus credetium in Chriffum, fuper
quos-
t
■ -EXPO. 97
<}uos/biritaa!e obtinet regnum atque dominum: hic no* 1
mine/ccpiri de fignatu,quemadmo'du ipic Chriftuspfal •
SBo fecundo dicit: Ego autem conEitutus fum rex ah co;
ibper Sion motem fan^^um cius. Hbcautem fceptrum &
hugne & prarclarum, petimus hic defendi clypeo diuine
protefiionis &. virtutis, ne ipfum hoAiliter inuadat aducr
firius noder, & ih terra jjidratu c6fringat,quonia niii do
minus cododterit ciuitatcifrudra vigilat qui cudodit ea. ^
S AB BATOAN TE DOMINICAM SE-
ptoagcfimat: ad vefpcras.
Alclu .ia dulce car 3; Haldu ia non meremur
mett:
Vox perennis gau
Halelu ia upx fuauis (Jij.
E/l choris catejhbus.
Qua canunt:dei manetes
In domo per fecula. '
1 Ndltiu ia lata mater
Conduh Hierufalem.
Halelu ia uox tuorum
Ciuium gaudentium.
£xulcs nos -flere cogunt
Babylonis flumina.
Nunc perenne pfallere
Halelu ia nos reatus
Cogit intermittere.
Tempus i flat: t]uo perada
Lugeamus crimina.
4 vnde laudando preca^
Te beata trinitas: (mar
VttuuinnoUs uidere
Pafcha des in athcrc.
Quo tiH Uti cananws
Halelu ia iugiter.
Arnen.
Praricns hymnus caripinc trqch^cp cotexitur:in vno-
quoque vpriii fex carmiha complcftcns, quorum prirau
tertium' & quintum, alcamia funt. Secundum vero, quar-
tu,&Iextu:turipidia. Qmd autc trochaicu dicatur car«
inen,quid alcraanium,& quid euripivm/ex annotatis cir
ca expolitione hymni. Corde natus ex paretis, ante raudt
exordtu:iam eualit perrpicuu,cpiprxfens .hymnus in c6>
pofttione propemodum ars/milaiur, eo folp. ab ipfo dif>
crepans, quod in vno verHi hiq hyranuf fex tantum car-
mina conhple£fitur,tria trochaica alcmania,& tria eiuide
generis euripidia alternatim commixta., Commendatur
autem In eo dulce illud c.armen & canticum lattitic Ha-
lelu ia, quodfan£H deoadiduc canunt in regno.cicledi,
fupernaque ciuiute Hterqralcmiquodq; exindituto cc-
g clefiadic^
HYMNORVM
cle(iaftico nunc tnftante (eptuagefima vfque ad proxlmu
pafchffeftu intermittere coclmur.Demilkm oratio addeu
dirigitur:vt nos tandem ad focietatem illam cxleibum ci
uiom perducatyvbi continud illi fuaue illud canticum mo
dulemur.
X ilAMMOTATioNBs. In primo yerTu. Halelu
dulce carmen.Hxc di£Iio Halelu ia,fecundu peritos He^
braicz linguae duas in fe continet di(lin£las di^ones.
Quarum prior tres habet ryllaba$,& afpiratione in pria-
cipio:atque in (ecuda fyllaba Gmplex,l,(icut & in tertia,
boc modo Halelu. fignificaquetantundeinatquelauda>
re.Secunda ver6di£lio apud Hebrzos vnius edfyllabaB:
qu6dineai& a coadunantur in ynamfyllabam,coniun> .
dimque proferutur hoc modo , ia , Agniiicatq;dominu:
itam iilic:dei nomen e(l. Quare totum id vocabulum Ha
Iclu ia:perinde (ignihcat, atque laudate dominu,& invno
quoque huius hymni loco quoties repentur: quadrifyl.
labum proferri debet,Gue in carmine alcmanio coftiiua-
turrquod folum o£Io iVllabas debet continere,fiue in car
mine euripidio:quod (eptem tantum fyllabas (uo cotextu
cdple^itur. De huius autc di£Honis Halelu ia copoGtia-
ne dc Ggnificato:1atior fiet fermo in fecundo huius operii
libro, vbi de horarum ecclefiadicarum numero ac denq>
minationibus fufeipietur determinatio. At verbilb vox
Halelu ia dicitur hoc loco elTe vox fuauis choris czledt*
bus:na incol^ccleilis illius ciuitatis(de quibus dicit pbl.
V/al.tf. Beati qui habitant in domo tua domine.in fecula feculo.
rom laudabut te ) illam diuinz laudis vocem iugiter per-
fonant. quemadmodum in fuo cantico perhibet Thobias
Tho&M.ij. fenior:hx lapide (inquu*) candido & mundo, omnes pla-
A^or«.iy. tex eius Aernentnr ; & per vicos eius Halelu ia cantabi-
tur. Etinfacra' Apocalypfiaitloannes. PoAhxcaudiui
qoafi vocem magnam tubarum multarum in exio, dicen
tib^Haleln ia. Laus & gloria & virtus: deo noflro eA. Et
paulopoAeadedi^o ineolocofeinel&iieru repetitur.
3 C Infecundo verfu. Exules nos Aere cogunt. Allu-
dit hxc panicula ad illud verbu pfalmi cetefimi tricefimi
fexii. Super Aumina Babylonis illic fedimus & Aieuimust
Vfal.xii* duro recordaremur tui Siontquod licetad literam expri-
mat luAufflfynagogxobcaptiuhatcm Babylonicam fa-
ctam
E X P 0. ^
Aam fub Nabugoilonofor : {ecutulum niTfticutn tamen
fenniin innuit fufpiria & gemitus fldelium in hoc mun-
di incolatu rub(i(lentiuni, & ad cacletlem Hierufalem an-
helantium. Nempe per Sion: intelligitur illic fuperna
beatorum ciuitas: per Babylonem: prsefens mundus con-
fbiionis reFertUsimus. Per flumina Babylonis mutabi-
hus&inflabilitas bonorum huius mundi accipitur.Qut-
buf cu Fe fidelis populus implicatum cernit Sc detentum:
defiderio fupernx regionis inardefcens ; pias continere
Don poteft lacbrymas, quibus fuom deploret exilium. Di
ciiq;cum propheta. Hei mihi:quia incolatus meuspro' p/v7..g
longatuseil. Etrurfum :Qi>ando veniam, & apparebo
ante faciem dei’
5 ® In tertio verfu.Halelu i.i nos reatus. Toto ttporc
intermedio a quinquagefima Tfque ad paicha proxime
iequens : fanfta ccclcfia prxtcrmmtt illud canticum 1x-
titix ; vt luftum poenitetia: pro expurgandis peccatis aC.
fumat: & feptoaginra fere dierum curriculo : referat ca-
ptiuitatem illam Babylonicam feptuaginta annorum:in-
'fiiper eodem temporis decurfu exprimat totum prxfea-
tis vUz noflraE fpatium :quo verfamurin exilio cxlefli
illa ciuitate extorres , ad quam tendere laboramus per
poenitentiam 8c luftum:pro peccatis noflris afsiduc agen
du Et ergo re£ld dicit hic verfosln principio, qubd pro-
hibemur nic Halelu ia perenne canere : quoniam veta-
mur ex ecclefiaflica fandione illam diuinx laudis vocem
In officio ecclelialiico.fupradifto tempore decantare/ed
eius loco fubiungit ccclefia catholica: in fingularum ho-
rarum canonicarum officio poft fummx trinitdtis prxeo-
niumac celebrationem, Laus tibi domine : rexxternxt
glorix. 4 €[ lo quano verfu. Vt tuum nobis videre.
Pafcha hxbreuro nomen, tranfitum fign.nt,quod alio no-
mine apud Hebrxos phafe dicitur; & folennitatem lllara
Hxbreorumfignatqua commemorationem facere foli-
ti erant quotannis (cum lex ipforuni adhuclidte obfer-
uabatur ) illius iranfmis : quo dimifla Aegypto tran-
fferuht patres eoru.m mare rubrum , d Pharaonis fer-
uitute liberati • Apud Chriftianos autem, idem no-
men , dominice refurreAionis celebritatem fignifi-
.1 ‘g ij ca«
i
,o HYMNORVM
cac:qual morte ad vium^a caj)tiuitate in Ubertatem»
niaes tranflati fumus:per viuihca Clirifti mortem ac paiT*
fionem.Demum aliud eft pafcha longe cziebrius fefium,
in regno cxiorum fine intermifsione peragendum : poft
faftum tranfuum d morte ad vitam»ab exilio in patriam»,
d tenebris in lucem perpetuam. Et illud diuin um paTcba:
petimus hoc loco nobis demilm concedi, vt alsidud deo
canamus Halelu ia, quemadmodum poH pcraflam qua«
drageEmamypraefentis vitxac peregrinationis Tymbolu:
eccleEa fanfla quotannis Ixtumre^mit idem canticum»
frequent^rque in fuo officio ingeminat.
DOMINICA IN SEPTVA-
gelima.
I Vies nhfoluti prjeter- limam
eunt: 4 Fugiam* de hoc exilio:
Dies ohferuahiles redeunt. Habitemus cwm dei filio.
Tempus adcfl fobrium: Hoc decus ejl famuli: ,
QUitramus puro corde do Si jit coheres fui domini,
minm. j Sis Cbrifte nobis dux
^ Hymnis CT W confef- huius viU:
fionibus Memento quod fummus 0-
ludex complacabitur do^ ues tua.
minus. t Pro quibus ipfe tuam
Non negat hic uemam: Pafior ponebas morte a-
Qui uult ut homo quarat nimam.
gratiam. G loria fit patri cr plio:
3 PofiiuguferuilePha^ Santlo pmul honor pora^
raonis. clito.
Poji catenas dire Baby^ Sicut erat pariter
Ionis. In principio cr nunc cr.
Liber homo patriam femper.
Quarat caleflem Hierofo .Amen.
In tribus cuiufque verfus carminibos,primo, fecundo St
quarto,prxfens hymnus formam habet carminis iambici
quinari):quod quinque conflans pedibus: omnibus in lo
cis iambum admittit, vt principatum eo in metro tenen-
tem
E X P d.
lOT
tem.In imparibus tamc locis, primo, tertio & quinto, re-
cipit interdum ipondeum, & in quinto etiam troclieu vel
pyrrhichium. In locis verd paribus fccudo & quarto:fo-
lum iambum fufcipit. Veri' m praeter numeru fyllabarum
in Topradid^is carminibus iinguiorum verfutim: nihil fe-
rd legis illius metri hicobfcruatur. Nampromifcue pe-
des omnes dilTyllabi nunc fpondeus, nunc pyrrhichius,
nunctrocheus,nunc iambus : omnibus in locis iine dele-
Ao ponuntur.Quare hymnum hunc merito ametru vo-
cari iicebitiqubd non exa^am feruat pedum fuoruni me-
(uram neque (lationem. At vero tertium cuiufque verfus
carmen c(l pentimeris heroica atque daftylica*. q>quin-
quepedum carminis heroici medietatem comple<£latur,
vtpotd duos darios cum fyllaba rupercrercente,que ter
tij pedis medietatem condituat. Veruntamen in eo carmi '
nedaflylico primi verrus:fecundo loco pro daflylo coi
locatur, antibacchius condans ex duabus primis fyllabis
longis &tertia breui:qu6d fobrius primam habeat natu-
ra produ£lam & nunquam correptam. Continet autem
hymnus ide exhortationem ad amplcAendampoeniten- ^
tiamiob tempus abdinentiz & ieiiiniomm quod aduenit:
in quo podiugam peccati vitamque diffolutiorem : de-
bemus Mum precibus, VOCIS & ieiuniis placare.
I Ca HNoTATioNEs.In primo vcrfu.Diesabfb-
iutjprartereunt.Oiesabfolutihicdicuntur: in quibus li-
benor permittitur ex inditutoecclefia: vi£lus,fcilicetla
biciniorum &carnium: neque ieiunioru imponitur ob-
iieruatto.quale tempus ed extra feptuagenmam. Dies ve-
c6,obferuabiles hic nuncupantur, in quibus ex (an£lione
«ccleliadica arblor ed&didribiordifciplina vi£lus,le-
ianiorumque obfeniatioexadlior, quale ed tempus poft
inchoatam (eptuage(imam,pra:(ertim quadragelimalcyin
quo non modo carnium fed & labiciniorum prohibetur
YfuSfAt quotidianum iniungiturferuandum ieiunium.
) 'd Intertio verfu-PodlugumferuilePharaonis. Du-
ra leruitus filiorum Ifrael in luto,latcre & quotidiano o- Ero.r.
pere fub afpero Pharaonis imperio, tropologice atque
moraliter infinuatnobis violentam illam feruitutem qua Eato,!)
iubiicimur diabolo per opera peccati, cuius ipfe 'Pha-
rao Aegyptius membrum erat & figura. Admonemur er-
-g ilj go
,o* HYMNORVM
go hoc locO)Ttlicut populus iGraeItticus duceMopH; Ae*
l^ypto egreHus effugit aurifsimum Pharaonis iugum : ita
ft nos per falutarem poenitentiam nunc excutiamus iu-
gum dzmonis, quo per peccatum fumus ar^us conftri-
^ ^ tenebns Aegyptiis ad lumen gratiae reipiremus.
Confimiliter feptuaginta annorum captiuitas quam per-
pefsifunt Hebraei fub Nabugodonoforrege Babylonio-
rum in illa tranfmigratione omnibus cogoitiGima : indi-
cat itidem nobis captiuitatem acerbam quam perferimus
fub diabolo ( cuius rex Babylonis erat forma» typus» &
imago )cum peccatorum obuin£fi catenis detinemur.Ne-
petunc abdu£fi ab Hierufalem(quz vifio pacis interpre-
tatur^id eil diuin^ gratiz & reftitudinis ffatutin Babylo-
nem(qux ccnfufio dicitur: ob peccatorum horrore & vi
tae inordinationem)pcrtrahimur.Et plane feptuaginta il-
li dies qui in principio feptuagefimae vfque ad diem feftu
pafchz quotannis cfecurrilt: refemint nobis atque itgnac
feptuaginta annos captiuitatis Babylonicae, quibus ludaei
x*B/dre.x> in ea miferia atque molefttadurz captiuitatis perroanfo-
runt,Czter^m quemadmodum per Cyrum regem Perfa-
ru(vt facra narrat hiftoria)dimiffus eft populus Hebr^o-
rum liber redire in natale folum, atque ciuitate fua Hie-
rufalem repetere: haud aliter hoc loco incitamur, vtpec
Chridum ipHus Cyri veritatem & exemplar iam fa£fi li-
beri: fugiamus fpirltualiter Babylonem per abnegatione
malorum operum : & redeamus in Hierufalem mydica»
vitam fcilicet virtuti & bonis operibus deditam:quz nos
tandem ducat ad ipfam^quz furfum ed mater nodra)cm-
ledem Hierufalemtnam nodra h^c domus h«c patria eft:
requies ea certa laborum.
4 €I In quarto verfu.Fugiamus de hoc exilio. Exilium
hic vocat author.przfentis vitx incolatum: & reffd qui-
dem. Nam non habemus hic manentem ciuitatem fed fu-
turam inquirimus:vt(alubriter nos admonet beatus Pau
Ius. Fugiendum autem nobis effe de hoc exilio monet no
greffu pedum aut corporis :fcdaffeAu mentis: vt fcilicet
non diligamus mundum neque ea quz in mudo funt: fed
nodra conuerfatio dt in caelis*, vt etiam abnegates impie-
tatem & fzcularia defideria , quz furfum funt quxra-
mus:non quz fuper terram.
I iLIn quinto verfutMemeoto quod fumus oues tuie.Co-
E X P O. ro5
cor^at hccfinteat^illi verbo pfalmt : Quonbm ipreed
dominus deus noiler,nos autem populus eius A oues pail
cu« eiusriimiliter & illi verbo domini noflri in euangelio
Ego Ium pallor bon*:& anima mea pono pro ouib* meis.
«DOMINICA IN QUADRAGESIMA
EX mort doBi myfli- Hofii locum tyrannidis,
co: 5 Dicams omnes cernui:
Seruentus hoc icia- Clamanus atque finguU
niunu Ploremus ante indicem:
Deno dierum circulo Flebimus iram vindicem.
Dudo qudternotifsimo: 6 Nofhris malis ojfcdim*
2 Lex cr primit^ Tuam deus clementiam:
Hoc protulerut: pofbnodu £ funde nobis de fuper
Chrijlus fd crauit, omnium R emiffor indulgentiam.
Kex atque fadhr teporum. 7 Ad emeto quod fum^ tui
3 Vtamur ergo parcius Lecet caduci plafmatis.
Verbis^cibis^ZT potibus,
Somnojocis:^ arfhus
Perflemus in cuflodia.
Ne des honorem nominis
T ui( prxcamur)alteri.
8 Laxa malu quod gejUm^
4 VUem«s^4Ufe pe|?iW4; Augehonumquodpofeim^
QU£ fuhriuU metes vagas Placere quo tandem tibi
Nullumque den^ callido Po^m^ hic cr perpetim,
«Carnem iambicum dimetrum archilochium in hoc
bjrmno adamulsim feruatur . Commendatur tn coqua»
dragelimale ieiunium permyfticum quadragenari; nu«
snerun obferuari inftitutum : quod & veteris tcllamentl
patres obleroauerunt: &ChriAusfuo ieiunio confecra-
Di^ quare denos fedulo admonemur, vtidem Audiofeob
feruemus per vidus parAmoniam, peccatorum deuitauo»
netn,& fupplices orationes i «ankotationbs
In primo verfu.Deno dierum circulo . Si decem per qoa>
tuor multtplicitureconfurget quadraginta,qui in lan£li6
icripturis iacratus eA numer*: & Perfeftiois vitx index:
qu6d denarius decalogi lege, quaternarius autem:euen>
gelij obferuationem inAnuat , quziane duo: Aios culto»
res ad Aimman perfedlionis euehu/it.proinde quadrage-
narius dierum numerus^qui celebraiifsimus eA : & apud
g iiij dioi-
E X P O.
loj
CT 1 H ADR.AGBSIMA AD
complciorium.
Hriflequilux cs^ 4 Oculi fonvsum «-
Cor <ti te fcmper nigilet:
Dextera tua protegat
Famulos^tfui te diligunt.
^ Defenfornofier jfpice:
C'
dies.
I^odis tenebras de-
tegis.
Zueis^ lumen crederis:
Lumen beatum prodicas
1 Precamur fande domi Jnftduntes reprime ^
ne: Guberna tuos famulas.
Defende nos in hac node. Quos [anguine mercatus
es.
6 M mento nojirido^
mine.,
In graui iflo corpore.
Qui es defenfor anxms.,
^dejio nobis domine.
Arnen.
Sit nobis in te requies,
Qwetam nodem tribue.
5 Negrauis [omnusir^
ruat,
Nec hojlis nos furripiat.
Nec caro iUt confentiens.
Nos tibireos (iatuat.
iambicum dimetrum non omniqu^tquein hoc
hymno feruaturtquamuis eius formam praeferar , quonia j,
6 trocheus ineo nunc pro fpondeo nunc pro iambo po«
nitur,ipondeus etiam interdum fecudum occupat locum,
(S:pyrrnichiusnnncprimum,nuncfecunJum,nunc terti.
um:qua; vniuerla, lege huius carminis repugnant. Ineo
fit ad Chriftum dei filium oratio, vt ingruentis tempore
noftis nos cu(lodiat,quo placidam in eo qiiicic capiam*:
animas noftras itidem 3c corpora in fua protcdlions con>
fiituat,& ab hofie maligno falua, illzfa incontaminataq;
conferiiet. i<[annotattonb s.In primo Tcrfu.
Chrifie qui lux es &dies.Chri(lusin feriptura frequen-
ter luxdiciturvt in euangelio. Ego fum luxmudi:quife-
quitur me non ambulat in tenebris, fed habebitlumen vi
tz.Idem quoque dies eft,fpiritn3lis & myflicus:qu6d de-
fiulia noile veteris infirumenti & figurarum, nouum la-
utis iubar&fplendorem veritatis fuofalutifero aduen-.
tu mundo intulit. Vndeipfe in euangelio de Te ait, None
duode
tog HY.MNORVM
duodecimfimt horae diei.^n quis ambulauerit indic : non
offendit, quia lucem huius mundi Tuict. Rurfum Chrift*
no^^is tenebras detegit:hoc ell pandit,mantfellat & oden
dit:nam Iunx &fyderum claricate no^ma propellit opa
dtatemcac no£bem fubludri fulgore illuminat. Dicitur A:
inyfticeChridusno61isdetegeretenebras:cum mentis te
Kebrde.s» nebrofe peccatis opacitatem lumine £ux gratix illodrat.
Prxterea ipfe creditur lumen lucis, ytpocepatemxtnatn
lumen ed prodiens de xtema luce patris cuius idcirco dk
Iplendor dicitur, & candor lucis xternx. Denique idem
prxdicat beatum lumen : nam euangelicam legem raun»
do annunciat , de qua dicit ‘pfalmus. Dies diei eru£Ut
Terbums&noxnufti indicat feientiam.
3 C In tertio verfu.Ne grauis fomnus irmat. Granis fom
nus;auc corporis, qui cum immoderatus ed & protendor
xquo:ignauiam inducit &defidiam:autibmn* animi toc
pentis in peccato:quc a fe auerti petitpropheta cu orat in
T/atto*li, pial.Illuminaoculosraeos,ne vnquaobdorroiatn nodke.
4 €[In quarto verfu.Cor ad te (emper yigiIet.Corp*(in-
quit)fomno naturx neceffario foueatur ac redeiaturi ani
mus tamen noder ad te etia fomni tempore vigilet: & in<
terdormicdum de te aliquid pium meditetur,quod ex af
ddua ad cxledia attentione diurna pro fomnio illi no£hi
occurrat. Edenim id deo penitus addi£lorum propriums
Tt etiam fomno deteti fpiritualium rerum animo verlenc
imagines, & nodiurna habeat vifa ad pietatem & dei ve-
nerationem ipe£iihtia.Vnde in canticis dicit fpondi. £go
dormio,dk cor meum vigilat, d f[ln fexto verfu.In gra«
ni ido corpore.Graui:aggrauante animam, ne libera
gaturad deum & pronitate fui ad deleAabilia lenfuteam
deprimente peffumtfecundum illud lapientis verbu. Cor
pus quod corumpitur,aggrauat animam:& terrena habi
tatio deprimit fetuum multa cogitantem.
€EiM ADR ag bsima;
I alius hymnus.
eLctrUm decus ieiu^ Quod Cbriflus author
mj omnium
Mon/hratur orU Cihisdicauit ahjhnens,
exUtus: 2lioc Moyfes charus deoz
Zegis^
EX P O.
107
Ije^yor factus efl.
JiocHelim ptr aera
Curru leuduit igneo.
Sponfi: lodnnes cUruft.
^ H£c nos fcipii dond
deus.
Exempla parfimoni^.
Tu rohur auge mentium :
D*OT5 fpiritale gaudium.
3 Nine Danidntyfe-
ria
ViBor leonum uider at.
JPtr hoc amicus intimus
ofmen.
Clatnbici dimetri carminis legibui.bymnus ifte apt^ co-
ftringituT.Prxdicaturin eo obfcniano ieiunij, perexem
pb patrum veteris teftamenti,Moyris,Hcliat,D3niclis:et
«ouiteftamenti.vt Chriftt& loaanisbaptiftar.oraturque
deas vt gratiam nobis elargiatur, qua prxclara tantorum
patrum exempla ieiunando imitemur.
Cahhota tionbs. In primo verfa. Cibis dica>
uit abftineo«:quando fcilicet in deferto commoratus poft
baptifVnum fuLceptura , ieiunanit quadraginta diebus Sc
quadraginta noftibustrt euangei ica nos edocet leftio.
» f[ In fecundo verfu.Hoc Moyfes charusdeo.Hoclo-
cogdtaio Moyfesttrifyllaba debet proferri, per interiefta
vocalem poft primam fyllabamrquam nonnulli frequen
ter omittunttit difyllabam faciunt diftionem: vt Inuenx
hs.Tradidit obfcuro quaecunque volumine Mofes. Alij
vero eam vocalem adijciunt:& vtrique quidem re^e fa«
ciunt • Nam apud eruditos authores : vtrunque in
vfb etiam frequenti com peritur. Caterum quod ipfo ie-
fainioMoyfesiitfafluscharusdeo &legillatordiber exo
dinobii liquido manifeftat:in quo legitur ipfe femel Se £^0.24«''
iterum quadraginta dierum obfcrualle ieiunium, tabulas £xo.34.^
iegifdigitodeifcriptasbisacccpifre,&fingularidei arai- j.Keg**?
eitiaac familiaritate vfusfuifle. Porro tertius liber regu 4. R.<g. 2
refert Heliam prophetam etiam quadraginta diebus iciu Dav. i.
naffe cum in fortitudine cibifiimpti admonente angelo, D4s.to.
arobulauit vfque ad montem dei 0>’cb:& exinde id aflc>
cutuseft: vt curru igneo in catlum (it raptus, quemadmo»
dum quartus regum liber commemorat. In prxfentisauC
verflis exordiotpotius hoc,legendum videturquam hinc,
vt legunt nonnulli quod fane pronomen abUtiuus (it (in
gularis.In tenio verd eiufdS verf 'carmine, nominatiu*
iit fingularist* vtrunque, referatur adieiunium.
,oS H Y M N O R V M
5 C^Tn tertio verHi.Hinc Daniel myderia.Danielin c»»
ptiiiitace Babylonica adhuc puer enutritus in aula regia:
prctulic aquam & legumina epulis &vinodemenni re-
gis illi aiTignatis.Fafl-us autem xtace proue^ior,triume-
tianihcbdomadarum ietunio fr agflixifleIegitur:Tt vilio
nisiibi odenrarafrequerecurincelligentiam. Indediuini-
tus illi reuelatam fomnij regis imerpretationem & myri-
carum rcuelationum renfum eft a£Patim coniecutus: 3c iti
lacum leonum bis conie£ius, protegente deo euaiit inco-
lumis.Sand in primo verfus huius carmine, malim nume-
ro multitudinis myileria legere:quim (ingulariter myde
riumrquoniam complura leguntur facra myderia coelit*
illi innotuilTetvt totus liber Danielisapertd docet. Porr&
loannes baptida,& frequenti iciunio&cibi ac potus par
citate atque abdinentiachabitused admodum inlignis &
clarusyvt euangelica dilucide tedatur hidoria.Proinde et
Marcl.1 j.fcipfum amicum fponiivtpote domini nodri(qui ver*cft
lean.i, ecclefix fponfus)nuncupat:cum ait.Qui habet iponfam :
iponfus cd. Amicus autem fpond qui ltat& audit eum:
gaudio gaudet propter vocem fponfi,hoc ergo gaudium
meum impletum ed. 4 CI n quarto verfu. Exempla par
(imonlx. Parfimonia dicitur in viftu parcitas:& mediocri
tate determinata abdinentia, A parcendo nomen fortitur
&originem:quod parcd in ea fumatur cibus & potus.
Qm id nomen per f feribuntti fupino parfum & re^idip
fumdeducunt.Qui vero per c, nomen illud conferibunt:
d verbo parco, is,ei usque przfenti illud e£Tormant . Etv-
triqueredfamferuant fcripturaminam originisdiuerfitas-
autliterzvnius variatio, non mutat (ignincationem. In
eodem quoque verfu nomen illud fpiritale, propter car-
men & per fyncopam tetrafyllabum ed,nam in oratione
foluta pentafyllabum ede debet, & vocalem u in terda fyl
laba habere,qudd adie£Iiua d nominibus quarta:
inflexionis formata, feruantur, i fuo primid-
uo acceptum, vt fru£fuofus,quzduo-
fus, fumptuofus, quare & fpiri-
tualis dicendum ed.
'■ iw
10^
A
E X P O.
C* K Q^V ADKACESiMAt
alias hjrronus'
Vii benigne con~ Sed cun^a qui folut po-
ditor tes:
iqojlras preces c5> Confer mcdelUm UnguU
fletibus
Inhocftcro ieiunio
i^ufts quadragenario,
2 Scrutator alme cor^-
dium :
infirma tu fcisuirium.
sAdtereiierfis exhibe
Remif^oms gratiam
dis.
4 Sic corpus extra con
teri
Dona per ahjlinentijm:
leiunet ut mens fohria
^ labe prorfus criminum,
^ Pricfia beata trinitas
Concede fimplex unitasi
3 Multum quidem pec- vtfru^uofafinttuis
eauimuf: jeiuniorum munera.
Pomose^ comparauimus.
€[Cannen iansbicum dimetrum in hoc hymno exaikdSe.
omni er parte feruatum confpicitur:qui & elegans efl: A:
rcligiofx pietatis plenus. In eo dirigitur ad deuM oratio:
Tt In hoc (aero ieiuni j quadrageflmalis tepore : rcmifljo»
nem peccatorum nobis exhibeat,& cum corporali ieio-
nio:ab{Unendi etiam a peccatis gratiam tribuat.
* €Ta N N o T A T lo M 1 8. In primo vcrfu. Fufas qua-«
dragenario.Quadragenarius,nuncadannos refertur 3e
aetatem:A: is dicitur qui quadraginta annos natus e(l,nuc
verb ad dies applicatur :& id quadragenarium nuncupa-
tur,quod quadraginta dierum circulo extenditur, vt qua
drageiimale ieiunium quo quidem modo hic fumitur. Pe
tit autem hieverfus preces noHras exaudiri in hoc (a-
cro ieiunij tempore: qnodeft tempus acceptabile & dies
ialutis, quoniam orationes coniunflz ieiunio : puriores
iunt & acceptiores deo. Bona eft (inquit (an£lus dei an-
eelis)oratio cum ieiunio & eleemofyna:magis quam the
lauros auri recondere, z fT In fecundo verfu.lnhrma tu Theh, 12 ',
icis virfum. Qm orando vult quempiam ad mifericor-
diam infle£^ere, aliquam prxtendere foletexcufaiionis
caulam,ob quam paratior reddatur dS; pronior ad mifera Luta.zi,
tionem
E/aSd. 40(
•^lo HYMNORVM
tionem it qol rogator., Q^emadmodam dominat nodor
in cruce orans patrem fuum pro fe perfequentibui tigno-*
ranttam ipforum adduxit in extenuarionem iniquitatis
eorum.Nonenim rciuni(^inquit)quid faciunt. Ita hoclo
co author adducit in nodri excuiatione, infirmitate iiue
fragilitatem virium nodrarurotob quam farpios prolabi»
mur in peccatum. 3 fE In tertio verfii. Sedcun£laqul
fblus potes.Loco butus carminis, aliqui libri habet id car
snen, ad laudem tui nominis. Verum non crediderim au»
thorem inter totius hymni carmina, metri iambici dime-
tri regulis concinne mcfurata,id vnum pofutiTe, quod ab
illius metri deuiat re^itudine, cum fecundo loco habeac
trocheum. Itaque dicendum potius eo loco,(ed cu^a qui
folus potes, nam huiuOnodi carminis normam re£le fer-
uat,ficut& reliqua omnia. 4 C In quarto ver fu. leiu-
net mens fobria. Reprehendit dominus deus per Efaiani
prophetam, eos qui corpus fuum ieiunando cadipnt,ani
mam autem a peccato non refrenant. Ecce(inquit)in dio
ieiunij vefttiiuuenietur volutas veftra,& omnes debito-
res veftros repetitis. Ecce ad lites & cotetioes ieiunatis,*
percutitis pugno impic.Nolite leiunare ficutvfqjad hac
dicm>vt audiatur in excelfo clamor veftcr.Qupmodo ve
rd per bonorum operum exercitlu fit ieiunandum, dein-
de eode loco docet. N onne hoc eft magis ieiunium quod
elegiidi^olue colligationes impietatis , folue fafciculos
deprimentes.Dimitte eos qui confrafUfunt liberos,* o-
inne onus dirumpe.Frange efurienti panem tuum,* e^e
nos vagoique induc in domum tuam. Cum vtderis nudu,
operi eum,* carnem tuam ne defpexis. Itaque tale ieiu-
niuro * corporis i cibo * animi i vitiis , nobis prxilarx
petimus,quo* corpus alteratur exterius, * anima i vi-
tiis reprimatur interius.
IN Q^ADR AGESIM A, ALI V S
hymnus.
AVres adnofhras emur,
deitatis preces Famuli tui.
Deus inclina pie- 2 /tefpice clemens folio
tatefola: defanSlo (jhr4‘
Supplicii uota [ ufeipe pre- Vultu fer eno Upades iUu-
Luioi-
EX P O.
ZmSnetilo tmhras de-
pelle
Pecore noflro.
3 Crimut Ux4 pictae
uultai
o(ifolue fories, uincuU di
rumpe.
Pace peccatis ,rcIaMW-
centes
Dextera tua.
€ Jnfere tum petimus
amorem
Mentibus noftris : fideio"
funde
lumen atemum , chorita^
tisauge
Diletlionem.
7 Tn nobis dona fomem
lachrymarum
leiunioru fortia miniflra
4 Te fine tetro mergimur Pciloraicamis uitiaretuic
profundo Framea tua.
Zahimur alta fceleris fub g Procul a nobis perfidus
unda. abfijiat
Brachio tuo trahamur ad S athanik tuis utribus coa-
dora fradus.
SyieracaU^ Sandusafiftotfpiritusil
5 Chrijle lux uetaf>oWr tua
taso' «tttf sededimiffus (tru
Caudium mundi, pieta^Jm 9 Gloria deo fit aternopa
menfa. Sit tibi feper genitoris nate
Qmnosk morte rofco fal Cum <^uo aquatis fpiritus
uajH per eunda
Sanguine tuo. Secula regnat. Arnen.
€TSapphici carminis &adonij prxfens hymnos gerit ima
ginem:ied eius meniuram & legem nequaquam (equitur*,
neque pedes habet fuis in fedtbus conf^itutos: vt illi* me»
trieFHagitat modulatio, quandoquidem folusfyllabarum
numerus in vnoquoque carmine requiGtus,(lne tame pe>
dum obferuatione:in eodeprehenditur.Compleftitgr o-
ratione ad deu:Ttin hoc (aero quadragqiimaiis ieiunijtc
pore nos exaudiat, oculis mifericordia; Tua; nos itidc refpi
ciat,no(h’a deleat peccata:& per fandam ieiuniorum ob
imantiam virtutes in nobis adaogeat. Verum feruata
propemodiun cniorqot verfus rententia , huius hymni
loco
jfi HYMNORVM
loco: alterum fecundum fappliict carminis rationem lt«
contexuimus.
z • N Une pias aures deus alme nodris
Mitis inclina precibusirogamus.
£t tuos audi famulos benignus
Vota ferentes.
2 Defuper vultu placido ferenus,
£t pijs (eruos oculis tuere:
Mentis & nofba: tenebras repelle
Lumine claro,
3 Criminum ferdes bonitate fola
Terge dinolucnsfcclcrum catenas.’
Ecce deprclTi vitijs iacemus:
Erige lapfus.
4 Ni manum tendas facilemrprofundo
Mergimur cunfU Hygiae paludis.
Nos tuae dcxtrjc fuperas ad auras
Gratia tollat.
5 Chrifteluxmundifuperaftra fulgens:
Vitacalcftisbonitriftjuefumraa.
Nos redcmilliphlegetontis amne
Sanguine faerd. . *
6- Tu fide firma Habili miniOros:
Sp6que fynccra folida fideles. ' • - ' '
Et iacri noilris animis calefcat
Ignis amoris.
7 Flctib us largis maculas tauemus
Criminum :vi£tu tenui teramus
Carnis infultusdomet abftinendo ''''
Mens pia corpus. ' «
( A tua dextra valide reprefliis ’
HoHis antiquus:procul cfFugetui*.
Spiritus nobis tuus alTictaho
MifTusaborbe. t '
9 Sit deo patri decus &poteftas:'
Eius & nato fu honor perennis.
Cum quibus regnat deus Vrtus a:uo'
Spiritus omni. Amen>^ '
2 Ca NNOTATIONB5. Infccundo vcrfii. Lampa-
des illuflra.Lampades vocat hic author metaphorice cor
d»'
X
EXPO. iri
^ liQfflaiu: in quibus oleum chariiinatuin iao£^i ipiritus
cd lumine bonorum operu debet reponi : vt cum lapien-
tibus virginibus prstparati ipfifpon^ obuia ire rite pof- fArtth.if,
fifflut.Cum igitur lapades orat iIlullrart:cordano(lra fpi
ritualiJominerepleri, perfundi^; petit. 7*C In feptimo
Terlu.Retumde framea tua.Frameam nonnulli pro ha*
Ib vel lancea accipiunt: ali j vcrd pro gladio, vt Augu. in
expolitione pfalmi.S dices- Gladium dei bis acutum:hoc
e/lframeam.Etluuenalis.Et Martis frameam & Cyrrh^i
Ipicula vatis. * C In odiauo verfu.Sathan a tuis viri-
bus confragius. Sathan, anis, vel rathanas,anac;appellati-
uum due commune nomen el>, idem defignans quod ad-
nerrarius.Etquoniadiabolusmaxime Chrido & deoco-
trariusell atque aduerfus: nomine nuhanacfrequentifsi-
me &prselertim nuncupatur. Sed & hominibus interdum . o '
idem nomen attribur,vt tertius regum liber dicit : quod ^ ■
fufcitauit deus regi S alomoni fathanam. Et in euangelio *
legitur dixi de dominus beato Petro.Vadepoftme iatha
aa:qoia n6 lapis ea que dei funt/ed ea quefut hominu.
I M • QJ/ A D R A G E S I M A;
alius hymnus.
tcr^ifdlerms frd- 3 Sed armis pudiciti£
I hitur
Horis dies ad ue^ti
Occafu fol promneiat
No^isuenire tempora.
% Nos ergo figno domini
Mens fulta vigil libere:
Sobrietate comite
Hojlem repellat improbS.
■4 $ed nec ciborum crd
pula
Tutemur claujlra peilo^ Tandem difietet corpora,
ris: Ne uiper [ornnumanimofi
Ne ferpens ille callidus . Ludifuatss polluat.
Intrandi tentet aditum. Arnen.
Formam & rpeciem carminis iabici dimetri prefert hio
hymnus; verdm illius non omniquaque pedes obferuat:
quandoquidem pafsim trocheum adraittit.nonnunquam
etiam pyrrhichium in locis anterioribus, dr fpondeum m
fecunda fede, que legibus illius metri non coherent ne-
que conleiuiunt. Deluibitur in co tempus vefpertinunft
h quoniam
ij4 HYMMORVM
quoniahic hymnos canitor in odicio verpertino,& n*
inde exhortatio falutaris ht : vt Tangite crucis fignacnlo
parfimoniitque vi^s iimus muniti contra hollis antiqui
In/idias : nos afstdQc vbi locum nanctfcitur infeftantis*
] €[annotationb s.In primo verfu.Ia ler qua-
ternis.Oies in arquinodio vemo:duodecim horarum in«
teruallum comple£liturf & no£li adatquattir tantundem
euam fpacij tum continenti.Frequenter autem & vt pia
rimunitquadragenmale tepus circa acquino^ij verni con
tingit currtcu]u,idcirco hic diem defcribit:duodecim ho-
rarum protentione.Qt^od (i paulo contra£iior aut produ
Aior iFueritdiuml temporis mora:id parum refert,neque
in diicrimen debet adduci. a C In fecundo ver*
fu. Nos ergo Hgno domini. Signum domini hic intel-
ligitur fan61acrux:quam dominus confecrauit dcfanAi*
hcauit fuo fanguine & morte. Et illa tutifsimum eft rou«
'nimentum cordis contra hoftiles iniidias, exhorreicit e*
nim illam daemontvt canis baculum quo perculTus eft. In
hocetiam verfu, tutemur legendum eft:non iutcmus.N4
d tueor verbo deponente:formaturtu(or,aris, frequenta
tiuum, itidem deponens, & quod omnino vocem refugit
afiiuam. Et quanuis fcriptura dicat de patriarcha lacob*
Cuilodiuit illd dominus ab inimicis & a feduAorihus tu-
tault illumtid tamen haudquaquam ccieo in hnitationetn
trahendum. Ita in primi verius principio, particula iam»
podut qudm (ic, ponenda e(l:quanuis nonnulli id iimili*
tudinis habeant aduerbium:quod comparationem expxi
mens ad aliquid ante di£him:huic loco minus congmic.
3 f[ In tertio verfu.Tandem diftentet corpora. Didctet
verbum e(I Erequentatiuum d didendo, is, quod iignificat
in diuerfas partes tendere: & ob repletione copioiam tur
gidum facere. Virgiliiis. Sic cythiib pade didentent vbe-
ra vaccae. Et huiu^odi autem ingluuie nimiaque ciboru
ingedione: pratdaretur interdum materia immundiciar,
atqi pollutionis no£hirnx. Proinde monet hic verius efle
^ fugiendam ciborum crapulam : ne accidat nobis ludifica-
tione illudoneque darmonis obhuiufmodididentionem
illa nodluma contaminatio. Nec defunt qui hic didetidat
leguntrnon didentet/ed nihil refert vtrum legatur.
IN
i
i
EXTO. iij
I N QJ/ A D R A G E S I M A,
alius hymnns.
IAm Cbrifie fol iuflitix Maiore tuo munere
Metis iiefcanttenehrx. Quod deptiofit criminut
Virtutu ut lux redeat: 4 Dies uenit dies tua:
Terrk diem dum reparas. In <(ua reflorent omnia.
2 Da tepus acceptahile: Latemur in hac-.ad tuam
jF/ pernitens cor tribue Per hanc reduci gratiam.
Conuert at ut benignitas 5 Te rerum uniucrfitas
Quos’longa fujfert pietas. Clemens adoret trinitas:
J Quiddam poenitentia £t nox nouiper ueniam
Da ferre: licet grandium Nouum canamus canticis.
Etiam carinints iambici dimetri fpeciem gerit & forina
(vt pra-cedens ) hic hymnns, eius tamen non omnino te-
netur legibus. Nam potifsimum in tenia regione ac fe>
de trocheum recipit, qui d carminis huiufce Tedibus om-
nib* exulat ac excluditur. In eo deus oratur, vt quoniam
nunc eft tempus acceptabile & dies falutis gratiam nobia
concedat, (alutarem pro peccatis noAris poenitentiam a-
gendi.
i€L ahmotattonhs. In primo verfu. Mentis
diefeant tenebrat. Diefcantrdiurno lumine illuArentur»
Ar illumtnatrice gratia diuina propellantur, eflenim dief-
cere:loceicere,A; die terris reddi atque oOendi,& apta hic
e(l metaphora, d die & lumine (enfibilitad intelledlualem
ac ipiritualem.Porrdalij hunc primum verfum italegut.
la Chri(IeroIiu(litiar,no£Iis recedant tenebrxtnunc me-
tis erat excitas, virtutum & lux redeat. Sed nullum in fen
temia efl di(crimen:(ic ne,an vcaniepo(iium efl legeris.
2 C In fecundo verfu. Quos longa iufFcrt pietas . Pie-
tas dicitur cultus deo debitus: aut obferuantia & vene-
ratio qux d filiis eft exhibeda parentibus. Cum vero deo
attribuitur ad homines, vt frequenter in vfu cccIdiafH-
co : fumitur pro benignitate , clementia & mifericor-
dia. Itaque hic orat ecclefia, vt quoniam longanimitas
dei j)os longo tempore fudinet , expeftans conuerfio-
nem nofiram : ipfa tandem ad poenitentiam nes aJdu. '
cai . Cxtcrum huius verfus duo pofirema carmina t
b ij alij
I
Pfal.ijj,
US HYWNORVM
•1i| hocpafto habent, ne nos vacuos tranTeat : hoc quod
benigne prorogas, hoc eft, ne illa benigna dilatio tua qua
difiers iram tuam nobis immittere: negligcter i nobis in*
curiis & fine fru^ conuerfionis & boni operis praeter-
eatur.Ethccfententia:etiam pia eft &conueniens.
3«: In tertio verfii.Ua ferre, quanuis grandium. Adie^
Aiuuro illud, ac fequens fubflatiuum criminum, refertur,
vt haec habeatur fentetia.Da 6 Chrifie nobis ferre ac pa-
ti quiddam poenitentiae quod demptio fit & ablatio crimi
nuquanuis grauiumdc enormium :magno tuo & ingenti
dono. Ezfoiaenim gratuita bonitate tua : omnia noftra
crimina quantumuis grauia delere paratus es. 4 C In
quarto verfu.Dies venit dies tua.De die pafchali hic ver
lusre^d intelligituriqui dies domini efi, natriumph;^
fua refurreffione illum confecrauit & fan£lificault.Vnda
in denominationibus dierum hebdomad{,dies illireipon
dens per totum anni circulum t vocatur dies dominicus.
Et de illo die canit ecclefia. Haec dies qua fecit dominus:
exuUerous & latemur in ea. Porro in illa die reflorent o-
mnia,non tam corporaliter ob vernam temperiem,quain
fpiritualiter obnouam vitam humano generi reparatam.
Idcirco fubiungit aptd Utera, latemur in hac, fcilicet die
tua pa(chali:redu£h ad tuam gratiam.per haiic diem. N i
per paichale my Aerium reconciliati fumus deo: & ad vi-
tam reuocati.
IN QVADRAGESIMA,
alius hymnus.
TEfucfuadrdgenarite Qua pro fuit excefihut
Dictor ahfUnentidf. Oratprofufisprtcihui.
4 Tu retroa^a crimitut
Tua remitte gratia:
• Qui ob falutem metiu
iiocjcmxera^ ieiuimm.
% QBo paradifo redderes £t k futuris adhibe
Seruataporfimonia. Cufiodiam mitifUme,
Quos inde gafhrimargi£ j Vt expiati annuis
Huc illecebra depulit. leiuniorum vidimis:
3 tAdeflonuuc ecclep£: Tendamus ad pafchalU
MeflopornitentU. Digne colenda gaudia.
PropemodUm carminis iabies dimetri leges iura ler-
uat
V
E X P O. 117 }
tiat Mc }i^nos;habet tamen interdn rocalis poft vocale |
fine coUiifOne conlequentiam , Sc nonnullis in locis tro- \
cheuffl pro /pondeo.Alsignantur in eo commoditates ie- - 1
ioni)qoadragefima1is: i Chrifto conlHtuti ob animarum
no/harum (aTutem,& oratio ad ipfum fit, vt«ligneturfii> 1
Jocarem nobis poenitentiam elargiri, & gratiam digne ce f
Jebiandi fella pafchalia.
aCAHKOTATioNi s.In Iccundo verfii.Qup para i
dilb redderes.Hic vna adducitor caufa inflituti a Chrillo
ieiQni|,lcilicet vt homines per ieiunium & abltinentlam
redirent in paradifum: quos primorum parentum gula &
vetiti fru£^us manducatio illinc expulerat,& in hoc quali
exilium detrulerat.Porro gaUrimargia Griseum vocabu
Jam : Latine ingluuiem lignilicat cum quis nimia ciboru
copia fe onerat atq; refircit. Illecebra vero dicitur: quic*
quid ad voluptates guftus & ta£Vus nos illicit ac prouo*
cat:vt cibus, potus, corporum pulchritudo, & alia concu* f .
pilcentias carnis irritamenta. 4 €I Inqu|pto verfu* Tu ^
retroafla crimina. Duo bic petuntur : qux femper d deo
obnixd poftulare debemus , fcilicet comilTorum ac per«
petratoruB» criminum reroiisio:& i futuris ne admittan» ^
tiir cantio atque cuUodia. Et merito haseddeo pollu* ^
landa dmt,fine quo nec anteaftoru peccatoru venia, nec
^ fbtoro malo liberatio atque proteAio obtineri potell* i
f €T Jo quinto verTu. V t expiati annuis. Htc alia afsigna •
turcaula obleroationis ieiuni) quadragelimalis , ytfeili*
cetpcrilludtanquamhoftia & viftimidcooblatam,ani- ^
no expurgati d carnalibus delidehis, palchalia iacramen
ta dignius (umere & tanta Iblennitatc fyncerius celebra*
re porsimus,eftenim iqiunium vt purgatoria quzdam fu-
perauorum humorum medicina:animu difponens ad pu
tiorem (ynceriorem diuinorum participationem. i
1 x M AD»,AC’I8IMA:AI.IVS HyMKVS. f
SVmmi Urgftorpr£~ Ad tedeuote cUm<mtm,
I mi/, z Nojirate eonfeientk , \
Spes^uies umcdtnii Graucoffcndijfe monfhrat i
dii: Qjiaemuiles/uppUcamuf. •
,Pr£ccs intende [truorm Ahvrnnibittpidctilk. ‘
.. . b i'i
V ‘ w
' • I
* ^ '
E X P O.
puro corde rogemus deum vt peccatorii remifsion6no< M4rc.li
Dis tribuat‘ilbm debet nobis exhibere ex (uo ipfius pro*
milToiqoo pollicitus e(l ^ qu^cuque orantes petierimus ,
haod dubid illa fiet nobis.
4 Cb quarto verfu. Ergo accepta tu nolbu. Ita leg£di
cdidcarraeaperimperatiuamodu verbi a^iui; quod cu ’
acculatiuolequente ordinetur. Na fi ponatur ibide impe
raiiuum pafsiuu acceptare,vt medofi habent libri:neque '
illud fententiie congruet neque ftruf^urx orationis, quo*
niaaccuiattuusille non poITet cu eo verbo re£le ordina*
li.Alij aut: legunt, ergo accepta hocnofiro, &vtiq;re-
&usqczteri'.nam pronomen tu, videtur ibtfuperfiucre.'
5 Cin quinto verfo.ln qua gloriatur vnus.Verbu glo-
riatur non proprid ibi fumitur: vt figruficet de aliquo bo-
no apud fe gloriam & gcdictis animi Ixtitia habere, quo* i,Qor,
modo apud paulii Iegim*.Qui gloriaturdn domino glo-
rietur,fed hic tatunde valet:atque glorificatur, laudatur,
6 honoratur.Id enim aptius deo g alteru attribuimus.
%
I N QJ/ A D R A G E S I M A,
1 ^ alius hymnus.
Ohlazarxttc dux BethUem^verbm patris.
Quent partus alui virginalis protulit,
jfdcjlo cajHs Chrific parfimoniis:
Fejhm^ nolhm rex ferenus af piVc,
leiuniorum dmlitamus uiSHmam.
2 Nihil hoc profero purius myfierio:
Qtto fibra cordis expiatur liuidiy
Intemperata (juodomnturuifeera,
tAruina putrem ne rejudans crapulam-.
Obfhrangulat£ mentis ingenium premat,
.3 Sit trinitati in unitate gloria-.
SU unitati intrinitategratiay
Potefias honor at<iue iuhilatio:
Nofirabenignecumbeneuolentia
Jeiunioruvn acceptanti munera . Arnen.
Monocolo, vnimebre^ue & vniforme cannea in hoc
, h iii) hymno
htth.i
l0e*t
X«c<(4
Mattft.t
up HYMNORVM
hymno /ovatur , iambicum fcilicec fenarium : quod in .
locis imparibus primo, tertio & quinto iambum habet 3t
fpondeura,& interdum anapeftum pro fpondeo. In fedi.
bus autem paribus fccunda.quarta & fexta.folum iambu
fi iiodo poftrema carminis fyllaba fuerit loga.Nam fi bre
uis fyllaba(vt fit)carracn terminet: fexto loco c6ftttuitur
pyrrhichius.Et huiufce carminis regula , eza^i^md in
duodus ^imis huius hymni verfibus obfeniatur : quos
confiat eilo Prudentij. Non autem in tenioyerfii,quod
nonnullis in locistrocheum admittat, & pyrrhichium in
anterioribus fedibus , vocalem item habeat nunc vocali,
nunc Iitterx,m, fine colhfione pofipofitam : quK legibus
carminis hexametri aducriantur* Neque tertius ille ver^
fus apud Vrudentiura legitur, fed ab incerto aliquo autho
readieftuseft: vt pro more ecclefiafiico hymnus ifie ih
gratiarum aftionem delinat. Authoreius Prudentius,
apud quem hymnus ifie longd copiofior efi& profiifior:
quam in ofiicio ecclefiafiico cantari foleat , NempJin eo
eleganter & ample ieiuni j commendationem prolequitur
exemplo Moyfis,Hcli9,loannis Baptifi^ & Chrifii, quini,
mb & N iniuitarum:qui audita prardicatione lonn publi*
cum indixerunt ieiunium,&fua peenitentia deum libi in-
fenfum placauerut. Si cui igitur cordi fuerit hymnum to-
tum percurrere:ad fontem ipfum (Prudentium dico) re-
currat. I ^ ANNOTATioNas.In primo ver-
fu.O NazaratneduxBcthlcem. Filius dei (ad quem diri-
gitur haec fupplicatio)vt homo faftus, dicitur hic Naza-
renus:quonia in ciuitate Nazareth conceptus fiiit * enu
tritus, vt euangelica tradit leftio.complctilmque cfi in ip
fo id propheticura:quoniam Nazarenus vbcabiiur.Dici-
tur & dux Bcthlecm,quod ibi fecundum hominS nat”efi
& i magis adoratus. Vnde & i Michea propheta locu na-
liuitatiseius pr«nunciante:hoc appellatus efi nomine,cu
aitiEt tu Bethleem terra luda , nequaquam minima es in
principibus luda :ex te enim exit dux, qui regat populum
meum I^aeLPorrdin hac dicione Bethleem, confiituen-
do carme in pedes:(eruida cfi fyn^refiszqua: cfi duaru iyl
labaru eiufdediffionis I vnS coalcfcetiazob collifione vo
calis,vt.'di£iio fupradi^a,tu cu pedesexquiruntur,i>fera-
tur diflyllabatquauii femp triflyllaba fcribitdcbeat&Icei.
€LIn
EX P O.
HI
Ia qainto doflem primi verfus carm!ne(habet enimquif
qae verfuDin, quinque carmina conformia) litamus ver*
bum i litare( quod lacriBcare (ignac & offerre )cum accu-
fatioo ponitur.Interdum &datiuum habet, vt Mantuan*.
Satoaoe loui (liperisque litatum. Nonnunquain vero
ahiattuuRiyVcVirgiliuSin Aeneide. Sanguine quaerendi
redicas, anunaque litandum Argolica,
s |[in iecundo verfu.Qno fibra cordis expiatur Uuidi.
Bl>ra in fingulart numero hic ponitur: quod nomen au«
thores frequentius pluraliter dicunt. Et eff quarumuis re-
rum extremitas. Vnde & iecnri$,cordi$,linguae,& quoru-
cunque vifeerum extremiucesrfibraEdicucur. Inde &ve-
fhmentorum oras exiremafque parcesifimbrias dici putat
Virgilius in fexto- Nec fibris requies datur vlla renatis.
Amtna ver^ eff durum pingue inter cutem A carnem:vt
author eil Seruius.Virgihus in Aeneide.Pars leues cly-.
!»eos& lucida rpiculatergunt Aruina pingui. Itaque fen-
iis huius verfos e(I,quodperieiunium crafTior materies
ipfins cordis oppreflTi nimia ciborum .copia expurgatur:
neex larga (agina pinguedo Sc obefitas corporis in fudo-
remrefoiuta,dbruat vigorem fpiritus, obnubilati
fufcatico^iofo alimento corporisque pondere. Non en?
(loitiateroperatior cibus :lympidam animi aciem ad con-
templauonem rerumque peripicientiam fubuehi.
CiN adxagbSima;
I alius hymnus*
VUor dei memento Fugiunt crucem teiiehr£*
dicata figno
Mens fluduare nefeit.
4 Procul O procul U4^
gantum
Tt fontis claua-
cri »
/torem fuBijfe fandum :
Te cbrifmate inrtouatum^
% Fac cu uocante [ omno Portenta [omniorum,
Calhm petis cuhile, Procul efto peruicaci
Frontemiocum^ cordis Prafiigiator ajlu.
Crucis figura fignet i j O tortuofe ferpens
3 Cruic pellit omne cri- Qt^i mille per mcan-
men, dros^
ist HYMNOR.VM
Frdudcfpc fiuxuofas DmMttumeetterum. .
tAgitas quieta corda. 7 Corpus licet fatifcens ^
6 Difcede: Chrijl^ hic efl. laceat recliue paulum.
UicChriflusefhliquefce. . Chriftum tamen fubipfo
Signum quod ipfe nojU: Meditabimur [oj^e. Amc
praetens & hymnus, carmen (eruat iambicum di*
metrum catale£iicum , quod vna deeft fyllaba ad quarti
pedis complementum. In vnoquoque enim carmine tres
conibtuuntur pedes cum dimidio: vt iit quodque carmen
heptimeraeris iambica, id eft medietas metri iambici Tep*
tenarij.Conftituitur autem primo loco & tertio, fponde*
aut iambus,nonpunquam verb anapeilus, fpondei Tedein
occupat.fecundo vero loco,folus conftituitur iamb*i Po«
Arema demiim fyllabarnunc longa, nunc breuis^quod cu>
iuique carminis commune eil)coIIocatur . Et vbi^ue hoc
In hymno, fu pradiAi carminis lex & regula :integrd &ex«
amuGim obieruata confpicitur. Author eius, Pruden-
tiuSyqui hunc hymnum ponit in calce maioris St amplio,
ri^ymni infcripti,ante fomnuro, cuius initium eil . Ades
pater rupreme,quem nemo vidit vnquam , patriique ieiw
mo Chriile,& fpiritus benigne. £t hic cum caneris hynv*
nis Prudentianis paisim legitur integer, nos autem folos
hic eos pofuimus verius:qui in ecclefiafttco oflFido canta*
ri folentjn eo 6t exhortatio ad vnumquemque Chriiha-
num,vt cubiculu petiturus ianftae crucis iigno (e muniat
contra iniidias & illuiinoes iathanz,qui non modo in vi-
gilia,fed & inter dormiedum homines infedat: iUuroritl^
que terret infomniis. ,
I CTa NMOTATioNxs. In primo verfu. Te fontlf
& lauacri. Hortatur author hoc loco , quod aisidua ani-
mum nolhtim Tubeat recordatio, nos ialutart fonte bap-
tifmatis, regencrationifquq & iluminationis facramento
•fle ablutos,vbi Chriflianorum nomen accepimus 8t pec-
catorum omnium abAerflonem. Nos itidem facroianfto
vn^iionis oleo delibutos efle atque perun£Ios : aut in ip-
iiusbaptiiini iufceptione,aut potius in facramenti con-
finaatiois pceptione, quo unquam pugiles cdtra d;mo-
X nem
EXPO.
»3
nem (piritualibos armis inftruimuricharirmatum (cilicet
fpiritus lanAi exuberantia & donis.
4, f[ro quarto verfu. Procul edo perutcaci. Prxftigiacoc
dicinir,quiintuenuum oculos pr^dingit ac eludit:obi;ci
ens iliis rei cuiufpiam fpeciem que tamen non aded, aut
eamalio exhibens modo quim res fc habet. Vnde qui ma
gids gaudent prxdigijs atque vanitatibus : refld prxJdi*
gurores dicuntur:& omnium maxime' is,quiprxdigiaru
ftniendacij pater edienitens humanas mentes vana re>
nim figura & (pqcie eludere, ad quem hoc loco cduerti*
turauthoris (ermo. At verd peruicax,is,dicitur : qui per<
fiatadidu^ in opera, vt tandem vincat, violent^que & im
portum? alium quatit & impellit: vt tandem eui^lum pro
demat humi, quod vei maxime' demonis ed proprium.
{ f[ln quinto veriu.Qui mille per meandros.Meander
fine Meandrustduut* ed Phrygie fiue Meoni; ,ita finuo»
(ii iluxibus:vtraq>e credatur ad fontem reuerti.Ouidius.
Non fecus ac liqoidis phrygius Meander in vndis. Vnde
veteres,obliquitates omnes:Meandros appellarut. Cice»
roiScibquos tumeandrosqueHuidi.Etitahoc lococon-
cf iin? atque appodtd inuolutiones illas, circuitiones &am
bagei obliquas quibus nos circuuenire noder aduerfari-
tnenuitur:autbor &meandros vocat, & fraudes fluxuo-
fas atque finuofas. 7 ®Infcptimoverfu. Corpus licet
fariicens.Fatifcereeddefatigari rHoedeficere viribus ex
adiduolabore,vtcorp”diurna opera demCim fatilcit.In-
de fedus Sr defelTus formantur : cognate ftgnificarionU
participia Suntetiamquiin voce deponentis verbi:fatl-
fcor proferunt. Sed vtn]muis*dixeris:fatifcens participii!
refld inde deducitur. Porro recliucid dicitur:quod humi
reclinatum e(l,fufum & dratu,Tt dormientiu corpora. Di
dtur dSt in fecunda declinatione reclimim : (icut & cetera
compofita d nomine cliuus,d): fecunda dt tertia habet in>
^exione, vt ac:liu*,decliuus proc1iiius:aut accliui$,decU
uis prociiuis. lii fecundo vero eiufde verfus carmine:pau
Ium legendum potius crediderim ( quod aduerbium e(l,
fignificans parum, raodicu,pauxillum^qudmpaulb.Nam
hoccoroparatiuisdidlionibusadiungidebet:licut & catte
ra quantitatis aduerbia in o de(lncnua,vt tanto , quanto,
•liquanto, modico. Virgilius.Paulo maiora canamus.
' Pau
E X P O.
in
4eo In tertio locoyft in anterioribus (eJibui recipit pyr«
Thich<um,concra huiuiM metri leges & iura. Author eiut
Theodulphos Aurelianeniis epiicopus,quanuis nende-
(inttqoi ipiiim Fortunato epiicopo aicribant:ali j yerb Se
dulio.Qniiquis tamen eius author fueritihymnus ip(e to-
tus e/i raigio/se pietatis & a£Fe£tooGe deuotionis refer-
d/IiiDut^ecenrens dominicat pajTionis my(ieria,& pr^da
ravioificc crucis pratconia.in qua perarum eft humanas
redemptionis (aeramentum. Demum ad eam pia dirigitur
oratio fideliumivt illis protedio (it, munimentum & pr«
fidium* I QIannotationbs. In primo yerfu.
Vexilla regis prodeunt. VcxiIIa( vt notum eft ) figna fune
militaria principum®umiqux in bello eriguntur y-
bimanus conferuntur cum ho(iibus,haud aliter infignia
(aera palfionis domini no/lrityt flagella , corona (pinea,
cnix,claui,lancea:funt eius vexilla, quibus antiquum de-
bellauli hofleffl,ft principem huius mundi eiecit foras,
a fDLlnfecundoTerfu.Hicimmolataeflhoflia.Subflan-
tiuom illud ho(Ha,in fine yerfus huius pofitum : refertur
ad adieftiua prxcedentta, tendens & iromolata,v t haec ha
beatur fententia,hoflia(,fciIicet Chriflus : qui obtulitfe-
nedpfum pro nobis)tendens vifcera flue membra 'confi-
xa clauis,& etiam tendens vefligia manus flue manuum:
immolata eft hic,fci]icet in cruce tanquam in facroianAo
altari, gratia redemptionis:id eft propter noftram redem-
ptionem,vc gfatia,ibi fit ablatiui ca(us.
j fT/n tertio veriu.Quo vulneratus infijper. Pronomen
illud quo,i%femir ad nomen patibulo:in primo yerfu po
fitom,vt hicfit(mfus,in quo patibulo: vitra manus &pe
' des confixos ip/ecamis conditor etiam vulneratus eft d
cumine Sc culpide militaris lancex,vt & ipfe nos lauarec
deriminerex eo vulnere lateris manauit vnda fanguine.
Cctenlm iam Chrifti crucifixio quim lateris eius iam
mortui apertiotexdedmonono euangelij loannis capi- * ^
te manifeft^ cognolcitur. 4 In quarto verfii. Regna-
uH i ligno deus. Illud oraculum propheticum fumptum
eft «xp(aImo 9f.vbi fecundum Romanjpfalmodia nunc ^ ‘ ^
legitur.Commoueatur d facie eius \niuerfa terra: dicite
in nationibus quia dominus regnauit i ligno. JEt in tem-
pore pafchali yfque adafcenfionem domini, vbi fit in offi
CIO
V
H Y M N O R V M
cioeccleflafticp memoria de faflacrucethabetur hietet
fus ante orationem, iecunduro multarum ecclenanim t*
ium Dicite in nationib*:quia dominus regnauit i ligno.
JPialteriamtamen Hebraicum & »lIicum:non habet in eo
terfu adicdam hanc particula, a ligno, vtftudiofd Sc gna-
uiter annotauit in illius pfalmi expolitione ; prxceptoc
neus,Iacobus Stapulenfis.Porrd ali j hunc verfumitale
gunt. Impleta funt quz cecinit, Dauid fidelis carminetdU
cendo nationibut,regnauit i ligno deus . Sed aut pauca
aut nulla edin fenCu difcrepantia:(icne an aliter legeris.
Nonelltamen hoc fecundo modo carmen tam aptum, ^
nam trocheus in primo carmine tertium occupat locum. 1
Infuper adie£iiuum illud fideli, concinnius ad fubflanti-
uum carmine:qui m in nomlnatiuo pofitum ad Dauid re- '
fenur. Et prsrpofitio in tertio carmine exprelTa, reddit d j
fententiam conformiorem illi paniculte pfalmi , ex qua j
furapta efl. 5 iEInquinto venu. Ornata regis purpura. j
Nomine purpurc intelligithicaothorpretiofumChrilli 1
languinemrquo ipfa crux perfiifa & fanihficata e(l,qu6<l
purpurei fit & roiel coloris, ipfit^ue purpurae colore perfi j
milis.Referunt enim naturales hiflorici:purpuram ipfana
cdchiliorum fanguine tingi. Et conformis eft hac oeuo'-
tafententiaillifublimi prarconio : quo fan£lus Andreas
gloriola morte deum clarificaturus,vifapi crucem faluta
uit,lta exclamans. Salueerux pretiofa , qua; in fanguine
Chrifli dedicata es:& ex membris eius tanquaro margari <
tisornata. 6 f[Infexto vcrfu.Beatacuiusbrachijs. Hic
brachia dicuntur laterales extremitates crocis in tranfuer
fum porre£l;:qutbus domini noflri brachia erant affixa.
Dicitur itidem metaphoricd hoc loco atbor crucis fuiile
ftatera corporis domini, quoniam iicut flatera fuflentat
{>ondus illi impolitum ;ita & crux ipfa fullentauit glorio-
um ChrilH corpus in eo fufpenfum,& prxdam tulit tarta
risinamvinutecrucis&roortifChrilli, infernus fpolia-
t* eH,vt prxdixerat propheta.Ero mors tua O mors, mor j
lustuus erotnfeme.Cxteriim infecudo huius verfuscac
tnine potius legendum e(l. Pretium pependit feculi, vt iit
anapeflusin primo locotqui non vitiat carmen, qui fecu-
li pependitpretium*vtlejguntmulti.Nam troche* ibi ter
tium occuparet locum, quod non ell vfquequaque in hoc
gene-
Expo; tij
genere admlttcndatUt At vero nonnulli pod hone Textum
xerfuimrubne^hint & hos duos verHif: etiam ad ianfhe ^
cracupntcomum pertinentes.
€[ Aroma fundis cortice: CESaloe ara.ralue vl£Hma: ,
Viocisfaporeninedaris. De palTionis hoftia. •
locooda fruAa fertili: Q^a vita mortem permlitt j
PJaodts triumpho nobili; £t morte vitam reddidit. ?
Qulfand piam & deuotam continent rententiam:&facild
cooiedan pofTu nt ab eodem (quo reliqui authore coin-
poitti)£orum intelligentia efl clara.
fllDI VASSIONB domini:
I alius,
Pjinge UngMglo-
riofi
PrdUum certami-
nis:
Mtfuper crucis trophao
Dic triumphum nobilem,
Qfcdifrr redemptor orbis
Immolatus uicerit.
a De pdrentu proto-
plaufh
Fraude faila condolens :
Quando pomi noxialis
Morfu in morte corruit.
JpfeUgnumtunc notauit
Dmna ligni lut folucret.
g Hoc opus nojhrtc [alutis
Ordo depopofeerat:
■Multiformis proditoris
tArs ut artem faUeuet.
Et medellam ferret inde:
HofHs unde Uferat.
4 Quado uenit ergo facri
Ftenitudo temporis:
jmnus.
Miffus ejl ab arce patris
Natus orbis conditor.
ait(J; uentre uirginali
Caro fadus prodijt, •
f Vagit infans inter ar^a
Conditus prafepia.
Membra pannis inuoluta
virgo mater alligat:
Ft pedes manusq; crura
Striga cingit faf cia.
6 Lu[lra[ex([ui iam
perara
Tempus implens corporis.
Se uolente natus ad hoc
Pafioni deditus:
t/fgnus in cruce leuatut
Immolandus jUpite. *
7 Nic acetUj fclyOrundo,
Sputa^clauis, lancea
Milite corp^ perforatur:
Sanguis. unda profluit.
Terra, pontus, aflra^mund^
Quo limantur flumine.
Crux
tit
HYMNO R VM
8 Crux fidtUs inter om^
nes
tXrhorun4ttohilis.
J^ulU fylua talem profert
Fronde fiore y germine.
j o Sola digna tu fuiJH
Ferre fecU pretium,
^que portum prapa^
rare
Nauta mundo naufragos
"Dulce lignum, dulces cla- Quem [acer eruor perun-
uos
Dulce pondus fuflinens.
9 FleHe ramos arbor alta:
Tenfalaxa uifcera.
£t rigor lente fcat illa
Qurm dedit natiuitas.
Fufus agni corpore,
II Gloria cr honor deo
Vfquequo altifmo,
Vna patriyfilio^
inclyto paraclito.
Vt fuperni membra regis Cui lauseji cr poteflas
Jl^iti tendas flipite. Per aterna fecula . Arnen.
CECarmen trochaicum «Icmanio &. eurfpidio alternatim
in hoc hymno eleganter Sc exa Ad (eruatur , de quo (ii-
perius habita e((raentio:in explanatione illius hymni de
natiuitatedomini.Corde natus ex parentis : ante mundi
exordium. Auihor eius :Fortunatus epifeopus. Commen
datur in eo miris pracconijs (acratilTtma crux: & totius
humanae redemptionis facramentum per natiuitatem
Chrifti & mortem, referatur.
1 ([a nnotati onbs. In primo verfu. Pratlium
certaminis. Quo fcilicetChriduspugnauit contra forte
armatum,cu(lodientemacriumruum:fed ipfe fortior (u«
peruenienstarmaeius in quibus confidebat abfiulit,&:
fpolia eiusdiftribuit, vtpotecotra d^monem:quem igno
minia crucis & fingulari humilitate deuicit,pronrauit,et
mundo eiecit.Et hic potius legendum putarim fupercru
cisirophxo qodrn trophaeumrnam fuper prepofitio ium*
ptaprode(ficut hic capitur ) fotum pofiulat abiatiuum.
cafum. 2 fT In fecundo verfu. De parentis protopla»
fli. Hicprotopladi legendum e(l fine u in tertia fyllaba;
non protopIaufii,v( habent libri mendofi) nam hoclati-
ndnon dicitur. Protoplafius autem fecundz declinatio*
nis,fiue protoplafies ,is,fecundum tertiam inflexionem :
«fl qui primo plafmatus atque dterra format* efl: vc A da
primus
. I
EXPO. 129
pitiBuspaiMI .Dedacittlrque i verbo pIa(inare:quod H.
gruficat(vtam^ quoque diAum eft ) ex terra fiue argilla
quicqoam effigiare.
$ |[{ntercio verfu.Etmedellam ferret inde.Confimild
habet /ententiam eccleda catholica in praefatione ianflte
cnidr:ita deum patrem coUaudans.Q^i falutem humani
generis in ligno crucis conftituiffiivtvnde mors orieba*
tor^inde vita redirgcrel,&qui in ligno vincebatiin ligno
quoque vinceretur, per Chriftum dominum noOrum.
4 f[ In quarto verfu. Quando venit ergo facri . Id ex
beato Paulo fumptum eftilicad Galatas fcribente.Cu au- Gala.4,
tem venit plenitudo temporis:mifit deus filium fuum fa-
ex rouliere,fa£lum fub lege: vi cos qui fub lege erat
redimeretjVt adoptionem filiorum reciperemus.
J Cln quinto verfu.Strifta cingit fafeia, Fafcia .‘genus
eftligaturqqua pueri ligari folcnt.aliiTdvc quippiam cd
ilringi. Vcapud Eiaiam cominatur dominus filiabus Sio
in repretfionera fuperbias ipfarum : quod erit eis pro
fiiliaa periorali cilicium.EtHiercmias. Nunquidobliul-
fcetor virgo ornamenti fui:autfponfa , fafeiat pcAoralis
fu«?Indefafcioladiroinutiuum.Et fafciarieft puerorum
more fafeia Ugari.Cxtcrum quintum carmen huius ver
^jQ^heum omnibus in locis habeat: quemadmodu
debct,iiareftddifponiiur,& pedes manufque crura:ficut
ante pofitum eft. Veruntamen non cft ibidem apta conno
xio gramroaticalis:coniun£Vionis encliticx,<^;,qux hic in
medio diAionum quas copulat, ponitur : & non in fine,
quod eft contra eius naturam atque conditionem: Idcir-
co non obferuata lege carminis:fatius efTet ita illud car-
men proferrc,pedes, manus atque crura.
6 Cln fexto vcrfu.Luftra fex qui iam pcrafta.Hoc mo
do legendum eft per accufatiuum:& non in ablatiuo ,lur
ftris fex qui iam peraftis. N am primo huiufce carminti
locoidebettrocheusconftitui.Ordinatur autem accufati-
UDS aie curo participio implens iquoniam per appofirio-
nem anneftitur huic acculatiuo tempus, vt hic habeatur
iniclleaus.Qui Chriftus,implcns fex luftra iam pcraaaj
exiftentia tempus corporis, N am tanto xtatis tempore co
ftitueratipfeantepaflionemfuam hoc in mundo dege-
re Eftautemluftrumiquinque annorum (pacium , quare
t . in .
XJO
H y M N O R VM
fex ludra complent triginta annos.Chridus autem trice>
Amo (uxctatis anno baptizatused: deinde feipdim per
euangelij annunciationem & miraculorum claritudinem
mundo manifedauit.ftdem^m mortem pertulit, (e umen
xolente-.licutait Efaias.Oblatus edtqaoniam ipfe voluit.
Et ad hoc natus ed, venitque in mundum : vt pafTiool ac
morti fu dinendx deditus foret, & addimus.
QL' In feptimo verdi. Sputa, clauis,lancea.Dt^iones iU
xquatuor:acetum,feI,arundo,rputa , hoc loco nomina*
tiurdjntcafuiireferunturquead verbum (obauditum (iint
aut habentur,hic:vtpote in myderio paflionis dominice*
Due vero fubfequenies dictiones, clauis &bncca: ablati
ui funi cafiis,& referuntur ad verbum perforatur. PofKt
tamen & illz duz podremz di^iones,etiam ir» nominati*
uo poni,& ita proferri:fputa,cIaui, lancea ,vt aliqui non
inerudite legunt.referrique ad idem verbum fubintelle*
Aum:cum exteris pratcedentibusdi*diontbus:& tunc, ver
bum perforatur,abfoIutJ ibidem ponetunnuUuiu halans
calum quem pod fe regat.
z ci n o£iaiio ver(ii. Dulce iignura,’dulces clauos.
Hoc loco,duIce lignum:nominatiuus ed,po(ituscum par
ticipiorudinensvtruoadte£^iuo,du1ce pondus vero ac*
cu(atiuus ed.eidem participio poderiusannexuS) (icut &
proximus illi accu(atitius,dulcet clauos.
9 CE In nono verfu.Fledtd r a mqs arbor alta. Hic per pro
fopupeiam,per(bn.'irumque HAionem , (erino ad. crucem
(audiam dirigiturtexpofcens ut fuarum extremarum par
tium fiexione & incuruatione, laxiora reddat ChridL
membra in ea conhxa.ne ex nimia dldentione, qua om>
nia eius offa dinumerari potuerint; graui^ipfe crucietur,
petens itidem vt naturalis illa foliditas & durities ligni
crucis,1entior6at & flexilis, qua quidem dexibtl itate:
membra Chridi tendantur mitius ac laxius, neque tam.
grauem patiantur dolorem. Sand lentefcere : ed lentum,
raolle.laxum & flexile fi eri, deducitur que ab adiecHuo
lentus :pro eadem (igniheattone, vt lentum dicimus vi-
men: & arcum diutius extentum, lentefcere.
10 CIndccirooverfu. Ferre fecit pretium. Diftiolecli:
per (yncopam hic difyllaba elTe deber,nam id carmen fe*
ptem tantum ryllabasadioittic, Eodem quoque loco pul*
chr«
EX P O. ij«
c^n qoa(Idfflffietaphora,cnixip{a:nauta dicitur, qu^tor
tam genuffiotnanum ad acternx (alutis (lationem direxe
rittft ita mudooaufirago, toti fcilicet humano generi, pec
catoruffl inundatione obnito,portum praepararit tutum&
tranquillum : in quo i naufragio faluetur :qucm quidem
nundom fanguis efiufus corpore Chri(li:abluit ab inquU
»amemi$fuis,& tanquam falutare medicamei>turo inun-
zitatque perfudit, u C[In vndecimo verfu.Vfqucquo
altt/Timo.Uidlio vfquequo.fxplus interrogatiucfumiiur:
idem TigniRcans quod vfque ad quod tempus aut locum,,
yt in pulmo. Vfquequo domine obliuifcerts me in iine ;
yfquequo auertis faciem tuam d mef Hic Verd( etG minus
proprie atque vr)tate)rumitur alTertorie : pro vfquequa-
que,omniquaque,in omni loco pariter & omni tempore»^
ytfi^odi carminis fenfus (it :femper iit altilTimo.
Q[oom1wica in kamis
X palmarum.
ZoridiUuSyCr honor: tibi fitirex Chrific re-
G dcmptor.
Cui puerile decus prompfit ofantut pium»
1 ifrael tu reXyDauuUs cr inclyta proles.
N omine qui in domini rex benediile uenis.
3 Ccctus in excelfis te laudat calicus omms.
Et mortalis feomo,er cunSia creata fimu^»
4 , Plebs HArtatibi cum palmis obvia ueniL
Cum prece, uotOfhymnis lalfumus ecce tibi.
5 Hiplacuere tibi: placeat deuotio ncflra
/tex pie/ex clentensicui Bona euntia placent.
6 Hi tibi paffuro [oluebant munia laudis:
Nos tibi regnanti pangimus ecce melos.KXmen.
f[Hexametro carmine &pentraroetro altematim difpo*
fitis conficitor hic hyronusrclegantw & deuotd compofi-
tusin prxeonium domini no(lri,quod cum ingenti "O**®
publica veneratione fuerit cura ramis palmarum oc
totius populi Hierofolymitani obfequiofoculto,antepal7
fionera receptus in Hierufalera. Author cius; Theo»
^pbus epifcopus Auroliancnfis. Qui apud LudooHjuro
HYM NOR VM
Pium,7rancornm regem & imperatorem Roroanonmi^
Caroli magni filium talfo delatus &accu(atusab «mulis
quod fili js eius in coniuratione contra patrem faueret,
eorumque partes fequereturtab eo Andegauiam relega*
tus eft,& ibidem in carcerem conie£hjs.Cumque infolen
nitate diei dominicz in ramis palmarum fupplicatio pub-
lica pro more ecclefiailico apud Andegauos fierettcui A:
Ludouicusrex interfuit:& illae tranfiret clerus, curo po*
puloyvbi Theodulphus cudodic erat roancipatusiiplca*
pena fenedrafa^loquefilentio, hunc hymnuro d fenino
primum edituro fuauiter coram omnibus concinuit.
Cuius religione deuotion^que permotus Ludouicus,eum
protinus Tinculisliberauit:& in prtdini honoris ftatum
reuocauit,vtque deinceps in (blemni illius dieifijpplica-
tione hymnus ille caneretur a cleroiinltituit.Q^od dein-
de ab vniuerfali ecclefia receptum ed.
1 Cannotationis. In primo verfu . Prompfit
ofanna pium.Oianna,diAio ed hebraica: ex corrupto db
integro compofitaifcilicet ex dicione ofi ; fignificante i-
dem quod Ialua,& anna deprecantis particula: quz figni
ficat oblecro. Abiefta autem litera i, a priore di£lione:co-
alefcit han; di Aio compofita ofanna fignans ide quod fal-
uaobfecro. Sumitur autem ea diAlo hic loco nominis:
quod odenditadieAiuura neutri generis illi adiunAum.
s € In fecundo verfu. Ifraelturex. Nonedhicappo-
nendum verbum fecundcperfon^prarfentisindicatiui es
pod Ifrael,Ttadijciuntperrou1ti:non habentes rationem
quantitatis fyllabarum,ficqt deberent. N am nomina pro
pria, habentia a ante ehproducunt apud probatos autho-
' resiliam vocalem vtMichael.RaphaelJfrael. Fortuna-
tus Ifraeliticosiudit adede viros. Et Valerius Flaccus.
Hic dr odoratus flagranti crine MichaeL Nec folu fecun-
da fyllaba huius di Aionis irraelproduciturrfed & tertia
naturaliter ed longa,ficnt St confimilium illi nominum.
Quare verbum esfuperadditum:omnino corrumpit St vi
tiat carmen. Ed autem diAio Ifraehibi genitiui cafus : &
ordinatur cum nomine rex:quoniam ea vox inferiptura
nunc indeclinabilis ed,vt in illo facrofanAx virginis can
tico. Sufcepttifrael puerum fuum ,& permultis aliis lo-
6is:& etiam hoc in loco.Nunc vero declinatiouem reci-
E X P O.
piljVtin Erodo. Fugiamus Ifraelem : dominus enim pu-
gnato ro eis. Et in pialmo.Dirperiiones Ifraelis congrega Exo.i^,
bit. Ifadiftio Dauid in fcripturafemperindeclinabihs
eftjVt ia pialmo.Memonto domine Dauid:& omnis man- P/a/. 131,
ruetudimseius,vbigenitiuicafuse(l:& mille aliis in lo-
ds.Apud probatos autem authores & extra (aera: feriptu
nelibrostid nomen declinationem teniam recipit: & me
diam (yilabani in obliquis femper habet longam : ficut &
bocinlocojvnde Mantuanusita di{bonem illam adap-
tatearminiteum multis in locis, tum in vita (an£^i Ludo-
oici Morbiott:dicens.Hxc obfcura pium meriit Dauida
vorago, 3 din tertio verfu. Te laudat cxlicus omnis.
Non hic caelitus aduerbium legi debet; idem (ignificans
quod de caelo. tum quod i|lud,fuapte natura verbum ex-
poicat potius motum de loco (ignificans : quale non eA
verbum laudat,tumqubdfuperfluum videretur idaduer
bium:cum in eodem carmine ponatur, in excellis : ad (i>
gnificandutncxledem regionem. Sed exlicus dicendum
e(lhocloco,ide(lcaelelUs :quod fu adie^liuum nominis
caetns,in eiuIHem carminis principio pofiti.At vero in (e
eundo eiufdem verius carmine :coniun£lio & geminan-
da eft hoc modo. Et mortalis homo, & cun£la creata (i-
mul.Miqqui duo illi nominaciui fecundi carminis, nul-
la copula conneAerentur:quod ineptam faceret oratio-
nis compoiitionem.
4 CTln quarto veriii. Cum palmis obuia venit. Hic ob-
uia nomen legendum eft,non obuiam aduerbium :quem-
admodum.aliqui habent libri, vt fatis manifeftatipla car-
minis ratio.Hxc autem omnia quxiilo in loco referun-
tur:apud Matthxum capite vicefimofeptimo & czteroe
euangeUilas ample & di£Fufd narrantur : quare non opus
viium eftUla ex euangelijs hic adducere.
f 9Eln fexto verlii. Soluebant munia laudis. Munia di.
cunturdebiu ob(equia,fiue officia cuique propria. He-
brzi autem cum laude & canticis dominum introeuntem
iniandamciuitatemfuicipientes: fuo fungebantur offi-
cio, & debitum illi przdabantobfequiufn, idcirco illifol-
niffe dicuntur munia laudis, habiitque id nomen invfu
fblumnominatiuum ,accufatiuum & vocatiuum plura-
lem. Alij vero hoc loco munera legunt : & etiam reffdr .
, ^ i iij nam
HYMNORVM
tiam & manus pro officio ixpenumero (umitur.
Porrdfuperioribus annis apud cxnobiuna Cluniacnm
aliquandrperdiuerfatusrvidifupradidtis fcj rerfibus ia
hoc celebri & prxclaro hymno adiedlum hunc fcptimum
TCrfum,
?eceratHebrxos hosrgloriafanguinis altot.
Nos Bicit Hebrxotitranfiius ecce pius.
Cuius hxc effrementia.Hierofolymitaniqui te 6 Chriffe
laudibus profccuti fum.Hebrxi fuerunt, quoniam ex and
quis patribus Hebrxi$,patriarchis& prophetis claro &e-
matefunt progeniti:& potiffimiim ab Abram, qui Oene-
iis decimoquano capite primum cognominatus eft He-
bratus,vbi dicitur. Et eccc vnus qui euaferat ; nunciauic
Abram Hebrxo, qui habitat in conualle Mambr^.Nos au
tero Chriflianos, reddit Hebrxos myfticc & fecundum fpl
ritum facer ille tranfuus : quo per tuam fandam paffio-
nero tranfimus a morte ad vitam, i tenebris ad lucem , i
feruitutead libertatem, d vitijs ad virtutem. £t in hoc fe-
cundo carmine alludit author ad interpretationem huius
nominis H ebrxus :defcendentis ab Heber , quod traniuu
llue tranfuionem lignificat. Vnde glotfa ordinaria expo .
ne^ locum illum Genefeos capite decimoquarto iam ad-
du61um :ait in explanatione dicionis illius, Hebrxo. S e-
ptuaginta interpretes pro Hcbr«o:habcnt,transfluuiali:
quiafcilicct Abram de Mcibpotamia veniens traniitoflu
uio Euphrate fedempofuit in terra Chanaam. Vndelc-
fus Nauc, Quid vultis feruire dijs patrum veftrorum :
quifunt trans flumen» Et glofla inter linearis eodem iii
loco dicit Hebreotid eft tranfitori.Qmbusidem aftipula
tur Nicolaus Lira, perhibens «S: Abram fteiuspofl^os
Hebrxos dici ab Heber, quod tranfitura fignat : quoniam
Abram iuflu domini veniens de terra & cognatio-
ne fua in terram Chanaam ifluuium Eufra-
f«m tranfiuit . De quo etiam diffulam
fecitannotationemPaul* fiur
genlistin ai.capite
Matthxi,
f
E X P O.
' 4Ein badhm dominica:
alius hymnus.
^Agno fidutis Pullo fcdt bat : inclytam
Pergebat Hierofolymam.
^ O qum flupenda pietas
Mira d'ei clementia.
Scjjor afelli fieri
1 y I gaudio
* Ltetetur omne
feculum:
^us redemptor omnium
Senauit orbem languidum Dignatur author fecuUi
2 Sex ante pafcht ferias 6 Pamosuirentes fum-
^duemtin bethaniam:
Vbipiepofltridiuim
Pefufcitauit Lazarum.
3 hl^-di Maria pifhci
Sumpfit libra mox optimi:
Vnxit beatos domini
P.dcs rigando lachrymis.
pferat
Palma recifos tenera:
7'urba procefit obuiam
Regi perenni plurima.
7 Honor /tirluSfimpe-
rium
Si trinitati unica:
jp Po(l haciugalis afinx Patu\natOy poraclito
Jefus fupemus arbiter Per infinita fecula, ^me.
CClsunVicum dimetrum carmen in Iioc hymno propemo*
ddm ob(eruatur:praccerld quod nonullis in locis troche*
os.nuncpro fpondeo,nunc pro iambo ponitur.Dercribl-*
turio eoLazarirefufcitatio,eiFurio vnguenti i piaMag-
daleoa fiiper dominum in ccena, introitus Chrifti in Hie-
:fo(blymaraitiper aiinara, & ofiicioia 'ipHus turbe illi cc-
carrentit deuoUo. Q^a; omnia ex euangelica ledtone ;
plana & nota Hint.
a €[a nnotationb s.In lecudo verfu.Vbi pie poft hao.iU
triduum. Non furaenduro eft illud triduum: d die aduen«
tusChrilHin Bethaniam:quoniam tunc feria tertia ante
pafcha primum refufeitaiTet Lazarum : quod euangelica:
legioni repugnat.Sed numerandum eft illud triduanum
(pacium d tempore mortis Lazari,vt (enfus (it,qubd Chri
ftusreibiatauit Lazarum in Dethania :poft triduuobitue
drfepulturx ipHus. Quatriduanusenimreluicitatuseft
JLazarus^d: iam quatuor dies in monumento habens : vt •
dicit feriptura. Proiude expreflior elTet fententia,
i iiij* fipec
I«49.1X
Lucc.7t
HYMNORVM
ft perpretcritiim plufquam perfe£hina legeretunhocmo
<lo, vbipie poft triduum reujfcitarat Lazarum.
) ^In tertio verfu.Nardi Maria piiHci. Nardus, i, foemi
nini generis, & Nardum,i, generis neutri:frutex eft grati
& iucundi odoris, ex quo vnguentu conficitur quod Nar
dinum vocant.Tibullus. Illius puro difUllet tempora nar
do. Et in canticis legimus. Duro efietrex in accubitu fuo :
nardus mea dedit odorem fuum.Hoc autem in loco neu-
tri genens cfTe coni jcitur propter adiedhuum illi adhin-
£inro fciliccc pidici. Dicitur autem nardum pi(licura:aut d
loco in quo creicit aut a qualitate& conditioneiquia lyn
cerumeft& purum,neque aliarum fpecierum admixtio-
ne adulteratum. Pifiisenimifidem fignat. Inde pifticum :
fidele. In eodem verfu. Pedes rigando lachryuiis. Non
td intelligaturelTe fa£ium:qubd Magdalena lachrymisri
gauerit pedes domini in caena illa quz deferibitur la.
loan.cap.&ab alijs tribus euangelifiis.Nam in ilb,exde
uoto /nentis a£Fe£iu vnxifle quidem pedes domini & ct-
terxiffe capillis fuislegiturinon autem Jachrymis irrigaf
fe.Sed in conuiuio illo cuius mentionem facit Lu.ca.y.fa
^o in domo Simonis Pharifzi,cui inuitatus afiFuitdomi-
nus:refertur ipfa no nominatim expre(Ta,red nomine pec
catricisin ciuitate fubinfinuata, amaris lacbrymts Irrigaf
fe pedes domini, eofdem exterfilTe capillis & inunxilTe vn
guentoiln falutarem pro peccatis fuis paenitentiam,quo-
rum,te(le totius mifericordiz fonte: ibidem obtinuit re-
milTionem.Atquihxc vn£Iio pedum domini cum lachry-
mi$:alia omnino fuit,& numero, loco, ac tempore diuer-
fa ab illa vn£rione,qns! fa£f a ell poft Illicitationem Laxa-
ri in caena,vt confideranti circunftantias loci & teporis :
ex euangelica ledionefacild confiat. Eadem tamen pror
fus fuit mulicr,qu; & primo vnxit pedes domini cu lach
rymaru irrigatione, in falutare ab illecebris feculi couer*
fione:&Iecundo inuxit etia pedes domini fine lachrymis
ex affe^ofa amoris in Chrifiu deuotione, quinirom^ &
tunc etia parte vnguenti effudit fuper caput Chrifii dilcd
bentis,vt alij narrant euangelifiz. Quod autem omnino
eadem fuerit mulier quz vtranqae fecit inundione: dilu
eide ex loane colligitur, quiin principio vndedmi capi-
tis narraturas rprufeitatione Lazari:dicitMaria forore I a
zarj
E X P O. IJ7
xarieafDftiUe,qac vnzit domlnu|i ynguento, drexterHc
pedes euius capillis ruis:& iamid fa^mab eafuilTete*
ilaturifn duodecimo vero capite de(criben$ coenam domi
no exhibitam in Bethania,in qua Lazarus iam reiTufcita'
tus erat vnus ex dircumbentibus^rurfum refert amatoria Tojtnnis ta
Magdalenam vnxiiTe pedes domini &cappillis fuiseos
exrerii/Tetdoinumque impletam e(Te ex odore vngueoti.
Quare idipfum quod (oannes vndecimo capite iam fa£Vu
dixerat:intelligi debet in domo Symonis Phartizi in ciui
tate Hierufalem elTe longe antd perarum. Huic accedit Lued S
quod Lucas capite odauo dicit dominum noiHiim ima- Marci
ria Magdalenacieciffe feptem daemonia, & idem atte(ia<
tur Marcus capite decimofexto. Beatus autem Gregortus
feptem illa daemonia interpretatur vniuerfitatem vitioru
ab ea expulTorum in fru^iuola eius ad dominum couer*
fionetquam Lucas(vt di£lurn eil)repclmo capite explicat
Dem6m ecclefia cathobea hac omnino (equitur & appro-
bat(ententiam,qiibd rnuberilla cuius folus meminit Lu-
cas y publica poenitentia & fatisfafiidead dominum con-
aerlatfuerit Maru Magdalena. Nam & euangelium illud
&opus falutare ibidefcriptum: legit in folennitate & of-
ficio celebritatis eiufdem faerx Chridi amatricis,&a
Chrifto dileAz.Quare non ed illud aut reuocandum am-
plius in dubiuratvt nonnulli faciunt, aut ambigendum.
Nequeid quoquo patdo cedit in iplius Magdalcnxcon-
tumebam aut ignominiam, quod dicatur aliquando fuiiTe
peccatrixtfed infigniorem hoc ei parit gloriam & laude:
quod ex barathro damnationis & via perditionis integrd
&rynceriterredpuerit,Chridi fuerit in carne diuerfantis ^
borpita,re(ure£lionis domini ad apodolos nuncia, euan-
gelicae veritatis deinde apud Mafsilienfes prxdicatrix, e-
remiqueper multa annorum curricula habitatrix , cxle-
Aem in terri s vitam iugi dei contemplatione degensiat-
qoe ab angelicis choris(^quorum freqiienti fruebaturc6-
lortio^fxpius i terra in aera fublata.(^x fand a patre mi
fericordiarum & authore vitx , hominibus propodta ed:
tanquam poenitentix fpeculum infignci quod mtuentes:
i prxteritis peccatis pedem reuocet & ac vberrimura ve- . ' ,-i *
nix ad.benigniutis fontem recurrant, 4 d In quarto
Tcrfii.Pod hxciugalis afinx lugaleid dicitor: quod io|q
H Y MN O R V M
fubditaratq; aftringitur. vt equus, bos, afinus.Hinc pul-
la a(inae vocat Matthxus filium fubiugalis.Sict^da; iuga-
Ie&& vincula iugalia,dtcutur fcedera matrimonij.Ouidi*
Ilia veluc crimen tzdas exofa iugales. Et Virgilius.Cui
vincula iugalia curx.deducitur aute d verbo iugo,as,arc:
quod comungere iicnificat, & quafi ad vnum iugum alU.
gare.Cicero m TuicuIanis.Hoc quide e(l c6mune virtu«
tu:omnes enim inter fe nex; dic iugatae funt. 4 C In iexto
verfu. Palraarecifos tenera.amputatos,abfcifos.d verbo
recidor,eris,quod afhuum habet. recidere , ex re & c«do
compofuum.ouidius. Sed immedicabile vuln* enie reci-
dendum cil,ne pars Tyncera trahatur.
triN COE NA DOMINI.
£x ChrijU faBor Puri doloris formulam»
Redemptor <TC- Mundi raeiUis complices,
dentium. Per probra terges crimina
Placare votis fupplicum: Qua; mud' auxit plurima.
Tc laudibus colentium' 5 Cruciredeptor figeris,
z Cuius benigna gratia Terra fed omnem concutis
Crucis per arma vulna'a: Tradis potentem fpiritumi
Virtute foluit ardua Nigrefcit atque feculum.
Primi parentis vincula. 6 Mox in patertue gloria
3 Qmes creator fyderu: Vi^ refpledensculminez
Tegmen fubifh carneum: Cum [piritus munimine
Dignatus hac vilifimam Defende nos rex optime.
CCarminis iamhici dimetri l^em & formaro , prafen*
hymnus integre «S: accurate obleniat. Cdmendatur in eo
magna filij dei benignitas , qui propter nolhram faluteiia
non ibium carnis nodrx fubllatiam {umere voluit, fed Se
ignominiofam mortem crucis (iibire fulhnuit, vt nos eri-
peret de poteilate tenebrarum & lucis xtemc faceret'
confortes.
a CaNNOTATioNis.In fecundo verfu . Crucis
per alma uulnera. Id cft , per vulnera in cruce Chriflo
inflidlaique funt noHri me^cina doloris, N aua v t ait pro-
ommum:
pheta.
E X P O. 139
j2heta,liaore eius (anatirumus:& vulneratus eft vt ani- £/(«. •
asamm noilrarum vlnera curaret. 3 €E In tercio verfu.
Dignatus hanc viliisiraan]. .Formulam doloris viliHii-
isain vocat author,gen* mortis , maxime ignominioium
ftprobro(ura:quale eft mors crucis.Nulla enim deipica
bihoc aut contemptibilior apud ludios habebatur mors:
(jaain crucififioy quemadmodum inter (e cocinnates do«
luio:dixeruntapud Sapientem.MortecuipiTsimacodem
nemus eum.
4 CE In quarto verfu. Mundi ruentis complices. Qui in
malo perpetrando foci j funt, & mutuo cofenfu peccatum
perpetranr.comphces dicuntur^a complicandis in vnum
animis ad fcelera committenda. Et quoniam omnes ho-
mines, quos gratia dei in conceptu, fpeciali munere non
prcuenicad malum vno animo confpirant & proni Gint,
re&c hic complices dicuntur. 5 f[ In quinto verfu.Tcr-
ram fcd omnem concutis. Tremore fcilicet & terra rao-
tu:qui faftus eft tempore paisionis ChrilH,fecundu cua-
gelica Hiftoria. Potetem aute fpiritu vocat author anima .
ChrilUtqoa in manus dei patris coraraedauit, deitati vni-
tam atque omnipotenti virtuti diuina. Tunc itidc atrum
fa£him eft calom atque tencbrofiim: quando (ecumdu e*
lugelti narratione tenebra faila (unt per vniueriam ter-
ram,ab hora (exta vfque ad nonam.
DB PASSIONE DOMINI.
HT* ftmm dicamui
domino:
laudes deo cum
cantico,
QSi nos crucis patibulo
Suo redemit fanguine.
% Diedeeurpfaduefperu
Qjio X ps morti traditur
^yfd camam uenit impius
Qui erat Cbrifii proditor.
5 lefus futura nunciat
fcenantibut difdpulis:
Vnui ex difcurnbcntibm
Ipfe me traditurus efl.
4 ludas mercator pefUm*
Ofculo petit domimm.
lUe ut agnus innocens
Non negat ludeofculum,
5 Denariorum numero
Chriftus ]udtis traditur:
Innocens ^ innoxm
Quem iudas tradit impius.
6 Prafes Pilatus ^clamat:
Nullam culpam inuenio.
Ablutis
‘ .Mjr
j46 HYMNOR.VM
jfUutk a<(U4 manibut g Et BarraBM dimittitur:
Cbrijhm ludeis tradidit. Qw rem mortis fuerat.
7 FalUces Meijmpij: VitamuruUfufpenditurt
Latronem petunt viuere. Per quam refur^t mor
Omftuaccufant grauiter tui.
Crudfigaturyreus efl. Arnen.
Videtur hic hymnus carmine iahico dimetro efle copo
(itus:eiut tarae regulam & pedes nequaquam (eruat» ud
folum fyllabarum numeru. Na trocheum in omnibus fe«
ri locis habet hofpitem : & pirrhichium in anterioribus»
poft vocalem etiam &, m, literam (equentem diftionem
fiabet faspius a vocali (ine colliiione inchoatam, quat om«'
niatmetri iambici norma non admittit. Continetur in eo
myflerium ferd totum pafsionis domini» caena eius viti-
ma cum dircipulis,traditio fa£ia a Iuda,condenatio eiuf-
dem ad mortem d Pilato : podquam diutius innocetiam
ipHus fuerat protedatus, A Barrabx latronis dimiisio.
C^ac omnia*.» legione euangelica plana funt.
2 CEaNNOTATioNat. In fecundo verfu. Die do-
curfoad vefperu.Oecurrerequanuis fuaptd natura neu-
trale (it (icutfuum limplextuiterdum tamen tranlitiuiyer
bt vim habet A conditionem, (ignificans idem quod per-
tra(ire:& accuiatiuum podulat: vt equus decumt dadiu.
Inde participium praeteritum decurfus,id edpertranlitos
atque tran(a£his.
4 €E Inquartovertu.OIcuIo petit dominum. Non hic
petiit legendum ed: vt aliqui habent Iibri,nam plures «•
qu6 tunc edent illius carminis fyUabaErred in praefenti te-
pore petit, quod haud magno impendio praeteriti tempo-
ris habet intelligentiam;(icut A alia huius hymni verba
pr^entia:negat,traditur,proclamat;pro pr^eritis fumun
tur. 7 fElnfepumo verfu. Fallaces ludaeiimpij. In hoc
carmine deri debet (ynaloepha : id ed vocalis praeceden-
tis in vocalem collino, quanuis in aliis huius hymni lo«
ds illa non obferuetur. Et id quidS hoc in loco dt;ne fii-
percrelcac vna fyllaba vitra numerum debitum. Oftoe-
nim tantum (yllabas integras & non colli(as:adraiut car-
men* S iL In oftauoTerfu.EtBarrabas dimittitur. N5
hic
B X P 0« 141
liicdiccnJoneftiTt habent libri tnendon, EtBarrabasIa
tro diioutitur.NasQ (ic hoc carmen decem haberet fylla*
ba> A quinque pedes : cum oAonarium fyllabarum nu>
amtu A quatuor pedum, non debeat excedere. Ven'un
eadf^o la(ro,ab aliquo legis iftius carminis ignaro ad- .0
iefia facile credi potcft:propter diftum euagelicu. Erat
aoteoi Barrabas latro. Cseteriim in eiuidem verius quar*
to carmine nihil refcrtifi per quem refurgunt mortui le-
gatur,vel per quam. Na pronomen foemininum qua; ad
vitam refertur , quem vero : ad rem fienificatam fcilicet
Chri(h]m,qui eft viu mundi:vtde feiplo dicit. Ergofua
refurre£lio A vita.
AD ACCENSIONEM CAEREI
paichalis; hymnus.
Nuattor rutuli dux hone luminif,
Qgi certis uiciBus tempora diaidis.
Merfo fok^chaos ingruit horridum:
Lumen redde tuis Cl^i fle fidelibus,
X Quanuis. innumero fydere regum,
Lunurii^ pobm lampade pinxeris;
incujTu filicis lumina nos tamen
Monjlrafaxigeno femine quterere.
3 Ne nefeiret homo ffem fibi luminis
In Chrifli folido corpore conditam.
Qm dici flabilem feuoluit petram: '
Noflris igniculis unde genus ucnit, i ■
4 Pinguis <iuos olei rore madentibus
Lychnis ac facibus pafeimus aridis.
Qmncrfilafauisfcir^afioreis , i
Prejfo meile prius collita fingimus.
5 viuax flamma uigetifieucauatefiult
succum linteolo fuggerit ebrio,
seu pinus piceam fert alimoniam;
Seu caram terretem fiuppa calens bibit. ^ ^ '
6 Splendent ergo tuis munerihus pater
itammh
I4k hymnorvm
Flammis motfiUhusfcUicet atrU.
Ahfentcmcjuc dim lux agit emula:
Quam nox cum lacero uida fugit peplo,
7 Ores digna deiis:quamtihiro[i(U
NofliJ principio grex tuus offerat.
Lucem: qua tribuis nil pretiofius.
I^ucemiqua reliqua premia certumuc.
8 TuluxueraocuUsdux quoque fenphus.
Intus tu ff>eculum:tu ffecuLum foris,
inmcrt quod famulans offero: fufeipe
Tinflum pacifici chrifmatis unguine.
5> Per Chriflum genitum fummep<aertutimi
In quo uifihilis ftat tihi gloria.
Qui nofter dominus,qui tuus unicus:
Spirat de patrio corde paraclitunu
20 Per quem jflendor,honosMuSffapietUiOy
2HaieflasJ>onitas,cr pietas tua^
jRegmm continuat numine triplici:
Texens perpetuis fecula feculis. Anteii.^
Vnlos generi* atque fortneeft huius liymnl carmen:
ejuod Grasci monocolon, id eft vnius mebri dicut. Nana
femper afclipiadeum eft : habens primo loco fpondeura,
fecundo choriambum, itidem & tertio loco, qui extr^a*
fyllabas primam & quartam habet longas: duas autc in-
termedias breues,vt fanflificas, quarto denlqjloco iab£
hebet aut pyrrhichium. Et huius quidem metri lex in lin-
gulis prxlentis hymni carminibus integre exa6ie<^ue (er
liatur. Author eius.Pnidctius,apod-quem prx(ens hym-
nus longe diffufior eft & prolixioriquam in eccleiiaftico
officio cantari (oleat, vt iofpeftanti eius opera perfoicua
eft,hic autem foli illi adducuntur verfus:qui adeccle(ia-
flicum vfum accommodari conlueuerunt. Laudatur in eo
fummadei bonitas,lucis omnis cum (endbilis tum (piri-
toalis author: quod non folum cteleftes orbes lucidis or-
narii
E X P O. I4T
t^arltluleribns, (ed & docuerit nos arte vtincufsione fi-
‘ licis & cocorum adminiculo lumen inquirere ac fouere,
rogaturque vc noua; lucernas lumen quod in pafchalis fo
lennttatis honorem accenditur, fuxmaieilati oblatum be
nign^fulcipiat: di: nos demCim ex hac luce materiali tra-
ducatad caslefUs regni claricate, vbi lux e(l perpetua &
nailis furcata tenebris.
zCaKNOTATioNBs. Iti primo Terfii. Tnuentor
rotali dux bonx luminis. Chriftus (ad quem hic dirigi-
tur oratlo^dicttur hoc loco inuentor rutili luminis:quo>
niaiD per creationem lucis primo die, deinde formatione
folis,lunae& adrorum quarto die productionis reru, lu-
fflcnfenfibile dk corporalibus oculis peruium mundo in- Gr»r.x*
uexit ac exhibuit. Idem miniderio lucis dilllnguit (iiis
ricibus tempora : fcilicet diem & noClem, menfes & an-
nos,per varios folis & Iunx motus. /
2 C Iniecundoverlli.Quanuisinnumerofydcrere-
giam. Utc regia nomen ed^bdantiuum t.fignificatque
aulam (lue palacium regis. Ouidius. Regia tolis eratfub-
limibus alta columnis. Ipdus autem dei regia, cxlum e(l:
nam in cxlis habitare dicitor a fcriptura. In eodem quo*
que verfu & quarto cius carmine, femcfaxigenum dici-
tur fcintilla filice excufTa : qubd de (axo (It genita. Eae-
nlm cum attritu filicis excutitur, & apto fu(cipitur forne-
to:demum fuicicatur in flammam,& ignem minidrat. Por
ro nominum .d gigno compofitorum htec fubdaciua funt:
vc terrigena, grauigena, illa vero adieCHuatyt omnige*
jium,faxigenum.
3 e In tertio verdi. Qui dici dabilem (e voluit petra.
EfaiasChridum vocauit lapidem: cum ait. Ecce ego mit- E/a»^. sfw
tara in fundametts Sion lapidem angularem, lapide pro- Daw/r.a.
baium,pretiorum,in fundamento fundatum. Et apud Oa P/a/.li7-
flie/em.IapisexciTusde montedne manibus ; Chridu (1- £p/’S*2*
gnat. Infuper & pfalmus idem tedatur:cum a|t. Lapidem i.CoMO.
quem reprobaueruntxdidcantes : hic faCtus ed in caput itf»
anguli. Kurfum ad Ephedos fcribens Paulus:Chridu vo
catfumraum lapidem angularem. Et ad Corinthios ait.
Petra autem erat Chridus. DemCira fetpfum mondrauit
Chridus : cum apud Matthxiim dixit Petro. Super hanc
petram aedificabo eccledam meam. »
4
144 HYMNORVM
4 fT fn quano. Lychnis ac facibos pafdmui andiV
iychnus:]adne lucerna, lampas, candela,d quicquidar*
te induflriaque lumen humanis vfibus miniflrat. VirgU
lius. Dependent Iichni laquearibus aureis. Hincellych*
niurorquod lucernis adhibetur ad lumen pracOidutn. Bd
enim funiculus iileiqui incenfus flammam nutrit. Scir-
pus autem eft interior iunci pars albicans & poron»,quafl
eius medulla. Terentius. N oduro in fcirpo quaeris. In-
de fila feirpea hic dicuniur:quar iuncis extrada inflar fili
in longum porriguntur: & caerae circopofita aut oleo im-
sniffa flammam enutriunt. Fauosverd floreos vocat hic
author carram : apum fedulitate ex floribus colleda. Oe«
nClro collita participium protentum a collinortfimul in-
un£fa delibutaque fignat,dr media breui d^bet proferri;
quoniam fimplicis eius lino lupinum litum habet primi
breuem. 5 €E In quinto verfu.Viuax Hama Higa. Tri-
fariam hoc loco deferibitur flama vigeri in materia cor*
porali,(cilicet aut in lampade fubminiflrante oleum par*
uolintheotanquamelichoio: aut in pice refina,confimi«
live materia arboribus defluente,aut denique in c«rra,ip*
fi elychnio circompofita in formam terretem : vt in ipfis
ccreis.Dicitur autem teres: quod oblongum efl & vnica
claufum fuperficie laterali: vtcarreus,hafla, &fimtliaid
genus. 6 C Infextoverfu. Flammis mobilibus fcilicet
atria. Rede hic flammas vocat mobiles : quoniam ipfius
flamm; proprium efl,agitari femper & moueri.Lux item
«mula dicitur agere atque referre diem abfentem : qo»«
niam lumen cacreorum accenforum quod imitatur diur-
nam claritate,repraefentat ipfius diei fplendorem,&quS-
uis abfras fit dies:illa tamen luminarium accenforum fla*
ma ruiilium emittit fulgorem, perinde atque diesforec
prarlens. Demilm illam lucem nox vifla fugit lacero pe*
plo,id efi palla fiue ami^u quonii no£f is oofcuritas cAFii
gatur per illUm cereorum lucem &di(To1uitur tenebrara
opacitas :que efl quafi peplum & opertorium nodis.
7 CE In feptimo verfii. Quam tibi rofide nodis princi*
pio. Nox rofida dicitur que rore humedaeft&perfu(a„
quoniam nodupotifsimum tempore verno ros placido
illapfu herbas irrigat & terram irrorat: vt habet Arifto*
telesin Metheoris. Sic rofida dicuntur mala fiue poma;
qa«
EXPO. m
qocroreftnt ire/per(a. Virgiliut.Sepibus !n noftris par*
ttam lerofida mala. Ponitur autem hoc loco magna lucis
etiam feiifibilis commendatio: vt qu'am deus voTaerit ab
^ hominibus fibi in racriftcinm offerri,tum qubd inter cor»
ponita nihil luce dignius inueniatur: tum quod cius be>
aeSdo castera omnia reddantur confpicua & rpc6^abilia.
Venlm ha:c deinde ad rpiritualem & inteUe£lualem lucd
pnndpalius accommodentur. Neque illud lilentio prc»
iereundum:qudd in quarto verfui huius carmine: vltima
Ijllaba di£Uonis reliqua, naturaliter breuis , politione fic
iooga eo in locc.propter duas-cdfonantes continuo fub«
iundas in fequenti ni^one prmmia, quod quidem non»
tttnquam(Ucetraro')faciutauthores, vtcuro vocalis bre
oiseft vltima di^iionis litera,& in principio fequentis di
dionis (equunturdua;conronates:qubd illa vocalis pro-
ducatur politione. Qnemadmodu Sillius in nono libro*
Immane llridens agitur:crebroque coa£la Vulnere, bel-
latrix properos fert belua grelTus.Et luuenalis fatyra o*
ftaoa:Occultafpolia &pluresdepacetriuphos. Verum
id non eft In imitationem trahendum.
5 f[ Inoffauoverfu. Tu lux vera oculis. Ab imagine
6 figura veritate iplam & exeplar tranliens author: Chri
ilus elTc dicit veram lucem oculis intelleffualibus & fen-
fibus internis animi,quoniam de eo dicit I oanes.Erat lux loMuU
Tera: quciliuminat omnem hominem venientem in huc
roundora. Eundem vocat fpeculum intus & foris:quoni£
& lecundum diuinitatem intus latentem & humanitatem
fops apparente claritas e(l eximia, in cuius viltone: bea*
titodo conliftit.Demilm lumen qudd offertur dicit tinftu
vngulne,id eff vnguento liue iun^ione pacifici chrifma»
tis. Nam l^undum illius temporis ritum catreus ipfe paf>
cfialis lanfto chrifmate, oleoque lacro infigebatur in con
/ecratione. Vocatur autem chrifma pacificum: quonia ex
oleo oliuarum conficitur, quod mii^cordiaro & pacem
fignat. Qui enim pacem apud antiquos indicare volue*
riit:dextra pretendebant ramum frondentis olinsr, quam
ea de caula paciferam appellare funt foliti.
9 CE In nono verfu.In quo vifibilis Hat tibi eloria.Non
hic, inuifibiUs legendum, vt nonnulli habent Tibri:fed af-
fere uia di^o poneda, fcilicet vifibilis. Siquide deo pa-
k tri
T4< HYMMORVM
crt e(Vg1oria Tilibilis in filio : quoniam ex quo filios <let^
humanam fufcepit camem,& operibus miraculorum do»
Arinaque falutarifc verum deum & dei filium declara»
ItJH, S uitf manifefiauit hominib* gloriam & maiefiatem pater»
loatuus 17 nam,quemadmodumip(e in euangelio dicit: Ego hono-
rifico patrem meum. £t iteru ad patrem .Manifeftaui no-
men tuum hominibus.
10 G In decimo verfu. Numine triplici tezens.Deospa-
ter dicitur hic texens fecula perpetuis (eculis: qubd tem-
porum viceS)fuccersiones,& decurfijs perpetua duratio»
ne ordination6que di(poni(,ab ipfius fcilicet mundi ezor
dio ad confummationem vique (eculi, vt continuo curia
& fine interruptione: deducatur rerum temporalium fpa
Cia. Et id quidem triplici numine, id eil diuinarum per^
narum trinitate, eadem trifubiiilentium diuinitate acma-
ieilate.Eilenim idem ipiarum trium diuinarum peribna-
rum numen & deitas,caddmque potellas. Cui fit honor,
gloria, & gratiarum aAio in lecuia feculorum. Arnen.
I IN SOLEN NITATE PASCHALI,
SAlue fefla dics:toto ucneraUUs suo.
Qua deus infernum uicit:^ 4/frrf tenet. * .
^ Eccerenafcentkteflatur gratia mmdi:
Omnia cum domino dona redifefuo.
' 3 Nanque triumphanti poft triflia tartara Chrijlo
Vndique fronde nemus gramma flore fauent.
4 Legibus inferni opprefis:fuper aflra mcanlm
Laudant rite dem lux,polus, arua/retum.
5 Q^i crucifixus erat:deusecce per omnia regnat.
Dantque creatori cun^ creata precem.
Canticum iihid carmine hexametro & pentametro al-
ternatim fluit,& eius legem Integrdac elegater obieruac.
Author eius LaAantius Firmianus.Apud quem oda pra;»
fens longe copiofior eit,& amplior plunbufque abundat
verfibus qudm hic aifcrantur.vt facile inquirenti inte-
grum iftud carmen confiarepotefimam diuulgatum latis
eft & cuique ad manus promptum. Verentaroen ibli vcr-
fusilli hiepofiti funt: qui in ofiicioecclefiafiico (olent ci
tari. Commendatur in eo lacer di^s pafchac, triumphali
ChrilU
f
I
’ ixv6. ^ 147
CKrliH returr^^ione celebcrrimusrcDi omnia congratu «
lari & cogaudere etiam inleiibilia & inanima modraiur.
* annotationes. In iccundo verfu. Ecce
renafcentis te/latur gratia mundi. Nlundum vocat renaG>
centcautl)or:quantum ad qualitates & accidctarias pro*
Prietates rerum corporalium : cxli ambitu comprrfu*»»
urom.Enimuerb tempore hybemo arua & arbufia afpe-
litate/ngoris funt vcfui emonua:& fuo fpoliatn decore.
In placida autem veris temperlc^ih quo fcmper dies paf-
cbalis quotannis occurrit) repullulant & quad ad vitam
rcuocantur omnia , cum ( vt ait Horatius) diffugerent
ues.Tedeunt iam gramina c^^pis^arboribufquecomx.
Ideo Chrifti ad vitam reditum omnia teftantur feri cor- .
poratcutn naturali lege poft bycmis inclementiam reno-
nantur ad vitalem Hatum, habitum, & gratiam. ) C In
tertio verfu. Triumphati poft triflia tartara Chrido. Poft
thdiatartaradicit,quonia triumphauit dominus per re-
furredionem gloriolam: poftquam ad inferos defeende-
rat,vt inde in {anguine tedamenti rui({ecundum prophci'
ticum oloquium)eroitteret vindosdelacu: in quonoe*
rataqua.Prius enim potedates tenebrarum fuo potenti- ZdehM.f
ficodefccfu expugnauit & attriuit,antiqubfque patres li
beramtde carcerequohadlenus fuerant detenti;qua'm i
tnorte redirgeret.C^od fatis indicat pfalmustvbi ita deu P/Ji/.ij
patrem Chridus alloquitur. Q£onia non derelinques ani
mammeamin inferno:nec dabis fan^u tuum videre cor
ruptionem. 4 In quarto verfu. Super adra meatem.
Hic gloriolam domini in cxlosafcendonem celebrat:qu«
condimmatio dLcomplemctum fuitdiuinorum operum,
pro redemptione nodra peraftorum* Natiuitas enim do-
mini,paf$io&refurreftio:fo:licemaffccutafuntfinem in
reditu Chridi ad cxlos vnde defecnderat. Et opereprte-
Uomell attendere, quam rationabiliter hxc tria ordine
quodam certo perafta funt : qu« hic memorantur, fcili-
cetdcfccfus ad inferos,rcfurrc£Vio i monuis,& ad cxlos
afeendo, & in his, nrogrcfsio quxdam fafta ah imo, per
medium ad (ummum : tiquam ab intimo extremo per in-
termedium quoddam adfummum extremum exaltatio,*
Ad ima dquidem delapdised : cum ad inferiores terr*
partesQvt ait Paulus)de{cendir,ytre infernoru dominuiA
k ij declararet
Bfbe^
t49 HTMNORVU
decIararet.Tnde ad hanc mediam noftne hahitadonitre^
eionem eft regreflus per refurrefttonem , qua fe terre*
ftriamalTeraitmonftrauitque principem. Data eft mihi
Matib.ti» iam rediuim*) omnis poteftas in cttio & in terra.
Demiim cclos repetens,c{le(lium fe dominatum etia oh*
dnere,hoc Indicio patefecit, vt meritos in nomine domi*
ni lefu omne leiii ne£fatur,czleftiiHn, terredrium, & in>
femorum, & omnis lingua confiteatur, quia dominus le*
fus in gloria eft dei patris. Et triplici huius facramenti fi-
gura antecefsit in Safone,qni Gaza; vrhis portas& reftes
ferreos confregit humerist^^fuftulit elufis cuftodibus in-,
tempefta noAe vrbe egrefius eft , valuafque 6t; portarum
poftes in fupercilium ac ctilmen montis vrbi imminenti»
detulit. Sane primum horum,inferni confraftionem, fe-
cundum, exitum Chrifti de fepulchro cuftodibus ralla*
to, & tertium: afcenfum ipfius in czlorum fublinua per*
figurabat.
IN FESTIS PASCHALIBVS.
Thilif.z,
ludie,l4»
A vrord lucis rutilat
Gelum laudibus in-
tonat.
Mundus cxultans iubilah
Cernens infernus vlulat.
t CurexlUe fortifimus
Mortis confractis viribus:
^ Pede conadams tirwra
Soluit A poena mferos.
3 lUe qui clau fus lapide
Cufloditurfub milite:
Triumphas pompa nobili
Victor furgit de funere.
4 Solutis iamgemitibut
Et inferni doloribus:
Quia furrexit dominus
RefpledH domat angelus.
5 Trices erant apofloU
De nece fui domini:
Quem poena mortis eru-
deli
Serui damnarant impij .
Sermone bladoangetm
Prodixit mulier^fus:
In Galilea dominus
Videndus eft quantocyus
7 PU dum pergunt cott»
eiu
.ApofloUs hoc dicere ]
Vidues eum viuae
Ofculantur pedes domini.
8 Quo agnito: difcipuli
Jn Galdoam propere
Pergunt, viden faciem
It
E X P O.
J>efider4t4mdomimt
p Claro pafchali gaudio
Sol mundo nitet radio:
Cm Cbrifhm ia apofloU
Vifucemunt corporeo,
to Ofknfaltbi vulnera
HJ
RexChrijie ckmdn-
tifiime
Tu corda nojhra po^de:
Vt tibi laudes debitas
Reddamus omni tempore.
II Gloria tihi domine:
InCbrifti came fulgida: Qtu furrexiftid mortuis
diefurrexijje domimim Cit patre tyfdtio fpiritu.
Voce fatentur publica. • In fempitema fecula.
Carminis iambici dimetri faciem gerit & imagineprz.
ibit hymnus, eius tamen neque pedes, neque debita ob-
ieroat tnenfuram. Nam promiicuetrocheum recipit iri
tribus primis locis itidem & pyrrhichium , interdum etia
Ipondeum in iecunda (ede admittit,quz omnia, cum me*
tri huius exa^a ratione (lare non poiTunt. DeTcribitur
ineo andauorum patrum ab inferno liberatio, gloriola
Chri(Hre(iirreAio,illius ad(a£las mulieres angelico mi*
niderio annuntiatio, & demtim Chridi mulieribus &a«
podolisfa^a apparitio . Q^ac omnia,ex euangelica le»
^ione noufuu, neque hic ad maiorem declaratione re*
petenda.
e €[ AMNOT AT ION B s.Inprimoverfu. Auro-
ra lucis rutilat. Lucis, diei pa(chalis,in cuius aurora & cir .
ca diluculum Chridus furrexit a Mortuis, quemadmodu
inplalffloper prophetam przdixerac. Exurgam dilucu*
lo. Et Marcus in euangelio, S urgens lefus mane prima
iabbati: apparuit primo Marix Magdalenx. Ob gloriam •
autem relurre^onis Chridi,dicitur illius diei aurora (b*
liro rutilamlor & ferenior mortalibus illuxilTe.
2 C Infecudo verfu. Soluit i poena miferos. Scilicet an-
tiquos patres,qui detinebantur capiiuinepolTent intra-
re regnu dei, quoulqueelTet apertum per unguine agni
immaculati, in pretium redemptionis mundi immolati,
iuque non erant illi miferi priuatione gratix aut defor • *
mitate culpx, fed fola dilatione glocix quam perferebat.
S Intertioverfu. Refurgens pompa nobili. Pompa
proprie dicitur omnelpeflaculum & apparatus folennri,
riim odentatione & fpccie quadam triumphi: tam inad-
k ii ) uerliB
Jfo HYMNO RVM
' uerfis qu profperis, vt pompa nuptiaru.pompa (aero-
rum, pompa funerum, hic autem fumitur pro inngni glo-
ria & triumpho dominicae refurreAionis.
4 €L in quarto verfu. Solutis iamgemitibus.Ea femen
, A^.a* tiafumpta eft ex verbis beati Petri, in a£lis apoftolorum
dicenus de Chrido.Q^em deus fuicitauit i mortuis, ibla
tisdoloribus inferni ,iuxta quod impoisibile eratteneri
eum ab iIIo.£t foluti debent intelligi gemitus & dolores
inferni,non quos Chriilus in anima palTus fuerit,nam il-
lorum expers erat & immunis,fed quos fan£li patresfue- -
rant perpefsi,rpes enim qux di£Fertur,affligit animam.
Frssrr>l3* 6 C! In fexto verfu. Videndus eilquaatocyustAduerbiu
illud quantocyus,compo(itu ex corrupto Sc integro, vc-
pote quantum & ocyus,neniHcatione habet politiui gra-
dus, idem valens quod celeriter fiue velociter. Sequitur
autem fui Timplicis ocyus naturam, quod vocem quidem
comparatius habet, fcd plerunque ^lgnificantiapo^tiuU
7 CE In feptimo verfu. Olculanturpedes domini.In hoc
carmine abundantior a:quo ed fyllabarum numerus, no-
r nem enim ibi numeramur fyllaba;,cum duntaxat elTe de-
I berentoflo. Itaque hypcrcatale£licum ed id carmen : dk
ita potius pronunciandum.Ofculantur pedes Ie(u.
9 In nono verfu. Sol mundo nitet radio. MudO)(e-
reno,rntilo,aclympido, vt gaudium dominiese refurre-
dUonis etiam Ibi iple clariore telletur (plendore, & hoc
die.folitofulgeatilludrior.Sicnimfol obfcurat* tepore
pafsionis fuum luxit conditorem, cur illi ad vitam reuer-
fo, lattiore vultu ferenioreq; lumine non applaudat, ab-
]andiatur,& arrideatf
xo In decimo verfu. Odenlalibi vulnera.Multino-
sninatiuos illos odenfa vulnera in ablatiuos abfolute po-
litos oftenfis vulneribus, commutandos cenlcnt,& ver-
bum fatentur referunt ad nominatiuumapodoli, in prae-
cedenti verlu pofitum. Poflent tamen etiam di^ones il-
le odenfa vulnera, intelligi vt nominatiui cafus ratio-
, nem retineant :& ordinentur cum verbo fatentur. Nam
vulnera Chridiapoflolis oOenla: aperte profitebantur <3;
tcflabantur dominum rcfurrexilTe,
JN TEM-
f
E X P O.
Ci^ttimpore paschali:
I
alius hymnus.
E lucis uuthor per- Dum mente circucidimttr :
fonent Nouq; demum nafeimur.
Huius cateru^car 4 Dum mane noflrum
uina
Qww tu replefh gratia
oftuliafis potentia,
t Nobis ddes hic innuit
Diemfupremum fifiere:
Qgo mortuos refurgn-e
Vit£(j; fas fit reddere.
cernimus
Eedijfe uiiUs hojhhus:
Adundif, luxum temnimus.
Panem filutis fumimus.
5- Htc alma fit folennitas :
Sit clara hac feliiuitas.
Sit feriata gaudijs
^ Odaua prima redditur: Dies reduda ab inferis.
Dttm mors abunda tollitur Arnen.
Clambici dimetri carminis regula & pedibus : hic hym-
nus integrdapt^que componitur. Commendatur in eo
dominice refurre^ionisdiesrquod reparationis vit* iit
author^fpirituahs noftr* refurreftioms per cireuncifio-
nem rpiritus & regenerationem baptifmi prabeat docu-
snentum,& foture refurre^f ionis exemplum ;in coniun-
matione fisculi exhibende.
1 €La NMOTATioNBs.In primo verfu. Quam tu
repleili gratia. Non hic quem legendum eilrrt faciutple
rique,cum nullum ibi maiculinum fit nomenrad quod le«
giiimcid relatiuum referri po(Tit,red quam :fcilicet,cater
uam.Anafiaiis autem grecumfocabulumMdcmeft quod
refurredio,& hic genitiuus eft,cum ablatiuo potontia,or
dinatus. i In fecundo verfii. Diem fupremum fiftere.
Diem fupremum intolligit authori nouiiHmumhui*mun
didiem^in quo erit confumroatio feculi & vniuerfalis
snortuorum refurreftio. Itaque dies ifte poliremus infi-
nuacur nobis & futurus dcnunciatur ;per hunc dominice
refurre^ionis diem, illius indicem atoueprenuncium.
3f[In tertio verfu. Oftaua prima redditur. Oftaua dies
eftdiesdoininicf refurre£lionis.Nam die,proximc labba
tum fequentetChriftos viftor mortis furrexit dc fcpulch
ro. Sabbatum autemjfeptimus eft dies hebdomada, quat-
it iuj re
EXPO.
Rege precmur milites:
yiinfuocUri^imo
Nos ordioct glacio.
7 ?crfe^ met£ nefcia
12}
Patri fupremo gloria:
Honorquefit^cum filio
Ht fpiritu paracUto.
Armn,
CCariDen iju&bicain dimetrum in hoc hymno exaAe»
huegriquc obferuanjr.Author eius , fandius Ambrofiut.
Inoitacur in illo populus fidelis ad depromendas Chrifto
/audes, ob gloriam fuae refurreAionls.per quam Ipoliauic
infernum,& inde captiuos eduxit.
ifTANMOTATlONBS. In primo verfu. Chor* no«
ucHiemfalem. Per chorum noua; Hierufalem intelligt*
tur hic multitudo congreganoque fidelium animarum: Exo^.ii
Knouatarum in hoc feflo pafch^i per fufceptionem bap>
tifini & depolitionem vetuHatis peccati, & in ipfius matris
ecclefiac(quc roiditycd HieruCiIem dicitur & pacis viiio)
finum receptarum. In eode quoq; verfu,diftio meli,fim»
plol, fcribenda & fine litera terminalis, genitiuus e(l fin^
^aris nominis melos,quod etiam interdum nominatiuu
ungularem facit inus,a quo per fecundam infle£honem
£tginitiuusmeli.Efl autem melosiharmonia, dulcisfdue
cocentus atque confonantia.Inde melodia : eiufdcm fig-
nificationU nomen deducitur.Demfim fbbria hic dicun*
tur gaudia,quat mediocritate temperata funt & moderata
fiue cum fbbrietate non autem in comefTationib* & ebri-
etatibus, peradla. 2 C In fecundo verfii. Quo Chrifhis
inui^Jeo.In ApocalypfiChriflus nomine leonis nuncu Apor.j
patur,cum aic.vicit leode tribu luda, radix Dauid, qu6d
indomabili vinute,fuperata morte.furrexitad vitam in-
mortalem.Q^d autem hicfubiungitur, a morte fiindfos
excitat, idintelligeautdmortefpiriiuali animz indufla
per peccatum,curo euangelica admonitione Chriflusfa-
lutarem nobis doflrinam inculcat.aut d morte corporali
in confumroatione (eculi,cum in voce archangeli & no-
uiGima tuba perfonabit . De vtraque amem excitatione
loquitur dominus apud Ioannem,cum ait Arnen ame di-
co vobis, quia venit hora & nunc efl, quando mortui au-
dient vocem filij dei,& qui andierint : viuent . Deinde
fubne&it.Amenaroedoco vobis,quia venit hora in qua Ig4;ioi|(
omnes qui imnonumctis funt , audient vocem 6Iij dei,& *
pro-
EX P O.
viSor fcfit de haratro.
tuum:
7yramm trudens viB- In hoc pafchali gaudio
Streferans paradifum.
7 QU(efumus author om ^ xAmen.
ITNon leniat inceeram cannlnii iambici dimetri norma,
prxfens hymnus. Nam literaero, itidem & vocali fubiun»
dam liepius habet Hne collilione vocalemttrochfum quo
que palTitn admittit in omnibus fedibns^itidc& pyrrichiu,
dcffldm in fecundo loco rpondeum habet pro iambo, qu^
huius metri generi non coueniunt. Referuntur in eo my-
Heria refurre^ionls domini:quod (poliaio inferno deui»
doque Sathana rellirrexeritde fepuIchro,(imul & nos in
ctumur ac admonemur:vt cum puritate ac munditia (a-
aolanflam lumamus euchanfliam , in hoc lacratilTimo
tempore pafchali.
I €a NNOTATioKBs. In primo verlu. Adcoe«
nam agni prouidi.In veteri lege agnus palchalis cum cec
to ritu ac caerimonia manducari iulTus eft. Debebant enim
ipfum manducaturi baculos manibus tenere, renes habe«
re (iiccindf os, & calceos pedib* circumpoluos :nequeab<*
elTe debuit azimus panis, cum laqueis agrellibus» Itaque
io noua lege verum fumpturi agnum & cius conuiuium
accellurirprolpicere debemus cu magna cautione, ne im«
parati atque inculti illud adeamus:(cd prouide circunfpi*
ciamusivtlupradifiaomniafpiritualiter nobis conueni-
ant,alTit & puritas cum corporis tum animiitanquam can
didavelHs nuptialis nos adornans. Et quemadmodum fi-
lij Uraelpoftelum agni pertranlito mari rubro, cecine-
runt deo canticum quod ab Aegyptijs eos liberaraitita cc
noslufceptobaptifmo(quiper)rubri maris tranfitum li-
gnatus e(i)& Aegypto regione peccati dimilTa : Chri-
fto duci & liberatori noilro laudes debitas ezoluere
debemus.
7 C In lecundo verfu. Tn ara crucis torridum.
Id torridum dicitur : quod igne crematum e(l & exu-
llum,d torrendo di6him, quod igni excoquere lignat.
Vlrgilius..£t torrere parant flaminis:& frangere faxo.
culo:
Indq
^.IS«
/
h Cor. 5.
HYMNORVM
iode &to(lam dicitur .ignis calore concofhiin. Et qao*
Bum iacradflimuin Chrifti corpus in ligno crucis igne
palUonis&dolorisaccerbitaceexcofluin fuit, rede hic
torridum dicitur.Eft autem hoc loco id nomen cum fiio
£ib(lantiuo corpus.accuratiui cafus,dt ordinatur cum ge«
nindiO)guftando,cum quo itidem gerundio , neAi debee
ablatiuus cruore rofeo . fubaudita praepoAdone cum , vc
hic habeatur (enfustqubd nos Chriftiani guftando faaftif
Amum ChriAi corpus in ara crucis paiTum, vna cum pre>
tiofo eius (anguine, viuimus ipft deo. N am ip(a veritas di
citde fe in euangelio. Qm manducat me , ip(e viuet pro«
pter me.Etiterum.Qui manducat meam carnem debibit
sneum (anguinem habet vitam aeternam.
3 CIn tertio verfu.Protcfti pafchae vcfpere.Q3p^ in fi
gura populo Ifraelidco olim contigit, in veriate hic ap«
picatur populo Chriftiano. Ille enim per efum agni pa«
ichalis & aiperiionem (anguinis ipiius ad poiles ofti j de (ii
perlimlnaria domus, ereptus fiiit ab angelo exterminato*
re d: interfecere primogenitorum Aegypd:in(uper & li
beratus i dura Pharaonis feniitute per egreifiim ab Ae*
gypto,vt facra Exodi narrat hiftoria.lta Chriihanus po-
pulus per immolationem veri agni , qui ab(bjlit peccata
mundi,liberatus eft d daemone va Aatore qui mortis ha-
bet imperium,& a grauiiftmo ipAus iugo exemptus , qui
per Pharaonem Aegypsiura vt (iguramTuam membra
deiignatus eA.
4 iCIn quarto verfu. lam pafcha noAnun Chriftus eA«
Haec fententia ex beatiiTimo Paulo fumpta eA , ita ad Co-
rinthios (cribente.Etenim pa(chanoArum,immoIatus eft
ChriAus.Itaque epulemur.non in fermento veteri neqj
infermentoraalicic&nequidatyied in azymis (yncetita
tis & veritatis. Sane Chri(H dicitur noArum pa(cha, quo-
niam per ipfum tranAuimus d morte ad vitam , pafcha e*
nim (icut dc pha(e,tranAtum iignat. Ipfius etiam ChriAi
caro oblata eA vt azyma fynceritatis, quoniam fine ferme
to peccad & tota (anCa fuit, & nullo modo caro peccad.
Azyma enim ,fine fermento fignat,fermemum autem in
fcnptura,(iepenumero peccati habet fignificationem , in-
diciumque gerit.
^ In fexto verfi]..Con(urgit ChriAus cumulo. Hic
coofiir-
■V
EXPO. tyf
confiirg|lt,Derbum conpo(ituni i con & rargo,1«|enduin
tfttftnondiuKim atque per duas difHones curo nirgit,vc
aliqai jubent libri-Nara oratio illa,integrx perfe^x^ue
^enticeounciatluaeft, atque abfoluta, neque per fu-
ipen/ionem a dfequentero annexa orationem, coiungicur
eotoirequenti fenteatixper fubauditam copulationem St
ooo autem per aduerbiom temporis.
f[lN TBMPOXB paschali:
X ad completorium.
JEfg (iduator feculi: ces:
Verhii patris alti^imi: P} nos ah boffe liBcrcs.
Lux lucis inuifibilis : Nc uaUat [educere
Oiiios tuorum peruigit. Tuo redemptos [anguine,
% Tu fabricator omnium f 4 Vtdum graui incor»
THfcretor at^ temporum: porc
feffa labore corpora. Breui manemus tempore:
Nodis <{tdete recrea. sic caro nojhra dormiat,
i Te deprecamur [uppli- Vt mens [oporem nefeiat,
Arnen.
f[Non habet bic hymnos pedes carminis iambici dime-
tri Cuislociil^tddifpontotuametn cum illo conueniat in
forma & numero ryllabammoAonario. Nam Ipondeum.
ia iecundo admittit loco, & trocheum f^pius in primo :cS
traregulaa& legem hoiuice carminis, habet item voca-
lis ante vocalem nne colUiione poiitionem. Maiore verS
Audio ieroata eft liroilis ryllabarum deiinStia in vnoquo*
Se fermdverTurftrefponlus quidam primi carminis ad.
nmdaro,& terti j ad quartum, in exito ryllabarum.
CIn eo ad lefiim Chriftum dei filiura fupplex fit oratio:
vt no£himo tempore iam imminente (nam ad completo •
rij officium quod in crepufculo & vef^radiei peragi-
tur ;cantari folet hic hymnus)nos feruet ab infidi js danno
nicit,placidamque concedat fomni quietem :quo (piritus
nofter fadhis vegetior alacrius ad diulnas laudes modu-
landas exurgac.
X f[AKNOTATioNBs. In prifflo rerfu. Lux lu-
cis inuifibilis.Licet adie^Huuro inuifibilis : St nominatiui
cafus effe poilit^ genitiui,nam St hiz illa que filhis eft :
Miui-
'tft HY M N 0 R V M
inoilibills e/l,& Inx illa quae pater eflCcuiusft ipte filttft
eft lux ex ea prodiens')etiam cft inuifibilis.Eft enim inui«
(ibile,ip(i deo proprtum:& cuique diuinarum perfonaru
i.TanM.1* commune:quemadroodum ait apodolus. Regi autem (e-
culoruro,immonaIi:inuifibilifolideo:honor & gloria in
{ecula feculorum Arnen, concinnior tamen eft oratio &
fententiacongruentior:!! id nomen intelligatur efle no-
minatiuu$,& cum nominelux vtfuo fubllantiuo ordina-
ri ,ficut & apollolus illud epithetum attribuit filio dei:c£
ita feribitad Colofrenfes,qui cft imago dei inuifibilis :pr£
Ol«/* X» xnogenitus omnis creaturae. Q^bd vero idem det filios fit
lot.j. cuftos fuorum peruigihteftatur lob dicens, quid faciam il
TJaI.^6. bi b cuftos hominuroJEt propheta in pfalroo. Cuftoditdo
leaihio. minus animas fan£iorum fuorunr :de manu peccatoris li-
berabit eos. Et in euangelio de ouibusfuis loquens do-
minusrait. Et non pcnbunt in aeternum :& non rapiet eas
3uifquam de manu mea : Et peruigil : noftes atque
ies vigilans dicitur.Nam vt ait propheta inpfalmo.
Ecce non dormitabit neque dormictiqui cuftodic lirael.
VfalmMO Eftenim pcruigilarerad finem vlque vigilare, * totam
no£Vem infomnem ducere. Martialis. Nam vigilare leue
ell,peruigilare graue.
VM. %*}• ® fecundo verfu. Tu fabricator omnium. Hoc p(at-
Vfdl.%Z. etiam his verbis teftatur.Tuus eft dies & tua eftnoz:
P/4/.103 tu fabricatus es auroram *fblem, tu fecifti omnes termi-
nos terrx:xftatem & ver,tu plafmafti ea. Et iterum alio in
loco.Tuifiint cstli &tuaeft terra:orbem terr* * pleni-
tudinem eius tu fundafti, aquilonem & mare tu creafti.
Denique alio in loco.Fecitlunamintemporeifolcogno-
uit occafumfuum.
P/4/111, S9 ^ €I In quarto verfii. Breui manemus tempore.Nam vt
^ ait propheta in pfalmo.Dies annorum noftrorum in ipfis:
feptuagintaanni,fi autem in potentatibus oAoginta an-
ni:* amplius eorum labor & dolor. In fuper quantumco-
que extendatur a;tas noftra, etiam fi ipfius Maihufalem
{eqiietannos:a;temitati tamen aut ^uo perpetuo fintfque
experti collam eftquafi pun£ium ad lineam infinitam,
quoniam mille anni ante oculos tuos( inquit) tanqua dies
P/a/. S9 • hefterna qua: prarterijt. Quod * beatus Petrus admonet
a. Pitri. 3« in epiftola dicens.Vnum vero hoc vos non lateat charif-
fimi.
"V
E X p o; ij)
firei^qQiatnus dies apud dominum (icut mille anni & mil
leannidcacdies vnus.Quare quantumcunque hic viui«
musceiopusyid breuecenleri iure debet. In eodem verfu.
VtniCDsIbporem nelctat. Soporem inquam peccati &ig- P/al.ii
nauiXjde quo dicit pCilmus. Illumina oculos meos, ne vn i j.'
qium obdormiam in morte, Et beatus Paulus de eodc ad Ep/^/, j*
Romanos.Hora ell iam nos de Ibmno Turgere. Rurdun
idem ad Ephefios. Surge qui dormts,& exurge a mortuis
ftilluminabitte ChriEus . Cxterilm nonnulli loco huius
quarti carminis, vt mens foporem nefciat, habent hoc car
inen,vtmens in Chrifto vigilet,* refte quidem, nam pia
eE eius lententia,* huic loco aptd cogruens.Itaque vtrii
volueris carmen hoc quarto diIponasIoco,nam vtruque
concinnum cft*conucnicns,licet prius fu reftius.Et prae
fenshymnus quantum ad Tententiam fatis refpondethuic
hymno (uperius explicato. ChriEe qui lux es &dies.
CiN TBMroRH paschali:
j alius hymnus.
Vita fandorum ,decus angelorum:
Vita cuneorum pariter piorum. . ,
Cbrijieji^ui mortis moriens minilhrum
JEnuperajU.
3 Tu tuo latos famulos froph^o
Nunc in his ferua placidis diebus:
in (juihus facrum celebratur omnem
Pafcha per orbem.
3 Pafchaxquo uidor rediens ab imo,
cum multis alijs refurgens:
Ipfefufceptamfuper alta carnem ^ .
JfjiraUuajlL
4 Nunc in excelps dominus refulgens
£tfupra calos deus eleuatus:
Jnie uenturus homo iudicatus
Denup iudex.
f Corda tu furfum modo nofhra toUci
Quo patri dexter refides inalto.
Sttp.x.
liehrd.ii
t.Ctr.f»
£*0.u
lodtt.f
tS6 HYMNORVM
Nc rcfur^es fdcias in im4
PrxcipitttrL
6 Hoc pater teeum ^hoc idem facrath
Trxjiet amborum pie Chrifle flatus.
Cum quibus regnas deus unus omni
Jugiter xuo^Jtmen.
€[Pr«rens hymnus admodum fuauis & dulcilbnucearmi
ne fapphico atque adonic0 conflat. Habet enim in vno>
quoque verfu tria prima cirmina fapphica,& quartu ado
nicum. Celebrantur in eo prcconia gloriofaerefurre^o*
nis & afcennonis ChriiH in cxlum:dirigiturque ad ipfuni
oraiio,vt nobis gratiam refurgendi i morte peccati & cc
lellia defiderandt benignus elargiatur.
J f[A NN0TAT10NBS. In primo verfu. Qui moc
tismoriensrainidruroexuperadi.Minider monis eft dia
bolus:qui primis parentibus fraude circunuentis abdu*
Iit immortalitatis gloriam, & conditionem morulitatis in
tulitjde quo ait iapiens.Inuidia diaboli: mors iorrauitin
orbem terrarum. Et Paulus adHebrcos loquensdeChii
Ilo :dicit: Vt per mortem dedrueret eum:qui mortis habe»
batimperium. r ^Infecundo verlii. Saorum celebra»
tur omnem pafchaperorbem.Pafcha, «: neutri generi*
ed.Aufonius. Nos etenim primis fan£lu poll pafcha die»
bus.Et Paulus ad Corinthios.Etenim paicha nodrumi im
nolatus ell Chridus. Quod pland nomen hebrxom eil.
dc. traniituro (ignificat,vt!iis verbis tedatur Hieronymus.
Pafcha quod hebraice dicitur pha(e:non d paiTione vt ple
rique arbitrantur:fed i trandtu nominatur,eo quod ex»
terminator videns fanguinem in foribus Ifraelitarum :
pertranderit^nec percudent eos;£t Augudinus. A dilige
tioribus & ddo£loribus inuentum ed^quia pafcha hebrse»
um verbum ed,& non interpretatur palTionem fed tranii-
tum.Per padtonem enim tranfiuit Chridus d morte ad vi
tam,& fecit nobis viam credentibus in refnrreflione eius
vt tran(eamus& nos de morte ad vitam. Sic enim ipledo
minus ait.Qui verbum meum audit, & credit ei quimilie
me:habet vitam xternam, & in iudicium non venit : fed
tranfiet d morte in vitam.
In ter<
E X P O* Ut
®Tn tertio veiiu» Atque cum multis alijs refurgens. Il-
lis fcilicetzde quibus Matiharus feribit in euangelio. J^t
^ snotiumcnta aperta funt:& multa corpora fandiorum qui
dormierant furrexerunt.Et exeuntes de monumetis poil
refurredionem eius venerunt in fan£Iam ciuitatem:& ap
paroeruntmultis.Qj^amuis enim tempore mortis dc paf-
/ionisChriiti eorum monumenta fuerint aperta ;non ta-
men dicuntur refurrexifle nifi cum Chrifto refurgente, vt
ipiereuera fuerit primitiatrefurgentium. Et per anticipa-
tionem ilIud(quemadmodum fatpenumcro & multa alia
in (criptura ) i Matthato narratum eft in defcribenda
ChriiH palHone.
5 CIn quinto verfu. Quo pari dexter refides in alto.
Melius hic verbum refidcs:lcgitur:qua‘m participium rc-
i)dens,quoniam verbum nullum eft expreflum cui hoc
participium anne<ftatur:nifi qui velit fuljaudire vprbum
iubftantiuum es. Veriim fine fubintclleiftione.ri relides le •
f;atur:aperta eft & plana fententia. Melius idem eodem in
ocolegitur,patri dexter refidcs;qua'm patris dextrae re»
fides, vt aliqui habent libri. Quamuis enim vtrobique ea-
dem fit fentemiaiprior tamen orationis contextus multo
eft aptior, quandoquidem verbum refides, vix vnquam
cum datiuo poni folet: frequenter autem cura nominati-
uo adiundo.
In fexto verfii.Hoc pater tecum , hoc idem (acrat*.
Hoc loco poft,m,6naIem di£Iionis litera ponitur line col-
liftone vocalis, &hoc,neutri generis pronomen ; fit bre-
ue,quod vel rarum eft,aut nuquam fit ab authoribus. Id-
circo mallem carmen illud ita potius legi. Hoc pater tecu
limul&facratus.Nam hoc pa^o & metrum ipfum refte
fe habet: & lententia manet integra.
CIN ASCEN S IONE
t domini.
JEllum ttunc cclchrcymagnaq^ g4udi4
F Compellunt mmos carmina promere.
Cum Chriflus [dium fcandit ad arduun^
Cadorum pius arbiter.
X ConfceniitiuhilansUtusadfthcrd:
1 Sanda^
A
r
6t HYMNORVM
saniorum populus pr£dicat inclytum. • •
Concinit puriter angelicus chorus .
Vigoris horti gloriam.
3 Qfi* f^undens fuperos uincula uirtxerat:
T)onans terrigenis munera plurima.
JDifhidus rediens arbiter omnium:
Qui mitis modo tranf^t.
4 Oramus dominCiConMior inclyte:
Veuotos famulos refpice, protege.
Ne nos Vuor edax damonis ohruati
Demergat ucl in inferos
^ Vt cum fUmmiuoma nube reuerteris
Occulta hominum pandere iudicans:
Ne des fupplicia horrida noxijs.
Sed iuftis bona prmia.
6 ?r<fj}ahoc genitor optime maxime
Et tu nate dei CT bone fpiritus.
Jtegnans perpetuo fulgida trinitas
Per eunda pie fecula, ^men.
C Hymnus ifte ex arcIepiadxo& gliconico carmine c&>
iun£iis coalescit ac conflatur. Vnufquifqueenim verfuu
eiuSftria prima carmina habet arclepiadara:& quartn gil>
conicum.Qmd autem iit afclcpiadcuro carmen :(uperius
annotatum ed in explanatione ilHus hymni. Inuentor ru
tili dux bone luminis. Gliconicum autem vt pars quardit
aiclepiadati carminiS)& fola vnius choriambi prtetermif*
lions ab eo differens :primo loco habet fpondcunijfecnn-
' do choriambum^tertio vero &poiircmo iambum velpyr
rhichium.Verontamcn huiufce carminis lex & regulann
hoc hymno non fatis integre neque exaAdferuatur.Nam
plenfquein locis vocalis line collifione vocalem antecc
dit:& loco choriambi nunc vnus nunc alius ponitur pes
tetrafyllabus diuerfam d choriambo habens fyllabarum
quantitatem. Infuper loco fpnndei nonnunquam trochz^
us primo loco reponitur,vt fyllabarum meiifuram quan«
titai6fque callensifacild deprehendet. Hsc autem omma:
raiiooi
ElC P O. T<fj
ratlon! atque rcAac compontioni carminis, tum afclepia.
dan,tumgIiconici aciuerfantur. Celebratur aucem & prx-
dicatur in hoc hymno gloria dominica: afccnfionis atque
triamphus:& demum oratio ad Chriiiuin funditur, vtcu
fedieritad iudicandum ieculunl:nobis placidus fu, mitis
& benignus.
I Cannotationbs. In primo veffu. Scandit
adarduum. Id cft altnmrvtpoic fuper omnes cacics & ad
iedcm paternam. Ardu®enim:intcrdumalu»m , excclfum
ftiublime fignat.Onidius.Mons ibi verticibus petit .irdu
Dsaftra duobus. Arbiter aiiicm csEloriim hic dicitur Chri
fhis:quoniam a deo patre conihtutus eft i»dcx non folu
hominum, fed & angelorum rqiii csleflcs funt iticolx,ci-
oes & doroeOici. 2 £Infecudo verCu.Sanflorumpopu-
las prardicat inclytutn. Fopultis fandorum hic dicitur cas
tus ille venerandus antiquorum patrumrqui inferno lacu
edudi,dominum confcendentcmxthera comitati iiint,&
dignis laudibui profecuti, fecundum illud Pauli verburp.
Alcendens Chridus in altum, captiuam duxit captiuitate:
dedit dona hominibus. Et hoc ipfum etiam innuitur in ter
tioverfu prxfentis hymni:cum dicitur:qui icandens fiipe
ros vinenia vinxerat. Dirupit enim vincii!a:quibus anti-
qui patres erant obftridi in infcrno,&illaconfringcndo
quodammodo ea alligauit.impediuit enim & obllitit : ne
amplius vindos illos detinerent, & vinculorum in ipfos
munus & vfum exercerent,* ergo vincula vinxiffe dici-
tur Chrillus:ncut & captiultatem fandoru duxifle captt-
ui.j Q[[n tertio verfu. Donans terrigenis munera pluri
ma.Idiplum e(l quod modo ex beato Paulo addudumed.-
Deditdona hominibus. Sed qnxdonarinquics ilargafepi-
tiformis fpiritus charirmatatquxrcgrefTiis in cxlos diffu
dit abunde in totum orbem, fecundum illud propheticum
oraculum.Effuiidam de fpiritu meo fuper omnem came. lohel.i^
4 f[In quarto verfu. Ne nos liuoredax.Liuor pro inui-
dia, aptum habet epithctum edax. Nam fcipOim erodit &
confumit inuidiarcarpin];* carpitur vna;fuppliciumque
fijum efljVt canit Ouidius,qui & alio loco dicit. Qmd mi
hiliuoredax ignauos obijeis annos?
5 d In quinto verfu. Vt cum Eamiuoma nube reuerteris.
Nammiuomumtquod flammas euomir,(icut igniuomum
1 ij quod
,U4 HYMNORVM
quod ignem eru£lat.Qnpniam igitur clara &flammeae«
rit nubes illa in qua dominus veniet ad iudicium : redd
hic flammiuoma dicitur.Demi^m reuerteris verbum , in
eodem verfu politum: fecundum vocem pratlens e(l,ob
carminis exigentiam, (ignificationem tamen inteifigatur
Sc notionem nabere temporis futuri: quoniam quod ven«
turum ell enunciat.
N ASCEHSIONB D O M I H I:
I ad completorium.
1E\u nojlra redemptio, violor triumpho nohUi
*j€mor cr defiderium. ^/fd dextra patris refidens,^
Deus creator omnium: 4 Ipfa te cogat pietas: '
Homo in fine temporum : Vt mda noflra fuperes
z QU£ te uicit clementia Parcendo^ C2T uoti copotes
Vt ferres nofhra criminaf Nos tuo uultu faties.
Crudelem mortem patiens 5 Tu eflo nofhru gaudium
Vt nos i morte tolleres. Qjui es futurus praemium.
3 Inferni clauflra penetras Sit noflra in te gloria:
Tuos captiuos redimens. Pereunda femper fecula.
Iambicum dimetrum videtur huius hymni carmen:(ed
regulam ipfius ac pedes nequaquam accurate' obfertiat.
Nam & fpondeum in lecundo loco, & trocheum in om-
nibus palTtm recipit fedibus:quod huius metri genus om-
nino repudiat.Laudatur in eo mira ChriHi benignitas :
qubd natus pro nobis fuerit, & mortem palTus,qubd ad
inferna defeenderit ;refurrexerit i mortuisj&czlosre-
petiuerit, qud vtnosdemiim perducat: enixd oramus,
I Cannotationes. In primo verfu, Homo in
fine temporum. Finem temporum vocat author fextam
mundi xtatem: cui non cft artas alia in hoc mundi Aatu
fucceir«ra.Nam feptiroa artas : in mundi confummatione
adueniet.Elligiturhuius mundans fubliftentix ac con.
ditionis poftrema ea stat :in aua Chriftus alTumplit hu-
mans carnis fubHantiam,& idcirco in nomlTimis dieb*ve
nilTe perhibetur.
2 CEIn fecundo verfu. Vt ferret noftra crimina. Ferres^
portares, deferres, &fuper te tolleres.Nam vtait Efaia»
de ChriHo. Vere languores noUros iplc tulit:& uilirmita
CCS
E X P O. itff
tesno(lnsip(eportauit.£t beatus Petrus Je eodem.
Q^i peccata noflra In corpore fuopertulitfuper lignum, E_/i.
cuiusliuorefanati fumus.
4 Cio quarto verfu.Vt mala noftra fuperes parcendo.
Comdeus ipfe pro fua benignitate dimittit nobis peccata
ian commiiTattunc malanofira parcendo fuperat. Nam
maior eft eius in nos miferatiotquam peccatorum nolho-
nafit grauitas & padus.Prxual^tque tunc illius miieri-
cordii nodrx culpx,eflFtcati6rque eft vt nos (aluet,quim
ftperniciofa culpa vt nos damnet,
f Cln quinto vcrfu.Qni es futurus prxmium.Hic futu-
ros in mafculino gener»legendu eftrvt referatur ad pro-
nomen qui non futurum, in neutro generetvt legunt no-
nulli:ordinantesip(um cum nomine iequente,prxmium.
Nana huiufmodi participia fafius, futurus & coniimilia,
duobus interie^a nominibus verbo fubdantiuo c6nexis:
refpondere debent & conuenire priori fubilantiuotvt a-
quacd fa&a vinum ;non fadfum .
f[lN ASCENSIONE DOMINX:
A
ad vefperas
£tern^ rex alti fi- geli
me: Verfa uice mortalium.
H edcmptar CT Culpat caro, purgat caro:
dclium:
Quo mors foluta deperit:
Datur triumphus gratia:
2 Scandens tribunal dex-
tera
Pittrisipotejias omnium
CoUataef Jefus calituSy
Qua non erat humanitus.
Regnat deus dei caro.
5 Tu Chrifie nojlrum
gaudium:
Manens olympo praditu.
Mundi regis qui fabrica:
Mundana uincens gaudia.
6 Hinc te precantes qua-
fumus :
VI trinareru machina Ignofce culpis omnibus.
CalefHum,terrefhrium Et corda furfum fubleua:
Et infernorum condita:
Flebant genu iam fuhdita.
4 Tremunt uidentes an-
lAd te fu^na gratia :
7 Vteu fubente caperis
Clarere nube iudicis:
t lij poenas
r
us H Y M N O R V M
Pceiw rcpcUds deUut QJi.iit[cendilUdd£ther4»
Jitddas coronds perdius. Cti putre C7 fan^o fpiritU
8 Gloria tibi domine: In fepiterna fecula, iime,
Prc(en« hymnus carminis iambici dimetri pedes & lo-
cos exa^J completfque feruacprxeer id quod in quarto
fecundi vsrfiis carmine pyrrhichius in fecundo loco poni
«ur pro iambo. Ofiauus item vcrfus.-huius carminis lege
non feniatrfed folum fyllabarum numerum. Verum is pro
more ecdefiallico adiediiius e(l ad gratiarum aftionec
cxoluendasineqoc in eandem cum prarcedentibus fortem
numerari dcbet.Celcbratur in eo egrcgijs praeconijt glo
nofa Chridi afccnHo, qua fuper omnes caelos exaltatus:
nunc fedet ad dextram patris. Angelicorum etiam (piritU'
um venci abunda admiratio dei'cribitur:qua obdupueriit
humanam in Chrillo natura fuper omnia fubliroari. De-
mu fuppicx ad (piiim fit oratio: vt in die iudicij nos in elc
florum fortem afeifeat & «ternx glori* corona adornet.
I flTANNoTATioNHs.In primo verfu. Quo mors
follita dcpcrit.Soliua :reroluta,denru£la,ptflliIdata. Sol-
uere enim interdum dedrucre (ignat,vt legem fuluere d|
citur qui eam violat Mortem vero per Chridum foluen-
^ dam pr*dixcratpropIicta:in illius perfona ita loquens;
Ofe.iJ. Ero mors tua 6 morsrquod fand per paflTionera.rcfurre-
flioncni & arceiilionem ipfius completum tunc tri-
umphus grati* datu$:quonia gratia & veritas per lefiim
Chridum faila,turainligni vic'ioria triuphauit de hofte
antiquorde cuius potedate.fola dei mifericordia liberati
fumus.Nocnimcx operibus iuftiti* qu* fecimus nos fed
fecundum mifcricordiam fuam faluosnos fecit. 2 flln (e
eundo verfu. Scandetis tribunal dexter* . Intclligendum
ibi cd verbum fubftantiuumfecund*per(bn*:quod refe-
ratur ad vocatiuum in prxccdente verfu pofitum hoc mo
do,0 Chride rex «terne, tu cs fcandes tribunal & folium
glori^ patris Quod autem deinde ait author in eodemver
fu.omniupotedatcedcipfi Icfu collatl.fumptu eft exilio
verbo Chridi apud Matthxum.pod rcfiirrcdionc &pau
WsitA.aS. lo ante .aicenfionemdiiio. Data ed mihi omnis poted*
inesio &in tcrra.Ethuiufmodipotcftascollata eft Chri
(I9 fecundum humanpm naturam(quandoquidc fecundu
deuateni
E X P O.
deitateaaieamhabetabffterno)cxIitus:})oc eft H cz\o &
d deo patre, non autem humanituszHue ab homine» Nam
illam rniaerforum autboritatero & virtutem, non ab ho-
minibui accepit Chrinus,fed ^ Tolo deo. 3 flln tertio
'ver/u.fie^ani genu iam Aibdita . Idex beatilTimo Paulo
de/umptum eft:iic ad Philippenfes fcribcnic. Propterea Phili,*,
exaltauit illum deus:& donauit illi nomen quod ell fupcr
Offlne nomen, vt in nomine lefu omne genu fleftatur: eas
Jefiiom,terreftrium & infernorum, & omnis lingua conii,
teator quia dominus lefus Chrillus in gloria elldei patris
4 CIn quarto vcrfu.Tremunt videntes angeli. Tremut;
cum tremore reuerentur& venerantur Chridum, dicen.
tes cum admiratione quod apud Efaiam feribitur. Qms
eftide qui venit de £dom:tin£lis vedibus de Bofra?&
inpfalmo vicelimotertio habetur . Qu^isedide rex g1o> P/a/.a}*
riciEt tunc pland verfa ed fors atque conditio mortaliu,
nam prius humana natura: & naturali fua conditione &
peccati deprelTione longcUnfra angelicam naturam fue.
ratcondltuta.In Chrido verb, eadem fuper omnes ange-
lorum choros exaltata edi& ad dei patris dextram collo
cata, atque ab angelis merito adorata. Et hzc mutatio dex
traeexcel(i:deinde clarius explicatur per ea quae hic fub-
iungumur.Nam caro Adz culpam induxit:Chridi autem
caro nos ^ peccatis purgat.Infupcripfa dei caro, regnat
deus.NamiplaCliridihumanitasnon abfolutc? conlide>
rata,ied vt deitati vnita,verc deus ed:nomina illa abdra-
^a pro cocretis fumcdo:ad hunc fenfum, quod ip(e Chri
ilus veros homo regnat deus. Nempe fumenda cil illa lo-
cutio(^vt ita dizerim^tranfitiuatCaro dei :loco intrandtiu^
& identitatem defignantisrcaro quz ed deus, id ed homo
deus.Ettunc enunciandt ratio, dataque propodtio , nulli
patet fallltatiscalumniz. 3 d In quinto verfu . Manens
olympo przditum«Przditum:ornatum,hohoratum,fubU
matum. Petimus autem hoc loco vt iplb Chridus nodru
£tcz1ede gaudium,rupernumdabile& perpetuum :vin-
catque in nobis mundana gaudia, tranfitoria , euanida Sc
occidua:illorum aSe£luum & delideria in nobis extingue
do. 7 ([In feptimo vcrfu.Vt cum rubente coeperis.
Rubente:roicante,&rutilz flammz Ipeciero prz le fer£*
le, atque ignefeente.
I iiij I M
ta HYMNORVM
IM DIE PENTECOSTES.’
VEni creator fpitit^: Infirma nofiri corporis
Metes tuorii vifitu Virtute firmans perpeti.
Imple fupna gratia 5 Uoflem repellas logius:
Q«c tu creafii peShra. Pacemcp dones protinus.
1 Qui paraclitus diceris: DuShreficteprxuio
Bonum dei altifiimi: Vitemus omne noxium.
JFonsviuus, ignis ycharitaSy 6 Per te [ciam^ da patre:
£t fpiritalis vn^lio. Nofcamus atque filium
3 Tu feptiformis munere: TeUriufque fpiritum
Dcxfrjc dei tu digitus. Credamus omni tempore.
Tu rite promijjum patris: 7 Sit laus patri cum filioz
Sermone ditans guttura. S an(h fimul paracUto.
4 iXccende lumefenfibus Nohifq; mittat filius
Jnfunde amorem cordih^. Chori fma S. fpirit^../ftne.
C Hymnus ide, carminis iambici dimetri legibus conci-
ne-& aptccontinctur.IneoHtpia lan£Ii (piritusinuoca-
tio:vt corda nodra donis fua; gratia: impleat .Varia eius
nomina quibus in facris nuncupatur eloquiis explican-
tur:& demCim ad eunde iit fupIicaiio,vt nobis lumen gra-
tis fux & igne fan£Ii amoris immittat , quo fuccedamur.
I flANNOTATioNE s.Inprimo verfu.Q^attu cre
adi pe£Iora. Quod fpiritus fandus humana pedora,id eft
P/4/.I03. corda & animas creet:quandoquidem deus ed, cuius pro*
priu ed creare, vt odendit pfalm* cum ait. Emitte fpiritu
Job j3 tuum & creabuntur, & renouabis facie terrat.Et lob.Spi.
ritus domini fectt me, & fpiraculum omnipotentis viuifi*
t.Ccr.i. cauitme. 2 f[In fecundo verfu. Qui paraclitus diceris.
Multa hic ordine quodam ponuntur nomina,quibus ipi-
ritus fandus in facra feriptura exprimitur . Dicitur (and
primo parachtus,id ed,confoIator & aduocatus.Eft enim
deus totius confolationis qui confolatur nos in omm' tri.
bulatione nodra.Et Paulus ad Romanos fcribes,ait. Iple
Ipiriiuspodulatpro nobis gemitibus inenarrabilibus. Se
K«m4,S cudo dicitur donum dei aIti(simi,quod ex gratuita boni-
tate
EXPO. 1^9
cate faa diffundit in orbem:vt per propbeta prxJixerat.
Effundam de (piritu meo fuper omnem carne.Tertio fan
dutipiritus dicitur fons viuus,vtapud loannem. Aqua
qoiego dabo ei:fiet in eo fons aqu^ (aliencis in vita xter
sam.Et iterum qui credit in me((icut dicit fcriptura)flu>
iiiiaade ventre eius Huent aqux viux. Hoc autem dixit loan.i
deipiritu,inquit,quem accepturi erant. Quarto dicitur loan.4.
igni$:vtapud Luca. Igne veni mittere in terram ; & quid loan.j
TOfonid vcaccendatur;Quintocharitas:vtcumaitIoan Luc.it
oes in epiftola. Deus cbaritas eft & qui manet in chariu ulaan,^.
tCfin deo nanet,& deus in eo.Sexto nuncupatur hic fpU
ritus lanffus : rpiritualis vn£fio,vt apud loannem in ea>
dem epiffola. Sed vos vnftionc habetis a fanffis, &no' i.loan,2
ftis omnia. EtrurHj.Sed (icut vn£fio eius docet vosde o>
mnibus. j €E In tertio verfu. Tu Teptiforrois munere
alia hoc loco fpiritu fan£f i propria hic explicantur attri«
buu. Quorum primum eff,quodfeptiformis eft, atq^fe-
ptemplici munere clarus, quonia feptem funt eius dona,
lapientia,inteIIedfus,con(ilium, fortitudo, pietas, (cien-
tia,timor damini. Secundo dicitur digitus dextrae dei, vt Exe.js
tn exodo legitur MoyfesportafTe de monte duas tabulas Lwr4.11
tofftmonij lapideas, feriptas digito dei. Et in euagelio re>
fpondilTe perhibetur dominus calumniatibuspharifzis.
Porrd fiin digito dei eiicio dxmonia: profcftd peruenic
in vos regnum dei.Tertio dicitur fpiritus fanfbus promif
fum patrisrquoniam promilit dominus dilcipulis, illum a
patre in ipfos mittendum, apud loannem capite decimo*
quarto & duobus (equentibus.Proinde in aflis apoffolo
rum legitur dominus prxcepilTe difbipulisfuis. Ab Hie*
roiblymis nedifcederent,red expeftarent promifsionem
patrisiquam audiffis,inquit,peros meu. (^arto dicitur
idem fpiritus ditare guttura Termone: quoniam difcipulis
varia diffribuit genera linguarum , quemadmodum a£fa
fellantur apollolorum. Repleti,inquit Lucas, funt omnes
ipiritu fando, & coeperunt loqui variis hnguis: prout fpi
ritus landusdabateloquiillis.Porrdhocin loco promif
(um in nominatiuo cafu legendum eflrquod rubilatiuum
iit neutri generis, ordinatum cum genitiuo patris, no au-
tem promilTo diccdum in ablatiuo cafu : quod (it adicdi*
uuiB ablatiui cafusianncxum nomini fubffatiuo Termone
vt
I
F
G4i4.4.
170 HYMNORVM
▼tleeunt nonnulli, nam non promptum edet oflendere, .
qu6a fpiritus fandus impleat ora loquentium Termone
parris promidb. Neque tam apta & quadris (vt opinor')
e.d hxcfententla, quando quidem no fatis condat quis fle
ille (ermo patris promimus. 4 CE ^n quarto verfu. Virtute
firmans perpeti. Vt prius in vno hymnorum de natiuitate
domini(vbi duo podrema huius verfus carmina omnino
eodem contextu di(ponuntur')didum ed, potius hic per«
peti legendum ed,in ablatiuo lingulari, qui referatur ad
fubdantiuum virtute, quam perpetim aduerbiura, vt ferd
legut omnes. Nam venudius fubdantiuu illud exornator
ibi adicdiuo,quam participium aduerbio,& nngniHcan-
tiored lententia. 6 Cflnlcxto verlu.Te vtriufque lpirt«
tum. Spiritus fand* dicitur vtriufque vt puta patris &. fi-
li j fpiritus, quonia ab vtroque inefabilitcr procedit. Pro-
inde in facris Iiteris,nunc patris, nunc filij fpiritus nuncu-
pacur,yt apud Matthaeum. Non enim vos edis qui loqui-
mini,fed fpiritus patris vedri qui loquitur in vobis. Et a-
pud Faulum.Qupniam autem edis filij dei, milit deus ^i-
ritu filij fui clamante in corda vedra.abba pater. 7 C[ fn
feptimo verfu.Charifma.S. fpiritus Charifina.donu l?ue
mun* gratuitu. Et quonia mun* fua dona fpirii* S.ex fbla
bonitaie & benignitate fua difundit: ea re£Vc charifmata
dicuntur,qu3capud Elaiam ita explicantur. Etrequtefeie
Tup eu fpiritus domini/piritus lapictiac & intelledus,lpl-
ritus confilij«Sf fortitudinis ,lpiritusfcientiz & pietatis,
& replebit eum fpirii* timoris domini. Ecce feptiformen
munere Ipiritum.
CIN DIE PENTECOSTES;
alius hymnus.
BJE4dnoUsgaudid
Anni reduxit orhita
Cufpirit^ paracUt^.
Bjfulfit in difdpulos.
^ Ignis vibrante lumine
JJngnt^ figuram detulit:
yerbis vt effient proflui,
£t charitate feruidi,
3 linguis loquuturommu:
Turbe pauent gentilium.
Multo maderedeputant:
Quot fpiritus repleuerat.
4 patrata f ut 1i£c myjlice
Pafeba peraHo tempore:
Sacro
E X P o.
*7«
Siero dierum numero
QSP lege fit remif^o.
Largire donafpirittu:
6 Dudufacrata pexiora
5 Te tiunc deus piifiime. T ua replefii gratia :
Vultu precamur cernuo: Dimitte nunc peccamina,
iBapfanobis caelitus Et da quieta tepora, jfme.
Curtnen iambicum dimetrum boc in hymno integrd &
accurate obCeruatur,rmgulis pedibus in fua fede vt res i-
pfiefHagitat vbiqueeonditutis. Commemoratur in illo
nyfteriadiei peniecoAes‘.obfan£Vi ipiritusmifsionemin
forma ignis & linguarum, & apodoloru in variis linguis
Ercdicationem celebratifsime.Oraturque deusivt & no-
is{acratlfsima fui fpiritus dona benignicer infundat.
I C A K N o T A T I o N H s.In primo verfu.Annire-
duxit orbita. Vocant orbitam authores viam rotis curuu
reuolutis flgnata-D atque protritam:qux longo tra^u in
redum porrigitur : & ;quo inter le fpacio vna ab altera
femper aifpelcitur. Hic autem per quandam tranflaiione
pro curriculo &reuolutione temporis fumitur, quod ea
continuo cadi rotatu, perpetua vertigine iugii^ue circun-
glratione peragatur, z G In fecudo verfu. Ignis vibran
te lumine. Hoc loco ignis, nominatiuicaius efl,&cu ver*
bo detulit ordinatur.Dicitur autem ignis ipfe detuIiOe fi*
gura linguztquoniam in hac fpiritus fan^i mifiione ap«
paruerunt difcipulis difpartitz lingux tanquam ignis, (e*
dit^uefijpra fiogulos eorum. Linguarum quidem figura;
donum linguarum illis datum infinuabat, ignis vero: fer*
uoremcharitatis ingentem, eorum cordibus fuccenfum.
SC In tertio verfu. Mufio madere deputant.Mu(lum,vi
num nouum & necdum fatis digefium atque excoflum:
&ideo facile inducens ebrietatem ob vaporulentiam fi ^
immoderatius fgmatur.Vt autem facra a6luumapo(lolo*
rum narrathifioria: nonnulli audientes apofiolos variis
linguis loquentes diulna myfieria, dixerunt eos vino ob*
rutos ede ac ebrios. 4 C[ In quarto verfu.Deno dierum
circulo. Pera£lafiint, inquit, haec facra mifsionis ipiritus
ian^i myfieria : pofiquam pafchale tempus traniafVu efi
denaria dierum rcuolutionc quinquies facla, dicfcilicet
quinquagefimo poil dic pafchz. Secundu que quide nu * ,
sneru quinqupgefinium:io antiqualege fiel^tdcbitorum
icru|*
tjt HYMNORVM
{crauioruin,contra£luumque remifsio,<S!: vendicabantuf
omnia in libertatem ob annum iubileum:qi)inquagelimo
/emperannoexdiuinainflitutioneiunimi obfcruan. Ita
&in hoc Pacro quinquagenario dierum numero, in quo
milTus efl fpiritus PanAiis: obtinetur peccatoru rcmifsio,
&pri(lina Ppiric* libertas, aiqi reditus in pofTersion3 an«
tiquam cxledis regni, quinimmo & in lupernam patriam
conceditur nobis regrefTus ab ea exulamibus.
5 €T In quinto verPu.lllapfj nobis cziitus. Oatiuus iHe
nobis:cum verbo largire ordinari dcbst non autem cum
participatio illapfa.Nam fidona fandi Ppiriius for't no<
bisillapPainon vtique expetendum elT*t vt deus ilia no*
bis elargiretur, quandoquidem ia adedent. Intelligarnus
ergodona illapfa atq;infuPa apudo'is, in die petecodes.
6 iE In texto verfu. Dudum facraia pedura. P-irucula
dudum,apud probatos authores: tempus przteritu haud
inultum didans a' przfcnti Hgnat, hic autem fumuur pro
quondam vel olim.Nam id nobis (ignattempustquo fpi*
ritus fandus in facra apodorum corda midTus ed,quod Gi
n^magno interuallo d przfenti nobis temporedidar.
DE SANCTO SPIRITV:
alius hymnus.
vAm Chriflui ajhra aj~ 4 De pjtris ergo lumine
Decorat igni aduenit:
Qui fida ChrifU pexiora
Cidore verbi compleat»
5 Jmplcta gaudet vi fcera
fanho ^irttu:
Icenderat
Regreffut vnde Vene-
rat:
Promijfum patris munere
Sandum daturus fpiritu,
X Solenis vrgebat dies: Voces diucr fas intonant
Quo myflicofiptemplici Fantur dei magnalia .
Orbis uolutus fepties
Signat beata tempora.
3 Da hora cuneis tertia
Repente mundus intomU:
Ortmtibus apojloUs
Deum venife nundat.
6 £x omni gente cogniti
CriCcis, Latinis, Barbaris:
Cundisq^ 'admirantibus.
Linguis loquuntur omniS.
7 ladjea tunc incredula
Vefana toruo fpintu:
Rudxre
RU(ffew m(ii crdpaUm Occurrit, (y' docet Pdrtus:
Chrifh cocrcpat. Falfa profari perfidos
8 Sedfignss CT uirtutiV lobelis tejlmonio.
Non omnino integr«5 carminis iambici dimetri legem
^regulam obferuat hichymnus:qu6d in anterioribus lo
cupvrriiichium nonnunquam recipiat, fecundo etia Io<
co/pondeum, & nonnunqua trochaeum pro fpondeo aut
iambo admittat. Rereruncur in eo facra mifsionis ipirl-
luj ianc'li myfteria,* famflx illius folennitatis facramen
M:quae clifFuliiisin fecundo capite aftuum apodoloruna
enarrantur : coque cx loco requirenda funt , neque hic
amplius repetenda.
if[ ANNoTATioMBs.In primo verfu.Promil^
fum parris munere. Ita hoc loco legendum e(l:vt parti-
cipium promiiTuro accufatiuicafus referatur ad fpiritum,
quipromilTus eilapoflolis quod eis mitti debeat gratui*
todei patris munereteum ipfis dixit filius. £go rogabo * '
patrem, & alium paraclitum dabit vobis, Etiterum para-
clitus autem fpintus fanAusiquem mittet pater in nomi-
ne meo. Etrurfum.Cum veneritparacIit*:qucego mit-
tam vobis a patre. 2 CE In fecundo verfu.Solennis vr-
gebatdies. Vrgcbat:inflabat,imminebat, atque propin-
auabat.Et de die pentecoftes loquiturtqui beata quidem
/ignar tepora legillationis faft* quinquageilmodie poft £«ai,rA
egre/Tum filiorum Ifrael de AEgypto. plane legis ^
datio Jn m6te Sinaycerat figura & imago miisionis fpiri-
tus (an^i, & promulgationis legis euangelice hodierno
die incepte. Signat item ille dies pentecofles beata tem-
pora anni iubileuquinquagefimo quoque anno celebra-^,
ti apud ludeos, quinimmo & quietis perpetue in celo:
per annum illum iubileum (qui fpiritualiter a nobis ob-
ieruatur)lignificate. Illo autem die myftico (acraque fi-
gnante myiteria,& feptemplici,id feptem vicibus replica
totorbisipfe celedis reuolutus fepties,infinuat5: figni-
ficat (aerata tempora fefii pentecofles. Nam fi feptenariu
dierum numerum infeipfum duxeris: conficiuntur qua-
draginta nouero dies, quadratus numerus & perfeflionit
inder. Qmbus fi addatur vnitas, vc confummatrix db
coropleciaa ipfius perfedlionis: protinus confurgit quin-
quagenarius
r
'^74 hyMNORVM
quagenarlus numerus, facramento itiirstonis l^nAKpiri-
tusconfecratus & dedicatus. Et hoc ipfum myfterium in-
nuitur in Leuitico,vbi adieieno palchteiubenturnunae
. rari feptemhebdomadx plene vfque ad altera diem eir-
pletionis hebdomade feptime, id eft quinquaginta dies:
& tunc conplcntur dies pciccoftes. Quocirca planum eft
inter pafcha & pentecoften, orbem & circulum fepte die-
rum nue hebdomadam, fepties voluitv t hic dicit verfus.
4 C In quarto verfu.Calore verbi compleat.Non hic
compleuit legendum c(I: vt ferd omnes habet libri. Nam
trocheus tunc quartum occuparet locum, quod non ad*
mittit huius carminis ratio, feu compleat dicendu, vt pyr
rhichius carmen claudat. Ita in quinto verfu, afflata fan-
&0 fpiritu legendum eft, vt iambos fecundu obtineat lo*
cum,& non afflatu fanAi fpiritus: fleut aliqui habent li-
bri. ^ In quinto verfu. Fantur dei magnalia. Id vo-
cabulum magnalia, in facre feriptur^ vfti receptum, apud
fecularis literature authoresnonvfurpatur. Significat
autem magna myftena (lux mirabilia opera, qu^arduum
& fublime quiddam pr^ fc ferunt, vt eft facramentum in-
carnationis domini, pafsionis eius.refurreflionis, afeea-
flonis,& condroilia miceptx difpenfationis camis opera.
^ ftE In fexto verfu. Ex omni gente cogniti . SubintelU-
ge,apoftoIi (iuedifcipuli Chrifti,namdeipnshic fit fer*
. ino, quifandcognitiiuntperintclligentiam fermonisft
lingux,fiue itelle^i & Grxcis,& Latinis, & B.arbaris.Na
vnufquifque lingua fua audiebat illos loquentes. 7 ftTIn
leptimo verfu. RuAare mufti crapula. Ruf^arc eft ex in-
teriori plenitudine ru^um ore fubinde emittere,accufa-
tiudmquepoftulatidcot eru£hire fuum copodtum- Virgi
lius. Saniem eruflans & fruftra, cruento per fomnum co
mixta mero.Quare crapulam hic legendum efttnon cra-
pula.Tn code verfu. C6crepat:dmul increpat, redarguit,
obie£lat. Alumnos Chrifti,apoftolos &difcipulos,eius(a
lutari do£Vrina & miraculorum contuitu mirificd enutri-
tos ac educatos. 8 CE In odlauo verfu. Iohelis teftimo-
nio.Confutauitbeatus Petrus illorum improbitatem:qui
ebrietati imputarunt & afcripferunt illam in apoftoiis lin
AAf.a guarum diuerdtatem. Et dmul ex Iohelis prophetx vati-
Johe/.2 cinio oftendit completam tunc efle fanAi4>iritus effudo-
neot
E X P O. 175
nem Inhominestquam Oiulto ante tepore idem propheta
Srxnuncuaerat,atque ex huiufmodi fpiritus fan^li dono
ecbrauitillam linguarum varietatem prouenilTe. Quas
omaia et (ermone beati Petri ad ludatos habito in (ecun
do capite a£(um apofto1orum:diIucida funt &perfpicua.
AD VESPERAS, I N DIE SANCTO
I pentccoftes; hymnus.
ALm4 choria domini nuc p4n^<a nomina fitmL
z Me{^iaf,fotheryemmanucl,f4iaoth,adonai.
^ unigenitufyuiajuita^manutjfomoufion.
4 Principium, primogenitut/dpientla,uirtut.
j Mpha^caput, finisti fimul uocitatur v eft o>.
6 Fons cr origo honi,paraclitus ac mediator.
7 AgnuSy ouis,uitului,f ?rpens,aries,leOyUermis.
8 Os,uerbum,f^!endor,folygloria,lux cr imago,
Panis,flos,uitis,monsJanua,petra,lapisqi.
1 0 Angelus CT f oonfus,pa(lorq; propheta facerdos.
II Atbanatos^Kirios,theos pantocratonnifus,
X 1 Saluificet nos: fit cui fecla per omnia doxa. Arnen.
Modulationem heroici carminis fiue hexametri perfb»
nat hic hymn*,monocolos ac vniformts:eius tamc lege &
regulam non ad amuisim feruat, immb plerifque in locis
ab ea dilcedit : quemadmodum artem componendorum
carminum tenens ac callens, diiudicare facile? poteil.Pla*
num e(l enim fecunda fyllabam diflionis ynigenitus cor-
ripi debere, & poftremamdidfionis manus : quoniam in
nominandi caiu ponitur, vtraquetamen:hic producitur.
Et diflionis paraclitus , fecunda fyllaba breuis e(l & ter-
tia longa, ediuerfd tamen hic obferuatum efl. Conti-
net autem pratfens hymnus comptura nomina primo he-
braica, deinde latina & podremiim Grxea, quibus ipfe
dei filius & propter diuinitatis fux maieflatem & propter
alfumptam humanitatem in facris literis denominatus in-
uenitur. Illa tamen nomina qux eidem ratione deita •
tis conueniunt , non lingularem perfonx proprietatem
fed naturam atque fubHantiam refpicientia : & patri &
fpiritui lanfto eiuldem cum blio efleotiK» funt etiam
communia.
IcM.t
104O.4
i«0« z
l04».4
E/4..7
}Aanh.i
l.fdU.6
Hierf.it
Ijet.6
Tuiith.lff
hymnorvm
communia. Et decantatur hic hymnus ad vfiim infignlt
eccle/te Parifienfii.indic fanfto pctccoftesad vefpcras:
ob foecundam diuinorum nominum multiplicitatem pr^«
clarus admodum, & dignus qui exteris inferatur:& er fa
erarum literarum tcfHmonio aliquantam lucem accipiat.
Nonnulli fane hanc diuinam laudem inter profas collo-
cant:profam<!^ue vocantrfed quoniam prxicr proiaru mo
rc carmine cotexiturrmaluiipfam inter hymnos ponere,
s fEANHOTATiONBS. In fecundo Terrii.Mcfsias,
Sother,Emmanuel. Quinque filij dei nomina,verfu$iile
compIeftitur,hoc ordine digeila.Mefsias.id eftChriflus,
fiuevnftus,efFufarpiritus fadti largitate, prx confortib*
&participibusfuis .Vtapud loanc:beatus Andreasad Si
mone fratre fuu aitlnuenimus Mefsia,quod cft interpre-
tatum Chriftus. Et mulier Samaritana, ad dominum no»
llru. Scio quia Mefsias vcnir.qui dicitur Chriftut. So-
ther Grxeum nomen, latinefaluator interpretatur : quo
nomine Chriftus in euangelio fxpius appellatur, vt in il-
lo angeli ad padores prxeonio. Natus ed vobis hodie (al
uator,quied Chridus dominus in ciuitate Dauid, &in
eaSamaritanorum confcfsione.Ipfi audiuimus & feimus:
quia hic cd verd faluator mundi. Emmanuel, interpreta-
tur nobifeum deus. Efaias.Ecce virgo concipiet & pariet
filium, & vocabitur nome eius Emmanuel,cuius quidem
nominis interpretationem explicat Matihxus, odendens
in racratifsima virgine. Maria Elio dei foeta, completum
ede illud Efaix oraculum,cum ait.Hoc autem totum fa-
Aum ed,vt adimpleretur quod di^m ed a domino; per
prophetam diectem. Ecce virgo in vtero habebit Elium,
& vocabitur nomen eius Emmanuel, quod ed interpre-
tatum nobifeum, deus. Sabaoth hebr^um nomen,idem fi-
gniEcat ficut exercituum fiue virtutum atque militic cae-
ledis. Efaias.Sandfus, fandius, fan^fus : dominus deusla-
baoth,Eue exercituum, vt habet nodra tradudlio. E t H ie
remias.Tu aute domine fabaoth,qui iudicas iudd & pro-
bas renes & corda:videam vltioncm tuam ex eis. Adonai
hebrxum nomen,vniuerforum dominum Egnat,& quan
dam pluralitatis ratione cu Engularitate & vnitateinH-
nuatjinterpretaturq; dominus, vt in Exodo: dominus ad
Moyfen.Et nome meum adonai, non indicaui eis. £t Iu-
E X P O* 177
h fuo cantico. Adonai donrine, magnus es (u, & pr«-
claru$iaTirtute,& que Hiperare nemo poteil. j €[ In
teniOTcrfu.Et vnigcnitus,via,vita. Hicctia vcrfusrquin lo4n.i
qoc dei nomina proponit, hoc ordine. Vnigcnitus.Ioan- lo«».i4
Wt.Ervidimus gloriam eius:gtoria quafi vnigeniti a pa-
®fc.fturfom idem. Vnigenitus qui cft in finu patris : ipic
«narrauit.V«a,vita,Apud loannem, dominus ad difcipu-
ios Cios. Ego fum via, veritas, & vita. Nemo venit ad pa- loan.ti
**;eni:nifi per me.Et idem ad Marthaforore Mariae. Ego
ibm refurrcftio,& vita. Qni credit in me.ctia fi mortuus
fuerit, viuct. Et omnis qui viuic & credit in mc, non mo- *
rieturin actcmu.Manus. Propheta inpfalmo Emitte ma-
num tuam de alto, id cft tuum filium de citcclfo cslorum Vfal,\^%
habttaculotadfufcipicdam humana: carnis fnbftantiam,
Etdominus apud Eiaiam, Manus quoque mea fundauit
tcrram,Eihenirafilius:virtusnatiuapatrisaetcrni,&ma-
nos nomine: vim operatricem explic.ire folemus. Ho-
Woofion nomen grsecum: latine dicitur confubflamialis, . ;
qudd vfiaapud Graecos:fubftantiam fignificet, & particu
la gratea homo, in compofitione idem fignat: quod apud
latinos particula con. Et illud fili j dei nomen eft;quod
contra Arrianam impietatem ecclefia catholica illivcrd
&jp8 afcribittcom in fymbolo N iceno confitetur ipfum
cDc genitum nonfawlum,confubftaiialem patri, quod &
exfacro deducitur cuangelico:vbi Chriftus fugdiuinita-
tislacramentum aperiens dicit. Ego & pater vnu fumus, Jpan.jo
idcftvniusfic ctomemfubftamiaefitje iiarorx. 4 fl In * ■
quarto verfu;Principiu, primogenitus. Hic verfus, qua- ;
tuor fihj dei nomina exprimit: hoc ordine. Principium:
quoniam omnium rerum efFeftrix caufa & author. Apud
loannem cum interrogaftent Chriftura ludari.Tu qui es? g
relpondit eis. Principium, qiri & loquo!t'vobis.Et cum di,Q,„,’ j
cit Moyfes in exordio Genefeos. In principio creauit ^ '
dens carlum & terram, n6nulligraues authores id ita ex«
ponunt. In princiotid eft in filio. Primogenitus dicitur
filius dei;quoniam ante omne creaturam immo ab a*ter-
no eft genitus, ex fubftantia patris, vt in toto genitoni nu
mero nihil cio.s genituram anteceflerifimmo cius gene-
ratio omnem aliam praucnerit generationem, quemad-
modum diuina fapietta apud ecclefiafticum teftatur.Ego ,
m
ex
ColfftX
f/J.ioi
Afics.x
Apoc.zi
Aj>0C.12
Vf-il. l\t
Bpltf.t
CbIo/s
178 HYMNORVM
ex ore a1fi(iiiniprcx!iui:primogenita ante omnem crea V
coram, Et Paulus ad CoIo(Ten(e$ fcribens ait. Qm efVims
go dei inuifibilis, primogenitus omnis creaturx. S apien
tia,virius. Vtrunque nomen fimul attribuit Paulus Chri
fto: cum icribit. ipfis autem vocatis ludxts atque Gr«*
cis: Chriftum dei virtutem & dei fapientiam. Et cum di-
cit propheta in pfalmo. Omnia in fapientia feciili, ple •
rique ita interpretantur, id e(l in filio, qui e(l fapientia pa
eris. Illud item angeliverbum ad (acrofan£lanv virgine,
virtus altifsimi obumbrabit tibi, defignat dei filium vm-
braculo carnis fuam diuinitatem in virgine obtedlunim,
vt multis vifumefl.
5 CE In quinto verfu. Alpha, caput, 6nis<j[uc (imul.Duo
dei nomina in toto hoc verfu continentur;Graeco fermo-
ne & latino comprehenfa, vtpotcqubd Iit alpha &m, ca-
put & finistrerumque omnium principiu per produ^io-
nem,& hnis itidem rerum, per omnium in ipfum vt opti»
mum reuocationem ac reditum . Q^od & ipfe& in Apo-
calypfrde feipfo teUatur: dicens. Ego fum primus 3c na-
uirsimus,& viuus.Erurfum in alio eiufdc libri loco. Ego
fum alpha & m, initium & 6nis. Denique in alio eiufciein
libri loco. Ego fum alpha & w, primus & nouifsimuSjprin
cipiura Sc finis. Eflcnim alpha : prima litera alphabeti
Grcci, &«* magnum, polVremaeiurdem litera :hanc ob
caufam in illa dei denominatione: per alpha & w princi-
pium & Enisintelligitur. Dicitur & Chrifhis,caput fecun
dum aliam rationem: quoniam fliper totam fidelium ec-
defiam primatum tenet ex diuina conflitutione, in quo-
fque dei cultores taquam corporis mydici membra de-
riuans dona gratiarum : Heut vnguentum in capite quod
defcendit in barbam, barbam Aaron , quod defeendit in
oram vedimenti cius. Et fecundum hanc rationem fcribiC
de eo apodolus ad Ephefios : quod ipfum deus dedit ca-
put fuper omnem ccclefiam. fctad ColofTenfes de eodem
dicit:qupd ipfe caput corporis ecclefix ^ In Texto
verfu. Fons & origo boni. Q^atuor dei nomina filio po
tifsimum accommodanda, hoc ordine digeruntur in prg
lente verfu. Fonsiquoniam affluentifsimus ed bonitatis
torrens,vt apud Hiereniiam: de iniquis conqueritur do-
minus: M e dercliquerut fontem aquae viuae : d: foderunt
iibi
EXl^d »7?
fibl cldernas que continere non valent aquas. Origo
boni, quoniam omne bonum ab eo vbertiin profluit, la-
cobasioruaepiflola. Omne datum optimum & omne do
noni perferum de furfum efl: de(cendc$ a patre luminii. .
Paniclitus,idcft,confolaior.Eftenimipfe(^viait Paulus) lac.t
paiermifericordiaru & deus totius conio lationis, qui con
/oJaiurnosin omni tribulatione noflra. Cum etiam dixit a.Cor.t
Ciiriflus difcipulisfuis de fpiriiu fan^o. Ego rogabo pa
trem: & alium paraclicum dabit vobis nonne & leipfum
elleparaclytum fatis innuitfconfolaiioncmq} feiUis pra:- loou.i^
fliturum promiTit dicens. Iteru autem videbo vos:& gau
debiccor veflrBm,& gaudium veflrum nemo tollet i vo
bis. Mediator dicitur Chriflus quoniam comunioneno*
ftrx carnis fe medium przbuit inter deum & bomines no
bilque deum morte Aia conciliauii, quemadmodum feri-
bit Paulus ad Timotheum. Vnus(inquit) deus: vnus^ft
mediator dei & hominum homo ChrsHus I«rus,qui de>
dit redemptionem fcmetipfum pro omnibus*
7 f[ In Optimo verfu.Agous,ouis,vitulus. Septem fltif
dei nomina, fufceptx carnis difp enfationem cocernentia:
in hoc verfu ita difponuntur. Agnus, quoniam pro faluio
mundi immolatus cfl. Efaias. Emitteagntimdominedo-
minator£terrx.Et loanncs BaptiAa de ChriAo ait. Ecce
agnus dei, ecce qui tollit peccata mundi. Ouis,obman-
Aictudinem.Eiaias. Sicut ouis ad occifionem ducetur, dl:
quaA agnus coram tondete fc obmutefeet, & non aperiet lean.i
os fuum. Vitulus,ob immolatione eius in cruce pro no* £ya<5}
bis £a£iam.Et Agnificatus eft myfticJ per vitulum fagina*
tum, qui d patrefamilias iulTus efl occidi vt epularetur ca
filio ftio prius perdito: fcd demi' m reuocaco ad melioris
vftx fortem. Serpens: ob fufpcnfioncm in ligno,Agni-
Acatus per ferpeicm xneum i Moyfc in dcfcrto Aiffixurar
ligno, quem quicunque a ferpentibuspercufsi rntueban-
tor protinus fanabantnr: quemadmodum Chrilhis dixit
Nicodemo. EtAcutMoyies exaltauitferpentemin de*
ferto:ita oportet exaltari filium hominis. Aries; q-jonia ^
inter duo brachia crucis extentus efl, & oblatus pro no* *
bis, haud aliter qiidm aries illchxrcns cornibus inter ve
pres, quem Abrabam obtulit in holocauAuro pro Ifaac
filio fuc»*
m i} leo»
HYMNORVM
^fener.yi
Affoc ^
rjal.il
■ P ■
P/rf.40
E/458
rjat.i*
loan. X
Sdpitn.j
lAtdac, 4
'Efit.60
lodtiit
loanois 8
i- ■
V
teorob Inoi^am foriitudine. Sapiens in prooerbits.Leo
fcnifsitnus bcHiarum : ad nullius paucbir occurfum. Et
loannesin Apocalypfi. Vicit leo deinbu iuda:radix Da-
uid. Vermis, ob infirrnuatem carnis & adicAionc. Pro«
pbeta in pralmo.tg;o amem fum vermis & non hotno:op
probrium liomimim & abie£lio plebis. 8 CT in o£^auo
verfu. Os, vctbum/plendor. Aha feptem filij dei nomi*
na,boc veriu iia comprehenduntur Os, quoniam volun
tatem patris Hliuseloquitur Efaias. Et videbit omnis ca*
ro pariter, quod 0$ domini locutum e(i. Et nirfum aliolo
co.Os enim domini locutum e(l. Verbum,quoniamintt>
roa paterna: mentis eft notio, & eius explicatio. Prophe*
tainpfalmo. Verbo duminicarli firmati funt, & fpirito
oris eius, omnis virtus eorum. F t loannes in principio fui
eua^eli j (n principio erat verbum, S( verbum erat apud
deum,<)>( deus erat verbum. Splendor:quoniam cfFulge*
tia e!l paterna: maieftatis,rictit ait liber fapieniiar. Cidor
eil enim lucis arternx, A fpcculum fine macula dei maie*
fiatis,d imago bonitatis. Et Faulusad Hebnros de Chri
fio ait. Qui cum fit fplendor gloriar, & figura fijbfiantlae
eius. Sol, quoniam (pirituali fua claritate mundum illu-
minat .Malachias. Vobis timentibus nomen meum ; orie-
tur fol iufiuix Et ecclefia fand^a,c6cinir faCratirsimse vir
gini . Quia ex te ortus efi fol iufiitiarXbrifius deus no-
der. Gloria, quoniam dei patris eminentem excellctiam
dcclarat,vt apud Efaiam.Surge, illuminare Hierufaleni
qiita venit lumc tuum: & gloria domini iiiper te orta ed.
Q^ia ecce tenebrx operient terra & ealigo populos : fu-
per te autem orietur dominus, & gloria eius in le videbi»
tur, Lux:quia fplendore fuae graiiar m'tes hominum il>
Kimlnat, loannes. Erat lux vera quar illuminat omne ho
minem venietem in hunc mundum. £t Chridusapnd !•-
annem dicit. Ego fum lux mund',qui fequiiurme no am
bulai in tenebris.led habebit lumc vitae. Imago. quia vi*
tia,naniralis & vera ed paicrn» rubiiOentia; exprefsio.it
li p omnia arqualis St liinilis, Paulus ad Coloflefes . Q^i
cd imago dei inuilibili.s, primogenitus omnis creatura;.
In nono verfu, l*ani$,Hos, vilis. Septem aha Chndinomi
na, III hcc verfu tali ordine colliguntur. Panis, quoniam
nos viuificofuo corpore fatiat,vt ipfeapud loanne ait.
E X P O.
iSi
Egofumpanis vitae,& iterum. Ego fum panis viuus, qui
* decdo dercendi. Flos quoniagratifsimoruo odore nos
recreat, vt ipfe in cantico canticorum tedatur. . Ego flos
campi, & lihunt conuallium. EtEfaias, Egredietur virga C4h.z
deradicx le(Te,& flos de radice eius arcender,& requicf- Eyj.ic
cetrupereum fpiritus domini. Vuisquoniam fuauiisi-
inodo^rinar (’uK vino nos reficit, vt ipfe apud loanncm
aii.Egofum vitis vera, & pater meus agricola e'1. Etrur-
/iim. Ego fum vilis, vos palmites. Monsiquia cercitudi-
ne dignitatis & perfe^lionis,oinnes fupereminet vt apnd
prophetam in pfalmo. Mons dei mons pinguis : mons in
quo beneplacitu efldomino habitare ineo. EtaptidDa-
nielem lapis excifus de monte iinemanibus:fa£luseflrn Utuac.i:
nontetn magnum:& impleuit vniuerfam terram. In qua
Tifionerper vtrunque,& montem, inteliigittir Chrifhis.
Ianua,quia per ipfum habetur introitus in falutem & re-
gnum caeleile, vt ipfe apud loannem teflatur his verbis.
Arnen amen dico vobis, quia ego fum odium ouium. Ee
paulo pod.Ego Ium odium. Petra, nb foliditaiem & fir ro^a.io
mitatem omnium virtutum. Paulus ad Corinthios. Bibe - i.Cojmo
bant autem de fpirituali : cofequenie eos petra, petra au-
tem erat Chridus. Lapis, ob fundamenti eccleiiadici ra-
tionem,&rpiritualisfjbricx connexionem. Propheta in P/i/.uy
pfalmo lapidemquem rcprob.iucrunt xdificamesthic fa ■ E/a,*8
dLtis ed in caput anguli. EtEfaias. Ecce ego mitta in fun-
damentis Syon,lapidem, lapidem probatum, angularem
pretioIum,in fundamento fundatum, lo Q! In decimo
verfu. Angelus & fponfus. Qu^inque nomina, Chndo ob
fiilcepta nodrar carnis fubdantiam conuenientia,hoc ver
Aiconiinentur lecundu huncordinem.Angelu$,quonia
paternam volutatem & beneplacitum nobis anniiciauit,
Vt apud Elaiam fecudum feptuaginta interpretum tradu- >
&ione, magni confilij angelus vocatur. Et Malachias de
eodem dicit.Et datim veniet ad templum lancum fuum
dominator quem vos quxriii$:& angelus tedamemi que
vos vultis. Sponfus:quonia ecclefiam fuo fanguine fan- P/al,tZ
d^ificaia,flbi in (ponfam adumpdt. Propheta in pfalmo.
Eciple tanquam Iponfus: procedens de thalamo liio. Et
dominus de feipfo in euagelio. N uqiiid poflunt fili j fpofl
lugere, quandiu cum diis ed fponfusf Veniet autem dies
m iij cum
Htb.tl
l.mc*. 4
\jK.7
ij» HYMNORVM
eum auferetur at> eis Tponfui : & tunc ieiunabunt; Pa<
fior: quia verbo faluiari &bonz vitat ex^lo pafcitfuat
oues, vt ipfe de fc dicit apud loannem. EgoAimpador
bonus: ■& cognoico oues meas, & cognofcunt me mec.
£t Paulus ad Hebratos fcribens ait.Deus autem pacis qui
eduxit dc mortuis pallorem magnum ouium,in fangui-
ne ledamenti atterni, dominum noflrum lefum Chnftu,
Propheta, quoniam ventura diuina reuelationepratnun
ciauit hominibus. Nemo (inquit*) propheta acceptus eft
in patria fua. Et non capit prophetam penre extra Hie«
rulalem. Kurfum populus magnalia dei confpiciens : in
banc erupit confefsionem laudis. Propheta magnus fur-
rexit in nobis: St deus vifitauit plebem fuam. Sacerdos:
quoniam femetiprum tradidit oblationem &hofliam deo
in odorem (iiauitatis , quemadmodum pater srternus ad
filium verba faciens au. Tues facerdos in artemuro (e*
eundum ordinem Melchifedech. Et beatus Paulus ad
Hebraros fcribens ait. Et alij quidem plures fadi funtfa
cerdotes : idcirco quod mone prohiberentur permane*
re, hic autem ch quod maneat in xternum : lempiternum
habet faccrdotium.
II 4T In vndecimo verfii.Athanatos, kirios. Hlcver*
fus quinque coiidringit fili j dei momina » grxeo fcfmo*
ne exprclTai hoe ordine difpolito Aihanatos : id efl im*
mortalis, quod fu^ durationis nec principium habeat nec
finem, quemadmodum fcnbit Paulus ad Timotheum»
i.Timot 6 QC-’ immortalitatem : St lucem habitat tnac*
T. Timat.l
VfolAO<f
Ucb.7
Apffc.i9
P/*^44
Barwr/;.}
cclsibilem. Et ucrum. Regi autem feculorum,immor*
taIi,inuinbiIi,foli deo : honor & gloria in fecula feculo*
riim. Kirios:dommus,qudd omnium dominetur& quae
funt in calis & quas in terra , habet enim in foemore fiio
feriptum: rex regum «S: dominus dominantium. Et pro-
pheta inpfalino. Quoniam tu dominus aliifsimusfuper
omnem terram: nimts exaltatus es fuper omnes deos.
Theos,deus, quod fimplici (uo obtentu otnnia contuea-
tur &circunluftret. Propheta in pfalmo. Sedes tua deos
in feculum fcculi:virga dirc£lionis, virga regni tui.Et Ba
ruch propheta. Hic eft deus nofter,& non aeilimabitur a-
liu.s aducrfuscum. Pantoncraton; omnipotens fiueom-
pitenens . Pan enim^omne fignificat, cratos verb potens
' fiu?
B X P O. ,j,
Itue tenens.Et id tamen filio dei reAdconoenit,quatenus
deus eft.Dominus(inquiut fili} Ifracl in fuocatico) qua-
£ virjJognator, omnipotens nomen eius. Et in (aera Apo Luctc t
calypliquatuor animalia afstdud hanc deo laudem con-
dAum.San£^us,ran£h]s,fanAus,dominDS dens omipotes
qDterat,qui cft,& qui venturus eft . Paulus item ad He-
weos (cribes dicit de filio dei:quoJ eft omnia portas ver-
bo virtutis fuat.Porroqui gr^cam callent linguam exa£Vd
dicunt hoc loco coniun£tim & in vna dtflione legendum
ede pantocrator,qubdcompo(ita fit apud Gr^cosdi&io, Hrir.i
perinde ac omnipotens apud latinos. Ifusigrxcum no
men,tantundem (ignat atque faluator , eft enim omnino
idem nomen quod lefusapud Hebrxos, nomen fcilicet Apor.4
gloriofum & venerandum exio delatum, & chrifto dei fi-
lio impofitum de quo angelus ad lofcph ait . Pariet aute
filium, & vocabis nomen eius lefum. ipfe enim faluum fa Matth.t»
ciet populum Tuum, a peccatis eorum. Oe eodem angelus
ad virginem.ecce concipies in vtero & paries filiu,& vo-
cabis nomen eius lefum. Cxterum Grxei idem nomen trl
iyllabum proferunt. Nam iota primx fyllabxliteram, &
M fecundx,dirimunt ab inuicem, atque feiungont in pro-
latione .latini vero illud H Grxcumineconuertunt,&di
uifsm proferunt per trium fyllabarum tenorem, lefus.Ma
tuanus.ftrenu* indigenas populos abigebat lefus.Hcbrxi
aurem coniunftim proferut i, & e, litteras prardi^x difki-
onis,eamquedifyllabam proferunt. Sunt & alia nomina
in (acris literis filio dei aiributa.qux his vsrfibus non co-
tinentur.vt quod radix Dauid dicatur veritas.ftella matu
tina,& lignum vitx. fed ftudiofe perferutati fandftam fert
pturam.ex his quse di£la funt facild reliqua innotelcent.
Porrd doxa in fine poftremi carminis Gr^cum voca-
bulum,idem eft quod gloria, neque hic dei nome cft,led
infinuat laudem ac honorem qui deo impedi exoptatur.
DE SANCTA TRINITATE.-
ADejiofanda trini
tas,
Parfplatdor,vn4
dcitasi
Qui cxtcts rerum omnium
Sine fine principium.
Te c florum militia
laudatjadorat , pradicat:
tn iilj Tri-
H M N O R V M
Triplex^} mundi machina
Benedicit per fecula.
3 Aj^umui o" nos cernui
Te adorantes famuli:
Vota precesc^i fupplicum
Hymnis iunge caleflium.
4 vnu te lumc credimus:
Quod CT ter ide colimtu, '
Mpha er 6) <{uem dicimmi
Te laudet omnis J^iritus,
Laus patri fit ingenito:
Laus eius unigenitOy
Laus fit f an(io jf tritui:
Trino deo er fimplici.
Hymnus i(le, carminis iambici dimetri prarfertrpeciem:
eius tamen formam non vrquequaqueobferuac. Napyr
rhycbtum in anterioribus lopis & pafsim trochzum reci-
pityitidem & fpondeum infecunda regione &loco:quod
huiufce carminis ratio no admittit. In eo proponitur ca
tholica de fa^a trinitate confefsio: ^ vnus e(f & fimplex
deus feciidumfubilantiam, trinus tamen in perlbnis^que
omnis laudat & adorat creatura rationalis.
I c annotationes. In primo verlii.Qmer-
tas rerum omnium. Relatiuum qui, non adexprellum no
men trinitas referendum e(l,cuidifcduenit in genere.-fed
ad nomen fubauditum tantudem iigntficaSylcilicetdeut.
Summa enim & Tuperfan^fa trinitas, vnus eil deus. Et hu
iufmodi relatio, non ad nomen Ted rem potius figntfica-
tamtfrequens ell in Icripturis, vt domus llrael fperauit in
domino :adiutor eorum &. prote£for eorum eft. Dicitur
autc faniffa trinitas & ipfedeus vnitrinus : reru omnium
principium per efficientiam atque creationem, quddo>
mnia ad effe produxit. Quod & ip(i deo communi ratio-
P/a/.lij ne expreffb attribuitur in fcripturis,& cuique etiam diui-
narum perfonaru iingulatim . Deo quidem communiter
fumptoivt in Genefi. In principio creauic deus czlum &
terra, Patri vero,vt Paulus adHebrzos. Per quf fecit Jt
fecula. Filio autem: vtloannes in euangelio. Omnia per
Gtne.j, iprum^fcilicet vcrbum)fafta font : & fine ipfo faiSfum cft
Heb.t, nihil. JEt propheta in pfalmo ad filium. Initio tu domine
I04/1.1. terram fundaffi:* opera manuum tuarum funt czli. De-
P/al.ioi. niqucfpirituifanAoivt in pfalmo. Emitte fplritumtuum
PA^io. j & creabuntur:& renouabis faciem terr^. Et lob. Spiritus
dei fecit mei&fpiraculu omnipotentis viuificauitme.Ell
aute deus ipfe line fine, ficut & fine principio durationis,
1 quo-
/-
EXPO. lis
quoniam e(l «ternus, atque iiiem ip(e e(i:Sr anni eius non
deBcient* 2 £In fecundo verfu.Te cxlonnn militia. An
gelicorum (pirituum multitudo dicuur hic celoruro mili-
tiatquoniam ipfi deo militat iugitcr, famulet Jrque & fer-
uit.it hoc nomine etiam infcnptura nuncupatur,vtapud
Lacam.Etrubito fa^a elicum angelo, multitudo militix £,^^2
cjeJeflis,laudantium deum & dicentium.Gloria in excel-
lis deo,& in terra pax hominibus bonz volutatis. At ve-
rocum reprehenduntur in fcripturafilij tfrael , qudd a-
dorauerinc militiam cxli,vt in Deuteronomio* Et feruiat QeifUtt
diis alienis,& adorent eos: fole & lunam & omnem mili- '
tiam caeli, que non prxccpi:ibi mili.! ccli pro multitudine
flclarumtvt planctarum aliorumquc.Tilrorufumitor,qu5
errore vano (edudla gentilitas vt numina colluit & deos
euditnauit. In eodem quoque veiTn:triplcV mudi ma-
china dicitur,catlelliu terrcftriu & infernorunfdiilin^io,
i deocolHtuta atque ordinata. qucad.modum ait B.Pau- ^hilipp^x
lutad Philipcnfes.Vi in nomine Icfu, omne genu fleba-
tur,cxlellium terrefliium,& infernorum, Et alius hymn*
dicitde Chrirto.Trinam regente machini, dauftru Ma-
rixbaiulat. Sed quomodo ^^dicet quifpiam) infernoru
niachinabenedicit deum. cum dic.lt plalmus. In inferno
autcquiscdfltebicur tibiiEt Eiaias. Quia no infernus c6- ^Jau S3
fitebitur tlbi,neq: mors laudabit (e. Propta eil refpoiio,
infernoru turba non benedicere deo confelsione laudis
& gratiarum abionis, fed declaratide rebitudiois diuinx
iollitix, quzcu in iplam (eriiare zquicate & feueritaiem
c61picitur,tnde ipnuslaudi(dx,c6mendandxc^ue materu
aliis fuggertt & prxfta:. Vtenimdicit Pfal. letatur lufliis
cu viderit vindibi,man’ fuas lauabit in fagutne peccato- Vfal, 57
ris. 4 dln quarto verfu. Alpha & u quedicimus Alpha,
prima efl Grecoru clcmc;orulttera:«« verb magnii,poflre
sna.Diciturigiiur de* alpha & «>,quia reru omniu princi-
pium efl produbiuu, & tinis vltimus in quem rciiocatur ^
omnia. Vnde in Apocalypfi no femel dicit dens dcleipfo.
Ego fum alpha & «*, principia & finis,prim* & nouiisim** Apor.i
Demum in quarto huius verfus carmine dicendti cft pot»® Ap<>ca.2t
te laudet oTsfpirit*,qujml.iudat.vt optatio potiusquam Apoc</. t.
indicatio Inlinuctur, &Tefp6deat illi loco pfalmi cetcflmt *V -
quinquageiimi . Omnis fpiriius hudci dominum.
HYMNORVM
SAKCTA TAINITATH: K
* alius hymnus.
_ ^^mie|latis folio. Jn his trihus concluditur,
^ Tres [edent in triclinio. 5 IntribuseflfimpUcitas:
j[ Nam non ejl confoluio Qt^os non dijUnguit
Perfecta: [olitorio. Us.
% ofitern£ metis oculo Nec ohjlot trihus unitos:
Quando poter infUditur : Quos ampliat immenfitaf.
6 Per [olam uim origmi
Communio fit numinis,
Notiui dudu germinis,
Vbtiuicp [piraminis.
7 Ingenito ^7 genito
Cum [piritu paraclito:
Jn lucis [u£ [peculo
Imago par exprimitur.
3 Imaginis confortium
Natiuus probet exitus:
Conforsq; [pirans gaudium
Ingenitus er genitus.
4 Hoc gaudium eft [pirtV Jpf is honore debita
Qmo patri natus iungitur, Deo pfallamus inclyto.
Et unum bonum funditus S^men,
CPrzfens hymnus carminis iambici dimetri gerit imagl
nem:non tamen exa£tam feruateiuslegem^red potius c5
fbnamiampoflremarum ryllabarum in exitu dcdefinen-
tia carminum ciufdcm verius. Declaratur in eo fuperdU
uinz trinitatis myfierium:in vnitate diuinz fubftanti^ in«
effabiliter fubriiientis. Emanationes itidem diuinarum
perfonarum vt iecundz ex prima per generationem cier
nam,& tertis ex prima & fecunda per procedionem etia
aeternam, aptis & congruis modis exprimuturtqui noilrc
capacitatis infirmitati funt accommodi. N am profundior
huius materixperfcrutatiotnofirs mentis excedit capto,
& periculofa eam attentantibus effe folet.
1 Canwotationb s.In primo verfu.Tresfcdent
in tricIinio.Tricliniurotlocus dicitur in quo difeumbont
conuiux,ita nominatus a triplici ledorum ordine: quib*
infidentcs antiqui, men(is accubere fuotfbliti.Latind coe>
naculum fiuedifcubitoriumappellatur.ltaque permaie*
fiatis foIium)Vnitasdiuinitatis:per triclinium verdi quo
fres fedent, perfonarum diuinarum trinitas infinuatur.
Quod autem poncoda nonfitvnius perfons fingularitas
i\fo*
E P O. 1*7
ftfoEtoio,eolpfooftenditur;qu&d folitariui noljapcr-
fruUurfuorum bonorum iucunditate: quoniam ilH deell
fociu»cumquol«ietur&hllarefcat. Nullius enim boni
fine focio locanda eftpo(TcCfio:vt ait Seneca.
» Clnfecudo verfu.Actern^ metis oculo .Cum quis ob-
leftumfibi infpicitfpeculumrfuivuliui imaginem ineo
plen<?:& integrd efformat Ita pater aternus leipfum men
lefoa intima tanquam diuino rpeculo.intelligendo : viua
&pcrfcftam imaginem fuam producit vt internam prole
onmino fjbi aqualem ac limilem.Et h*c,dci filius eft :ac
fecunda in trinitate perfona. De quo feribit apoftolus ad Q^i^r
Cololtenfes.Qui eftimago dei inuifibilis primogenitus
omnis creatura. 3 Cl n tertio verfu. Imaginis conforti-
nm.Exitus atque emanatio per diuinam natiuitatcm,filii
ipatrerprallat ipfi filio confortium & communione ima-
sinis paterna. Ratione fiquldem inenarrabilis generatio-
nistfiwusefi imago patris.At pater ingenitus, quoniam
twll«4umitoriginem:& filius a patre genitus fpirant (i-
siul gaudium mutuum rnius de altero, ipfum fcilicetfpi-
ritum ftnauro, qui nexus eft& communio patris &fiUi.
Nempe fplritus fandhis i patre filio<^; procedas :eft gau
dium fuperfubftanttale patris de filio &ediucrto; vt dicit
3uartus verfus.ln illis autem tribus fuperbeatis perfonis
iuinistomne bonum confillit,&CKiplisvt fortunabo-
nitatis exordio ac ortu:bonum omne in creaturas pronu-
I c ac deriuatur. t In quinto verfii. In tribus eft (impii*
ciras.Non obeft ipfa perfonarum pluralitas : dtuinx fim-
plicitati, nam non minus fimplex efideus attendendo di
uinam naturam atque fub(lantiam,vbi tres funt perfonar,
audm cfTet fi vnica efiet diuina perIbna,quod numerus ip
Ic perfonarum nequaquam derogat fimplicitati fuper di-
Dina;. Eas etiam perfonas non diftingoit qualitas; vtfapi-
entia, bonitas, perfcftio,& fimiles.Nam eadem eft ipfaro
trifi fiipicntWjbonitJS, ac ▼irtus. Neque etiam vnitaiiacl
tatis ipfaru perlbnarutobliftit ipfaru immenfitas. N am im
sncnfiis pater, immenfusfilius,immenrusfpiritus (an<^Vus i
attamen vnus (unt deus verus & viuus. 6 CL In fexto ver
iii.Perfoiam vira originis.Communicatio deitatis intima
&ipfi$ immanens perfonistpotilTimilm fit per interiorem
^iginetn atque emanationem dminacum perfonarum.
r
>8* HYMNO RVM ^
Cermen namque diuinum fcilicet dei Hltusid patre em».
«at per generationem ?ternam. Spiramen verd myfticua
&rpiritusran£hJs:producitur.') patre & filio atque profi.
, cilcitur per procelTionem intimam. Q^id autem fit itla dt
Ulna generatio & quomodo fiatinon elt amplius inquirea
Ifm* dumicum dicat Efaias de filio dei, Generatione eius quis
enarrabitfquod & de procefiione fimiliter e(l dicendum.
CoaBAOBMSANCTATRtNl-
* tate:alius hymnus.
O Lux be<tta trinitas 4 O amor fan^c fpirit^z
r res unum ^trium C oncor di£ fpir oculum,
unio: Summi dulcoris halitus:
Imperialis unitas Pox/oedus,fruaus, ofculS
In trium contubernio. ^ Pater gignit imaginem
X O poter innafabilis, KAcc^ualemfibi penitus.
Natura femper pullulans : SoUm'^ per originem:
- Pondus rei u^tibilis ^ ipfis differt fpiritus.
Verbo uirt utis baiulans. 6 T res unum deu colimus
J O uerbum in principio: Vham trium effentiam.
Patern£ fplendor gloridg Tribus unam tmpendimus
Tu conditor r otio: Honoris reuerentiam.
Lux cor dium , fons ueniee. ^men.
C Prxfens hymnus & in compofitione & materia, pr«ce
denti omnino cft perfimilis.Nam carminis iambici dime-
tri rpeciem potius refert qudm veritatem exprimattalter-
norum carminum eiufdem verfus confonantiam in exita
▼t primi ad tertium, & fecundi ad quartum, ftudiofd obfer
uans.Continct autem ipriusfumm* trinitatis arcanum.dk
aliquantulum adaperit vnitatem diuinae roaieflatis , ipia-
niraperfonarum pluralitati nequaquam derogare decla-
rans.Deindecuiufquediuinarumperfonarum fineularet
proprietates explicat,* peculiares denominationes, oftS-
I Camno TA T loMB s.fn primovcrfu. In trium
litum fub vno papilione atque tabernaculo degentiu con
uiAus
E X P O. 1S9
Dlfttii atque (be!tftas:qui idcirco contubernales dici fo«
lent Transfertur auteno ad quancunquefodalitatem iiue
confortiurn plurium:'ad vnumquicquam rationem com-
munionis habemium.Vnde ab imis ad fumma aiTurgen-
doivmtas deitatis inperfonarum trinitate,hicdicuur im-
perialis,id e(( principalis & eminentilTima vnitas in tri-
um contubernio*
a Cln fecundo verfo.O pater innatcibilis . Exprimitur
Jiic lingularis dei patris proprietas: vtpote innafcentia fi-
ue ingignentia, qua pater ingenitus dicitur & innafci bilis
quoniam ab aho non habet originem :fed a feipfo eft, <Sc
prindpium line principio . Idem etiam pater dicitur hic
natura femper puilulansiquoniam perpetuam & iugetn
habet naturae foecunditatem, qua ab artemo (ilium ex fe
genuit,a(ridu6quegignit:necabe'ius Tnqua produ£Iio-
nede(i{lec,perinde atque fons in feipfo indeficienter fca-
turiens:ac ebulliens. DemCim dicitur pater totam hanc re
rum mutabilium molem verbo virtuiis baiulare ; quoni$
omnipotenti fua virtute hanc totam mundi machinam in
fuo continet tenore, feruiitque integritate, portatque oiti
nia(vt de filio dicit Paulus)verbo virtutis Aic . Id enim,
omnia inquam verbo fuq virtutis portarc:tam patri qudm
fiUOfimmo &rpiruuiran£loeftcommune, quoniam fpe«
^t ad extera.
5 CI n tertio verfu. O verbum in principio.Id ex euan
geiij beati Iohannis initio elf defumptumtvbi ait. In prin
cipio erat verbumiid e(I filius in patre: vt complures ez-
pontint.aut in temporum & rubfiffentiac rerum principio
iam erat verbum: vt alij interpretantur ne quis ipfum in-
tercreaturas coilocet:quas omnes artemitate antecedit.
Dicitur & Elius hoc loco fplendor paternx gloriae : quo-
niam effulgentia ell.dr expreffio paternae excellentiae ;vt
icnbit Paulusad Hebraeos de Elio. Qui cum fu fplendor
gloric:& Egura fubffantizeius. Idem quoque eff condi-
tor omniumque rerum creatortvt ait propheta inpfalmo
ad Elium.Initto tu domine terram fundafii:dr opera ma-
nuum tuarum fiint cailt.Ell & ratio atque fapientia patris
per quam condita funtvniuerfa quoniam omnia per ip»
fumfaAafuntf&Eneipfofa^um eff nihil* Dicitur etiam
luxcordiom :quoniameff luzTcra qua; illuminat omoc
homl-'
Heb.i*
P/4/m.iot
Ioan,u
HY MN OR VM
1.I04M.4
Saf.it.
ho - - - - 4
}iominetn TChientem in hunc mundufn.Poflremt^m fonr
eft Tcnix:quonian) apoftolo tefte, purgationem peccato*
rum facit det Blius.
4 €[tnquano verfu.OamorranAerpiritns^ Veribsifte
' complebitur pulchras admodum & prxclaras denomina
tiones fanbi fpiricus.Et primum quhd iit amorrquoniam
furomus & fuperdiuinus eil amor, quo pater & iilius ad
inuicem nebuntur & deuinciuntur .Deus enim charttas
ed.Concordix etiam eft fpiraculum : quoniam inrpirac
mentibushumanis pacem ac concordiam, Eft enim deus
pacis & dilebionis. Eli & fummi dulcoris halitostquonu
dulcedinem fpiritualem afflat d; infundit cordibus pie ia
deum aflebis.vtteflaiurfapiens cum ait. O qudmuianis
efl domine fpiritus tuus in omnibus. Demi^m dichur par^
focdus,& ofculumiquoniam veram lareiiurpacem,com-
ponit foederaid mentes prius infenfas beniuolentia con
ciIiat,ofcuI6quc fanbo coiiiungit ac confoederat. Polire*
miim & frubus nuncupatur propter exuberantem fru*
buum fpiritualium communicatlond in fideles ab eo dif-
fufam,de quibus ait apollolus. Frubus autem fpiritus ell
charitas, gaudium, pax, patientiaybenignitas, boni laSylon*
ganimitas,manruetudo,fides,modeflia, continentia, calli*
las. Et ita hoc loco,caula nomine fui effebus exprimitur:
fecundum hanc expolitionem.
if[In quinto verfu. Pater gignit imaginem. Q^bd fi*
us fit vera,viua,& perfeba imago patris : omnino ei ae*
qualis potentia, fapientia , bonitate , & perfebione : ex
hymno prxccdente iam planum eualit.C^dd verdlpiri-
tusfanbusdpatre&filio per folamdiflert originem :con
fiat, quoniam ab vtroque procedit, qui quidem originis
nodusinec patri nec filio conuenit.In reliquis autem vt
fubllantia,virtute,xiernitate,maieflatc:cum ambobus o-
mninoconlpirat.
CDE SANCTO EVCHARISTIAE
facramento.
nge Ugua gloriofi Frudus uentris gencrop
i ^ Corporis myfterium Rex effudit gentium.
X Sanguiniscji preciofi: i Nobis natus.nohis ditM
Quem in mundi frecium £xinta^4uirgine:
i
» 1
E X P 6. 191
J?t iti mundo eomerfatus
^p4rfo uerhifemne.
Sui morat incolatus
Miro claufit ordine.
3 infuprcmfnodecotna
Jfccumhcns cum fratribus,
Obferuata lege plene
Cibis in legalibus:
Cibum turht duodena
Sc dat fuis manibus.
4 verhU caro, panem uc
rum
Verbo carnem efpcit.
Fit^i fanguis ChrijH : me-
rum.
£tfi(enfus deficit:
Mprmandu cor fyncxru
Sola fides fufficit.
5 Tantum ergo facr^
mentum
Veneremur cernui.
£t antiquum documentum
Nouo cedat ritui.
Prrfiet fides fupplcmentu
Senfuum defeHui.
6 Genitori, genito^;
Laus cr iubilatio.
Salus, honor, uirtus
Sit CT benediUio.
Procedenti ah utroque
Compar fit laudatio,
xAmen.
CPrxfens hymnus metro alcmanio ac eurypidio alterna
tim decurrit: vt nonnulli alij confimilis generis fiiperius
declarati. Eius tamen carminis legem nonfemper exadVd
leruattfed magis ad rythmi formam ac obferuationem ac
cedit,inccrtory]|abarum cuiufque carminis numero Sc
conformi adinuicem foni deHnentia.Curo enim cuiufque
verHisfex iintearminateorum primum tenium & quin<«
tum, eundem habent iyllabarum numerum ftconiimilem
terminalis difiionis exitum,habet namque quodque eo«
rum o£io fyilabastquarum duae poflremac adinuicem con
ibnant,vtpenultima vnius carminis aliorum penultimtr,
& vltima ylcimae refpondeat.Sitdjue penultima cuioique
carminis impari loco difpofitiryllaba.-longa, aut quonia
diiy 1 labat di£iionis efl principium :fit Tyllabat longat in te-
nore prolationis (imilis , vt prior fyllaba diAionis roerir,
& quoque. Secundum vero quantum & fextu carmeetul^
dem verfuStmutuum etiam adinuicem habent reiponfum.
Primo in Tyllabarum iiumero:nam quodque eorum ieptS
compIe£fitur ryllabastfecundo in confimili terminatione:
nam duae poflremae ynius carminis fylJabas adinuicem
termina*
HYMNORVM
terninatloniiconfonantiam feruant cum duabas po(He«
mis aliorum carminum fyllabis: penultima fcilicet cum
penultima;& extrema cum extrema. Denique & in quan
titateryliabarumrtria illa etufclcm verfus carmina locis
paribus difpofita. etiam iiabcncconformitatem . Nam in
vnoquoque eonimrpenultima fyllaba breuis eft. Auibor
eius :fan£>us Tbomas Aquinas.Qui ad petitionem Vrba
ni quarti iommi pontificis totum ofiFiciura eccleiiadicum
de ran^tifTimo corporis Clirifli facramento eleganter St
luculenter compo(t.it,in quo & hic hymnus & duo proxi
merequeniesrcominentur.Defcribtiurautc in hoenym-
no prima inrtitutiofacratifTtmi myftcrij fanftac euchari-
ftixd Chriflofa£Va:dc pia exhortatio ad honoranduhoc
dignilTimum (aeramentum.
J ilANNOTATioNBs. Tn primo verili. .Rex efiii-
dit gentium. Chrifius diciturhic rex gentium : quoniam
eas ad veritatis agnitionem per apoAolorum prjcdicatio
nem adduxit, & illas rcflifTimis fuorumprarceptorum tn«
Aitmis cuangelic^quc legis do^Vrina modcratiflirod rexit
■p/i/ ♦ Vnde hanc ilii nuncupatione feriptura r*piu$ attribuit*
p. ,* * , vt in plalmopatcr ad filium loquitur. Dabo tibi gentes
hxrediiatem iuam,«Sr poflcfTtonem tuam terminos icrr* :
reges eos in virga ferrea. Kurfum alio loco. Regnabit dc*
fiiper gentes. Denique Hicremias. Qms non timebit te;
O rex gentium !
» CIn fecundo verfu. Sparfo verbi /emine. Semen
verbi hic dicitur prxdicatio legis eu*angelicx,quam Chri
ftus cum in hoc mundo diuerfareturrin Kierufalem& per
totam ludzam ante paflionem fuam fecit. Nempe illam
vt femen quoddam rpiritualerparfit in animos humanos
tanquam agros intellc^uales :ad proferendum frudum
iuftitix & bonorum operum. Ipfc enim Chrillus eRfemt
rator ille,qoi exiit feminare femen fuum:cuius vna pars
iecus viam cecidit.alia fupra petram, alia inter fpinas , St
denique alia in terram bonam . Et.vt ipfe parabolam iilx
dignatus exponere icflatur:fcmcn cft verbum dei. In eo-
dem quoque verfu, incolatus nomen quartx declinatio-
nistbabitationemmanfioncinqiic figniiicat.deduciturque
^ verbo incolo,is,erc:quod h.^buare defignat. Vnde pfal
mus.Hl mihi : quia incolatus meus prolongatus eil.
Itaqu# t
<
EXPO- ,9,
Itaque Gil noraslncolacus miro clauiit ordine Cliriihis:
quia tempus iux in mundo conueriationis finiuit & termi
nauit mirabili ordinatione rerum arduarum atque proui
demia,rciIicetinftitutionenooiracramenti noui^j te(!a-
snemi.ApaiTionemortisprototius mundi redemptione,
j |[4n tertio verfu. Recumbens cUm fratribus.Fratrcs
nic vocat ChriRi difcipulos. Nam eo nomine iynccri
amoris & dignationis admiraadf, eos appellat cLiftus Pfal.tt»
inpfafmo:cum ait ad patrem. N arrabo nomen tuum fra. Matth.zt,
tnbus meistin medio eccleiiac laudabo te.Et in euangelio
ad /anftas&fedulas mulieres. Ite, nunciatefratiibus me- Uap, ao.
is:vt eant in Galilcam.Rurium adferuemerodiuino amo
re Magdalenam. Vade autem ad fratres meos & dic eis.
In eodem itidem verfu dicitur Chriflusplen^ legem ve-
tefem & Moiaicam obieruafle in cibis legalibus : fcilicet
cGiaeni paichaliscuropanib*azimis St laqueis agrefli-
bus,iecundumeumrituquiduodecimocaptte£xodiob-
feruanduspracfcribitur. Non enim venit ioluere legema
fed adimplere.&antiqux legis finem voluit ipHus n. ule
exordio : praemitteres vtilli haec fuccedere debere in(I«
nuaretur.
4 €[In Quarto verfu. Verbum caro, panem verum;
Quoniam huius loci lententia primo obtutu videtur fub-
obfcurior epaucis ita eft aperienda. Verbum caro rfili* efl
dei fa^ushomoeficut ait euai^elifta. Verbum caro fa£ld
efl .Is autem verum panem efficit carnem : quia id quod
ante benedidlionem Aiit verus panis , conuertit* in fuam
carnem &facratif$imum corpus. Et id inquam efiPicit ver*
boqirolationefcilicet verbi, eam conueruonem infinoan*
tis.Hoceftcorpusmeum.Merum itidem fit fangois Chii
fH,etiam verbo :quia per prolationem verborum ad li-
gnandum hanc tranfmutationera attinentium, fcilicet, hic
efl calix fanguis raei,cum reliquis : vinum calicis in fuum
precfofumfangainemconuertit,vttreseuangeIiffat Mat- Mat.atfj -1
thacus,Marcus,& Lucas,in dominice pafftonis enarratio*
ne plend defcripferunt.
S €EIn quinto verfu. Et antiquum documentum nouo
Cedat ritui. Antiquum documentumtvetus effinffruroen*
tum ,adeo per Moyfen traditum, continens agni pafcha.-
lis immolationem & multiformium hoftiarum oblationes
qu«
n
HY M N O R VM
que erant tanquam figura 8c imago ipfiuc Tcri agni prq
nobis immolandi. Nouus autem ritus :eft nonum tedab
jnentum & euaneeUca(an6iio, continens inftitutlonefn r»
nius rere & perFe^ilTime hoftie:que in locum nouUipU'
cium hofliaruro,imperfe£iarum quidem & vmbrattlium
fiiccedit. Sicut igitur adueniente me:nox propellitur , St
nouitate indu£ia;vetu(lai abijeitur «denique hcutilluccn
te veritate atque exemplari:reltnquenda eft vmbra, figu»
ra & imago, ita corufeante noue legis gratia:non ampuus
locum habere debent veteris legis cerimbnir,red pro ag
no illo figurali:nunc celebranda eft & frequentanda fa»
crofanfla euchariftia,& pro panibus azimis antique con
lHtutionis:nunc Tumendus eft panis vite«nouo ritu d deo
Inftitutus.
i[DHB,ODEMSACeAMlHTO:
X aliushymnus;
Ssy^crUfolmmismilaftntgaudM: '
Etcxpr£cordiisfonentpr£coma, .tJ*
Ecced^Mueterd^nouaptttomtM: *
Corda.uoccSy^ opera»
a Nc£tis recolitur ecetutnouipima
QuaCbriflui creditur agnum er aKJItM
Dediffc fratrihusjuxtalegitima
Prifeis mdulta patribus»
$ Pofl agnum typicum expletis epulis:
Corpus dominicum datum difcipulis
{Sic totum omnibus^quod totum fiogulis)
£ius fatemur manibus.
■ 4 Dcd/t fragilibus .-corporis ferculum <
T>edit 0- triftibus:fanguinis poculum,
I>icens:accipite quod tr odo uafculum.
Omnes ex eo bibite: . . ^
y Sicfa^ificiumifhdinfUtuit: . ' •
Cuius officium committi uoluil. • *
Solis presbyteris, quibus ft^congruiU t
EXPO/ ij5
VtfunutntyiTicntcatms»
6 Pams angcUcus fit panis hominunt
J>at panis calicus figuris terminum.
OresimrdilisimanducatdomiHum
Pauper, feruus^er humilis,
7 Te trina deitas, una^ pofeimus:
Sic ut nos uifitcs,ficut te colimus.
Per tuas femitas duc nos quo tendimus
^d lucem quamnnhahitas^.Amen.^
CHytnnas ifte, carminis afclepiadxi clioriambici prcft
gerit rpeciero;eius tamen pedes & locos nequaquam fer-
cat.N eque enim tria prima eiufdem verfus carmina exa-
Ae feruatrprimo enim loco rpondeu,fecudo & tenio cho>
riarobum,& quarto pyrrhichium aut iambum:vtafclepiai
^um carmen expolcit. Neque quartum carme quod gly>
conium eiTe deberet:primo habet loco fpondeum, iecun»
do choriambum, & tertio pyrrhichium: vel iambum:vt t»
le carmen poftulat. Sed non habita ratione quantitatis iyl
]abarum:(olus earum numerus ad vnguem feruatus eft^
conformiteir ad numerum fyllabarum:in fupradi^is ca^^
minibucneceiTarium» Continet enim vnumquodque trio:
};rimorum carminum eiufdem verfus, duodecim fyllabast
icut& carmen arclepiadarum,& quartum carmen cuiuf-
que verfus-ex feptem coalefcit fy liabis ficut etiam carme
gliconium^^Videtur praeterea hic ftiidiofd potius obferua-
ta rythmlca quaedam conibnantia in ipibrum carminuuiR'
fine. Nam tria prima eiufdem verbis carmina duas poflre
mas fyllabas habent limiliter delinentes rconferendo <pe-
nultimam fyllabam vnius carminis ad penultimam alio*
ruro,& vltimam ad vltimam.QuartUm vcri> carmen noik
liabetad aliquid aliud huiufmodiconfonantiat refponfu.
Author eiustiandlus Thomas Aquinas.Commemoratur
in eo,in(litutioianfti(rimifacramentieucharifti* :d trib*^
euangcli(Hs,& beato Paulo in prima ad Corinthios epi*
lloIa,plenius explicata. Deinde altiflimitllius myftorij c6'
nunionis fanftx(^quodomnilqudcfuperiuscft)excelleui»
ita:clari& extollitur prKconiis.
n ij CAKifror
HYMNORVM
1 CAKKOTATxoKBs.In priiiio TCrfo. Sacrii f«
lennijsiun£ta(int gaudia^Apud probatos & receptosan
thores lineus Iatinat,folennts tertiat dutaxat eft inflexit^
nis:& in datiuo & ablaiiuo plurali facit fccudum redaa
regulam folennibus. At verd apud vfuro ecclefiafticu ioo«
leuic & frequens e(l nomen, fo!ennia,orurorin plurali no
mero:neutro genere & fecunda declinatione:d quodeda
citurdatiuus & ablatiuus pluralis,rolenijs.Verutameex>
tra orationu ecdeHadicaru locutionc:n6 fuadere hoc no
mine vtcndum. Debet aut id nomen in fecunda fyltaba no
per,m,(cribi:vt faciunt plerique,fed pef n, quoniam i ver
t>ofolet& annus c6ponitur:& id dicitur, quod celebrari
quotannis eft confuetum. Annus autem duplo n (cribltur:
quare & folennis fuum compofituroi&folennitas.acrelU
qua inde profeda. 2 C! In fecudoverfu.Iuxta legitima
prifcis indulta patribus.L^itima hicdicutur traditiones
ipfius legis Molaioe tpotiflimu in ijsqux adcsrimonias
& ritus lacrihciorum pertinebant ( de quibus (spe dide
Leui.s), Leuiticus. Legitimum fempiternum erit vobis ;in cun£>is
^ generationibus & habitationibus veihis )& que vulgo le
Salia dici confueuerunt. Illa autem legitima de manduca»
o agno pafchali cum panibus azimis d deo in(Htuu,d«
quibus hic habetur fermoiindulta erant, id eft,tradita pri
icispatnbus,vtpoteMoyri,Aaron, &filijs Ifrael cum in
Aegypto adhuc confiflerent:vt duodecimam £xodi capk
diffufe refert.Cstenim indulgere cum a£Huum eft ver»
bumifignihcat dare fiue tradere,&daiiuum cum acdilati
uo requirit, vt apud luuenalem. Principio indulHt com»
•j. munis conditor illis, tantum animam;nobit animum quo»
que.Inde formatur participium indultus,ide(l, datus vet
traditus, j ^In tertio veriii.Poft agnum typicum exple
tis epulis. Agnum typicum vocat agnum illum paicha»
lemiquem fecundum Mofaicx legis ritum cum di/cjpolis
manducauitdominus,anrequam Aeramentum fuilandHi^
^ limi corporis inftitucret.Qui di£f us eft typicus,id eft ligu
ralis( typos enim (iue typustfiguram & imaginem pr^an
tioris formz(ignificat)autfiguratiuus:quoniam isagnuO
figura erat & reprefentatioiplius veriagnitpro toti*niu-
di laluteinara crucis immolandi. Et quxtanquam in ima
glne circa agnum illum fieri iufialuncln Chrlfto taoqoa
tcA
A.
E X P 9- *97
veritate perfeAeconniaimata& completa cofpiciuntur.
In eodeiD etiam verdi dicitur corpus dominicuiQ datum
di(dpulis,iic totum omnibus quod totum nnguli$,quoni«
amiinguff duodecim ditcipulorum acceperunt totu Chri
.. ftift integrum corpuSfOmnes tamen idem omnino Chri-
fii corpus fumpferunt. Vnicum enim erat& eft Chrifti cor
pas:quod ab omnibus difcipulis tum perceptum eil. Sicut
quotidie (inguli percipientes (aeram communionemtto
' tum Chrifti fumunt facratiiTimum corpus : omnes tamen
▼num & idem omnino percipiunt corpusiintegru Sc per.
£;dum. Perinde atque vox aliqua prolata multis coram
aflantibustifingulis quidem eorum plen^ft integri audi
tur attamen ab omnibus eadem omnino percipitur.
4 iT(n quarto verfu.Dedit fragilibus corporis ferculu.
Fragilibus difcipulis fuisiqui (bli tum praefentet erant:cff
inftitueretur primo hoc (aerum myderium. Erant autem
ip(i fragiles, infirmi & inualidi animo contra terrores & » ^
pericula. Nam paulo pdftreli^fo domino cum caperetur j *
iludci$,fugerunt omnes. Et Petrus ter abnegauitfe nof.
leeum.Erant&tridesobimminensmalum &grauedi(l *r4».t2
cr{men:quod fuperuenturum audierat domino. Sed quia
liaccdixi vobit(^aitdominusipns)tri(litia impleuitcor vc
ftnim. Et poft orationem in horto:inuenit Chriflut difei
puIosruosdormientes(vtinquit euagelida) prxtrifHtia.
5 €E Ia quinto verfu. Solis presbyteris quibus (ic con*
gruit. Presbyter apud antiquos non offici j nomen erat
aut minifterij eccIc(ia(Uci,(ed ztaiisitantundem in Grxeo
(ignificans, atque fenior & grandior xuo. Ntinc uhaen
ita in v(ii receptum eff id nomen: vt facerdotes (igniBcet
& eos qui facti altaris gerunt minifterium, conficiendi^;
euchariffixfacramenti habent officium. Q^o infignifica Tit.s*
tu etiam in (an£fa interdum feriptura fumitur: vt cu Pau.
Ius ad Titum rcribir,quhd confiitiiere debeat presbyteros
perciuitates.Etre£ld eodem nomine presbyter ,fignatur
VCruinque :& fenilis ctas & facerdotium, quod deceat (a> '
cerdotesiam maturos e(Te state & grandzuosr vt virtute
fint confummatiores ad dignd exequendum(quantum ho
mini fas eff)id aldjffifflum munus altaris atque miniflc*
rium.
4 In (esto Tcr(u.Patiis angelicus fit panis hominum.
n ilj Panis
HYMN bRVM
Pinis ifte titae dicitur panis angelorum, quod’ rplrirat a
'geliciin regno calorum dulci iplius diuinitatis & huma-
nitatis Chridi contemplatione iugiter reficiuntur dt fati-
antur. Idcirco de manna (quod erat huius panis lupercx
P/U. 77. ledis Tymbolum^di^him ed in pfalmo. Panem angelorum
JodH.6. manducau4thorao.Dicitur& panis c«llcu$:quia de calo
P/W.77. 1* deitas Chridi attenditur)dercendit,queroadmodum de
P/4/.‘io4« retpfo dicit Chridus in euangelio. Panis enim verused
” * qui de calo delcehdit,& dat vitam mundo. Et de manna
irraeliticofhuiusfacramentirymbolo dicit pfalmus. Pa-
nem czli dedit eis manducare.Et alio loco.Pane
turauit eos.
SACaAMBMTO:
alius hymnus.
Erhum fupernum 4 Sc nafrats dedit fociumt
prodiens: Coniiefcens in edulium.
Nec putris Semoriensin]precium:
V
dexteram,
opus fuum exiens:
Venit ad uiu uefperam.
2 In mortem Xdifcipuh
Suis tradendus amulis:
Prius in uita ferculo
Se tradidit difeipuUs.
Se regnans dat ia pr^j
rmum.
5 O falutdris hoftia: "■
Qua cali pandis oflium.
B eUa premunt hofiilia:
Varohur /er 'auxilium.
6 Vni trinodi domino
5 Quihusfuhbinafpecie Sitfempitema gloria:
Carnem deditey fangulne: Qtji uitam fine termino
Vt duplicis fuhjiotttia Nobis donet ia patria.
Totum cibaret hominem. *Xmeu.
6ECarminis iambici dimetri forma in hoc hymno ohlef»
uau yidetur:ob certum cuiuique carminis eius lyllabara
numerum qui in talt metro etiam requiritur. Eius tamen
j^des Sc norma non omniquaque hic (eruatur :qudd paC>
(ira pyrrhichius in anterioribus locis Sc trochzus recipia-
tur,necnon &(pondcus in fecunda (ede, quod nonadmit.
tit huiulce carminis regula. Venlm videtur potius author
huius odz, rythmiez pro(« qudm carminis contexendi
Uc &)ij(Ie dumofiji, quandoquidem ia ynoquoque ver(i|
pri-
E.X P 0«
^tnum 8t tertioro carmen Hmilem habent doaru poftre-
marumfyflabanim exitum atque defin^tiam: fimiliterre-
cundum dtquartum eiuCdem verius carmen, conferendo
penultimam vaios caxminis fyllabam ad penultiraamalte
iipsiafbaoterminaIi:& vltimamad vltimam.
Au(horeius:fan£fusThomas Aquinas. Defcnbitur in *
eo huius dignilTimi facramcnti prima in ft i tu tio a C h ri fto
quanta eius humanitas atque fuauitas in illo no«
his declaretur.Demiim pia fic ad ipfum facramentum in«
uocatio. •
2 Ca n n o t a t io n b $. In primd verfu. Verbum Ta
pemum prodiens. Verbum dei tunc prodiilTe dicitur, (eq^
palam conipiciendum exhibuifle:quando humana indu«
tum forma in terris viibm eil,<& cum hominibus conuer>
iatum.Nec tamen tunc patris liquit dexteram: quia (em-
perroaniit& manet (ecudum diuinitatem inthnum patri.
Nempe poftincarnationem eius dicturo eft de ipfo^Vni'
genitus qui ell in fino patris:ipfe enarrauit. Tpfo quoque
Philippo petenti patrem fibi oftendi refpondit. Nefcis {040,1,
quia ego in patre:& paterin me ediC^ter^m IdemdeWer X04»,i4«
bum exinit ad opus Uiumtquando iecundum patris bene*
placitum legem euangelicam annunciauit mundo, & hu«
nani generis falutem operatus eftin medio terrx. Vnde
ipie ad patrem expleta nouiifima coenaorationem diri-
gen$;ait. Ego te clanhcaui fuper terram :opus confumma
oi quod dediili mihi vt faciam. Denique venit iple ad vi>
■C* veipcram,findmque & extremitatem: quando propin»
quaiam erat hora ab ipib preordinata , quafeipfum tra«
Mret in mortem pro noftra redemptione.
J C In tertio veriu. Vt duplicis (ubftanii*. Hic vna *7
redditur caufayob quam Chrifhis hoc communionis Hm»
doFum (aeramentum fub duplici fpecie inflituit; panis (ci
licet 3c vini,vt fcilicet totum hominem reficeret & (agina
ret:qui ex duplici componitur fub(lantia,vtpote corpore
d: anima. Caro enim fiue panis, ad cibandum (vt ita dixe
rim ') corpus pertinet : qudJ panis & caro naturale (it e*
ius nutrimentum. Vinum vero & fanguis, ad animzfpe
^at alimentum : qubd fedes aiiinix fecundum phyficos
in (anguine (ir,& vt facra tcflatur (criptura: anima carnis
in (anguine eft. Sum &nonnulUs alie rationes, quas adU
n iiij dem
. . \ i
V
p/l/.lj
inGnueture(Te integrum ftconfummatum alimentum a<
nimactquemadmodum panis & vinu(qux pro cibo & po-
.. tu primum tenent locum) funt perfe^ corporis ali mo«
nia.Tum vt memoria patsionis dominica; exprefsius no-
bis in hoc myilerio ref^seientetur^ in qua &. eius l^rum
corpus oblatum efl,& fanguis pro nobis corpore effufus-
^ Tum deniqi vt corporis my(Hci (imilitudinem illa mate«
^ rialia figna nobis apertius indicat, in quo multa membra
ad vnum caput Chridum inter fecharitate coalefcuor,
. ficut ex multis granis tritici conficitur panis, & exmultis
acinis racemifque vitis confluit vinu. y C In quinto ver-
fu. Bella przmunt hofhlia.Potifsimum bella fpiritualia ft
contra hofles anim^.qui nos quotidie infeflant . Nam vt
canit ecclella, mundus, caro, djemonia,diuerra mouet pne
lia. Contra qu« praecipuum munimentum & prtefidium
eft facrofan^a euchari(lia,in qua continetur veraciter do
minus fortis & potens,dominus, dominus potens in pre-
lio’dominus virtutum & rex gloriae. Caetenlm cum etiam
corporalia bella nos infeflant & holHles in nos (iirgunt
acies, pium admodum dcreligioflimefl, ad huius GuimTsi
mi facramenti auxilium adiutoriumque- petendum per
hanc orationem fuppliciter confugere. C^od curo mul-
ta pietate fedulitat^que fuperioribus annis perTpeximut
fialam obferuari.cum vndiquaque in florentifsimum Gal
iae regnum conittrati infurgerenthoneSf&infeflis armis
ipfpm opprimere moliretur Ad quorum improbos cona-
tus reprimedos id laudabiliter inlHtutumefl quod in ele-
vatione fan£hfsimi corporis & fauguinis ChrifUinipfo
altaris facrificio per omnia loca quae regni illius ambitu
continentur, decantaretur a choro fidelium hic verfus, ^
magnopere credo cotuIifTe ad pace placidi & iraquillita-
te poulo poft in oibus regni finib* obtenta, quae in primis
deo accepta referri debet.
IN dedicatione ecclesiae.. '
VRbs B . Hierufale. Viuis cx lapidibus:
DiBn pacis \ijio. JEt angdis coronata '
Qua (vnflruituri vt fponfata comite. J
calis
z Noua\eniesfcalo:. l
Nup- >
EXPO.
3or
fjMptialitIjaUmo
PrtparuU^ut fponfata
Copuidur domina.
PUtc£^mttrieiut:
Bx 4uro purifiimo.
3 Port£nitHmargmtis:
Myttspatentihut.
£t uirtutc mcritorm
llkc introducitur:
Omnis qui ob ChrilU no^
mcn
Hoc in mundo premitur:
4 TonftombuSypreffuris
Mxpoliti lapides f
Suis coaptantur locis
Per manus artificis.
Di^onuntur permanfuri
Sacris adijiciis.
5 jfngulare fundametu:
Lapis Chrijlus mif^us efl.
Qui compage parietum
In utroque nebitur.
Que SyoH faniU fufcepit:
In quo credens permanet,
6 Omnis illa deo facrax
Et dtleiia duitas.
Plena moduUs^O" laude
Et canore iubilo:
Trinm deum^tmicimque
Cimfauore pradicat.
7 Hoc in templo [umme
deus
Bxordusadueni:
Et clementi bonitati
Precum uota fufeipe.
Largam benedi^ionem
Hic infunde iugiter.
8 Hic promereatur oci
Petita acquirere
Et adepta pofidere
Cum fandis perenniter»
Paradifum introire
Translati in requiem»
Arnen.
Hic hymnus carmine trochaico alcmanio & erupidio
■ alternatis decurrit : eius tamen legem ac normam noad-
inulsim (eruat. Nam loco trochxi ntinc fpnndeus collo •
catur: nunc pyrrhichius, nunc iambus, falufque numerus
cerrus fyllabarum cuiuiq; carminis hic exa£tcleruatui:
reddit huius hymni modulationem lI>pradi£lo generi car
minis periimilero. Delcribitur autem in eo ciuitas iii*
perna Hierufalem in regno exledi triumphans *. & miro
decore ornata, atque fpirituali fabrica Tplcdid^extru^.
Cuius in terris imago &Hgura,eftecclena fub Chriilo mi
litans, congregatioque hdeliumideum piereligiofe^ico
lentium. iTla autem cum in templo materiali diu ino no-
iqini coniecrato quotannis in iplo dedicationis die potif'
fimuiq
CalU.4
P/4/.11S
lufttri 2
hfpe.n
got HYMNORVM
fima c6aeniat ad veneratione diuinc maiefiatisyfijpptid*
ter petit fua orationeexaudirl d deo,& fua vitape^i^; fu&
dpi. I fE ANNOTATIONIS. In orimo verdi*
VrbsbeataHierufalcm.Qupniam vrbs illa Iude«, Hiera-
falem nominata, figura fuit Sc typus ccclefiie cum militaa
tisin terris, tum triumphantis in cseloimodo pro hac,mo-
doproiUafumiturinfcriptura, vtapud Paulum ad Ga«
latas.Illa aute qux furfum eft Hierufalem, libera etl: qus
eft mater nodra.Et in pfalmo. Stantes erant pedes noilrt
in atriis tuis Hierufalem.Hierufale, qux xdtiicatur vtei-
nltas.Etvtrique harum acceptionum aptd congruit ipfa
nominis prxdi Ai interpretatio.Hierufalemenim dichiir:
quali viiio pacis. In militante autem ecclelia vifio eflper
ndem,pacis internx addeum,adieiprum,& ad proximo.
Quoniam vc ait propheta in pfalno ad deum. Pax mulu
diligentibus legem tuam,& no e(l illis fcandalu. [n trium^
phanteverd ecclefia vifio e(l per apertam fpeculation^
pacis verx & perpetux: qux nullo turbine helloru inter-
cidet aut interturbabitur.Hoc itaque loco fiimitur Hieni-
(alem:pro ecclefia triumphante,^!^ cofirui dicitur io c^
lis ex viuis lapidibus, fandis fdlicet animabus & fpiriti^
beatis, de quibus ait Petrus. Et ipfi tanquam lapides vitii
fuperxdificamini domos (pirituales in facerdotiumfait-
Au.Et ipfa coronata jgelis:adornata f. numerofa angelU
coru fpirltuu multitudine.ficutfpoia eft exornata comite,
viroq*; fuo, conubialis fcederis fodo ac cdforte. a ^ tii
fecundo verfu.Noua veni£sdcxlo. Alludit totus hic ver-
fus ad id quod (cribit beatus loannes in Apocalypfi.Et e-
go loannes vidi fandam ciuiuffcm Hieruiale nouam de&
cendeotem de cxlo,d deo paratam , ficut fponfitm ornata
viro fuo.Et audiui vocem magnam de throno dicentem»
Ecce tabernaculum dei cum hominibu$,& habitabit cuna
eis. Et venit vnus de feptem angelis,& locutus .efi mecnia
dicens. Veni,& ofiendam tibi (ponGm: vxorem agni . Ec
fiifiulit me in fpiritu in montem magnum 3c altum & ofi£
dit mihiciuiutem (andam Hierufitlem, delcendentem de
cxlo, habentem claritatem dei. Etpaulopofi fubiungit.Ec
erat firudura muri eius ex lapide lafptde , ipfa vero ci-
uitas aarum mundum , fimile vitro mundo , & funda-
menta moti duitatis : omni lapide prgeiofo ornata - Ex.
fi^PO.
XO)
fiwtea cinitxrix,' aurum mundum, tanquam vitrum per-
uciduo) j c In tertio vcrfu. Portz nitent margaritis,
•cxprituitiuciocut &id:quoddicitIo2nesin Apocalypfi.
Stdoodednporue, duodecim raargaritc funt per fingu*
las. &fingulc portae erant ex lingulis margaritis. Et por.
tceius non claudentor pw diem, nox enim illi non erit. * *
Wcifco hic dicit, advta illius fanftz vrbis cfl*c patentia.
E/laotem adytum i,Iocus templi penitior atq; fccretior,
In penetralibus illius conditutus. VerAm quoniam hacc
omnia fplritualiter & myfticd, non autem materialiter vt
lonant, funt accipienda, vt per auru, ardor cbaritatis fii-
pemorutn ciuium.per vitrum:puritas & mudicia eorum, ’
^ margaritas, ornatus & precioiitas virtutum , idcirco
Iqbneclit hic verius, quis illam tam fplendidamciuita*
ti ingredi permittHur,i$ icilicet, qui pro Chriflo hic pref -
fiirls angttur.Beati enim qui perfecutionc patiuntur pro* **
pter iuditiam, quoniam ipforum eil regnum cxlorum.
Porri in penultimo huius verfuscarmine, fere legunt v-
tituerh: omnis qui pro Chridi nomine,& carme illud red
- dunt vniut fyllabae fuperexcremento, prolixius aequo.
0£to enim dunuxatfyllabarura efle deheretteum hic no
uero contineantur, quare melius ita adaptaretur carmen,
omnis qui ob Chridt nomen.
4 C[ In quarto verfu.Expoliti lapides. More aedilicii ma
terialis,exprimitur hic qu^ra aptiGime zdificatio ciuita-
tis fandae Hierufalem in caelis. N empe in extruenda do*
mo exciduntur lapides &rculpuntur;tundanturquemal*
^eis anteqodm aptentur xdi licio. Ita animx fandlx accd*
aodandxextruAionifpiritualicxIedis Hierufalerhocln
inunda tribulationibus Aperfecutionibus premuntur at-
que cotunduntur,vt expolicz adornate^,-: tl (ando operi AV7.14
inferantur, Per multas enim tribulationes^ vt ait Paulus)
oportOt nos venire in regnu cxlorum.Difponutur autem
lapides illi perreanfiiri (acris xdiliciis, quoniam inde nun
quam auellentur necdimouebuntur. Cxcerilmintenio
huius verius carmine: legendum ed potius, fuis coaptan-
tur locis,qudm (uisi); aptantur locis, nam particula con-
nexlua,q:nihil ibi habet quod alteri copulet &anneftat.
In quinto verfu. Angulare fudametb.Chrid*rsrpias
S feriptoris dicitur lapis agularis,vt 1 pfalmo« Lapide quS Vfal,tif
reproba-
P/-/.II7
ifhtt a
E/4.sS
I
VfalM
y^7
Afoc.j
‘^04. HYMNORVM
reprobauerunt xdificances,hic faflus eft in eapat aneoli.
fit apud Paulum ad Ephedos. Supercdtficati Ajperfna*
damcntumapodolorum & prophetarum :ipforunimo an*
culari lapide Chndo lefu, in quo omnis «dificatio con*
wu£ta crefcit in templum Dnftum in domino, fit hic Ia*
pisrmifTusdiciturapud EfaiamfCum ait. Ecceego mictam
in fundamentis Syon lapidem, lapidem probatum,angii.
larem, pr^iofum, in fundamento fundatum. Nefttturaa
tem lapis ille,compageiun£furaquerpiritualiin vtroque
S arietum, quia duos populos gentilem & ludaicum Cnri
us coniunxit in vnum ecclenz catholicae acdiBciu, que*
admodum inquit Paulus. Ipfe efl pax noftra,qui fecit
traque vnum. At vero hunc lapidem Syon, (an£^a eccle*
Hafcilicet catholica (uicepit, quia fuper hanc petram
dificata e(l firmiter fundata. Porrd nomine Syo:in fan*
^ (criptura frequenter accipitur ecclefia ChrifU milltlf
in terris, vt in pCilmo. Fudatur exultatione vniuerlae mdc
Syon:lateraaquilonis,ciuitas regis magnt.Errurfum.Oi
ligit dominus portas Syon: fuper omnia tabernacula Ia*
cob.Ethuic acceptioni refpondet apte ipfa nominis Syo
interpretatio, Syon nanque, fpecula vel fpeculatio dici-
tur. Kic autem deum per fidem (peculamur &cognofci>
mus. Demdm ipfa Syon credens, in Ch fi flo permanet Aa
bilis, per oppofitum eius quod dicit fifaias. SitM>n credi*
deritis: non permanebitis.
6 f[ Inlextoverfu. Omnis illa deo (aera. Totus iAe
verrut,de eccleAa casle Ai rc£ti intclligitur,in qua fubla*
tus in fpiritu loannes vidit turbam magnam quam dina*
snerare nemo poterat, & clamabant voce magna dicen*
tes.Salus deo noAro qui fedet fuper thronu, & aeno be*
nediftio, & claritas, & lapientia, ft gratiarum a£tio, ho*
nor, dk virtus, &fortitudo:deo no Aro,in fecula (eculoru.
Amen.Secudo autem loco de ecclefia ChriAi in terris,e'
Ciam poteAhic verfus accipi.quf ad imitationem czleAU
ciuiutis luges deo laudes perfonatiilli^ue pro modo (tio
iubilat.Porrd nomen iubiius in quarto prefentis verius
carmine,adieftiuum eA huius nominis canor.oris: ide A*
gnans quod iubilatorius Aue exultatorius. Iubiius autem
fubAantiuum: eA gaudium illud animi in domino, quod,
neque omnino exprimi poteA, neque omnino fupprimi
oi>
J
Expo;
oV indicibilem eias exuberantiam. Et Ttnmqtie ropradi
Aoru m nominom: a yerbo iubilare delcendit. Cxterum
Cxteruin
legendum eft-ootios in tertio huius verfus carmine: ple •
na modylU & laude, quim in laude, vt tres illi ablatiui (e
cotinuoconlequentes,adiunganturadieAiuo plena quo-
niam A prarpoittio in, ponatur eo in loco:non adeo apid
tunc quadrat fententia & loquendi ratio. Non ehim con<
einnd&eogruenter dicitur quifpiam prxdicare deum in
laadetfed potius omiiTa prxpofitione,pracdicare laude.
7 In (eptimoverfu. Hoc in teplolumme deus. Quo-
niam materialis templi zdiHcatio & conOru^io in^nuat
nobis fpiritualem fabricam eccleiix ChrifUcum in ter-
ris,tum in cKlis,re£ldpoll vtranque eccleiiam myflicain
dignis celebratam prxeoniis, tertio loco nunc de templo
dei qute domus orationis eft hic habetur rcrmo.fiique ad
deum fupplex oratio in illius dedicatione, annuaque de-
dicationis celebritate,vt fux maieilatis prxfeniiam beni-
gnitatisq; fauorem in ipfum expadat, & fupplicum in eo
vota precifque libenter fufeipiat. Qu/;madmodumin tet
tk> libro regum,rex Salomon in dedicatione templi ma-
Jmific^ i fe,deo extra£li,vtroque genu in terra poiitOidc
ublatis in caelum manibus,deuotam eSudit orationem di
cens. Kefpice ad oratione ferui tui & ad preces eius: do-
minedeus meus. Audi hymnum & orationem, quam Icr-
Dus tuus orat coram te hodie: vt (tnt oculi tui apeni (upet
domum hanc noAe & die, fuper domum de qua dixiiHt '
erit nomen meum ibi, vt exaudias oratione quam orat in
loco ifto ad te ieruus tuus, vt exaudias deprecatione (er-
ui tui A populi tui Krael , quodcunque orauerit in loco
ifto,& dxaudies in loco habitaculi tui in cxlo,& cu exau-
dieris,propitius eris. Et reliqua, qu( cu magna deuotione
d: (ynceritate animi deinceps dimifd proiequitur.
IN DEDICATIONE ECCLESIAE;
alius hymnus.
CHri/k cuneorum dominator alme:
Patris sterni gadtus ah ore,
sup^cmuota^iteraehymnm
Cerne mignus.
Centi
* *->
A
V'
1 X p o; »«7
dies Uti,p^dd£^ noStes
fiJuUtts ex nobis pneunte mni^
Sentiat ignes.
II H£c dies in ([ua tibi eon^ecratm
Conf^ick aulam: tribuat perenne
Gaudium nobiSjWgeat^ longo
Temporis ufit.
11 Gloria fummumrefonet parentem
Gloria natumypariter^ifaniium /
Spiritum:duUi moliemur hymno
Omneperdum. Arnen.
Carminis fappliici & adoni) modulationi prasfertKic
liymnuszeius tamen legem no omniquaque feruat. Nam
in fecunda fede loco fpondei recipit ptarrunque iambum:
ft in quarta pro trochaeo farpius habet pyrrhichium, con-
tra huiuice carminis regulam. Comendaturinip^ an*
nua templi dedicatio in dei honorem celebranda, tplius^i
domus dei (tue eccleiiae enarrantur laudes non modices
quod in ip(a recipiantur ecclefiadica facramenta in me-
delU peccatorum , quodque fupra hrmam petram funda
tanalioconcuti pofsit aduerfarum poteihitum turbine* ^
Demdm ad deum oratio dirigitur,vt nate dies vnica dedi* *
cationis annuae: tandem nobis commutetur in diem per<^
petuae iugisc^e Ixtitiae in regno cxleiH.
1 CE an No T A T 1 o N B s.In primoTerfu.Patrisx*
terni genitas ait ore. Sumpta e(l hxc fententia ex eo £c - ,
cleliaftici loco,in quo diuinalapictia dicit defeipia.Ego ■*^*’^*^
ex orealtifsimiprddiuirprimogenita ante omnem creata
ri.Sandipfadiuina fapientia,dei hliuseft&verbupatrit
coxternum , quod ex ore,id e(l virtute patris generadua
prodii(T« fe coteftatur, Heut verbu (enfibile formatur ab
ore corporali. Alio autc locodpfum patris verbu ex cor- .
deip(iusemana(Tedicitur,vtcumin pfalmo dicit pater x-
ternus. EruAautt cor meum verbum bonum, vbi nomine
cordis intelligitur niens paterna,& intima fnbftantia pa <• Py^.44
triseex qua origine fumplit verbu illi coxternum & fem-
per ipli immanens, neque vnquam abeo digrefsibile,
perinde
H Y M N O R V M
perinJe atque tnens humana Tuam gignit notionem HK
lemper tntimam:& verbum Tuum Internum. Itaque cum
ex ore patris prodiifTeChrifius dicitur,jcterna filjjgene*
ratio prorfus ineffabilis & in eloqiiibilis, nobis quoquo
iniinuatur, manududlione vetbi humani prolati & TenG»
bilis.Cum vero idem ex corde patris ortum habuiffere-
fertur: eadem natiuitas hlij dei nobis innuitur per analo*
giam & quandam proportionem ad verbum hominis id-
telle£iuale,rocnti immanens ac internum.
3 <1 In tertio verfu. In qua populus facratum. Often-
ditur hic lingularis excellentia domus deh quod in ea po
pulus fidelis ecclefia Aica fufeipit facramenta : in antido*
tum peccatorii noflrorum a deo inAituta,vt racratifsimu
ChriAi corpus &fanguine: in ralutiferum animse cibum
& potum. Lauacrum regenerationis & fandum bapiifml
facramentum , quo renafeuntur homines deo ex aqtii &
ipiritu fanAo,cnrmat£q; facro Amul inunguntur : vt Vn>
oionem fpiriiualem gratise fufeipere in anima inAnuen*
tur>de quo baptifmali lauacro : nt mentio in quarto prae-
fentishvmniverfu.Sufcipit etiam in templo fan£lo popa
Ius fidelis facramentum reconciliationis & poenitentise:
in remifsionem & abolitionem peccatorii fuoru. Etbop
remedio affertur falus iis, qui animo srgrotant, grauidue
laborant morbo vitiorum, pratAatur & medicina defeisis
fi)b onere duroque pondere peccatorum : qui laflati funt
in via iniquitatis, &ambuIauorunt vias difficiles. Deniq}
lumen diuinsE gratiae infunditur eorum cordibus , quos
propria excarcauit malitia,& reddidit orbatos internis o*
culis, quemadmodum quintusdicitverfus: id facramen'
tompoenitemiz fatis fignificans.De aliis verd facramen*
tis hic non exprcfsis Amile fertur iudiciuro:fcilicet cofir*
inationis, ordinis & matrimonij, nam ex inAituto eccle>
AaAico illa etiam fufcipiutur in fan£lo dei templo, & per
tria fupradiOa in litera e xprefTa, facile inielligunrur.
Forrd veternus apud probatos auihores fere- fepor fub«
ibntiuum cA nomen, diciturque morbus ex nimio ocio
perpetuum fomnum inducens , quem Grxei lethargum
nominant. Et quoniam hic morbus pigros homines red«
dit & ad negocia inutilesiAcut & feneAus,ideo veternus
interdum pro pigritia furoitur. Virgilius in Georgicis. =s
Keo
£ X P O. 109
tlec torpote graoi pa(Tus fua regna vetenio.Tnde veter-
nofut adie^uD deducitur, qui graui premitur fomno aut
forpet jgnauia.In hoc autem loco, veternas culpas vocat
author,idetl vetudas & diutius inco£las animar,vt origi
nalem & aqualem longa confuetudine inueteratam cul-
pam. 6 (T In fextovcrfu. Daemonis fatua perit. In tem-
plo landlo det perit rapina dzmonis,qUonia animx prius
in praedam eius a£lae per peccatum, & ab eo abforptx:e-
ruutur ex ipHus faucibus, & liberantur.-} potedate tene-
brarum per falutarem poenitentiam & refipifcentia a ma-
lo, Nec aniroxfolum.-rcd & corpora hominum eripiun-
tur a daemonica infedatione plaeruque, cum Ij^mphatici
(iue energuraini ducuntur ad loca fan£la:& diuina virtu-
te curantur J vexatione malignorum fpirituum. Horret
enim ipfe daemon aut corpora fanfVorum in templis illis
condita,aut (anftitatem locorum diuino obfequio depu-
tatoruro;& lentiens diuinu adede domibus facris numen^
nofudinet illic diutius rubndere,cogiturqueobrcfsis exi
recorporibus. Dicitur autem hic daemon, mondru, pro-
pter informitatem a diuturna malita contrariam, qpae to-
tum fuflulit natiuum eius decorem.-& mentem ipfius ma-
ximi} deforme, afpendquehorrcdam reddidit. Peruicax
-vero idem hic nominatur, propter obdinatu vi ncendi du
dium,quo vel maxime laborat. Vincere enim femper ad-
nititur eos quos tentat:& vinci fummopere erubefcir,ob
inlitam maligni eius animi elationem. Proinde cum red-
dentes offendit fuis diggedionibus : continuo diffugit ne
(i perdet in tentatione infereda, tandem vincatur. C^od
& beatus lacobus affirmat, cu ait. Reddite diabolo, &fu Jae, ^
eiet a vobis,ob fua fcilicetperuicacia7€[Inreptimo ver
itf.Hic locus nempe vocitatur aula. Vt in pfalmo. Adora* G<m,23
te dominum in atrio fan£lo eius.Vbi alia traflatiobabet,
adorate dominum in aula fandla eius. Etin Gened cueui
gllafl*ec lacob de fomno, in quo mydici habuerat vido-
nero de fcala caelum fuo cacumine contingente & pedib*
terram, ait. Verd dominus edin loco ido:&egone(cie-
bam.Pauenfaue, qudm terribilis ed (inquit) locus ide.
Non ed hic aliud, nid domus dei & porta c^li. Ereriione-
quti illius lapidis in titulum quem (uppodierat capiti diO
cum iret dormitum, dc effudone olei fuper eu,dedgnauic
o futuram
MtO
HYMNO R VM
fjtne.j
Lmc.6
foturam templorum deo dedicandorum confecrationem
&fan£lificationem. Illa autem caeli porta fpirin]alit,rcili*
cet dorousdei& templum, fuo Hnu omnes accipit tenden
tes in lupernam ciuitatem Hierufalem, quoniam nullus
peruenirepoied ad fcrlicifsima illam beatorum fortem:
nt(i ecclefia illum Tuo fouerit gremio, & intra ambitum
fuuro continuerit. Siquidem extra eccleliam ndefl Talus:
^t neque extra arcam Noe quifquam faluatus eft d dilu«
uio. 8 C In o^auo verdi. Turbo quam nullus quatit.
Apud Lucam Tan6Ia ecclefia comparaturi domino, ipfi
domui zdiBcatae a fapiente architedlo: qui fodit in altum
& poToit fundametum fupra petram. Inundatione autem
faila,illifum eH flumen domui illi:& non potuit eam mo
uere. Fundata enim eratfupra firmam petram. De eadem
dixit dominns Petro. Super hanc petram zdificabo eccle
fiam meam:& port^ inferi non przualebunt aduerfus ea.
Sandvtnauicula continens di(cipuIos& ChriDuminea
dormientem, agitabatur flu^fibusfzuisq; procellis qua-
tiebaturtnon tamen fecit naufragiu,nec efl demerfa pro-
fundo. Ita& ecclefia Tan6la grauibuszrumnis&preflii*
risefifiepiusaffliflata: nunquam tamen fuccubuit mali*
tiz aduerfariorum,quoniam domin*iUifemper fuit pr^«
fidio & munimento.
Poy? hymnos de Umportyftr totU dmi cnrricitlHmJnhiH
cinntmrhymni de feritato temforit quo
celebrantur ordine.
DE SANCTO NICOLAOi
EXultctauU
Cd,
L£tctur mundi m<t~
china.
Dum refert foUs orhitd
Nicolii folennid.
% Qi« uagitut infantix
Decorauit mirifice,
Vansuirtutum primortUu
mter ortus crepundia
5 Quarta cf fcxtaferi4
Semel fugehatuheroi
Jam in atate tenera
Hac ufits ahftinentia.
4 Cuius tumhafert oleiti
Matris oliuanefeium.
Quod natura no pertulit:
Marmor fudado parturit,
q O uenerande pontifex
Jhius nec tardus opifex
Cunilis: qui corde credulo
Tequarunt in periculo.
Aakn
EX P a. *r»
'6 Aufer mortis dif^enditt: 7 Prdfid pdter er genite
Confer uitx fuhfidia» V na cum fando flumine:
Vt poft camk exilia Vt Nicolai precibus
Teeum fimus in gloria. Jugamur i cxlcjhh^.Ame.
Debitum fyllabarum numerum, ciim carmine iambi*
cO dimetro btc hymnus habet commbnemmon autem le-
gitimam reAimque pedum difponironem, nam & fpon*
deum in fecundo recipit loco:nechon trocheum, & pyr-
rhichium in tertio. Veri^m loco debiiaMtienfurs pedum;
hic obferuata confpicitur in vnoquoque verfu rythmic»
confonantia pfimi carminis ad (ectindu,^ terti) ad quar*
(um. ([ Referuntur in eo pratclara fand^tfsimi Nicolai
pr;coma:ob parfimoniam vidlus in primis cunabulis ad*
si)lrada,& olei ex facra eius tumba emanationi. DemiliiD
ad eunde fit oratio fupplex:vt nobis famulis fuis fit prar-
fidto.Eius viraelegatifsimd & graiiilsimo Hylo traflulit
ex Grarco in Latinum LeonarduS (uflinianus. Quam qui
legerit (legere autcpolTunt omnes :tia illud extatopus)
ea qute de egregiis beati Nicolai moribus & miraculis^
cognitu digna lunttamplirsimc denlrrata confpiciet.
IC! annotationes. Infecundo verfu. Inter
ortus crepundia. Non hic inter ortos tripudia, legen*
dum efliled crepundia. Nam tripudium cd faltatio quae
fit in chorea: cum pedibus terrani feriunt feruato quoda
certo numero qui choros ducunt, qux (and fignificatio
huic loco nequaquam cogruit. Crepundia verd dicuntur
prima rounufcula quaedatur pueris, vt fafciolat, coralia»
crepitlcula,& extera id genus ornamenta, quibus pueti
obiedIaiKur:a crepado,id eft tinniendo (ic di^a.Vnde dk
preipfis etiam fumuntur pueroru incunabulis. Plinius.
Semeflris locutus e(l Crcefi filius in crepundfis.quo pro*
digio totum id concidit regnum. Et hoc modo furoitur in
prxfenti loco. 3 d In tertio verfu. Quarta & fexta feria.
Ferix plurali tantu numero apud authores:diouturdiei
cefTationum ab opere, fiue die» fcfti,vel d feriendis vi^-
siis vel a ferendis epulisiqudd illis diebus St hoftixim*
Bolarenrur apud antiquos, & largius infiruerentur con-
piuia. V fus verb ecclefiaflicus contra morem audioru eo
«otmneinfingulari vtitur numero, & ad figntficadu que-
* o ii
‘i„ HYMMORVM
que diem hebdomade: per adie£Honem nominis noineni>
lis ordinem fignantis/iue dies feflus fu, (ioe profeftus ft
operi exercendo dc(ignaius,vt fecunda feria,(ecuduseft
dies hebdomade, & tertia,tertiu$,& ita deinceps.
4 €E In quarto verfu. Matris oliue nefcium.Hic legi no
debet nefcia,in foeminino genereivt habent libri incaiU*
gaii, quoniam tunc illud adieAiuum,ad tumba tamquam
1'uum fubflatitiuum refeiTetur,& ineptus redderetur fea>
fus,cum oliua dici no poisit apte ipfius tumbf mater. Si*
militerin exitu fyllabarum non (eruaretur reiponfus il-
lius carminis ad primum eiufdem yerfus carmenrquod ta
men in ceteris omnibus ihidiofc' obferuatu e(l. Sed eo lo-
<o legendum e(l,nefcium)in neutro genere, idt^uerefere
dum ad oleum,cuius mater natura, e(l oliua. lliud verbo-
leum quod ex fan£H Nicolai tumba refudat:e(l nefeium
matris oliue,quoniam ipfum ex oliua nequaquam nafei-
turjvt natura expofeit/ed diuina vinuteex (acris ofsibus
fan^iantiditis Nicolai emanat. ^ ([ In quinto verfu.O
Tenerande pontifex/ Pontifex apud Romanos facer erat
magi(lratus,quiracrafaciebat,& templo minidrabat, iu
diAus(vt Varroni placet)a ponte & fado:qudd pos (ubr
licius Rome k pontiit^ibus prima fa£lus ed, & (epe de^
inde reditutus.At quoniam illis apud gentiles magidra-
tibusfucceiferunt apud Chridianosepi(copi,hab^es pa
blicam ecclefiarum uimgraui authoritate adminidratxo*
nem & curam, idcirco prefules ipd &antidites(iueepid
copi, etiam pontibees dicuntur, & pontificatus: ipfbru di-
gnitas. Porro opifex,ab opus & facio deducitur,apud au-
tbores, &ised: qui aliquod opus facit ac molitur, hinc
deus,opifex mundi & rerum omnia author d|atur. Oui-
dius.llle opifex rerum, mudi melioris imago. Et opificiu:
opus ab aliquo fadum, vt totus hic mundus,dei ed opifi-
cium. Hic aute deduci videtur id nomen ab opis,i, em
facio,quafi is opifex dicatur: qui alicui fert & przdat o-
pem.fiue auxilium, que fand deriuaiio fimul & fignifica-
tionon ed apud authores vdtata neque probata : apud
quos potius ille diceretur opitulator, Vcriim maluitau-
thorfimilem exiium fyllabarum illius carminis cum prm
pedente feruarc^quim reftd locutionis proprietatem.
DE
EXPO. nj
DE SANCTONICOLAO:
j alius hymnus.
Nicolai Seruat CT diflrihuit.
Prxfulis prteconiu. Qui timebant naufragari:
Vt nos fumuf adonai Nautis opem tribuit.
Rex C7* p<^cr omnium: 5 A defundis fufcitatur:
tXd falutis portum trahi Furtum (^ui commi ferat.
Faciat per filim . Ft ludxm baptizatur:
1 Dum penderet ad ma~ Furtum^; recuperat.
millam Illi uita reflauratur:
Matris infantia: Hic ad fidem properat.
Qaartafemcl bibit illam: ^ Nicolae facerdotum
^tque fexta feria. Decus Jionor gloria:
Ne per Iodis puer ftillam Plebem omne\cleru totu.
Mentes, manus^labia.
Solueret ieiunia.
3 Sublimatus ad honore
Nicolaus pr^fulis:
Pietatis ita rorem
Cundis pluit populis,
Vt uix parem aut maiore
Habeat in feculis.
4' Auro datoiuiolari
Virgines prohibuit.
Far ittfamCyUas in mari
^d reddendum deo uotu:
Tua iuuet gratia.
7 sit laus fum£ trimtad
Virtus cr uidoria:
Qua det nobis ut beati
Nicolai gaudia
Afjequamur laureati
Pofluitam in patria,
ofmen.
De eodem: alius hymnus.
CLeri patrem epa Sono uocis ampliet.
tronum Gracus omnis cr Latinus
Nicolaum pr£di- Lingua,tribus, natio:
cet: Orbis terr£, maris finus,
l.£te promens uocis fonu Sexus conditio:
Clerus cr magnificet. HoJpes,ciuis, peregrinus,
Secor promptum, fe cor Pari pfallat fludio.
pronum: 3 Seper dedit, dater dabit
0 iij Cundif
E X P O. 2,j
fii.Pange lingua Nicjlai. Nicolaus a nici gr^ca di^lione
^<joae vi^lonaiD deHgnat) primariam ducit originem, a
<}ua & alia propria nomina permulta dcfumutur,vt pote
Nicanderquaii Ti£lor vir , & Nicanor idctidc , Rurlum
Nicarch*, viAor princeps. Micomachus tviftor pugnx.
Item Nicophanes,vi^loriIluftri$.Nicoftrata,viftori*ex-
ercic*,olimpinnices,olimpia; vi^or. Itadcmdm Nicola*
quali violor populi dicitur . Qimcirca cum primitiua illa
•diAiOjin lecunda fyllaba afpiratione no admittat, neque
in aliqua enafcentium ab ea vocu, afpiratio eo loco con-
ihtucda eft , quare nome N icolaustcu c , exiit & minimd
afpirato conferibi debet Veriim hoc gramroaticoru inda-
gini atqjdilceptationi relinquatur . In eode vcrHi,rum-
mus adonai dicitur ipfc deusthoc nomine Hebrzo (quod
e(l ieptimum inter decem nomina dei) appellatus , duod
generaliter omnium Ht dominus, & inlacris literis id no-
men,dominus interpretatur. Neque folum dominum in
creacuras,led & diuinarum perfonarum pluralitatem in
vnitate fi>b(lantia;,idem nomen lignar, ficut & nomen He
Ioiro,tanquam numeri multitudinis rationem habeat, id-
que in(inuet,q> dicit Athanali* i fymbolo.Oomin* pacer,
domin* filius,dt)min** fpirii* fanft®.Et tame no tres domi-
ni (ed vnus eft dominus .Ponitur autc id nomen inde mu-
tatum: in duobus feripturz fandlx locis . Primilm in exo-
do, vbi dominus dicit adMoyfem. Ego dominus,qui appa
rui Abraham,lfaac,& lacob in domino omnipotente,& Exo.i
nomen meum adonai non indicaui eis. Secundo in canti-
co ipHus ludith fpeflabilis viduar, vbi ait . Adonai domi-
ne,magnus es tu & przclarus in virtute, & quem fupera-
re neroopotell. 3 CEIntertio verfu. pietatis ita rorem. Si Iwdrr.iy.
cut nubes in caclo pendulz impluuntrorem herbis,& illas
placido illapfu irrigant, ita Nicolaus (inquit) mifericor-
dic vifceribus a£Fluens,rux pietatis officia in cuneos ex-^
hibuit.Erat enim (vt canit cleipro eccleiia) animo valde
compatieof ,& fuper afAi£los pia geftans vifcera,quod .
-protinus innoteTcit per larga auri contribulatione : qua
triu virginu pudicitia feruauit illefam, & per farris in fa-
me muhiplicationctpvafis ite mari demerHcuhlio reddi
iione.deniq; p nautaru d naufragio imminete liberationS
o iiij horu
ttg HYMNORVM
horum autem quatuor indgnium operum enarratio in«
tegra : ad vcrfus proximd (equetis peninet explanatio»
nem,& mox fubiungitur.
4 €E In quarto ver fu. Auro dato violari. Qjjatuor
in hoc verfu innuuntur pr^clara opora pietatis, qua; bea*
tus Nicolaus exhibuiAe legitur hominibus.Primum. Cu
ipfeparcubus fuis orbatus anxius apud fe cogitaret, qua
ratione ac via, opes ex hereditate fibi relidas in pauperu
fubleuationem dirpenfaret, accepit vnum ex vicinis ibis
in extremam redadum inopia ex amplis diuitiis, apud fo
cddituiflc, 9» tres 61ias virgines quas habebat, proiHtne*
rer,vt eo iufoelici commercio ac iordido quacftu vita tra*
heret.Exhorrensid facinus Nicolaus intempeihenodis
nieiitio magnu auri pondus , (emel & iieru ac tertio, per
fenedram clancuiu eius camere iniecit.Quo adiutus do-
po vicinus , tres fuas hlias viris honed^ collocauit,nu-
ptuii^; tradidit, & eo quod Aipererat auro deinde reliqui
vitam cum honedate & citra cgedatem tranlegit. Fuit au-
tem ineo virtutis odicio,admirada ccia beati Nicolai hu
militas, quod cum in tertio auri iadu vicinus ille anxie
folicii* vt cognofccret tantum ac talem fuum benefado-
rem, excitatus drato protinus exiliidet, & fugientem Ni-
colau ne agnofceretur:curru fuiflet cofecutus, prouolu-
tufque ad genua eius de tanto benedcio iam ter impenro
gratias tngctesegidet, doles fandus Nicolaus feeueeo*
gnitu,iuramcnto illil condrinxit,ne nomen eius & acce-
ptum beneheium quadiu fuperdesedet cuiquivnquam
detegeret,vfqueadco erat fugitans humanae laudis, & au
ra popularem declinans. Secundum opus pietatis etiam
miraculo coniundum, quod hic innuitur,ed huiufmodi.
Cum (emeltota Myrrheorum prouinciam valida fames
occupadet.vt etiam necedaria deedent incolis alimenta,
audiens beatus Nicolaus naues tritico oneratas portui
myrrhexvrbis applicuilTe, illuc fe contulit, rogauitque
nautas, vtcetu modios tritici fuisfubditis fame periclita-
tibus impartirent. Cumque refponderent nauta; fe id face
re no audere, 9> oporteret triticum certa mefuraipfis tra-
ditum : Alexandri eadem menfura horreis imperato-
ris reddere ac imponere, refpodit fandus Nicolaus eos
debere bono animo el&, futurum enim »qudd nullam
tritici
E X P O. 1,7
tritici dinoinutionc cflent inueniuri apud regium cxafto-
rcm . Paruerunt monenti antiftiti nautar, & tradito quod
petierat tritico cum Alexandriam aduemaiTent t eandem
inuenerunt tritici quantitatem, quam in principio nauib®
fulceperat.Tuncdei viriutemin S. Nicolai opere agno-
uerunr,& miraculum aliis prxdicarunt . Sufccptum autc
triticum ita fuis beatus N icolaus diAribuit , vt ad vicium
&ad Icmentem abundd fufFicerct. Tertiu opus infigne
&admiradum quod hic infinuatur,eA. Rogaiiit vir qui*
^am nobilis beatum Nicolaum vthbi filium impetraret:
promittens fc illum cum cipho aureo ad ccclefia eius du-
£lurum,& ciphum illum oblaturum eidem fanfto.Cumqj
fufeepto filio, ciphus ad voti explciionem fabricat’ elTct
muhu illo deleilatus ad proprium vfum ipfum accomo-
dat,& alterum tanti ponderis acprccijad votum implen-
dum fabrefieri curauit. N auigantibus autem patre & filio
ad voti abfolutionem, lufsit pater filio vt in primo cipho
aquam ^ mari hauriret. Q^od cum facere tentaret filius,
in mare cum cipho cecidit,* aquis abforptus eft.MoeAif
fimus hoc cafu pater, iter fu um tamen perfecit altari
fan^i Nicolai fecundum ciphum impoluit,qui femel&U
terum ab altari cA reie£lus.Miraniibus rei nouitatem cun
^s:ecce filius cius cum priore cipho templum fanfti Ni-
colai incolumis ingreditur, cunelis coram conteAas.quid
cum in mare cecidiAet, fandus Nicolaus eundem ferua-
uit illacfum ne Tubroergeretur . Itaque recepto filio pater
tustvirunque ciphum beato N icolao obtulit. Quar-
tum pietatis opus pratfente verfu cfiprehenfum eA,qu6d
nautis quibufdam graui tempeAate iaftatis & fanfti Ni-
colai nomen enixe inuocantibuszipfe pratfens a£Fult,*
fedatis procellis eos naufragio liberauit. 5 Cln quinto
verfu. A defundlis fufcitatur,furtu qui commifcrat.Q^U
dam grandem pecuniam a ludaeo mutuo accepit:promtt-
tens ad aram fandli N icolai (e illam breui redituru. Cum-
que poA longuam dilatione ludzus pecuniam repeterer,
refponditillefedebitii illud creditori perfoIuiAc. Dtedi-
£lo vocatur in ius,& iuramento aflPirmaturus cora iudicc
quod pecunia illa ludzo tradidiAet:baculti(quc excaua-
tum auro repleuerat^Iudzo dedit tenendum tantifper,du
|Uraaicti verba proferret, f a^o autc iurameto quod plus
pecu.
E X P O. ,1,
yTrgo concepit, pepnit^; utrgo:
^tque pofi pitrtum meruit manere j
InuioUta.
5 Qaemfenexiuflussimeonintdtt45.
In domo fumpfit domini igauifus
Hoc, quod optatum proprio uideret
Lumine Chrijlum.
4 Tu libens uotis(petimus)precantum l
jtegis dternigenitrixjfaueto:
Cl^aqu^eelfirenitensolympi
Regna petifU.
^ Sit deo nofhro decus O'potellas: *•
git falus, perpes fit honor perennis: '
Qui poli fummarefidet in arce
Trinus cr unus.^men.
CCarmiDis iapphici & Adoni) modulationem exa£^d
uat pratfcns hymnos in vnoquoque verfu tria comhiensf
metra lapphica & quartum adonium. Habet tamen pr^ter
illius carminis legem:in terti j verfusiecundo carminefpo
deum pro trochxo in quarta fede:cum prima fyllaba par-
ticipi j gauilus iit longa. Propertitis. N on ita Dardanio ga
tii(^ Atrida triumpho. Et m quinti verfus tertio carmine
habet in quarto loco pyrrhichium pro trochaeo. Depromi
tur ia eo laus (acratifTimx virginis Mariz, quz omni lau-
de eft (uperiortquod completa iint in ea omnia, qux mui
to ante i prophetis de ea fuerant prznunclata. Nam fer-
uau candidz virginitatis fux integritate, concepit & pepe
rit filium dei;& deinceps femper virgo permanfit, quod
item obtulerit lilium fuum (ecundumpurificationis legem
in temp1o’iiiafto Simeone inter brachia reuerenter &lc
td rufceptua,qudd denique ad celos gloriofa confeen-
dit.
1 I Ca NNOTATioMHS. In primo verfu.Quod ch®
rus vatum. Vatem interdum prophetam (ignificare , fteut
hoc in locotoftendic verbum vaticinor inde compoEtum
( quod prophetiaare &futura prznunciare defignat) 1"
&cris literis fatis frequens, Vt apud Ezechielem. Eze.jy.
910
HYMNORVM
^41*« 7.
Mac.1.
f/Ml,
fltr.p»
Et dixit ad me. Vaticinare de o(Tibusi(Hs:& dices ets,ft
(irpe altas, Catterum (i fcifcitetur quifpiam: quaenam prc>
dixerunt fpiritu fan^lo infpirati propnetaede femperfaa
£Va virgine Maria:quz nunc in ea perfefia atque confum
mata clare perfpiciunturiRefpondet Efaias propheta id
oracuIum.Fcce virgo concipiet & pariet filium : & voca-
bitur nomen eius EmanueI,quod quidem vaticiniu Mat-
thaeus in fui euangelij exordio perhibet in ea e(Te comple
tum. Rurfum dicit Efaias. Egredietur virga de radice le(l
fe,& flos de radice eius afcendet,«S: requtefcet fuper eum
(piritus domini. Q^od itidem propheticum verbumeeft in
ea completum. Nam & ipfa &benedi^us fiiius eius: de
flirpelefTe&Dauid progeniti funt. Praeterea Hieremias
de ea ait.Nouum faciet dominus fuper terram i foemina
circundabit virum. Et tllud etiam in ea eft expletu:quan-
do filium concepit operatrice fpiritus fan6H virtute fecu-
dum omnia corporis lineamenta & figuram in Ipfbconce
ptionis articulo integrdfurmatum Denique de eadem di
cit pfalmus.Et terra nodra dabit fru£ium fuem, quod (a-
ndin ea completum ed: quando ipfa facrata virgo (qus
terra edfpiritualis:cxledi rore irrigata )benedi£ium Mo-
dium veniris fui huic mundo foeliciter protulit. Et ita de
alijs locis propheticis ed dicendum.
I C[ In tertio verfu. Hocqu6doptatumpropriovide-
ret. Multi libri hoc loco habent, obquod optata proprio
videret, fed difficile ed ex tali verborum contextu conue
nientem lenfum elicere. Nam pronomen quod, prjepofi-
tioniadiun£h]m:nihil habet(quod nouerim)ad quod re-
feratur. Quod fi legatur,hoc quod optatum : vttnielliga-
tur particula hoc,accufatiuus effe lingularis, ordinatus ca
pariidpio gauillis( quandoquidem apud auihoresinterda
gaudeo verbumicum accufatiuo politum inuenitur, vt a-
Dud Hieron.in prologo lob dicctem. Beatum lob quiad-
nuc apud Latinos iacebat in dercore^d: vermibus fcatebaC
errorum, integrum immaculatumque gaudete )& qubd,
non pronomen lit,led coniun^iotapertus & accommoda
piseff fenfus,quod Simeon gauilusedhocipfum.liue ob
idiquod videret Chridum optatum proprio lumine. C« •
teriim alij hunc verfum ita legunt,gauifus hoc, quod op-
^it proprio videre lumine Chridum. Sed non tam apta
-V
'V.
EXPO.
gt hole cbngroum exprimunt renfijmrficut litera pr^
cedens. Non enim gauifus efl Simeon,quia optauit vide-
re Chriftomried quia eum diutius expeftjtum vidcritjfi-
cut declarat gratiarum a£Uo ab eo decantata deo. Q^ia vi
dcrunt(inquit)ocuIi mei falutare tuum. Q^od fi ponen- Luc
tes verbum optauit, dicant in illius carminis fronte, ob q>;
adhoc difficilius quam prius feofum aliquem poterunt
eruere. 4 C In quarto verfu. Clara qu* cali renitens
olympi.Olymput,roons cft altilTimus inter TheflTali.im &
macedoniatqui tamc Thcffaliat afcnbitur.Cuius cacumc
in tantam attollitur altitudinemtvt fummitatem eius acco
Ic cadum vocent. Propter quod poete cxlum vocant o*
lympuro:& in hymnis ecclefi afficis femper Id nomen pro
cadofumitur.Dicitur autem olympus fecundum Grxeam
nominis eiusdedudlionem,quafi totus fulgens :quia(ble
clarum habet femper, nuUifque nubibus fufeatur vnqua»
De quo Lucanus. Nubes excedit olympus.
([OBBBATA VIBGInB: t
t alius hymnus.
LVx mundi heatifUma: hus.
Maria fpledidifStmti. lam ucni dulcis domina:
Cali^terra nobilitas Nojhra tolle incommoda.
SaniiorumcrfclHuitas. 4 Dona confer ctclcftia:
z Per te mundus faluatus Vita beata pramia
eji:
Per te furfum leuatus efi.
Per te iam mors damnata
efl:
Per te uita donata efl.
3 Te adeffe depofeimus
Supplicibus nunc uoci -
Solum fyllabarum cuiuique carminis numerum : cum
carmine iambico dimetro prxfens hymnus habet commu
nem. N am vnumquodque carminum eius ofto fyllabis in
tegraturficut & metrum iambicum dimetrum. Legitimi
tamen pedes nequaquam in fuis fedibus & locis conffitu-
nnturuicut efflagitat verius iambici dimetri ratio.Na vo«
caliB
Inflanti prece flagita
In tui nati patria.
f Concedat tuus filius
Hoc lefus benignifimus:
Cum patre cr paradito
Qui regnat fine termino,
^mcn.
1»M, T.
%tmd, 8.
iw HY M N O R V M
calit terminalif vnius <li£^ionis:a1terara In fronte Tequeii
tt> diAionis po(itafn,rme collifione Orpius antecedit.Tro
chxus item promifcuc' locum omnem occupat, & iponde*
in fecunda lede Grpius reponitur:quz omnia repudiat ia>
bicum carme. Commemorantur in lUo beneHcia: dfacro-
ian^a virgine Maria humanogeneri indulta. & ad eant
demCim dirigitur fuppllcatioivt pro nobis poftulet i lilio
fuo veniam peccatorum & czlellem gloriam.
I fl]ANNOTATioNBs. In primo verfu. San^loru-
&fefliuitas.Feftiuu$apud probatos auihores dicitur ho«
iBo:qui fcrmone lepidus eA & iocundus, atque in verbir
gratiam habet & vrbanttatem.Ita feftiua oratio, fediuum
di^lum.Vndefefliuitastiocunctiias quxdam It comitas (i«
oe dexteritas in verbis. A muh>setismfelliuum,qoia i no-
mine felium deducitur:accipitnr pro 1 e{lo,l:ue pcnicente
ad felium, vt dies fic dicitur felliuus & gaudia felliua, &
felhuitas pro folennitate.dietque felix celebritate .potilH
mum & fcrdfemper in hymnis & orationibus ecclelialH^
cis:ficut &in hocloco. 2 CTlnfecuodo verfu.Pertemo
duslaluatusell.Muudus hicfumitur pro genere humano
hunc mundum incolente:licut & frequentilTund infacra
fcriptura,vt in eo loco.Ecce agnus dei:ecce qui tollit peb
cau mundi. Et rurfum. Sic deus dilexit mundurotvt liliura
luum vnigenitum daret.Dicitur autem hic mundus lalua«
tus per facraiilTimam virginem:non quidem primo & prq
cipue.Hoc enim roodo,duntaxat per lefum Chrilliim tal»
natus ellmundiistquireroetipfum obtulit deo pro mundi
vita, & proinde dicitur verdfaluator mundi. Sedquonii
dominus nollerex lacrofan^a virgine humanam fufcepit
carnem, quam pro nobis immolauit in ara crucis, odorem
fuauillimum domino : per eam fecundo loco Itproximd
po/1 filium eius dicitur mundus effe faluatus, qu^ coope
rata Gi falutiipfius mundi perficiendx. Adde quod pecca*
foribus ad le confugientibus ipla impetrat falutem i deo,
& alTiduc pollulat deum pro noblsfquemadmodu deChri
Ilo dicit Paulus)vt ipfc nos faluos facere dignetur. Idcir-
co peream tanquam aduocatam & patronam humani ge-
neris,non autem primariam falutis caulamidicitur mund*
(aluatus, quemadmodum largirrix d; mater graiix. dicitur
^uia nobis d deo gratiam impetrat.
I
©?n'
■f.
E X P O.
% dntertloyerfu.Noflra tolle incommoda. Peccata fci
licet, quae maxime' nobis incommodant , nam gratiam dei,
(^qux vita cft animx & bona cius difpontio^auferut: & «-
ternam inferant mortem. Secundo vero loco detrimenta
corporis vt morbus, captiuitas,cgeftas,& fimtlia id genus
incommoda noftra funt.vtiquc illa a nobis auferantur: e-
tiam petere dcbcmus,quoniam vbi inualefeunt illa & op-
primunt hominem: virtutum officia & bona opera impe-
diunt.
Cde bbata virgine:
alius hymnus.
Vem terra, pott- Def deratm gentjBut
tuSfdCthera: Cuius per aluum fufus ejl.
Coluntyadorant, 6 Ogloriofa domina:
, \ ^ prcedicant. Excelfafuprafydera.
Trmm rtgentem machi- Quitecreauitprouide:
nomi Lailafii facro ubere,
CUufhum AdarUhaiulat, 7 QuodeuatrijHsahjlti-
% Cui luna, fotyO" omnia Un
Deferuiunt per tempora
Perfttfacali gratia
CeftantpucUauifcera.
3 MiroflturergpfecuU. 8 Tu regis alti ianua:
Q»od angelus fert femina. £t porta lucis fulgida.
Qjiod aure uirgo concipit: vitam datam per virgine
£t corde credens ^turit. Gentes redepta plaudite,
4 Beata mater munere. 9 Maria mater gratie:
Cttiusfupernus artifex
Mundum pugillo conti-
nens:
Ventris fub area daufus
.
5 Beatacalinuncio:
Tacunda fando fpiritu
Tu reddis almo gerrmne.
Intrent ut ajlraflehdes:
Cali feneflra fada es.
Mater mifericordia.
Tu nos ah hojle protege:
£t hora mortis fufeipe.
10 Gloria tibi domine:
Qui natus es de uirgine,'
Cu patre cr fando fpiritu
In [empitema fecula,
jimen.
Praden»
a, 4 H V M N O R V M
CPrcfentis liymni qufnquc primi verfusrcannlms latt-
bici dimetri Ifcgcm cvaifliiTimd feruam ^reliqui vero qoin
quetn plerifque locis ab eadeficiiint:qu6d interdum pyr
rtiichium in anterioribus admittant iedibus,& ndnunqua
Tocalem habent iti diueriis diflionibuscotlnenter & pro
ximc vocali fine collillone fubiun£Vam. Authi>r eius:For
tunatus epifcopus,in hymnis modulandis elegans . Com«
mendatur in eo eximia fantfliiTimac virginis Mariae dignU
tas:qudd caeli & terrae dominum & cui totus famulatur or
bis,uio gedauerit vtero virginali, quod nunciante angelo
& fpiritu fan^o in eam fuperueniente,ii)ium dei concepe
rit:& virgo permanens ediderit in Iucem,qu6dque fuum
auihorem virgineo laAe nutriuerit.Demiim quod lapfus
humani generis reparatrix,in(lauratrix vitae, caelit^jrefe-
ratrixinunc fuper omnes czlos exaltata . glori ofa refidet
in throno cxleili. Pollrcmd ad eam fit fupplicatio fi>
delium.
I f[A N N o T A T To N E s Inprimo verfu. Quemtef
ra,pontuszthera.Hoclocoxthera, nominathtus e(l fin-
gularis primz dec1inationis:adiundius( vt przcedenies no
minatiui^verbis proxime podpofitis. N eque enim fenfqS
ipie aut locutionis ratio admittite vt accufatiuus fit fingo-
laris tertix declinationis, huius nominis xther, eris. Veri!
vt in adieiUs ad prxeepta elegantiarum Augufitni Dati
explanationibus annotauimus.hoc hymni loco in tefiimo
nium inibi citato:nomen tertix infie^lionis .d grxeo dedo
6lum cuius genitiuus nominatiuum numero ryllabarum
fuperat,tranfit nonnunquam in nomen primr aut fiecun-
dz declinationis formatum ab obliquo excre(cente,feru4
to eodem fignificato & genere, vt d delphin, inis : dicitur
delphinus^i,ab elephas ,antis:elephantus,i.dlampas,adis:
lampada, x.fic ab xther,eris:xthera,z. Neque illud etiam
hic prztermittendumrquod in quarto carmine huius prl
mi verru$,nullum ed vitium ratione huius verbi baiular,
quod fi primam haberet breuem,vt autumant aliqui: con-
llitueret in tertio illius carminis loco trochzum,contra ip
fips carminis iambici regulam. Verilm prima verbi fupra
difti fyllaba eft longa; propter i , duplicem conibnantem
duabus vocalibus interieflam. Ht d Sedulio etiam coniH-
tuitur longaiin illo hymno. A Iblis orcus cardine p vbi aiti
rtntiSf
1
E X P O.
venter puellar baiaht:recreta qux non nouent . Et ergo
in tertio loco hicclaucariainis,ncut& in carmine illo Sc
dulianorreponitur fpondeus,qai in ea fede fecundum hu-
iufmodi metri normam apte collocatur,
j f[rn tertio verfu. Qimd angelus fert femina. Verba il-
la quzGabriel archangelus ad facratam deo virginem
pertulit, Elij dei conceptum in ea futurum denunciantia :
tiicper quandam analogiam & fimilitudinis rationem di-
cuntur femina y quoniam illis indubitato credens iandla
virgorconcepit filium. Et ergo per aurem fiue auditum,
immb & verbo concepiiTe ipfa diciturrqubd auditis ab an
gelo verbis fidem habens,dei filio oppignerata fafta eft,
quemadmodum (ecundum naturz legemrmulier fufeepto
femine (blet foetum concipere. Czterum in tertio huius
verfiis carmine non dicendum efi fecundum przteritum
tempus, concepitene trochxus in quarto confiituatur Io-
coiicd in przfenti concipit, ficut & verbum fequens par-
tu ritprzientis eil temporis. Neque id icrupulum cui-
quam mouere debet:qu6d hoc ipfum vt przfens enuncia-
tur quod iampridemefi prxteritum. Nam id in hymnis
frequens e(l:qu6d ratione carminis przfens pro przteri*
to & pro tempore ponatur tempus. Sicut nec verbum
parturit, propriam hic feruat fignificationem: vt defignet
dolore partus d: enixu laborare. Nam facrofan^a deima
ter expers doloris fuit in partu, & vt ait Efaias: antequam
parturiret peperit.Sed fumi debet id verbum :pro fuopri
mitiuo,parit. Et ita in plxrifque ali js hymnorum locis, ver Ey^,
baiententizfunt accommodanda : vt res ipfa exigit. Et
quamuis hic tertius verfus in multis libris prxtermiflus
videaturidignus tamen eft ob excellens virginis przconi-
um inibiezplicatum.qui omnibus inferatur & pofthac cu
carteris decarnetur, Quemadmodum d viris religiofis,or.
dinis fan£^s trinitatis de redemptione captiuorum Parifi-
is apud fanftum Mathurinum : quotannis in folennitate
afTumptionisbeatx virginis ftoAauarum eius celebriter
Tt exteri concinitur.
4 €TIn quarto verfu. Beata mater munere.Hic ablatiuus
iDunere,cum adiediiuo prxcedente beata,ordinanduseil:
vt infinuetur mater ipfa dei effe beata munere diuino, df
dono illo excellenti : quod dei genitrix eft effera.
p Geni-
J
HYMNORVM
Heb.i.
^4.40.
Cfne.4g,
Aggad.j.
Genitiuosaatem continuo requens:ad nomen Tcntris <jr
dinari debet, vt (enfus fityfub cuius matris,arca ventris: fo
,pernus artifex mundum pugillo continens daufus e(f,
Porrd pugillus diminutiuum e(l d nomine pugnus (quod
snanum complicatis in mediam palmam digitn comra&a
iignificat)& ergo paruum pugnum defignat. Atqui quod
pugillo continemus:facilc& finemoledia compledimur
longcque plura nos polTe contincre:illo loquendi geoero
demoiiRramus. Quoniam igitur filius dei .portans omnia
( vt ait Paulus ^erbo virtutis fua:hunc mundum faciid A
fine labore ac defatigatione fuflentat ac fu1cit,& omnite»
nente fua virtute( vt qua (it immenfa atque infinita ) Ion
gd ampliora comprehendere & continere pofTit :hic dici-
tur mundum pugillo continere, vt per corporalem conti-
nendi modum hifce verbis efriffumifpiritualis eius virtus
omnia ambiens ac comprehendens fignificetur, Et allude
re videtur hic locus:ad id quod dicit Efaias.Qms menfiis
efl pugillo aqu3s;& calos palmo ponderauit?Quis appen
dit tribus digitis molem terr{:& liberauit in pondere mo
tes,& tolles in (latera.
f C In quinto verfu. Beata calinuncio. Hic nunchis pro
re nunciata nueannunciatione fumitur.quod & nuncium
dicitur.non autem pro ipfonunciante.De(ideratusautein
gentibus:e(l dominus noder lefus Chridusqui eo nomi-
ne interdum in (acris literis celebratur:vt in prophetia Ia
cob de Chrido.Non auferetur (ceptrum de luda.necdux
de fcemorc eius:donec veniat qui mhtcdus edy& ip (e erk
expe£latio gentium. Et in Aggao. Adhuc vnurn modicum
ed:& ego commouebo calum & terram, d)! mare & arida,
& mouebo omnes gentes:& veniet defideratus eundis gc
tibus.Demiim in eodem verfu.fufus ed:tantundem dgnac
atque egredTuf ed.prodijt.due exi jr.
y dnfeptimo verfu. Intrent vtadra flebiles, Flebile eft
quod defleri dignum edtub miieriam & calamitate Tuam
Boetius. Flebilis heu moedos cogor inire modos Quonia
igitur homines ex lapfu primorum parentum & propria
fragilitate mi(erifunt& mi(crabiles,& digni fuper quib*
fundantur lamenta ac fletus:hic flebiles rede dicuntur.
S CE In odauo verfu. Gentes redempta plaudite.Plan-
dere dicimurteum alicui pro re bene gefta congratulamur
EXPO.
i>7
ft Uctltlam o(lendifflus,quan manoom eomplofione illa
palam indicantes,vt in pfalmo.Ofnnesgctes plaudite tna
nibustiubilatedeo in voceexultationis.Et quoniam neu
trum efi verbum atque abfolutumipoUre obliquum non
requirit, habet tamen aliorum verborum more; interdum
datiutiffl.Horatius:at mihi plaudo ip(e domitiimul ac nu-
mos contemplor iu arca. Proinde [accufatluos vitam , hic
politus :ad infinitiuum e(Te fubintellefturo referri debet,
/ut li quis contendat illum accufatiuum cum verbo plau-
dite ordinari debcre:tunc verbum illud in vim trannt ver
bi aftiui,«Sr Hgnificatcum Iziitia & plaufu extollere, atq$
declarare, fiue przdicare.
I f[DE SANCTA AGATHA.
MxXrtyris cccc dies
Virginis emicat eximU.
Quafibi Chrijluscam fociat:
£t diadema duplex decorat.
i Stirpe decens, elegans fpecies
Sed magis adihus atque fide:
Terrea profpera nil reputans:
JujfadeiftBicordeligm.^
3 Fortior hac trucibus^ uiriss
£xpofuit fua membra flagris.
Pedore quim fuerit ualido:
Torta mammilla docet patula.
af. Delicia cui earcer erat:
Paftor ouem Petrus hanc recreat
Inde gauifa magisq^ flagrans:
Cunda flagella cucurrit ouans.
^ Fthnica turba rogum fugiens:
Huius cripfa meretur opem,
Qjios fidei titulus decorat:
Jis uenerem magis ipfa premat.
€ lam renitens quaft fponfa pota»
Pro miferis [upplica dommo.
H
HYMNORVM
Siefudfcfldccii faciat:
Sccclchantihusutfaucat.
7 Gloria cum patre fit genito:
* Spiritui prouide [aero.
Qni deus unus cr omnipotens: . ’ •
/lanc nojlri faciat memorem. .Arnen.
£ Hymnus ide, monocolos e(l & vniformls: quodomoia^
eius carmina eiufdem Hnt generis*Metrum ipfum: alcma*
nium dicitur ab inuentore,daAyIicum:^ pede dominatu
in eo gerente trimetrum d numero fcdium fiue locorum,
& hypercataleAicum ob fyllabam abundantem. N am ▼>
numquodque eius carmen condat e:^ tnbus da£iylis &
femipede:vna fcilicetryllaba,quz metrici pedis ed dimU
dium. Interdum tamen loco da^yli confpicitur politus
• fpondeusrpotilTimum fecundo in loco. At non latis dilige
ter hic feruata ed re£la ratio quititatis lyllabarum ;qobd
nonnunquam fyllaba, natura aut politione longa, Bat bre
uis,vt in quarto verfutin haedifiione gauifa, vbi feruata
fuilTet legitimum carmenrfi fic ipfum authordifpofuilTet:
Iztior inde magisque flagrans, & in lexto verfu :in hac di
£iione fupplica.vbi potius dicere debuiflet author,pro mi
feris rogita dominum, nili maluiflet confonantiam finali
illius carminis cum przcedente carmine leruare.cui* ad*
modum vifus ed fuilTe dudiolus.Nam fere cuiufque ver*
fus primum carmen & fecundum limilem habent delinea
ttam fyllabarumifimiliter tertium Si quartum. Interdum
, -veroqu* natura breuisedfyllaba.-fit in hoc hymno Ion*
ga,vt in feptimo verfu, in hac di6fione prouide : cuius le*
cunda fyllaba breuis ed & tertia longa , Sc tamen ediuer*
fo condituitur eo in locotferuata quidem fuiflet illius car
minis concinnitas potius hoc modo, Ipiritui pia lausque
lacro.Crediderim tamen hzc in carminis przfentis com*
politione errata,potius ex librorum vhiatorum medis in-
du£ta fuilTerquam authoris infeitia commilTa. Celebran-
tur in eo laudes ac przconia clariflimz virginis Agathz :
cuius vitam, agonem pro Chrido , Sc martyrium in tertia
parthenice elegantilTimo carmine conlcriplit Baptida
Mantuanus tnodra tempedate poeta percelebri», £tquo-
nian»
E X P O. ^19
ttiam opus illud in lucem prolatum efl;ex eo,&adie£lo
illi per lodocum Badium , virum vtique dc lingua latina
■optimd meritum & probatorum authorum illuftratorc di
ligentiiTimum,commentario:requiratur martyri; ipfius &
giorioijc mortis hiftoria.
a NKoTATioN* s.In primo verfu. Martyris ec
ce dies Agathz.InHeflitur id nomen aut fecundum prima
oleclinaiionem latinam: Agatha,a:,aut primam inflexione
graccam:agathz,es,ficutdicimus Helena,^;vel helene,e$:
& CatharinatZ:vel cathanne,es. Vtroqueenim promif^
cud vtitur Mantuanus in fupradi£lo opere cum vno in lo -
co dicit DiuzAgathz memoranda nouo przconia cantu.
Etalioin loco. In primis Catanzam Agathen fplendore
|>arentora. Hic autem & in primo verfu huius carmine:
genitiuusefl pnmz declinationis latinz.In eoden^ verfu,
Etdiadema duplex decorat. Diadema:coronae(l re
in fi gnum regalis maie(hitiscapiti4mpofita .luuenalis.
-IJle crucem precium fceleris tulitihic diadema. Duplex
..autem diadema honorat.honeflatquehanc facram virgi.
nem: vtpote aureola martyri) & virginitatis, nam & mu-
tyr efl & virgo.Denique decorare hic honorare figniflcae
^uia fKundam habet fyllabam breuem ficut decus, oris :
«lomen ab eo formatum. Nempe idem verbum vt venu>
ftare & exornare fignattfecundam fyllabam habet longa,
iicut decor, orismomen pro fpecie & forma, & decorus
£ormofb,ab eo deriuata:illam producunt. 3 f[In tertio
verfu.Fortiorhzctrucibufque viris. Scilicet Qmntiano
proconfuie Siciliz:qui ipfam priml^m infano amore dein
Ae crudeli odio profecutus,grauifTimis afflixit tormentis.
Hunc Mantuanus,vt nomen aptet carmini, Quintium vo-
cat in przdid^o opere:cum ait.Conful erat Siculis vir de-
teflabilis:ora Sola ferens hominis , morem ingeniumque
fierarom.Qmntiu5,d Decio roifrus;fceleratioripfo barba-
ro & imiti domino. In eodem quoque verfu flagra dicun-
tur flagella:quibus verbera noxiorum corporib* in ferun-
tur. Et inter cztera quidem tormenta :1izc inclyta virgo
flagellis czfa legitur. Demdm in vltimo eiufdem ver^H
carmine;di£fio paulo pro aduerbio ponitur., flgniBcans
Idem quod clard & manifeflc. Id tamen przter vfunf eft
probatorum latinz linguc authorum :qui potius eo lo-
• p iij eo
HYMNORVM
«o ^oruiffentliquidotaduerbium vHtatius eiurdem otimi*
. no lignificationU:& feruacum fuilfet carmen integrum:^:
<onfonantia illius carminis cum praecedente in exitu 9c
calce, propter quam obreruandam:credi poteft tllud voca
l)ulum ibi (ludiofd politum, & nimis afifeflanter.
4 €[In quarto veriii. Deliciae cui carcer erat. Id lUicoa
fonat elogioiquoddeea canit eccleiia . Agathalxiiflimd
glorianteribat ad carcerem:& quali ad epulas inuitata,
agonem fuum domino precibus commendauit. Erat enim
haec animofa virago & verd fortis mulier^apodoIoruChri
ili fedulaimitatrix,de quibus dicit fcriptura : qudd ibanc
gaudentes d confpe^u cdcili j, quoniam digni habiti fune
pro nomine lefu contumeliam pati. Idem quoque , Man-
tuanus iic exprimit. Lzta ergo & gaudens, &fperabunda:
latentes. Mittitur in tenebras, & carcere conditur atro. In
eodem quoqud verfu, cucurrit verbum fuapte natura neu
trale,& acculatiuum rccufansMn adliuam traniit iigniHca
tionem, idem valens quod pertranlijt,nue tranlegitfudi-
nendo,& ea ratione acculatiuum recipit.VirgiIiu«.Currit
iter tutum non fecius xquore clalTis.
5 €[ In quinto verfu. Ethnica turba rogum fugiens*
£thnica;gentilis,idolorum cultui dedita, & (ne a vulgato
difcedam vocabuIo)pagana.£thnos eniro:gentero lignifi-
Matth, at. cat,& ethnicus:gentilem.Vnde illud euangelicum» Si au-
tem eccleiiam non audierit:(it tibi licut ethnicus & publi-
canus. Id confulto hic politum edrne qui putet ethnicam
turbam ab xthna monte Siciliat denominatara,d qua di-
' £lione, thneusperdiphthongon formatur adieftiuumx
tion ethnicus , quod (ine diphthongo feribi debet. Vir-
gilius. xidimusaflantes nequicquam lumine toruoAeth
neos fratres : cxlo capita alta ferentes. Hic autem inii-
nuatur inii gne miraculum: fandae Agathae meritis ddeo
odenfum.Cum enim poll foelicem cius ad ca;los tranlitu
lethnamons Siciliz graues Hammas folito acrius ern-
daret & ignium globosrqui fluminis indar magno impe-
tu decurrentes per agros & loca vicina, vrbi Catanenii ex
Eremum minabantur exitium. Incol^ autem vrbis omnihu
mano dedituti auxilio contra imminens incendium :ad le
pulehrum fanda; virginis Agathae ocyus confugerunt , &
velum eius tumulo fuperpofltum rapido igni obiecerunc.
V EX P o. *J
qui protmos diurna virtute cohibitus Aibiiitit: nec vitra
progredi e(l aufus.Qup confpe^io miraculo, multi ad fi«
dem Chrifli conuerfi runi:& deum in (andia virgine glori
ficarunt,lplamquedeinceps vt vrbis Catanenfis protctfiri
ccm & patronam Itimmo Audio coluerunt. Petit itaque to
cus hic verfus:qudd cum fan£la Agatha repreflerit Aeth-
neum ignera,ne multitudini paganorum & ethnicis inco-
modaret:multd potius nunc in Famulis fuis fidelibus & ve
rae fidei chara6iere.infignitis,incendialibidinura &acre»
camaLs concupifcentiz flammas re (linguae.
t CDE S A NCT
Jlatulare C<efarea:
. G Patrona colens mc‘
rita.
Dorofhrtf fdlennU
Solis reuexit orlita,
a Vulnerata uiuaciter
xAmoris Chrifliiaculo'.
Feritur hinc letaliter
Hac paganorum fpictdo.
Polorum forti procerum
Confors procera redditur:
jRofarioc^ martyrum
Flosrofeus inferitur
4 Corpus humanum tu -
mulo
Funefhs caret maculist
Pro meritorum cumulo
L DOROTHEA.
Late claret miraculis.
f iAegrisfalusinfundU
tur:
Cacis uifum clarificat
Surdis auditus panditur:
Theophilum credificat.
6 Talis athleta fuppUees
Suffulti patrocinijs
Caeligenarum complices
Late fruamur gaudijs.
7 Praflet hoc pater lunU’
numi
Splendor^ patris incly-
tus:
xAc illuflrator hominum
Par utrique paraclytus,
tXmen.
CE Hymnus ille carminiiambico dimetro in certo fyllaba-
rum numero a(Timilatur:qubd vnumquodque eius carmS
o£lo iyllabascomple£litur,non autem in pedum obferua*
tione& fitutnam promifeut- trochzum in tribus primis
redibusrecipittquinpoiiusadrythmicam quandam con»
Tonantiam accedittquoniamcuiufque verfuum eius pri-
num & tertium carmen, in eandem exeuA fyllabaruin
p iiij defl^
«}t HYMNORVM
dennent!am,nmlfiter fecundum & quartum in confimill
cadentia mutuum habent refponfum. Explicatur in eo
praeconia fan^x virginis & martyris Dorothex:cuius vU
ta loco argumenti p jucis hic enrranda e(l,vt facilior atq;
apertior totius hymni exinde habeatur intelligentia. Fuit
quidem ipfa facrata deo virgo, ex Cxfarea Capadocixo*
riunda,a prima infantia faerx hdei myderiis ac ritu im-
buta Tuorum parentum opera & cura, qui catholicx fidei
confeTsionem inuiolatam obferuabant in illa fxuifsimx
perfecutionis procella , quam fufeitarunt contra ecclefii
dei imperatores impij, Diocletianus, & maximianus.Kxc
autem beata virgo d Fabricio prouincixprxfefio adama-
ta ed,<Sc in confugium podulatatproroifsis magnis mune-
ribus oblatifque donis iianenfum illi prxberet.Cui refpo
dit Dorothea,rc iampridem Chrido defponfatam Sc con-
fecratam, neque fas illi eirc,vt mortalem fponfum deo im
mortali prxferret At verbfuccenfus ira prxfe£ius:primu
ipfam in dolium feruentis olei mitti iufsit . Vnde omnino
illxfa, virtute dmina prxferuante,exiuit.deinde faciem e-
ius baculis & fudibus itaexdi contundic^ue prxcepit,vc
nulla in ea faciei fpecies aut forma, reliqua videretur.Po
Ifridic autem inuenta ed integre d plagis illis curata. De-
mCim caput virginis gladio obtruncari debere:prx(esde-
Eniuit. Ad quod fupplicium cum Ixta progrederetur Do-
rotheq, Thcophilus protonotarius regni illius irhfbriis
eam verbis infctdans, petiit per ludibrium ab ea quod de
viridario fponfi fui roias ad l'e mittendas curaret . Quod
ipfa quafi ferio id ille rogaflet, benigniter ed pollicita^li-
cet eo tempore afpera edet hyeras , & frigore torperent
omnia. Cumq; gladium pro chrido effet fufccptura,ada-
reillivifut edpuer purpuratus & fpeciofus fpledidaque
vede adornatus ,atque manu fua fportula deferes: in qua
repofita erant tria mala punica & totidc rofx. Quam cum
Dorothex virgini vt munus a deo mifum obtulifTec, rogo
(inquit illa')defer h^c omnia Theophilo fcribx, meo no
mine, tang donaria i me illi ^miffa. Mox capite obtrucata
Cin£luc6lummauit martyrio. Cxterii Theophil* fcnba in
palacio prxfidis tum confidens , vidit fibi adamem pul-
cherrimum puerum candido ami£fu qui illum fc vo-
cas i turba m.Has rofas cu pomis raiuit tibi dono forror
raeil
V EXPO. 2J{
«ncaDorotlieaide paradifo rpon(i ruicHcut ab ea podula-
(Ii. Et relidis ibidem ro(is : pueritie repente diTparuit.
Theophilus autem vifo hoc ligno gtonhcauit deu in fan
iftis Tuis mirabilem: qui omnipotenti virtute fua & bene*
placito, rotas etiam hyberno, glacialique tempore quib’
yult impartit. Bt Chrillianae ndei facris protinus initia*
Cus eil Theophilus, atque foeliciter in domino confumma
cus. PalTa eH autem mortem Dorothea, circa annum do*
mini ducentenmum,o£logenmum oAauumtcuius dies fc
ftus quotanis agitur atque celebratur fextadie Februari).
zCannotation.hs. In fecundo verfu. Harc pa
ganorum fpiculo. Paganus apud probatos authores dici *
tur rtifticus (iue villanus, hoc e(l ruri & in villa natus a( •
queeducatus:quin6nouitvrbe,(icdi£Fus d pago: quod
domos rudicanas in vnum coagmentatas ngnincat,mul*
tafque villas limu’1 pofitas. Obtinuit tamen hoc vius ctia
grauium auchorum,vt colentes idola, & a Chrilliano ritu
alieni (vt & hoc in loco) pagani dicantur, qui & nomine
gentium in feriptura facra infinuantur,& platrunque etiS
gentiles dicuntur. Et paganifmusiritus paganorum voca
tur,Iicut ludaifmus ludzorum e(l obleruatto & cultus, &
Chridianifmus : Chriftianorum mos ac ritus.
In tertio verfu. Polorum forti procerum. Nomi-
ne procerum intelligunturhiccxleftis regni ciues: fupra
omnia mundi ftamenta d Chrillo vere nobilitati. Proce-
ra verd hic dicitur lanfta Dorotliea,quafi in altitudinem
ftaturx feattollenscnon corporis quidem incremeto, fed
yirtutom fublimitate. Itaque huius loci fenfus eft :qudd
Dorothea procera, confors procerum, redditur forti po-
lorum. Et quoniam rofeo fanguine fuo perfula eft ; ipla
tanqui flos fofeus inferitur rofario,id eft collegio & coe-
tui martyrum.
® In quarto verfu. Funeftis caret miraculis. Corpus
inquit) lacrum beatae virginis Dorothea: tumulo repo -
litum, <k multo poft tempore vt alio transferretur infpe-
£lum atque prolatumrinueutum eft integrum & fine cor
suptionis atque putrefactionis macula, vt ficut in ea con-
cupifcctise carnalis null? fuerat fordes: ita neq; putredo
atque conuerfioin puluerem, locum habuit in virginea
eius carne, j In quinto verfu, Thcophiliuro credi-
^ HYMNORVM
dificare id credentem facere atque Bdelemliue adfi>
detn chatolicam inducere : minus viitatumeft apudau»
thores lingusE latinx . Cuius exa£lam rationem fi ha«
buiflec author huius hvmni (quifquis is fuerit') potius
dicere debuinrec.TheophilufaluiBcat. Nam tunc &Bmi-
lem (erualTet definentiam cum fecundo huius verfus car*
snirie.ad quam obferuandam hoc verbo ex induilria vfus
Videtur:& nihilominus eandem ferualTet (^aptiore tamen
Tocabulo)iententiam. 6 ^Infexto verfu . Cceligenaru
complices * Hoc etiam vocabulo abufuseB author huiuc
hymni, pro confortes Bue participes: vt rythmicam fenin
set harmoniam.Cum propriw^complices dicantur, conlen
tiences in malo,& qui alicuius mali limul funt cofci), coo
peratores,authores,& confpiratores. Cxterilm athleta.in
codc verfu politum vocabulo, aptu e(l & vBtatu, comonis
generis, (igniBcans pugille liue agonlila n5 folii in certa-
mine corporali fed Sc fpirituali:quale e(l certame marty-
rij.Q^arehicre^cipB S. Dorothex id nomeafcribitur.
DE SANCTO BENEDICTO.
IEfu corona celfior^ Q«o fan^^ hic de corpore
Et veritas fuhlimior: Polum migrauit pr^p^es.
confitenti f :ruulo 4 Hic vana terrt gaudU
Reddis perenne prrmium. luculenta prxdia
z Da fupplicanti coetui Polluta cun^adeputoHSi
Obtentu huius optimi Ouans tenet calejha.
Remij^ionem criminum: 5 Te nite redeptor ^uefu^
Rumpendo nexum vinculi, Vt ipftus cofortio (mus:
3 Jfnni recurfo tempore Jungas precatesferuuloi
Dies reluxit limine: In (ipiterna fecula.^mc.
Hymnus iBe, carminis iambici dimetri legibus prope^
modum coBat,prxter id qudd vocalem habet alterius di-
cionis vocali Bne collifione prxpoBtami& (emel fpodeu
in fecundo loco pro iambo. Et quauis peculiariter (anCo
BenediCo alcriptus annotetur : indifferenter tamen vna
cum hymno proximd (equente, cuique fanCo confefforl
potefl attribui, quandoquidem nihil ineo fententixex-
primitur,quod non alteri etiam cuiui s de beatorum con-
fefforum numero aptd conueniau
C[a w-
» EXPO. tif
1 Camwotationi s.In primo verfu qu! confite
Clferuulo.Hocinloco & In hymno cfiam fequence: conii
tens,confeisto,& confeiTor , tn eo fumuntur fignificaco:
quo certum vnum & proprium ianftorum ordinem, iia-
tum & gradum iignant, qui ab eccleiia catholica confef
Cores nuncupantur. Qm fcilicec po(VapoftoIos,euangeIi>
ftas,& martyres inconfefsioneian£lf Bdei & moribus &
Tita periHterunt,& per mundi contemptum egregiafque
virtutes prcc1ari:placida tandem morte in Chriilo quie*
nerunt. 2 €E Infecundo vcrfu. Rumpendo nexu vin-
culi. Peccatorum fcilicet.quo conftringiraur: cu per pra-
uam confuetudinem peccato adiicimus peccatum, & nos
ip(btar£V>us culpis inneilimus, qucadmoduro ait fapies, Prcutr.f
Funibus iniquitatum fuarum condringitur peccator, & P/k/.nS
pGilmus. Funes peccatorum circumplexi funt me. Hoc ve E/a.^S
rb abiici vinculum monet Eiaias cum ait. Si abduleris de
medio tui catenam: &defieris extendere digitum, & lo-
qui quod non proded.
3 €[ Jn tertio verfu. Polum migrauit praepotens. Sub>
audienda hoc loco ed pratpo(itioin:quoniam verbu mi*
grare,accu(atiuum loci nominis communis (ine adiefiio-
ne praepofitionis h:)bere nonpoted. Verbmid frequens
ed apud aulhores,qu6d praepolitio in carmine fupprima-
tur.Virgilius.Deuenere locos laetos Sc amoena vireta.
4 €E In quarto verfu. Luculenta przdia. Luculentum
id dicitur : quod excellentiz (plendorem habet & emind
tiam. Ampla ergo przdia & quotannis largos referentia
lhiftus,hic luculenta dicutur.Sed illa quantacuque fue-
rint A quantumuis fpacioia : fi ad czledia & fync^ra illa
/upernzpatrizbonaconferuntur: polluta funt, &qua(i
(brdida, quoniam vtde zterna Capientia diciturromne ati
rum in comparatione illius, arena ed exigua Porrb ouas
apud antiquos dicebatur, qui parta de hodibus incruen-
ta vi£loria vbi pauci ex hodibus czfi fuerant:cum gloria
& honore vrbem ingrediebatur,* excipieb.itur publico
gaudio i populo. Eratq; ouatioiminor & inferior trium- .
pho. At quoniam illaficbatcii ingenti IztitianranCTum-
ptum ed id vocabulum : vtlztum & gaudio gedientem
fignet,quomodo & hoc in loco,& in hymnit ^liit freque
^uemer fijmitur* ^ ^
7^
HYMNORVM
CaLtttf
DE SANCTO BENEDICTOe
"E Chriftc rex piif- 5 Plm currit tcertmm
Hic confitendo Qum martyr i^m fuf*
giter: ferens,
Calcauit hofiem fortiter Mucrone fundent faguinc,
Superbum cr fatellitem. 4 Proinde te piifiime
2 Virtute cl4rus,zy fide: Precamur oes fupplicest
Confefiionis ordine: Vt huius almi gratU
Jeiuna membra deferens: Nobis remittas debitu.
Dapes fupemas obtinet. .Arnen.
Hic etiam hymnus, metri iambici dimetri regulis niti
turvocalem tamen habet in primi verfus quarto carmi»
ne,literae in terminali cotinuo fine collifione (ubiunfilt
quod re^a carminis ratio abhorret. A feribitur itidem
(vtfuperior)(an£lo Benedi6io:redcuiuis alio fanftocon
feiTori (quemadmodum iam didum eft) haud iniuriji e-
tiam accommodari poteii.
I fE annotati o N ■ s. In priiHO verfu. Super»
bum & fatellitem. Sicut per hodem hoc loco reddintel*
ligitur diabolus, qui totius humani generis antiquus eft
hoftis & aduerfariuSjita per fuperbum fatellitem aptd ac-
cipitur hic caronoiira,quxfatelles eflanim^.quiaillida
fa in obfequium & minifleriumtficut ancilla in famulata
ac (eruitium domins. Superbus tamen e(l fatelles : quia
caro concupiicit aduerfus fpiritum, & in peccati captiui-
tatem plxrunque pertrahit. De beato autem Benediffo
id conuenienter dicitur:qu6d carnem edomuerit. N i vt
ieiunia prxtermittantur eius quotidiana, & cibi potufque
tenuitas ac par(imonia,cum femel incitante antiquo (er«
pente libidinum incendia pullularent in cius carne,fe nu
dum fpinis vrtricis ac vepribus iniecit:vt illorum aculeis
fauciatus in corpore prurientes extingueret ipdus volu-
ptates.quarum tandem hoc remedio vi£for eualit, vt au-
ihor eil beatus Gregorius in fecundo libro dialogorum.
? c In fecundo verfu. Virtute clarus & Bde.Alij libri
alius hymnus.
fime
Confefior ifte fufiinens:
hoc
E X P O» jjj
iioeinlocoTiabentrvirtmu &a£bu fide,fi;dperpeTa(qua-
tu coniicere pofruni')& medofe.Na nullum aded verbum
autnomen,cumquoiunganturilIIi tresablatiui: a£>u,fi.
de,& ordine. Neque enim patitur fenteiitia,vt cum partt
cipio deferens paulo poft fequente ordinenturr quod no
Iit illorum ablatiuorum apta cum ea di£iione (quantu ad
ienfus exigentiam) cohzrentia. Idcirco commutando dii
xi hoc modo verfumivt hic legitur.
3 ® In tertio verfu.Quam martyr iftufuftinens.QuJ-
uis propria martyri j ratio confidat in effufione fanguinis
pro confefsione nominis Chridi & ea m:^ni apud deum
(it pr^ci j, (eundum largiore tamen nominis illius vfum,
in diuturna perpefsione tribulationum atque perfecutio«
num pro luditia, quas cum patientia fert aoimus, etiam
martyrium reputatur, quanuis proChrido non efiFiinda*
turfanguis.Et podetquifpiam diutius afdi^fionibuspref
fus quas xquo tolerat animo : plures apud deum haberi
d: ampliore compenfandus przmio,qua'm alter compen*
diariam pro Chrido mortem fudinens.Q^is enim dubi-
tat lan^m lob fublimiore apud deum loco ccferi: quimi
plxrofque martyrum breut morte confuromatorum' Id-
circo de fiin£Io Martino canit ecclefia.qudd eifi eum gla-
dius periequentium nondetigit; palmam tamen marty-
nonamifit.
IN TR.ANSITV SANCTI
Benedici.
]Ntcr£temMfupcrumcortttdi
QuMfdcroportdi retinent agone:
Enacof celfis meritis corufeus ^
O benedice.
,z San^ te comp fit puerum feneHuf:
Nit ftbi de te rapuit uoluptas,
Aruit mundi tibi fiosiad alta >
Mente leuato.
i Hinc fuga Ufpus.patriam, parentes
jyeferisiferuens eremi colonus.
Edomas carnem, [ubigis^i Chrijio
Torter
HY MN OR VM
«}*
Tortor deerhu4.
4 Nc diu Muf latchrds foums:
Signa tc produnt operum piorum
Spargitur f(dix celeri per orhem:
famauolattt.
5 FraSia reftaurof prece pr£potentt\
tragis oblatum crucc mortis hauftum.
Currit ignarus monachus per undas:
Patre iubente:
6 ■ Verberis fratrem: fugit hofUs atrox*
K>fd manus ferrum redit e profundo.
Pracipis rupi: uomit illa riuos
Arua rigantes.
7 ^lesagrefHsfibi iujja complet.
Lora conjbriili pie uifa foluis.
Conjpicis mundum radio fub uno:
Raptus ad aflra.
8 Mortuum uiU reuocas precando:
Corda multorum penetras propheta.
Cernis ad edos animas leuari
Clarificatus.
S Laudet exultans, deitas creatrix:
Te chori noflri iubilus perennis.
Quem poli iungas fuperis choreis:
Qudtfumus omnes.
Hymnus iHe, carminis iappliici ft adonici modulatio^
nem integrd & concinnd feruat. Singuli nanque verfu*
tria prima carmina habent (apphica: quarjum vero ado-
nicum. Quem fan6lo Benedifto peculiare & proprium,
Tnacu hymno proxime fcquente:benigniterprofua hu
inanitate mihi commnnicauit, atque ad me tranfmifit re*
ligiofus vir, frater Gulihelmus Vaflbrius: vitat monafti-
cx apud Cluniacu obferuantifsimus, & ibidem fub regu-
lari difciplinaiampridem dcoa&idud militas* Etquonia
ambo
E X P 0. SJ9
anbo elegantes admodu Tunt &. compendioH, pancirque
multam duplam complectentes fentemiamrdignos eos du
xl quos ceteris hjrmnis hic iniererc. Author huius hym
nitPetrus Mauritiut,cognometo Venerabilis, abbas Clu-
niacenfis: & rinute & doCtnnaclarifsimut. Uefcnbitur
in eo fanCta conuerfatio beati patris BenediCti:ab ipfo
puerili xuo ad exitum vfque vite eius, &preclara eius
miracula paucishic collringunturjelegater admodu & ve
nuitd ea quidem arte, vt quatuor verfibus quinto, fexto,
feptimo & oCtauo:duodecim miracula ipfius contineatur
Tnoquoque fciltcec verfu tria:qux omnia ca aliis hicn6
exprefsis: a beato Gregorio in iecundo libro dialogoru
planius enarrantur.
a Cannotationi s.In fecundo verfu.SanCta te
compfit puerum feneCtus. Sicut ipHus metis eit pueritia:
leuiiasfcilicet& incompofiti animi incon(lantia,dequa
aitlcriptura. Puer centum annorum morietur, & ve tibi
terra cuius rex eft puer. Ita & animi humani eftfeneCtust
morum Icilicet maturitas, grauitas,& conflantia. Et illa £rc/.4
interdum annis puerilibus diuino munere eflconiunCta; Safiem.^
TC fuitinfanClo BenediClo,& altis plerifquefanClis. De
hac autem (eneClute mentis ait Salomon in libro fapien«
ue.SeneClus enim venerabilis efl:non diuturna, nec nu«
mero annnorum computata. Cani autem funt fenfus ho«
minis:& etas fenedutis, vita immaculata. ; CE In ter-
tio verfu. Feruens eremi colonus. Eremus,fineafpiratio-
ne fcnbit debet, & media fyllaba longa proferri N ara a-
pud Grecos feribitur per m : que apud Latinos lemper in
e longum conuertitur. Baptifla Mamuanns in bucolicis*
Sola quod in vadam nondum difcefsit eremum. Secu-
tus autem ed hic author vulgarem vfum ex infeitia lite-
rarum GrecaruminduClum, qui mediam (yllabam corri-
pit:vt& in illo loco hymni ^fanClo loane Baptida.Pre
potens martyr, eremii^ue cultor. Et nonnullis in locis a-
pud Prudentium. Ver^m non funt hi authoresin hoc imi
tandi: fed vt expofeit ratio, media fyllaba date diClionis
in carmine femper producenda. Ed & id nome foeminini
generis. Hieronymus. Inter multos lepe dubitatum ed:i ‘
quo habitari capu At eremus, AgniAcatque A>liatudinS ,
uue defertum.
N
Ia
140 HYMNORVM
5 CE Tn quinto verfu. Fra^Va reflauras pr^ce pracpot^
ti. Scilicet capifleriunijd nutrice fua ad purgandum tritU
cum d vicinis mulieribus commodatum, quod incauld (ii
per menfam dtmifTum cum foret confraftum : (an£ft Be-
nedici adhuc pueri precibus & lachrymis redintegratu
eft. In eiufdem vero vcrfus fecundo carmine : id innuitur
miraculum, quod cum in vafe vitreo oblatum effet viro
dei vinum veneno commixtum ab iniquis fratribus, qui
feueritatem difciplinx eius xgro ferebant animo : faC6
crucis figno d bcJto BenediCo vas illud protinus ellcoit
fraCum, & mixti veneni prodidit infldias. Duo verbpo-
flrema eiufdem verfus carmina: id infinuant miraculum,
quod cum Placidus puer, fanCi BcnediCidifcipulus in-
caute aquam haurienscecidifTet in fluuiu:\ irdei in cella
conftflens & id in fpiritu cognofcens,prxcipit Mauro fuo
itidem difctpulo: vt cito accurreret, Placidumque d fub-
merfione eriperet- Ille vero tanta folicitudine iu(Ta patrif
expleuit:vtfuper aquam quafi foltdam terram decurrens
(quanuis id tunc non aducrteritl puerum aquis extraxe-
rit. 6 C In (extoverfu. Verberas fratrem. Eum fcili-
licet, qui ex animi inconftantia in oratione perflare cuid
aliis non potuit : vifusq; eil fanCo viro, a nigro quodam
puero per fimbriam vedimeti extra oratorium pertrahU
Qnem monachum vbi pro ea culpa virga cadigault : fu<
git ab eo omnis illa tentatio,quafi dxmon ipfe verbera il
ia pertulifiet. Secundum vero eiufdem verfus carmen: id
refert fignum,qubdcu quidam monachus prxeepto pa-
tris BenediCi vepres fuccideret iuxta lacum:ferru ipfum
H manubrio feiunCum decidit in aquam. Quod vbi vir
deicognouittacceptum manubrium immifitaqpx, & an-
natans ferrum illi rurfumvnitumed. Denique duopo«
ilrema eiufdem verfus carmina : id commemorant, quod
cum fratres eiufdem monaderi j fan£li patris, in ardui md
tis cacumine condituti,graui laborarent moledia ad que-
rendam in lacu inferiori procul didante aquam, viri dei
precibus fuprema montis illius rupes aquam largiter fca-
turiuit,liqiiidumque fontem euomuit. ''
7 CL Infeptimo verfu. Ales agredis fibi iufTa complet.
Coruus fcilicet:qui iudus a fanflo viro tollere panem vd
nenoinfei^u, oblatu quafi pro benedi^ioe viro dei, i fa-
cerdotd
E XP O.
J4«
eer jote quodam inoidia in eum ftimulato , atque in eum
deferre locum vbtd nullo hom inu pofletinueniri r mox
iuiTa copleuit,& pane venenatu fullulit ac afportauit. Se-
cudam autem eioIHem verfus carmen:id memorat,qubd
cura Gothus quidam crudelis &fxuus rudicum vnum lo
rif condriftum ante fc impelleret ad fan£lura Benediflu:
coi nidicus ipfe res fuas(quas inhumanus ille miles cru-
ciatu & poenis extorquere & diripere volebat) fe commi
iifledixityad folam oculornm uiridci in cos coiefiionem
atque fubleuationem: dilToluta funt illlco vincula illa, SC
xrifo hociigno: per fecutor ipfe a tanta immanitate rcprer
fus ed.Denique tertium Sc quartum eiafdc verfus carme:
id recenfenc miraculum, cu femel intempeda no£le fan
Aus Benediflus orationi intentius vacaret, vidit efFuiam
de coelo lucem atras nodis tenebras effugantem: 3c in ea
totum mundu velutfub vno folis radio coIledu,atq;ante
eius oculos addudu fuide. S ([In odauo verfu. Mortuu
'vitatreuocaspr^catu.Filiu fcilicet ill^s rudtei :quireli<
dFoad odiu monaderijifili) fui mortui corpore, perrexit
in agru ad iandu Benedidu : importunoqj clamore dliu
fuu reddi podulauit, mortuumqj ad vitareuocari. Cuint
improbis vocibus euidus vir dei in oratione prodratos:
petiuit i deo animi pueri fuo corpori reditui, quod 8t in>
petrauit. Secundu verd eiufde verfus carmen, Id refert ft>
gnum,9» cum lando viro cibum fumenti hora velpertina
adaret vnus ex fratribus lucernam manu tenens; & tumi
dus animo indignaretur intra fe,q> tale deberet illi impen
dere miniderium: beatus Benedidus cognofefs fuperbia
illius cogitatus: iufsit ab eo lucerna au ferri, ahtfroque illi
luccedere officio: quod is taqua abiedu & vileexidima-
rat,atqoe(eip(b indignu. InUiper die fui obitus & furara
monaderij fuieuerfionem:longd ante pratnundauit. N5
immeritd igitunetiam hic propheta nuncupatur.Demiim
duo podrema eiufde verfus carmina id recitant lignum,
quddlandus Benediduifublatusinfplritu ftdiuino lu-
mine llludratus: vidit anima Germani epifeopi Capuani
tanquam fphamam Igneam ab angelis in ocium deferri.
Venjmhatc omnia miracula diffiiliusin fupradido beati
Gregorij opuibilo commemorantun&ex eo loco ia an-
te nominato planius agnofeenda funt & requirenda.
q IH
1
IN TRANSLATIONE SAK-
Benedi^.
GL4rk conmbila Gallia cantihut:
L^tcrU Bcncdidi patris of?iBuf.
JForlix qus gremio condita propriot
StruM membra celebria.
X Miris Jtaliiefulferata(Hhttt:
CaUosirradiatcorporemortuus,\
Signis ad tumulum crebrius emicat:
lUufbrans patriam nouam.
3 Hic uatum ueterum fada refufcitati
Morti (juodlrbuit mortuus imperat.
£xtit^um propriis ofiibus excitat:
O quam mira potentia.
4 Nauis per fluuium nat fine remiget
Mirando ^aciem^efeeat impetu.
Sandi membra ferens obuiafiumim:
yndacreuerberat.
'5 £dudumf^iofenfittit arida;
Mon curans gelidi frigora temporis f
Veflit eunda nouisillico floribus '
Mutata facie foU'
lam calo refidens O pater optime
Diuinis famulos imbue regulis:
^ngufiim per iter fcan£re largiens
Dona regna perennia.
7 eundorum dominans omnipotentia
Qua de fede poli conjficis omnia:
VfSentum placide fufeipe cantica
Votis uoceprecantia. ^mcn.
Hymnus ifle, carmine afclepiada^ 9t gticontee decf<r
ter ac venud^ componitur: habens in vnoque verfii tfix
prima carmina arclepiad«a,A quartum Gliconicum.
Anthor eius, idea qui 9: ante cedentisi Petrus Icilicec
Maoritin»
JLXPO.
*43(
Maoritibt, cognomento Venerabilis, nonafterij Clunia-
ceniis abbas, infigni virtute necnon facrarum literarura
eruditione prcftans : in oratione quoque foluta& ver-
ib elegantifsimos, vteius produnt opera. Recitantor ia
eo miracula : in tfanflaiione facri corporis beati patria
Benedidi coelitus oAenra..Q^orum conteplatione, Gal-
lia illum femans thefaaruro reconditam:excitatur ad lab
dem dei & celebratione tamipatris.
1 Canmotationbs. In primo verfu.Lartqris Be
nedi£li paiCis ofsibus. Carminii afclepiadaei venuAatdc
ibnoritas: efflagitat cstfuram in fine primi choriambi) vt
poflreroa fcilicct illius (yllaba ‘finis fu dicionis. Veriim
in hoc carmine' id feruari non potuitcquoniam id nomen
BenediAus(quod tel feirel exprimendum erat,adipruin
infinuandumidc quo peculiariter cantator hymnus) non
patiebatur huiufmodi cafuram fieri, ob fuarum fyllabaru'
quantitatem huic fcdf ioni obferuanda minus ;q>tara. Ia
eodem quoque verfutverbum coniubilare, fecundam ha>
bet fyllabam correpta ob neceftitatem carminis, qua a*
pod probatos aiiihores femperin nomine firophciiub^
Ium, a iubilo verbo defcendentetproducitur.Silliiis.Et Ip
tus fcopulis audinit iubila cyclops.lmmd & ipfii fimplex
'Verbu etia primam habet 15gam.Fauflus in Bucolicis.I».
bilatOmnis ager: voc6mque ad fydera iaffat.Ctrteriim ia
fecundo huius verfus carmine : potius lateris optattuuoa
Terbum legendum eflquimlxtarisindicatiuum: ^ma-
ior efl fententix & verborum cohzrentia per illud optaa
di quam indicandi verbum:& continuatus exhonaironis
inceptxfermo. a Infecundo verfu.. Miris ItalixfuP
ferat anibus. In motefcilicet Cafsino,in prouincia Bene-
aentanafito: vbi beati patris Benedicit conflruAu fuerat -
fnonanefi&,qood fingolari virtute &miraculoru infigni
busiviucs miru in modii illuflrarat. At vbi illud poflea j
Longobardis euerfum fuit,vt ipfe fanAos muko antd.fa
turum predixerat : venerabilis pater MummoIus,abbaf
iDonafleri^ FloriacenfiS io Gallia, haud procul f ripa Li-
geris fluniihisydiuina rcuelatione admonitus :miflb ad
snontem Carsinum fratre religiofo: facra ofTa beati' pa-
tris benedi£U inuenta cxlefli indicio, nodurniqne luce^
;tBonllrante locum in qqo condita iacebant : in Galiiairt
^ ij tfansfoMit
4*M»3
944 HTMNORVM
tiansferricnraDic atque in FloriacenG monafler!» reue-
renter collocari. CE In tertio Terra.Hicvatumvete*
rum fadarefulcitat.Ipfiui fciltcet Helifxi|in cuius tumu-
lum cum conieAum eifec hominis mortui corpus:contr»
Ou facrorum ofsium eius reuixit qui mortuus fueratyle-
que in pedes erexit, %t quartus liber regum coroemorat.
Haud aliter atta^u facri corporis fan£li Benedici, cum^
transferretur:mortuus ad vitam reuocatus efl. 4 f[ In
quarto verfu.Nauisper fluuiu nat fine rcmige.Hic aliud
recitatur miraculum in illa tranflatione faAum ; vtpote
quod nauls cui (aera o(Ta eram impofitayGne gubernato-
re & nauta, redo curfu fluuium (ine ofFenGone traniiuit,
glaciem ipram(naro frigore concreta erat aqua)haud fe*
cos quim aquam fluidam dilTecuit , & contra aque cur>
fiimmira celeritate, aduerfo quidem flamine deueda eft
ad portum. 5 CE In quinto verfu.Edudum fluuio fen-
fit vt arida. Aliud quoque rignumcoehtosoflenfumhic
defcribitur,rcilicet quod cum nauigaiione completa fan-
di Benedidi corpus quando transferebatur terram con-
tigit;tunc arbores omnes loci illius florefeere coeperunt,
& nouis fubito vefliri frondibus: quamuis hyberno (rigo
re tunc omnia rigerent. Dignatus efl enim dominus hoc
mirabili odento landum fuum gloriflcare:& fupra nara-
Tx legem, brumalem glaciem in vernam temperiem se*
pente commutare.
IN ANNVNCIATIONE
beate Marie.
A Ve mitris flelU
Dei mjter almj.
jftqi/eperuirgo:
Fcelixc£li porta.
X Sumens illud auc:
Oahrielis ore.
Fundanos in paee:
Mutans namen Eu£.
3 Solueuinclareis:
Profer lumen c£cis.
MaUnoIka pelle:
Bona eunda pofee»
4 Monfbra te cfe matre.
Sumat per te preces:
Qui pro nobis natus
Tulit effetuuf.
y Virgo finguUris
Inter omnes mitis:
Nos culpis folutos
Mites fac cr cafids.
6 Vitam prafla puram
Iter para tutm
V*
B X P O. t4j
Vtuidcntes Tefum Summo Chrtflo dccm,
SmpcrcoUetcmur. Spiritui funilo:
7 Sit Uuf deo patri: T rin:u honor unuf. Arne.
PrcTens hymnus, metri trochaici trimetri ipecicm ge
TittquandoquiJem vnufquiique cius verfus quataorco*
legitur carmtna^quorum fingulum tribus condat pedi-
us difyllabis. Vcriim pedes legitimos & illi debitos car-
mioiyfuis in locis non feruat. Nam cum omnibus in locic
trochaeum deberet habere:Ioco eius nunc ipondeum,ndc
iambum, nunc pyrrhichium promifcu^ recipit. Q^are in
(blo fyllabarum numero cum trochaico carmine couenit,
quod Tnuquodque eius carmen fex fyllabas(nin Bat coU
luio Tocaliumtob quam (eptima fuperadditurryIlaba)B«
cut 4 trochaicu compleibttur. Laudatur tn eo facrofan*
^ virgo Maria, ^ ab angelo cziitusmidofalutata: dei
nater ed cflFefta. Denique rogatur vt nobis materna ode
dens vifceratBIium reddat placatum atque benignum.
* €T a M K o^T A T I o K H $:In primo verdj. Aue raarit
ilella.Hxc nucupatio,quaremperian£la virgo, dellama
ris appellatur:alludit interpretationi nominis eius.Maria
ctenim,ftella maris interpretatur! vt tedis ed beatus Ber*
nardus in (ecunda homilia £uangeIij.Mi(Tus ed angelus
Gabrtel a deo.Loquamur(inqutt;pauca &(uper hoc no>
mine Maria:quod interpretatu maris della dicitur, & ma
tri virgini valde conuenienter aptatur. IpTa nanque ap>
tilsimd (yderi cdparatur, quia Bcutiine (ui corruptione
(idusliium emittit radiu:(icab(que fui IscBone virgo par>.
furit Blium. Nec fyderi radius (iiam minuit claritate: nec
virgini filius (uam integritatem. Ipia ed igitur nobilis il-
la ftella ex lacob orta,cuius radius vniuerium orbem illu
minat:enlusrplendor& praefulget in fupernis & inferos Nam.s4
penetrat, terras etia perludrans,4 calefaciens magis me
tes quam corpora:fouet virtutes,excoqoit vitia. Ipia in-
quam ed praeclara & eximia della, Tuperhocmare ma-
gnum & ipaciofum neceflfario fubleuata: micans meritis,
illudransexcplis.HaecBernardus. t C In fecundo ver-
fn.Mutans nomen Eux. Putant nonnulli mutatione illam
nominis Eux in nomen aue ede faflam: quia iifdem lite- ' '
ris fed ediuerfo,fiimptis,illx dux difVioes Eua & aue iert-
q iij * bantur.
HYMNORVM
bantur.Si «nim id nonen eua pracpoftero legas ordine li
cerarum a calce incipiendo:con6citur nomen Aue. quod
tantundem (igniHcare tradunt,atque (ine ve,qudd a: ne«
^atiua Ht particula, ve autem: interiero malediftionem
exprimens. VerCim huiu(iaodi interpretatio,arbitraria vi
detur atque commentitia, neque i pobato afslgnata an-
chore neque fatis cum ratione conftans. Nempe a, parti*
eula efl negatiua in corapo(itione:non quidem apiM La*
rinos aut in dicionibus Latinis, fed folu apud Grtecos St
in vocabulis Gratcis. Atqui manifeftumeil, diCion^aue:
latinam e(Te non Graecma. Rurfum ve particula, ytin*
terieCioedmalediCionem & miferiam infinuans: omne
refugit compofmonein,neque alteri diCioni ad tertiae co
{Imitionem cohaeret.Itaque fecundum rei veritatem:ha«
ius diCionis aue,neque prior particula negatiua efl^neq^
pofterior malediCionis comminatiua aut miferiae inter*
sninatiua, fevl ipfa tota e(l diCio fimplex, incompofita St
primigenia:idem ftgniBcans apud Latinos (ni Latina o-
miiino e(l & no commixta ex Grteco & Latino^quod Cd*
uc,& ad falutationem apt^ accommodatur. Itaque acd*
dentarium e(lilliid,& nihil ad rem conferensiqubd duc
illtediCiones Fua aue iifdem literis dc contrario leti-
^ntur ordine,neque id quicquam facit ad rem propoli-
tara:nominisve mutationem vnius in alterum. Sed mota-
tio illa nqminis Eitaa beata vlrgme, potius meo iodtcio
•accipienda ellf^cj^u coditionem & fortem iplius feugt
o^lno mutatam in oppolitas proprietates per Iaera vic
Sinciin. Q^ppe itialediCio illata Euc:mutatur tnbene-
fCionem per Maria. Eua dolorem & monem.nobis in-
tulit. \)aria verb:gaiidium & vitam £empicemam attulit.
Eua, exilij & expulfioiiis i regno cxlelH,caula fuit. Ma-
ria verd, reuocationis in antiquam patriam & introitus
io paradifum prxbet beneUcium. Et ita exterx conditio-
nes imperfeCionem arguentes in Eua: commutatx lunt
in oppolitas & perfeCionls indices in (acrolanCa virgi-
nc.qux eam ob cauGim coueaienter & rationabiliterpo-
teit dici routalTe nomen Etix.
4 C loiquarto vcrlli. Natus tulit cCfc tuus. Tolitivo-
fuit,cupiuit, dignatus ell. Ferre enim iunCum verbo inll
niunp:velle^& exjpetece lignificat: Ouidius.Innoua fert^
. • ‘ • j?Diaiuf
947
EX P O.
^niimisinatatai dicere format Corpora.
7 C In fepdmo 'verfb.Trinui honor rnus. Sicut laus pa>
tri^tri^itur in primo huius TCrfus carmine, & decus Cri-
fio infecudori» honor fpiricuilandlo afcribi debet in ter-
tio & quarto, vt honor poftremo collocatus locoiad fpiri- '
cura lanAura referatur.& ita cuique diurnarum perfona-
ru (u* reipodeat nominatiu*.Quare t poibreml verfus vl-
Cimo caroiine.poti'* legendu ce(eo,trin* honor vn*;q,trib*
honor yn*.Ma ii hoc l^udo loco fiat IeAio,tuc fpirituifa
dlonibUparticulaaro attribueretur, iicot patri & filio, ne
que certus adderetur nominatiuus, cum honor poftreme
loco pofitadi^o,ad tres iiinul perfonas referretur, datt-
ue tribus intellectas. Quod incocinnam redderet ledio-
nem,& ineptam fbruCturam. Eft autem honor Hle qui Ipi»
ritui ianCto exhibendus dicitur trinus Sc vn*,qnia ide ex-
hibetur & patri & filio, (^a igitur parte vni imelligitur
impendi parone, vt fpiritui fan&o.vnus e(t,qua ue^ tri
bus diuinis perfonts exhibetur, idem trinus denominatur,
y t deus Ipfe tcinus & vnus,honore etiam trino ft vno oo,
lendusachonorandus infinuetur.
- DE BEATA* VIRGINE MARIA:
alius hymnus.
Fit porta Cbrijli per- Procef^ aula virginis:
W4 Spofus,redeptor^ caditor^
KeferU plena gratia Sua gigas eccUpa.
Tranpti^reXy cperma- 5 Honor matris^crgattdM
net Immenfafpes credentium:
Claufa (vtfuit) per fecula. Per atra mortis pocula
% Oenus fupermkminis RefoluitnoPra crimina^ ,
■CPrcfens hymnus carmini iambico in numero fyllaba-
STum a(similatur,non autem omnimode in pedu raiioe ac
s)eiirura.Nam interdum trochaeum recipit loco iambi;&;
ipondaeum itidem fecundo loco pro iambo. Laudatur in
eo facrofanCta virgo Maria: quod cseleftis gratiz plena, fi
liumdei concepit & peperit fine fuae puritatis detrimento
-Commendatur & benediChis eius filius celebri laude» -
quod ccclefui fponfa fuS morte fua abluerit d pacatis.
q iiij Ca»-
»4*
HYM N O R V M
f[ anMotationbs. In primo verfu. Fit porta
Chrifti peniia. Locus ifte,ex Ezcchiele fumptos efte
detur:quimyftica vifione cofpexit porta fanduarij ex*
ferioris Tergentem ad orientem, drclaufaro. De qoa di-
xit ad eum dominus. Ponahaec clauia erit 8c. non aperie*
tur,& vir non tranfiet per eam, quoniam dominus deu*
Ifrael ingreiTus per eam: eritq; clauC) principi. Princeps
ipfeiedebit in ea:vt comedat pane cora domino. Pcttu
portjB Tcftibuli ingredietur, & per via eius egredietur.
Enim vero hzc porta prophet; odenfa, omnium confef*
fione facram Iniinuac virginem Mariam : quam Chriftas
rex Ifrael & princeps regum terr^ ingreflus eli,cum in ea
conciperetur, rcquieuit in ea nouem mendum ipacio : Sc
dem^m eaeflegrcflfusinpartu, dneladone virginalis e*
ius integritatis. £t ergo conuenienter fuilTe perhibetur
femperclaufa.Infuperineiufdcni verfus fecundo carmi-
ne,participiii referta:nominatiuus e(l iingulans,vt often'
dit ratio dccompofuiometritordinatus cum abIatiuo,pIe
na gratia,riue plenitudine eratix.Dofcendit autem d ver
bo refarcio:quod replere ngnificat,& nunc ablatiu6,nuc
genitiuumpoilulattiicut plenus. 2 €T In fecundo verlb.
Genus fuperni luminis. Filius dei dicitur hic genus fu*
perni luminis: vel viali j legunt,numinis,quiaexdeopa*
tre ab sterno genitus efl: quilumeedfupercatlefte &no
men fupcrnum.Dicitur & fponfus eccleii^tquia illam fibi
fecudum prophetae oraculum defponfauit in fide. Echoc
quidem nomine etia celebratur a facris literistvt in pfid>
a rao.Ipfc t.inquam fponfus procedens de thalamo fuo. Et
18 in euangelio.Qui habet fponfamtfponfus eft. Etrurfum;
Nunquid polTunt amici fponfi lugere: quandiu cum ipfis
efl fponfus; Veniet autem dies in quibus auferetur ab eis
fl>onfus;& tunc iciunabunt.Denique Chrifhis hic appel-
latur fu^ gigas ccclefijtquia illius propugnator eft & for
lis athlcf.1, validaque virtute defcnfor.-contra infidiasdf •
.9 inonum & malignorum hominum. Vndepfalmusdeilio
inquit.Exultauitvtgygas ad currendam via. j Cfn ter-
tio verfu. Honor matris & gaudium.Tres ifli nominatiuf
18 fubinde pofiti:etiam aJ Chriflum per attributionem fune
referendi. Ipfc enim efl honor matris fuac gloriofie: nam
Infigni illo priuiJegio eam honorauit, qqpd filium dei de
EXPO. t49
fpiritu Cinfto conceperit, & permanente virginitatis ho-
nore,hinc mundo falutarem partum ediderit . Eft & gau<
^utnfuae matris, qukaprccipuam gaudi) materiam & cau
iam habet facrata mater deiuperbenedifto hlto fuo,qudd
eius fcilicet qui omnium cdditor eil & auchor genitrix iit
effe£la.Vnde & idipfum in Tuo teftatur camtcadicens. Et Lvr/ 1
exultauit fpiritus meus in deo falutari meo.Denique ip(e
Chridusell immenCarpes credentium, quia fideles omnes
Tuam in eo fpem firmiter debent conditueroqui omnium
ellredcptor, propitiatio pro peccatis no(tris,& aduocai*
pro nobis apud patre. DemCim per atra mortis pocula in«
teUigitur hic calix amarae pafsionis, quem bibit Chriftuf»'
dtilSus virtute, peccata nofira deleuit & abfierfit.
f[DE BE\TA VIRGINE:
altus hymnus.
Virgo dei gemtrix:quan totus non eapii orhis:
Jn tua fc claufit uilccrajadus homo,
z Vera fides geniti purgauit crimm mundis
Et tibi virginitas inuiolata manet.
3 Tt matrem, pietatis opem te flagitat orhis:
Suhueiiias famuUsobcnediilatuis.
4 Gloria magna patri\compar tibi gloria nate:
Cufan^fpiritUygloria magna patri, ufmen,
fECarme hexametrum da£Iilicum &petametrum:alter-
nishunchymnum reAdcofiituunr.Hocvno excepto, 9»
in fecundo loco poftremL carminis, loco da^yli ponitur
antipaeflus:con(lis ex duabus primis fyllabis longis & ter '
liabreui, quoniam nomen fpiritus primam (yllabaroha*
longam, Prefens autem hymnus eximiam facrofan^Ic
virginis excellentiam depromit,quod caelo tcrraqne capa
cior intra vteri fui virginalis angufiias eum continuerit,
quem totus orbis non poteft comprebedere,& mundi fel>
uatorem, virgo perpetua permanensifoeliciier pariuqua
beato profoderit.Dcinde ad eam fupplicatio dirigiturivc
nobis ad fe confugientibus famulis ferat auxilium.
* c ANNOTATioHHS. In fecundo verfu . Vera
fides geniti. Fides geniti dicitur hic fides quae habetur de
Chriito domino, beaese virginis filio quod deus fit & ho»
H«ki.
tfo H YM NO R V M
mo^ft ver^ ialoator mun^. Per hanc enim fidem ft ea fi-
dei myfteria quzde Chrifio credimusrpeccau mundi puc
gata (unt,ab eo fdlicet in quem credimus tanquam prc*
cipuo purgaitonis authore , quemadmodum de ipCo aic
beaius Faulus:qu6d eft purgationem peccatorum faciat.
Ab ipfa autem fide fit etiam peccatorum expiatiotytdifpo
nente & przparante animum ad hanc purgationem, qu^
admodum in af^is apoftoloru'^ dicitur de deo, fide puri-
ficans corda eorum. Porri eo loquendi genere & Jin eode
fenfu vtitur beatus Paulus.(cr*bens ad Galatas. Q^od au-
tem nuc viuo in carnedn fide ^*oo filtj dei.Et p^o pdrt
in eadem epidola. V^promifTio fide lefii Chriih dare-
tur credentibus. At vero in fecundo ciuidem vetius car-
mine exprefia fententia,rcilicet,& tibi virginitas inuioia-
ta manet, d Piofecundoifummo pontifice eleganter etiam
Jioc didicho explicatur.
Fartus & integritas diicordes tempore longot
Virginis in gremio foedera pacis habent.
} C[fn tertiovcrfu.Teflagitatorbis.AIlquihie legunt,
te clamitat orbis, fed perporam.Nam clamito verbo neu-
trumirefugitaccufatiuum.Et edo quod intelligacur ina-
cui verbi tranfirefignificationem & vim.defignctqoecu
clamore inuocareuunc quidem refte vnum habebit accu
iatiuum,fcd duos qui in hoc carraine ponuntnr,ad diuer-
fa pertinentes.nunquam poterit obtinere. Flagito autem
cum verbum fic( vt vocant)vehementis tranfitionis : eorft
vtrumque re&d depofcic.
4 Cln quarto vcrfii.Cum fanfto fpiritu. Aptius eflet hoc
n legeretur, pneumate cum (an£lo
^6d diaio fpiritus primam fyllabamproducatrvt iam dl
cit.ld autem carminis vitium tolleretur, ead^mqua
ftruaretur fcntentiatfi ita verfus ipfe commutaretur & ad
fuam reduceretur reAitudinemipneuroatc cum fana©.
Eft autem pncuroa,atis;rpirltu$iiue flatus, vnde forma-
tur adieftioum pneumaticus,a,um:fpiritualis. vtoreana
pnwmatica.-qu* fpiritu inflantur.Quarcreftc' id nomen
m hymnis ecciciiafticis fpiritol fanfto accommodatur.
Porro htc non eft prztcreundum.quid aliqui poftreraum
Imius hymni carmen ita claudunt , gloria magoadeo , vt
jrei dimnasparticulatim explicatas, dei nom^e demiia
fimal
IX PO.
4fK
Cmn\ eomple^tantprt fignificentqae Tnam e/redeum.
M omen enim dei ibidem non difcrcte Sumunt pro vna vel
altera diaina per/bna:red communiter &. coniunde pro
Tnaquaqueipfarum. Et id in iacris literis frequens e(l:
qu6dpoftinlinuatas|aut nominas tres diutnae maieftati* ^
peribnas&biungaturquippiam vnitatemdeitatis fignifi-
cans, vt ia eo loro p(almi,benedicat nos deus deus nofter
benedicat nos deus:& metuant eum omnes fines terr»Ec _ .
in illo fanftorum Scrapbim cantico apud Efaiam.Sanft*,
finftus,fanaus:dominHS deos iiUiaoth. Rurfum apud Pau
Ium ad Romanos. E* ipfo,per ipfum,&in ipfo funt omnia **I»^*f •
ipE gloria in Tecula.DemCim loannes in prima fua epiEo*
la.Tres funt qui tedimonium dant in coelo, pater &ver«
bum & fpiriras fan£fus,& bi tres vnum funt. Q^are & ide
hic obferuari non eflet penitus improbandum : immd id
iatius foret, quim eandem fententiam repetere in finefe-
quentls^armiaia^quc fuerat poHta in principio prece*
Mntis.
ClWlHVBHTIOlfBSAMCTAB
1 crucis.
S.ATu( crux fM^4:f<due mundi glorid.
vera fpes nofWu-.ueru ferens gaudia,
'Signum falutis:falus in periculis.
Vitale Ugmimiuitam portans omnium.
% Te aIorandam,te crucem uiuificam
In te redempti fdtdce decus feculi.
Semper laudamusijemper tibi canimus.
PerUgnumferui:pertcUgnum liberi.
3 Originale crimen necans in cruce:
Hos i priuatis Chriflcmunda maculis.
Humamtatem miferatus fragilem:
Per crucem fandam lapfis dona uemam.
4. Protege, faluajbenedicyfandifica
Populum cun£lum: crucis per fignaculum.
Morbos auerte corporis cranim^.
fioc contra pgnttmufidlum flet periculum.
^ Sif •
Gens.i*
Vfd. 7J.
.*j» HYMNORVM
^ Sit deo putri laus in cruce fiUf: *
Sit co£qudis laus fan^o fpiritui.
Ciuihusfummis gaudium fit angelis,
Honor in mundo fit crucis inuentioi^aten^
4E Hic hymnus, vniformis eil aeque vniroodus:omnta (iia. -
carmina habens vno genere metri compoiita, fcilicetia-
bici fenarijtquod in locis imparibus,primo,tertio,& quin
totfpondeum recipit.In fedibus vero paribus (ecudatquar
ita dtlextaifolum iambum, niii poftrema fyliaba carminie
fuerit breuisiquiatuncfextam Tedem p3rrrhichius occu*
pat.Veriim non (eruatur hic omnino exafta fupradiftoru
EedumcolIocacio.Nam aliquando trocheos ceteris pedi»
us intermi(cetur, ali quando pyrrhichius in prionbus lo-
cis condituituri&fpondeus pa(Timomni in loco pneter-
quam (exeo (itusinueniturrquin potius certus fyllabaruni
numerus ad carmen iambicum fenarium requiiitrfs, tanta
feruatus ed.in vnoquoque (cilicet carmine duodenarius,
& coniimilis in cuiufque ferd carminis medio & hne (yl-
labarum delinentia. In eo:(anAc crucis, praedare reCe,
rantur laudes: & beneScia per eam,quinimmb per Chii-
ftum eius coniecratorem nobis collata , (imul &ad ip(am
£tinuocatio:vt tutetur nos i periculis anime & corporis
ik. (itluos faciat in regno celefti.
1 C[a NMOTATtoNBs. (n primo verfu . Vitaleli-
gnum .vitam portans omnium. Viuifice crucis fymboluni
a multis expreiTum creditur in Gene(i:vbi in medio para-
dtfi deferibitur fui(Te lignum vite.C^od (Icut corporalem
minldrabat vitam i js qui veicebantur eius fruftu : ita li-
gnum fuit &iigura hgni crucis in medio terre erigendi
^deus enim rex noderante fecula, operatus ell (alutem ia
medio terre)quod fpiritualem coitferret vitam ijs qui cra
duntin lefum Chriftum,&(an£l9 crucis myfteria confite-
tur.Sed 8c lignum illud in deferto ereffu j Moy(e,in quo
(crpens eneus fufpenfus e(I:& qui ipfum afpexerant,(iuia-
ti:(igura etiam fuit vitalis ligni , (an£f x crucis, in delietto
huius mundi ereifi ic. fidelibus omnibus (alutiferi.
3 C I n tertio verfu. Originde crimen necans in cruce*
Originale crimen hic dicitur:qudd i primorum parenta
origine toti hominom pofleritatieft indutum. De quo
ait
EXPO.
af!
altbeatusPan1as,qDo<lper vnias inobedicntiam :peccato
res conftituu Aint multi. Illud autem i Chrido dedruAum
eft in cruce.Nam per ipfius obedietiam deletum ed quod
aduerfum nos erat chirographum peccati:* affixum cru-
ci.Sed percontabitur quifpiam.quid igitur poft confum-
inatam in cruce oblationem Chrifti* lacris abluimur -vn-
dis baptiimi ad expiandum originale criraenrfi id in cruce
'deflru^um ed& abderfum iAdhibenda eft refponfio : no
Avdra in nobis 6eri neque incaffum ,huiurmodi ablutio»
«em baptifmalemrvt (cilicet inferamur tanquam membra
ipfi ChriRo:* ita efficiamur participes munerum & dono
rumetus.Quamnisenim vniuerfaleid crimen qubdtotd
genus humanum obligauit ad mortem, per vniuerfalen»
Chrifti iuftitiam & qu^in omnes extenditur eft abfterTum
nullus tamen affequi poteft tanti boni participationem, ni
fi prius infertus fit Chrifto infttione ipiriiuali , tanquam
membrum fuo capiti, quod primum per facram fit regene
rationem. Priuatas autem maculas vocat author: particu-
lares culpas quas fponte * libera noftrr voluntatis pote,-
flate poftquam ad rationis vfum peroenimus,ipfi contra-
himus,qu* etiam virtute paffionis Chrifti defendat funt.
Na dominos in eo pofuit iniquitatem omnium noftrum :
* peccata noftra ipfe in corpore fuo pertulit fii^er lignu.
4 C! In quarto verfu. Hoc contra fignom,nullumftet pe •
ricoIuRi.Stctpracualeat,inoaleat & durare poffit,vt ipfiu*
figni crucis potentifica vlriute:periculum omne propella
tur & diffugiat i nobis, neque poffit in nos obtinere. Per-
indeatque figoati figno.Tau apud Ezechielcm(quod fan
£he crucis erat expreflio* typus ) interfeftionis euafere Eze*^
periculum. Et ferui dei fignati In frontibus fuis in Apoca-
lypfitab omni nocumento quod catteris inferebatur erant
immunes* t fflnquintoverfu.Honor in mundo fit cni
CIS Inuentio.Hocpafto finiendus eftpratfens hymnus tvt
accomodetur celeritati inuentlonis fan^a: crucis. Quid
fi quis velit eundem adaptare fefto exaltationis eiufdem i
finiat hymnum hoc mbdo, honor in mundo: crucis exalta
cio,atque ex procedentibus intelligat verbum fit, ad illam
vltireim (ententiam repeti. Nain vtroque fefto hic hym»
«lof cantari poteft.
' . IK '
VftUU
&rr/.24
. HYMNORVM
iLlNBODlMFBSTOt
t alius hymnut.
L/gfUim crkcismiracu 5 TuChrilkrcx^ifU
lis tne
Olim ptr orhcm pr£- /Imus crueis ftgtiaculo^
• nitety Horis^momentis ommhus
Jn ^ua pependit imtoeens Munire nos non aBnuos, .
Chrifius redemptor omniu 4 Vt ore tiBi cot^ond,
1 HtcurBor eftfublimior JEt corde deuotifUmOy
Cedris Jhahet <juas Libanus Poj^mus omni tempore
Qu£ poma nefeit noscia: Laudes referre debUas, >
Sed ferre uiU pramia^ Amen.
CCarmen iambicum dimetrum , in boc bymn6 integrd
rcAcque feruatur.qui fanflc cnicis excellentiam dignita
t^mque extollit;& demi^m orationem ad Chriftum dirigit
\t lanf^se crucis proce^lione atque prefidio nos femper
inun iat & ad ipfum laudandum reddat idoneos.
I i[ AN N o TA T I OM > s.Inpimoyerfu. Olim per
orbem prxnitet.Hoc in loco, pranitetlegf dum e(l(quod
prxfulgere,promicar6que fignat)& non reniiet :vt non*
nulli habdm Ii bri,ne in tenio illius carminis Joco confti-
tuatur trochcut:qui in eo locum habere non debet. Et pia
ne cum in reliquit omnibus buius hymni locis author ex«
a£^am carminis iambici dimetri regulam feruauerit : noiI
oftidreri/imile quod in boc tantum loco aberrauerit ab
illius legibus. Pranitet autem atque emicat ipla crux olint
per orbem;quia iChriUofanflincata&per totum roun-
dum pradicata,ab omnibus honoratur atque colitur .Mul
|it item miraculis fuam ipla patefecit virtutem :vnde me-
rito e(l celebrriroa.
a fl In fecundo verfu. Cedris habet quasLibaUus . liba-
nus,mons eft arduus inter Arabes & Phoenices tpracelias
arbores habens^inter quas & cedrus in facra icriptura no
nunquam nominatur,vt iii plalroo cofringet doroinut ce-
dro» Libani.EtinEccIena.Q^an cedrus: exaltata iumiti
libano.Veriimrandlacrux omnibus illis arboribus eft dl
{^nitate eminentiaque rublimior.Cacumen enim eius cie-,
0» tangit:quimmb & cclis eftfuperiui. Omnibus item ar'
boriboit
"V,
f
E X P O.
• boribo» faluWor eft ft fruauofior.Non enhii poma pttn
fert inoititera,& exitium roandocantibui in fcrentia:ficut
lignum fcientiK boni & mali.fed frudum raaximd omnia
&lutarem,quelD qui dignd fumpfcrit:aftcm« vit* prcmia
& dona calcihs immortalitatis confcquctur.
C[lN BOPBm FBSTO samctab
* ^cis:aliushyronui.
R£x 4ngdoru pr£^ Mortem(i:nohis perpetis
potens yit^parajii gloriam,
Qw [ponte pauper 4 Nunc cl^us in regno
falses: *
rtmupcrammJiiita Kolhincmtlodufm'.
Jn tthretecum poneres. Et cum latrone perfrui
^ Largire nobis profperu Da par^fi gaudiis.
Crucufacrafoletmia: j Tecum patrem piif^.:
Cratese^daperfoluere mum
Magna tua clementia. Simula fandum fpiritum^
y (^pifUnens oppro- Inferna tterrafyiera^
r * * '^^^nunt.adorant.pradi-
£d^mcU, fputa,uerbera; cantamen. ^
J^arminis iambici dimetri forma reftd feruatur in toto
^mno:pr«tcr id qubd in quarti verfus quarto canni
«e trochaui pro fpondeo pnmo loco reponitur, auando-
ad **^^*^"^* Pwadif*,corripit3r. In eo
Jd d« filium dirigitur oratio, commendans in Lncm ehit
bumilKatcmrqua pro nobis paupertatem perpeti, & ieno
»nonem fubiro dignatus cft,&dcmiTm fupplica-
rio fit eidem, Tt nos tandem ad regnum «elefie per^Scat:
TWipfc nunc exalta tus regnat in aeternum.
I H K o T A T 1 o M BS. In primo verfu. Qui foonte
Muper falses. Ha^rentcmia ex beato Pa^ fumpu
^.qui in fecunda ad Corinthios epiftola ita fcribU.Scitis
enim gratiam doromi noftri lefo ChriAi , quoniam pro-
pier vos ege^s fadus eA.cum eflet diuestyt illius inLia
quarto Sr. a.Car,!,
■^CjWhre Icgendu eft per fyncopam pro atih wc:d nomi
ncasUur^eni , propter exigentiam carminis, quoniam
fi
HYMNORVM
fi Kttrere trtryl1aban)1egeretur:ruperezcre(cetttyna(y(« .
]aba,&non (laret carmen.
4 €IIn quarto verfu.Et cum latrone perfrui. Eo fcilicet,
qui cum Chrifto crucifixus & propriam recognonit culpa
confocio fuo de blafpbemia in illum increpato : & ipfiut
. in Icfus innocentiam palam enprofefTuSjdixit^ue ad ilium.
** l)omine,mcmento mei: dum veneris io regnum tuum.
' Meruitque hanc defideratifiimam & maximd opiandam,!
patre mifertcordiarum & deo totius confblationis audire
'vocem.Hodieraecumeris in paradifo. Porro paradifus
commune nomen pomarium fignificat & hortum confi-
tum.Eft & locus in oriente:longo fpacij interuallodiftans
i terra nofira.De quo AuguAinus ad Orofium ita fcribit.
Paradiibsin oriente fituseAinteric£l’o oceano,& d no«
(Iro orbe longdremotustin altiiTimo loco coAitutus :per«
tingens vfque ad lunarem circulum ^ynde illuc aqua dilit
ni) minime perueniAcdicitur.Hic locus d primi hominis
reatu interclufut e A : nec vili animantium datur in eum
aditus. Inde etiam id nomen transfertur.vt locum beato»
rum regnumt^ueczIeAcfignificet .‘potilTirau in (aera /cri»
ptura & hymnis ecclenaAicis,quemadmodum& hoc in Io
co:& litpe alias.
CDE SANCTO lOANNE
t baptiAa.
VTclucitru Uxis refonare fibris
Mira geftorum famuli tuorum:
Soluc pottuti labij reatum
San^e Toannes.
% NunciuscelfouemcnsObmpo:
Te patri magnum fore nafeiturum.
NomettyCT uiU [eriem gerenda ]
Ordine promit.
j? JUepromifiduhiui fuperni:
Perdidit prompta modulos locfueU,
$ed reformafU genitus :perempu
Organa uocis,
VHb"
E X P O.
^ Ventris ohjhrufo poft tus eulUii
Senferas regem thalamo manentem.
Hinc parens nati meritis uter<^
tAhdita pandit,
5 of 'ttra deferti teneris fuh annis
duium turmas fugiens :petijli.
Neleui [altem maculare uitam
tamine poffes.
6 Prahuit hirtum tegimen eamelus
,jfrtubus [acris: fhrophium bidentes.
Cui latex hauflum jociata pafbttn
Mella locuflis.
7 Citteri tantum cecinere uatum
Ccrdeprafago iubar affuturum.
Tu <^dem mundi fcelus auferentem
Judice prodis.
8 Non fuit uafHfpacium per ortis
SandUor (fuifjuam genitus loannCi
nefas fecti meruit lauantem
Tingere lymphis.
9 O nimis fotUn^meriti^eelpi
hJefcienslabetn niuei pudoris.
Prapotens martyr ycremi^ cultor:
Maxime uatum:
10 Serta ter denis alios coronant:
%Xuda crementis, duplicatayquofdattl.
Trina centeno cumulata frudu:
Te facer ornant.
I i Nunc potens,nofhri meritis opintis.
Pedloris duros lapides repelle.
.Afperum planans iter:(7 reflexos
Dirige caUes.
1% VlpiusmundifatorcredemptoTt
: ' f
*5>
Mentibus
i
Mft HYMMOR.VM
Ji^entibus pul[it luuione puris:
jRitc dignetur ucmcns [aeratos
Ponm grejfus.
15 Laudibus ciues celebrant fupend
Te ikusfimplex, pariter^ trine. •
Supplices cr nos ueniam precamur:
Tarceredemptis.sAmen.
€TCarmine fapphico & adonico praefens hymnus compo»
nicur:habens in vnoquoque verfii tria prima carmina (ap
Ithica & quartum adonicura , feruattjue adamufiim illius
egcs,pr*terquam in fexti verfus primo carmine ; vbi in
Iccundo loco iambus pro (pondeo collocatur. FuilTet au«
tem feruata carminis integritas :fi ita dixiffet author.Pr^*
buit durum tegimen caroelus.Et in noni verHis tertio car-
mine,tribrachus tertio loco coflituitur prodaf^lo :quod
in carmine iapphicoraro vlu venit. Prxdicantur ineo
infignia beati loannis baptiftatpr«conia:conceptus c' ae-
lo denunciatus,exultado in vtero matris, |linguc paternae
referatio.habitatio in deferto, aufteritas invisu & ami-
Aurprophetica excellentia, Chrifti baptifitio , virgineus
candor.roartyrtj tolerantia,* ccntefimi fruftus comula*
tiiTimum prxmium.Demi^m deuotaad ipHim fit (tipplica-
tio:vt i deo impetret nobis gratia in praeienti vita.* elo*
nam in futura. ®
* ^ ^ T* o KH s. In primo verfu. I axis relb
nare nbns. Extremitas lingutr,* vincula eius quibus alli-
eatur gutturi, fibrarum nomine hicfignificatatli coilrifia
raerint * contraffa, impediunt vocem libere formari. So
Juta vero * laxata : praedant facultatem liberius edendi
vocem. Ita in anima nodra fi vires eius mens & voluntas
^■^^iMculis quibufilam fuerint itnrplieatse :
mdifpolitg funt ad reftd depromendam laudem dei * fitn-
ttorum, quoniam non ed Ipecioft in ore peccatoris laud»
fuerint* expeditae i laqueis peccatoris
cccl.15. promptius erumpent indiuina cantica. Petit igitur hiever
Ius : pecwa nodra.poriflimum ea quae loquendo contra-
xinms,diflolui,vt liberioribus animi viribus & organis:
lanCti loannis laudes d nobis concinaocar» EcalludWevi
detac
k*
EXPO. if9
^ettir hic locos ad id quod EDiicfexto capite legimus de
ipfoprophetayconquercnteapud Tequod pollutus labijs
cUetyd: in medio populi polluta labia habentis habitaret.
Ad quem purgadum miflus angelus, calculolde altari fub-
lato tetigit os eius,dicens.£ccetetigihxc labia tua: &au-
fereior iniquitas tua,& peccaturo tuuro mundabitur,
i C Iniecudoverfu. Te patri magnum fere naicitunim.
Curo fcilicet ait angelus Gabrielad Zachariam .Vxor tua
Elizabeth pariet tibi lilium:& >ocabis nomen eius loan>
Oem.Et erit gaudium tibi &exultatio:& multi in liatiuita f
te eius gaudebunt. Erit enim magnus coram doroino:& vi
num& (iceram nun bibec,&fpiritu (an^o replebitur ad-
huc ex vtero matris fuK, & reliqua deinceps (equentia:
qua: /anftus Lucas in exordio fui euangelij latd prole*
Suitur. 3 Cln tertio verfu. Perdidit promptx roo-
ulos loquelx . Modulos : modulationem , articu* ^
latam prolationem atque efformjticmem : (Icut dixit
ei angelus. Et ecce eris tacens, & non poteris loqutvl-
que in diem quo harc fiam:pro eo quod non crcdidiili ver
bis meis, qua: implebuntur in tempore fuo. Verilm cum
oAauo die circuocideretur puer,& Zacharias eius nomen
indicaturus (criberet,Ioannes efl nomen eius:apertum eft
illico os eius & lingua eius,& loquebatur benedicens deu
Peremptam autem vocem hic vocatrvocem ablatam ad-
emptam & negatam. enim, vt prius non CublUlunt :
perempta dicuntur. 4^CIn quarto verfu. Senferasrege
thalamo manentem. Quando videlicet (acrolan^a virgi-
ne Maria iam 6lio dei grauida,ingre(fa domum Zacharia:
&(alutante Elizabeth, vt audiuicCalutationem Marise Elw
zabeth.exultauit infans in vtero eius, fcndtque rege Chrt *
ftom thalamo virgineo recodiium ac prafente . Hinc eda
vterq; parens infantis, arcana dei ,pphetico (piritu refera-
Dit:perip(ius pueri ac Eli jcoru merita. Zacharias quid^
cum in circuciEone Elij repletus cH fpiritu (aoAo,di: pro-
phetauitdicens.Benedi£fus dominus deus Ifrael: quia vi- .
Etauit& fecit redemptionem plebis fux. Elizabeth verd:
cum d (acratilTima dei matre viEtata & falutata,repleta e((
fpiritu fan|£lo,& clamauit voce magna dicens .Benedlda^
to isi mulieribus , & benedidus fruAus ventns tui.
_ ?!
Luc.t»'
Ert/.IJ,
ito HYMNORVM
£t Tode fflifii hoc: vt veniat mater domini ad me? Et bea*
fa qua; credidiOi,quoniam perficientur in te ea qutedifta
funt tibiadomino:Porrdobftruriim,ex ob przpofitione
trudo, interic6^a f:ngnificat occultatum fiue occlufum*
Idem quoque dedgnat 3c abdrufum :ex pratpofitione ab*
& trudo compofitum.Virgilius.Vt filicis venis abftrufuin
excuderet ignem.id eft abfcondttum & abditum,Obtnide
te vero abiefias, aliud (Ignattfcilicet per vim aliquid cui«
quam ingerere,!.^ quafi contra trudere.
T €E In quinio verfu. Antra deferri teneris fub annis. Id
beatus Lucas etiam atteflatur in euangelio :dicens. Puer
autem crefcebat & confonabatur (pintu;& erat in defer^
tis vfque in diem oflenftonis fuae ad Ifrael.ld autem facie-
bat(vt bic ait verfiis)ne etiam leui famine.id efl verbo ac •
quefermone(nam d for,aris;id nomen formatur 1 vitam
fuam roacu1aret:ex conuiffu & quotidiana confbetudine
inter populum. Nam qui tetigerit picem:inquinabitur ab
ea,& qui communicauerit fuperborinduet fuperbiaro.
6 fflnfexto verfu. Prebuit hirtum tegimen camelus*
hlatihatus capite tertio.I pfe autem lohannes habebat ve-
ftimentum de pilis camelorum: & zonam pelliceam circa
lumbos eius :efca autem eius erant locuflc : & mei fyloe-
(be.Idem perhibet & Marcus capite primo . Caeteri^m te-
gimen d tego formatur:(icut regimen a rego , & id omne
lignificat:qii6 aliquid tegitur, fed abtedla i perfyncopam:
frequentius tegmen dicimus. Hirtum autem efl hirfutum
fiuehifpidum:quod fcilicet pilofum efl aut villofum, vc
Virgilius hirtas vocat capellas. At veroflrophiumpro-
pridfafcia efl pe6loralis, que virginalem tumorem cohi-
bet papillanim. Catullus. Non tereti flrophio lallantes
flringepapillas.Hic autem pro cingulo & zona fumitur:
quod corpus flringat & coerceat. Et quoniam zona pelli-
cea fiiilTe loanniabeuangelifHsfcribiturthicoues illi pr^
buifTe zonam dicuntur. Demi^m locufle hoc loco no (iim-
mitares aut extremitatesarborum ttniores ligniBeanttqu^
ideb FortafTe in cibum accommodari pofTent, ficut caulicu
li.quod tamen nnnnulli:etiamgraues& eruditi viri auto-
mant Sed animalia in feripturis firpius nominata : (econ-
dum vfitatam & notam acceptionem hic fignificant« vt at-
leflacnr Hieronymus fuper lonam prophetam dicens.
Quod
E X P O.
3^1
Qnpd mtM(inquiOvtden(ur &Iocu(l{ (igni(ic3re:quibas
Yclcebatiirloannes, infirmas habent alas,de terra quidem
confurgentes (ed altius non valentes euolare. Idem libro
primo contra Touinianum. Rurfum orientales & Libyx
FopuIos,quia perdefertum & calidam eremt vaflicatem
locuftaroin nubes reperiuntur : locufiis vefei moris eft,
hoc verum e(Te:Ioannes quoque baptifia probat. Neque
aliorum efficax eff ratio, contendentium non e(fe vero fi> *
mileiqubd foannes vir fan£Ius cibo tam impuro ( vt funt
locuffxIvfusfuerit.Nam apud leuiticumjocuila inter
animalia munda & quibus vefei licitum fuitiexpreffe nu> ..
sneratur. * *
7 €[In feptimo verfu. Cxteri tantum cecinere va<
tum.TeffimonioChriffi loannes non folum propheta fed
& pluiquam propheta fuit.Nam alij venturum Chriftum
prcnunciauerunt. loannes autem praifentc digito off en •
dicidicens.Ecce agnus dei:ecce qui tollit peccata mundi.
Prxlagum autem adie£liuum nomentquod Futurorum (i'
gnificatiuumeff,prxfcium atque prxnunciumidprxfagi- ,
re verbo profici(citur,ficut & prxfagiumtrei venture indi
dum figntficatio atque nunciatio.Iubar vero hic Chriffus ^ * *
diciiurrquoniaro eff lux vera,qux illuminat omnem ho-
minem venientem in hunc mundum, de qua pfalmus. Ex-
ortum eft in tenebris lumen reAis cordeimifericors & mi
(erator & iuftus dominus.
S f[ In ofiauo verfu.Non fuit vaffi fpacium per orbis, n
Id Aimmxveritatisteffimoniocoroprobatum habetor :di *
centisapud Matthaeum. Inter natos mulierum :non furre-
xh maior loanne bapiiffa Quod autem Chriffum inlor
dane bantizauerit loannes :ex quatuor euangeliftisperipi
eoum elt & clarum.
9 CIn nonoverlu. O nimis foelix meritit^ue celfi.
Nimitaduerbium(quod proprii fumptum : comparatio!
TiiD habet dr notionem ) nic propofitiuo valde fumitor,
quomodo & in feriptura frequenter ponitur, vt inpfaU
mo. Magnus dominus & laudabilis nimis. Et rur> .
fom.Mihi autemnimts honorati funt amici tui deus:nirois p^* ^
confortatus eff principatus eorum .Sed pene fuperuacu* * *
uro eff unttllx rei admonere, lepores : que nulli fer^ ell
Incognita.
r iij In
^gi HYMNORVM
lo C In decimo ver(u. Seru ter denis alios coronant;
Serta ter denis au£la crementistfunt praemia iis praepara-
ta,qui frufhim tricefimum bonorum operum hoc in raun
do Tiuentes funt aifecuti.Et illa cos coranant: qui vitata
coniugalem legitimd & ca(l<} egerunt. Duplicata vero (er
ca funt eseledis prxmi) munera iis indulta,qui lexageGmu
cum hanc ducerent vitam, fruftumfuntadepti.Et illa pia
o^eos coronanttqui vidualem continendam hic integrd»
illabefaAcquecudodierunt.Trina verb ferta & centeno
cumulata fruifhi^ea funt czliprxmia qua: centeiimum bo
oorum operum fru£Vum adeptis funt aflignata.IIIa autem
eos ornant:qui ciim vitam hanc tranligercnt , virginalem
feruare pudorem duducnint. Inter quos beatus loannes
Baptiila:miro fpledore corufeat. Ed enim tricedmus fru-
£kus:coniugatif,lexagefimus:vidui$,& centedmus: virgi-
nibus, j facris authoribus accommodatus. Ed autem tri-
plex idc fru6lus:fignificatus per triplicem feminis in ter-
ram bonam ia£H prouentum. Illius enimtaliud firu^ tri-
cefimom, aliud fexagclimum:aliud verd centedmum pro-
tulidc frudum in euangelio perhibetur.
II 41 In vndecimo veriu. Hinc potens nodri meritis opi-
Marc«4. mis.Opiraus idem ed quod diues,pinguis,abundans, ma-
gnificus. Virgi. Aut fpolijs ego iam raptis laudaboropi-
mti.Ec quoniam magna funt apud deum bead loannis me
rita copiofai^ue & eximia:hic opima dicuntur, Porro no*
dri pcftorls duros lapides repelli petit hic verfus; hoc eft
auferri d nobiscor lapideum & durum : dari^ue cor car-
neum & moile,vt fe faturum promifitdeus populo Ifra-
ehpcr Ezechieicm prophetam.Gum veri fubiunglt,a(pe-
Cum planans iter,aliudit plane ad oraculum Efaic de (an-
fto Ioannedi£tum,& tede Luca iii eo completum. Et erue
praua in dire£ia:& afpera in vias planas. Vnde praua, di-
refta liunt( vt exponit Gregorius)cum maloru corda per
iniuditiam decortatad iuditiz regulam dirigutur.Et afpe-
ra in viai planas immurantur:cum immites atque iracun-
dae mentes, per infufionemfupemx grati* ad lenitudine
naanfueeudints redeunt.
13 4E In duodecimo verfb.Mentibot pulfa louione puris.
Non hic Iliiione legendum ed:per i in prima fyllaba, fed
Luuioaepcru.anominatiuoLuoio,onis. Quod quidem
pofflcq
Eze.ir.
P/4.40
BXP O. 4^5
noaien:1i]CiDytbr(lem4ue & vitiorum labem hie(ignat,n*
ue illuutero,& i Iuo,iSyere,proflci(citur.Liuio vero,onis:
ne latinura quidem eO, quantum norim,neque d liuor aut
liueo formaturtvt cofingunt aliqui. Q^cd denique in eo-
dem ver(u dicitur,ritc dignetur veniens facratos ponere
gre/rus^oratio eft deprecacoriarvt deus ipie muud4 jcondi-
tor & laluator dignetur ad mentes nodras puras.^ pecca-
tis expurgatas venire:& in illis fuae maicilatis vedigia pe-
dffque flgere,(icutdiligentibus fe promilit quod ad eos
veoiett&mannonem apud eosfaaec. Q^bd pro fua bo-
nitate praeHet nobis amator hominumtdeus benedicius in
fecula. Arnen.
€[o ■ SANCTO lOANNB BAPTI-
t flatalius hymnus:
PRxeo pr£cUruSyfaccr er propheU:
/legis £tcmi paranymphus almi.
Vox(p clamantistdomirto potenter
Dirige caUem.
z Qui redemptorem digito notafli:
Jl ite tollentem fcelus omne mundif
Intimatis agnum pietate cuneum,
soluere mundum.
3 sAngelmcumtuuocitarisalti: ^
lura formatUem rogita tonantemy
Q^enus fan/iis [ociemur a^ris
%Xrce polorum.
4 Hoecii tu prafia genitor fupemci
Nate fupemi dator ac redemptor^
Spiritus re^or tribue precamur
Omne per auum. .Arnen.
C[ Carminis (apphici modulationem (eruat hic hymn*, in
unoquoque verfu tribus (apphicis carminibus fubiunftu
habens vnum adonicum,exaClamquc illius legem obfer-
uat przterquam in vltimi verfus fecundo carmine vbi
iambus pro fpondeo in fecunda fede collocatur, & inel-
nldempoftremt verfus tertio carmme : vbi pro trochaeo
r iiij in
l/ittt.l
t»ed I
PAdtt.i t
lednn.t
E/asd 40
JodHfht
tS4 HYMNORVM
in quarta fcde ponitur pyrrhichius. Referuntur in eo
prxclara nomina ac o£Ficia beati loannis Baptiiic, qmb*
excellencer enituit & infignitus eft cum veiiaretur in ter-
ris.deinde ad eundem ht oratio, qudd nobis i deo impe-
tret aeternae beatitudinis confortium.
p CARNorATioNBs. In primo verTu«Pnrco pne
claruSffacer ft propheta. quatuor in figna nomina, hic ?er
fus,fando loanniafcribit. Primo iiquidero dicitur praeco,
quod publice proclamarit &denunciarit aduentum Chri
ili, ludzis, dicens. Poenitentiam agite appropinquabit e-
nim regnum caelorum, & reliqua apud euangeliins clard
defcnpta.Sedundo denominantur propheta, vt in cantico
Zachariae. Et tu puer, propheta altifsimi vocaberis. Qui-
nimmo d Chrifto in euangelio plufquim propheta elle
perhibetur.Tertio appellatur hic paranymphus,id eft iu-
xta fponfum confidens. Nymphos enim Graece , Tponfum
defignat Latini. Inde paranymph*, vir fponfo arsiftn,(l-
cut pronuba dicitur mulier, quae ed iuxta fponfam, illi o-
ficij gratia afsidens.Ioannes autem iuxta Chriduin eccle
liae fponfum aditit,ad praedandum obfequium & teflimo-
nium, vtipfe in euangelio perhibet . C^i habei(inquit)
rpoi>ri,fp6fus ed,aroic’ aute fponfi,qui dat fit audit eum:'
gaudio gaudet jiptervoce fpdfi hoc ergo gaudiu mcu,
impletu ed . Quarto vocatur hic vox clamatis in defertOi
quoniam afsidua praedicatione in deferto admonebat po-
pulum, vt pararet via domini.Et de ipfo ad littera intelli-
giiur illud Efaiae oraculum. Vox clamantis in deferto, pa-
rate viam domini, re£las facite femitas dei nodri.
a f[ In fecundo verfu.Tu redemptorem digito notadi.Id
ex loannis euagelio deproptum ed,vbi ait>Altera die vi-
dit loannes letum venientem ad fe &att.Ecce agnus dei
ecce qui tollit peccata modi.Et paulopod code Joco. Al-
tera diciteru dabat loannes & ex difcipulis eiusduo.Ec
refpicicus lefum ambulantem dixit. Ecce agnus dei .
Vtroq; autem loco.agnu dei vocat Chridu^propter dngu
larem eiiis innocentam immunitat^mque a peccato', &
propter oblationem (alutaris hodie , quim faAurus erat
Chridus in cruce pro mundi falute . Adhibebatur enim
In veteri lege, agnus in facidcium. Et Chridus feip-
^m obtulit pro nobis deo patri, j f[ln tertio verio.
EXPO.
Aogelns cotn tu vocitaris. Beatus Toannes dirius e(} an-
ficlus,idellnuncios:quia palam nuciaim loii luiljce Chri
4tum mundi rcdemptorcin vemire in carnem.Qi^od ex i-
pftus Chriiii teilimomo clareicu.dic^tis apud Maiihxum
«leloanne.Hic efTenimde quo Tcriptu efl.Fcce et^o mic-
Co angelum meum ance faciem tuam; qui pra-parabit vii
toa ante te. tn eodem quoque verfu dicitur deus forma-
reiura:quia re^as viuendi leges hominibus conQituir,
quibus quid iuBum lic vel iniullum, dirccrnac, ampleifa-
tur qac iufta (unc,qua; vero iniqua,di£Fogiant ac euitent.
Dfi SANCTO LADISLAO;
c rege Hungaria;.
RRgw rcgm ciuis ,
d«f.
Rrgttw gmmd La
dislaez
Regni confon^hrU.
egem rcgu es aggreffuf:
S fs defcnfor indefcjjus
EtatbletapatrU.
X Salue faltu Huug4-
rorunn
Rex coheres angelorum^
Vis ctlefHs gratix.
%Ah £tcrno uds clerum:
VM mfignCyUdf effe^lm,
Vatdicansiuliitix.
Hungarorim genscon^
gaude.
Nom noui regis laude
3 Pulfans tintinabuk.
Foelixaue Varadinum:
Cuius augens fama fignm
Refonet per fecula.
4 Tibi Chrijle confors
hymnum
Canit orbis y<lui pcrlignu
jfd te trahis omnia:
Scala fadus afcenfortm,
Et corona confeforwm.
Tibi laus esr gloria.
Arnen.
Hymnos ide, potius profzqu^m hymnicac modula-
tioni peritmilis e(i:qubd nullo ceno genere carminis co-
ftringitur: (ed cofonantiam feruac fimilemque cadetia ti|
exitu Tuarum claufularum .Siquidem rnuCquiTquee-
ius verfusfex habet claufulasrythmicasrquarii dua; pri-
me (imilem habent Tyllabarura exitum, (imiliier quarta
& quinta adinuicem refpondent in tinefyllabarum. £{
quxque harum quatuor,o^ocdpleftiturfylLibas: penul
timamque
HYMMORVM
timaoique longam aut longxin proladonis tenore (imilS
obtinet. Tertia ver^ claufuia rytnmlca,rextceiurde ver-
fus in iimili «lednenda fyllabaruni a(similatur,& vtraque
eanimfeptem habet fyllabas, penuldmamque breuem .
Commemorantur ineo laudes ac prcconia(Iui£h La-
^ diflai glorioii regis Pannoniat,qui de temporali regno re
fecundum dei legem adminillratOf demiim ad caelefte
ft setemum regnum fuboe£his ell : vbi cum ChriAo rege
regum regnat in perpetuum.
X Cnmotatiohbs In primoverlu . Regum
ma Ladiilae. Vt hui* hymni clarior habeatur intelligetia
nonnihil hic de fandi Ladiilai moribuc & vita (^quantum
ex aliis accipere potui)adducendum eft in medium. Sand
legitur ipie rex inclytus cum vitam hanc mortalem age-
ret: non minus lingulari virtute quam regia digniutecc
teros anteilTe: prae^rtim manfuetudine & benignitate in
omnes, feueritate & reditudiue iuditiat infubditos, com-
miferatiofie pioque affedu in pauperes , quorum praeci-
puus eratfubleuator,& quod omnium primum acpotiiii-
mum e(l:pietate religion6que in deum. Ea praeterea legi-
tur fuiife przditus mode(lia,vt coronam regiam capiti
fuo nunquam impofuerlt,quo caeleilem & immarcelsibi-
lem aeleftis giorix coronam tadem aiTequeretur . Fuit
rerum gcdarum gloria initgnis,&belliclt artibus praecia
ms.NaCunos efFeratifsimos populos adiutoredeo per-
domuit,qui regni Hungariz Bnes inuadere tentarunc.Ve
rliro illis attritis vidor cum triumpho in Hungaria red-
dtit.Infuper Rufciam adortus eil & poloniam, regnu fiin
infeftanteSjde quibus itidem vidoria obduultPoftremu
ft Bohemii libi inimica deuicit.In qua quide nouiisima
expeditione morbo correptus & iamiam futuru iuu obitu
prKaunclans:fuiceptis pro more & ritu Chrilliano (acra-
metis eccleliailicis foeliciter migrauit ad dominu viceii-
mofepdmodie luni), quo quidem feftu eius quotSnis ce-
lebratur. Nam ob crebra quibus iandum fuum deusglo-
riHcauit miracula , (andorum catalogo apoflolicae fedis
authoritate alcriptus e(l, &in beatorum numerum re-
latus, circa annum domini nonageiimum iccundum ,fu«
pra milleiimum Sc centelimum , ‘tranfadis a fcelici eius
pbitu ferdcerum annis. Nempe exhacTicaadzthercI
EX P O.
a^7
fCidell^mqae vitam tranHuic anno domini nonagefimo
quinto fupra millenmum. i C Infecudo vcrfu. Saluc
£mut Hungaroru.Hungari vocantur dLatinis,qui dGrg
cis Pa;onesdicuntur,d Romanis ver&Pinonij. Quorum
fama olim formidine totam concufsit Italiam; tanqua cC-
fent bello infuperabilcs. Et noih-a etia tempeflate turchis
e£Feratilsimu(quos in vicinia habent)formidabiles pland
liintqudd Gepius adiutore deo eorum exercitus profliga
rint,& contra inimicos Chridi, yexilla crucis erigant in-
territi: collatisq; (ignis manum farpius cdferant cum illis,
&tn trepidam eos fugam conuertant Horum regio:Pan
nonia dicitur (iueHungaria: qua; Ptolomeo tede, Euro*
paeed regio. Hungarorum autem nomen:ab Hunnis de«
liimptum videtur,qui quidem populi:quodam in Scythia
EuropaeruperMeotida paludem incoluere. Deinde mu*
tatis (edibus cum ingenii multitudine profe£Viin Panno*
nia tand6 deuenerunticui Hungariac: nomen indidifle ex
Tuonomine Hunni facild putari po(Tunt:Porrd Varadi-
nu duitas edepifcopalis in Hungaria: cuius templurplen
didi aedificau it fandus Ladiflaus in honorem ucrofan-
£tx virginis Mariae. Et ibidem fepultus facrum rxfudat ex
(andis ofsibus oleumtmultisqj habetur miraculis clarus,
propterquod frequens & afsiduus ed populi pia vota fe
rentistad eum locum affluxus.Eius epifeopatus : etia hac
tempedate Varadien(is nuncupatur. 4 ^ In quarto
vetiu. Qui per lignum ad te trahis omnia. Per lignu fcili-
eet Qrucis,fioutipfe Chridus dicit in euangeliotuiae mor-
tis genus prxnuncians. Ego fi exaltatus fuero d terra.o-
lonia traham ad meipfurn.Etideo Chridus fadusedfca-
la afcenforumjid ed eorum qui afeendunt in ca;lum,quia
nemo illuc afcedere poted,nifi per ipfum.Ego(inquit)fu
via,v«ritas, devita, nemo venit ad patrem:ni(i per me.
DE SANCTIS APOSTOLIS
Petro & Paulo.
AVrea luee er decore rofeo.
LuxlucU omne per fudifUfeculunty
Decorans cxlos inclyto martyrio
Hac facta deif({U£ dat reis ueniam.
2 lardtoT cali:dotlor orbis pariter.
ludicei
. HYMNORVM «
ludices fecU:uera mundi lumina. y" ’ -
jPnr crueemtdtcr: alter enfe triumphans.
Vit£fcnatumlaureatipofUdent.
3 Jam bone pa/lor Pctrcyclancns accipe
Vota precantumyV peccati uincula
Refolue^ibi potejiate tradita . <
Q*m cunfUs calm uerbo claudU/speris . z
4 Dodor egregie Paule,moresinlhrue.
it mente polum nos transferre fatage. -
Donec perfedum^largiaturplmuf
Suacuatofquod ex parte gerimus
5 Oliuabina^pietatisumcf. *
Tidedeuotos^lperobufiosmaxime^
Fonte repletos charitatis gemin£.
Pofl mortem camis impetrate uiuere.
6 Sit trinitati fempitema gloria,
JJonor,poteflas atque iubilatio. ^ ^
In unitate^cui manet imperium ^ •
Extunc zT modo, per atemafecula. %Xmau
Pratfens hymnus metri iambici (enarij formam gerit
9t imaginem: in vnoque verfu quatuor huiufcemo<u car
ii)inacompIe£lens,verCira a leginroa pedum huiulceme
trt collocatione & (ituilonge abed : Nam nunc trochtd»,
nunc pyrrhichium promifeue pro (pondeo 8t iambo con
Cinet: vocalem ecia vocali aut literxm terminali (inecol-
lifione fubiun^m interdum habet. Author eius foifle
dicitur Elpis:vxor Seuerini Boetij^viri inter Latinos fa*
cild doAilsimi. Cuius & thori (ocia: in modulatione car*
asinum, Latino (ermone & (acris literis, hocquad argu*
nento atque indicio dinofeitur fuUTe admodum erudita.
Laudatur in eo prirai^m diuina bonitas:qudd totum mun
dum beatorum apoftolorum Petri & Pauli gloria ac (ple
4ore illuftrarit. Deinde celebrantur ipforum praeconias
nunc (imul &. iun6ftm,vt in fecudo & quinto ver(u. Nbc
vero fiagulatim &(eparatiin:TCin temo dequano, Nam '
E X P O»
•d folum beatum Petrum dirigitur : quartus ver6 ad fo-
Ium Paulum.
s C AMMOTATiOMBs.In priiuo vcriu. Lux lucis
omne periudtiH. Geminatur hacc di^o lux in niiinero
{ingulari;ad fignificandara excellentiam atque eminen-
tiamiquoniam viiis Latinorum pluralem numerum hu«
iuf nominis lux potiisimura in genitiuo nequaquam rcci»
pit.Chriihis autem hic lux Iucis(vt & alias fiepe in hym-
nis )dicirur quoniam lux eftfuperintelleAualis & fuper-
ilantialis : omnem fiiperans lucem cum corporalem tum
^iritualem.Ipfe itidem totum mundum perfudit clara ft
fulgida luce doftrinat apoftolictt: & rofeo venuftate mar
tyrij. Roia enim ob colorem ianguineum quem prxfertt •
martyribusarcribifolet.ncut lilium ob candorem, virgi-
nibus, nam ambo apodoli qui in hoc hymno celebratur;
& do6tnna: euangelica; prxdicatores fuprunt, &roarty-
rij corona adornati iunt.Porr& calorum nomine hicaptd
intelIigunturapoAoli:qubd ita ca;teris hominibus dignU Vfal.%%
taie prxcellunt,vt caelum terre (iipereminet Sc ea pr^Ha- P/al.y^
bilius eft. Quod in Cieris eloquuiis etiam crebro ob-
leruari confpicitur.vtibi. C»li enarrant gloriam dei
annunciauerunt cxli iullitiam eius , quorum vtrumque:
apoftolis attribuitur, a f[ In fecundo verfu. ludices Ce
cli,vera mundi lumina. Qinidieculi Cnt iudices:te(latur
dominos noiler apud Mattheum dicens. Arnen dico vo-
bis, quod vos qui fecuti eftis me in regeneratione cu le-
denc filius hominis in (ede maieftatis (uz:(edebitis & vos s.Cor.f
fuper fedes duodecim, indicantes duodecim tribus tfrael.
Et Paulus ad Corinthios feribensde fe <Sr aliis ele^isedi-
cit< Nonne & angelos iudicabimusiQupd autc vera mun
di fint lumina; ex verbis domini condat, quibus dicit ad
aoodolos. Vos edis lux mundi. Horum quidem duorum
alter,lcilicet Petrus: per crucem triumphauitralier vero Malfb. f
Vtpote Paulusttiiumphauitenle, quia & hic pro nomine
Chridi gladio obtruncatus ediille verb cruci a£Fixus.De-
iniim ambo laureatifided lauro coronati, immb vidrice
«terne glorix corona exornati: pofsidentfenatum vite,
quia alcripti funt fenatoribus regni czledis: & fa£Vi a^ef
(ores ctemitudicis.Ed enim fenatus:ip(brum fenatorum
coemi atque confelTus. Virgilius. lura magidraiufque
legunt:
i.C0ftl2
2.C«rj}
P/4/.fI
MstAat
ijo HY M N O H V M
legunt,(anAumquc fenatum. 3 f[ In tertio yerAi. Ti^l
potedate tradita. Soluendi peccata potedas efl tradita Pe
tro,cum dixit illi dominus. Tibi dabo clauet regni edo-
rum, & quodcunque ligauerisfuper terram, erit ligatuih
A in ckHs,& auodeunque folueris fuper terram*, erit faA
lutum & in caclis. Et propter huiufm^i authoritatem li-
gandi & Ibluendi ipl'e,ianitor& clauigercdt dicitur, A:
verbo ferente fententiam ligationis autfolutionis;c;Inm
cunelis aut claudere aut aperire. omnla:(pirituale,
A diuina dicentem my(lena,acquiruntinteUigentiam.
4 In quarto verfu. Et mente polum nos transferre'
fatage.Sicut(inquiOtQ iple O Paule raptus fiiiiUrpirita
in tertiu cduiti atque in paradil^ : A audifti ibi arcana
verba quse no licet homini loqui, ita fatage, enitere, ac e-
labora A nos famulos tuos animo in czlu fubueheivt ter
renis curis abie^s,cclellia tatitu curemus A meditemur.
Q^od aute fubiungitur in eode verfn donec perfeflu lar
giatur plenius.refpondet illi fententiz beati Pauli in pri-
ma ad Corinthios epiftola. Ex parte cognofeimus, A ex
parte prophetamus.Cum autem venerit quod perferum
cft:eoacuabitur'quod ex parte eft. Nunc cognofeimus ex
parteitunc autem cogn oleam licut A cognitus fum.
5 C In quinto ve^u. Olicz binz pietatis vniez. Duo
praediAi racratifsimi apoftoli dicuntur duz oliuztquia vfr
ri funt mifericordiz,d quibus profluxit oleum benigni-’
tatis A lenitatis per flutarem domnam, peccatorum vl
ceribos falubriter medentem.Vir enim iuflus,oIiux cem
paratur in pfalmoicum ait. Ego autem licut oliua frufti-
fera in domo domini. Vnicz tamen funt pietatit‘.quia ea-
dem confimilisque in v troque benignitas ell,& facilis ad-
peccatores conuertendos in re£lam viam condefeen-
flo.Cum vero fubiungit:fide deuotos,fpe robullos,fonte'
repletos charhatis gemin^: tria innuit virtutu przcipua-
mm(quibus mens in deu nititur:& quas theologicas vul-
go appellat )charifmata,de quibus Paulus ad Corinthio»
ait. Nunc autem manent fldes.fpeSfCharitasaria hacc, ma-
ior autem horum charitas. Geminam verd charitate ap-
pellat: propter duo przceptahabedaecharitatis, in deum'
fcilicet & proximu. De quibus dominns apud Matthara»-
Diliges dominum doum tuum ex toto corde tuO|&ez to-
EXPO.
*7«
ta anlttia tua,& ez tota mente tua,& proximum tuum fi.
cutteiprum» In his enim duobus mandatis: tota lex pen
det,&pf(^heue.
DE IISDEM APOSTOLIS:
X alius hymnus.
Fcelix per omnes fejhm mundi cardines
tXpojiciorum prapollet alacriter:
Petri Beati, Pauli facratifimi.
Qgoj Cbrijbis almo confecrauitfangturte:
Eccleparim deputauit principes.
X Hi funt oliua dua coram domino:
Et candeldrakce radiantia.
Praclara coli duo lumnaria: >
Fortia foluunt peccat orm uincala.
Portas olympireferantfideUhus,
3 HiAent fupemas potejitUem claudere
Sermone fedes:pandae jplendentia
Limina poli fuperalta fydera*
Lingua eortmxlaues califada funt,
Laruds repellunt ultra mundi limites.
4 Petrus Beatus catenor m laqueos
Chrifio mBente rupit miraBditer.
Cuflos quilis, O" dodor ecdefia
Paflork gregis, con/^uator ouium:
,Arcetluporm truculentam rabiem,
3 Qupdcunque uincUsfuper terram rejhrmerit
Erit in ajhrK religatum fortiter.
Et qf od refoluit in terris arBitrio:
Erit folutum fuper coli radium.
In fine mundi:iudex erit feculi
5 Non impar Paulus huic: do^tor gentium,
EleiUonis templum facratijUmum.
In morte com^; in corona particeps,
AmBo lucerna, c decus eccl^ia:
Ia
i
HYMNORVM*
Inorieyelitroeerrufcantuihraminc^
7 O Roma falix:<iU(e tantorum pritidpuiKf
is purpurata prcciofofanguinc
£xcellk omnem mundi pulchritudinem:
Non laude tua,fed fandorum meritis:
Quos cruentatis iugulafii gladiis
8 Vos ergo modo ^loriofi martyrai
Petre heate, Paule mundi lilium.
Cxlejlis auU triumphales milites:
Precibus almis ueflris^nos ah omnihut
Munite malis: ferte fuper ectherJ.
^ Gloria deo per immenfa fecula:
Sit tibi nate decus cr imperium.
Nonor,poteffas,fandocj; IpirituL'
Sit trinitati falus indiuidua:
Per infinita f xulorum fecula. tyfmett»
Hymnus ifte prarcede nti fimilis eft: quantum ad coa^i
tevtum& compofitionem, in eo foto ab illo difcTepans:
quod pr«rcnsin vnoquoque verfu quinque habet carmi
na vniformia,ciurde'mque generis. Celebrantur in hoc
hymno amborum fupradiflorum apoft&lorum prarconia’
& praclaris extolluntur laudibustqux nunc de ambobut
firaul,nunc vero de vno & attero diuilim ac feparatim de
promunturtvt in hymno prxcedente.
1 Cannotatio NES. In primoverfu. Fefhifa
mundi cardines. Cardines, fines, limites, clymata, parte»
& regiones, Dicuntur enim cardines:altintimx,extremae>
^ue ccli partes, quas Grxei polos dicunt, i (imilinidine
eorum circa quos valux voluuntur. Prxpollct: prafut*
get,ft refplendet,aprxprxpontione & verbo polleo^
quod excellere emicareque fignat.Coniecrauit : glorifi-
cauit,&c1arificauit,ribique martyres (acrauit.Principes:
prxeipuos reflores ecclefiaruro,de quibus pfalrous.- Coa
flitues eos principes fuper omnem terram.
2 Q! In fectimdo verfu. Hi fimtoliux dux coram domi
no. Hic verfus cu proaimd rcquente,tUudexpnmic prf-
eomuoa
EXPO. 27$
con!uth:qaod «cclefia fanfhi in horum apoftolorum Iau«
detn decantat, fcilicet.Ifti funt duat oliuae,& duo candela»
bra lucentia ante dominum, habent potedatem claudere
cclum nubibus, & aperire portas eiustquia lingu^ eoruh
claues ca;li fa6(ac funt. Quod partim fumptum eft ex illo Aj>ec.tt
verbo in Apocalypii. Hi funt duas oliuac & duo candela-
brarin conipe^hi domini terra:, dantes, hi habent poteda
tem claudendi carlum : ne pluat diebus prophetiae eorum.
Fortia autem vocantur hic vincula peccatorum: quiadu
ra funt & folida, arAiusc^ue nos condringentia cum illis £y4..4J
implicamur atque innefbimur. Neque enim viribus no*
ftris didblui poflunt : fed fola dei miferatrice bonitate &
gratia, qui dicit per prophetam. Ego fum qui deleo ini-
quitates vedras. 3 C In tertio verfu. Laruas repellunt
vitra mundi limites. Lama: dicuntur hic noxia: inferor d
vrobra: & lemurei,maligni fcilicet fpiritus:& d^ones ^
horrore incutiut & terrore hominib*quos infedIt.Vnde
laruati dicutur furiod & mete cnpttiquad d lamis exterri
ti.quos &energuminos & arreptitios vocat. Quonia igi-
turexpcllendoru malignoru rpirituu potedatehabuerut
hLduo pneclari apodoli: & adeo quidc indgnum,vt per»
{udiiriola & lemicinAia beati Pauli vexatorum corpori»
b*ruperpofita coerciti legatur & expuld ^iritnsnequa:
re^d hic laruas expulide mudo dicuntur .Q^od etiam de
extirpato prophano idolomm cultu per ipforumpra:dl*
cationem,aptd intelligitur. Quia enim illa gentium idola
erant pefsima da:monia:eliminatis illis & damnata omni
(purcitia,facrileg6que ritu illius nefandi cultus,certe dat
mones ipd funt per apodomm operam mundo eiedfi. Jcdn.td
4 €L In quarto verfu. Petrus beatus catenarum laqueos.
ExafHs apodolorum facranota ed hidoria : quomodo A^.ia
Petms ab impio Herode c6ie£lus in carcerem & vin£his,
angelo authore & duce liberatus e(V & carcere edu£f us.^
Pador autem gregis hic appellatur:quia tertio ei d domi
no cura commilTaed agnos fuos ouelquepafcendi. Vnde
& luporum nomine qut infidiatur ouili,hic daemones ac •
Cipiuntur , licut & in illa parabola domini de padore &
mercenario,cum ait. Mercenarius aute & qui non ed pa»
flor: videt lupum venictem & fugit, & lupus rapit & dif^
. pergit oues.
^ C In
i
i
t
t.Timt. 2
S74 HYMNORVM ,
f 6 € In (exto verTu. Doftor gentium, ele^ionh tem>
\i. plom. £x verbis domini ad Ananiam,vtrumqae horum
^ (^'"pbnum eft: quibus de Paulo tale perhibetteftimonium.
' Vade,quonia vas ele^ionis eft mihi ide: vt ponet nom6
QoIa.z meum cori gentibus,®ib* & hliis irrael.Etipfe Pau-
lus dc fcipfo ad Galatas Icribens inquit. Qui operatus
eft Petro in apodolatum : operatus cft & mihi inter gen-
tes, &ficut 1'etro creditum c(l euangelium circunciHo-
nis: ita & mihi (inquit) euangelium praeputij. Rurfuoi
ad Timotheum de le dicit. Veriuiem dico, non roentiors
do£Vor gentium in fide & veritate. Demilm ambo apodo
li comrcant claro vibramine:hoc ed eximio fplendore &
fulgore gloriae. Deriuatur enim id nomen, a verbo vi-
brare: quodiacere &iacularifignificat,vtrolfuos vibra
redicitur radios.
7 €[ InTeptimo verfu. £s purpurata preciolb (angui-
ne. Purpurata: decorata, adornata.Coior enim purpu-
reus: fanguineo colori propemodum vicinus ed & pro-
pinquus,& purpura: martyrum ed. Q^od autem in hu-
ius verfus fine dicit,quos cruentatis iugulaidigladiisrac-
cipiendum ed non fecundum fpecialem iliorum vocabu-
lorum rationem ac notionem. Cum enim iugulare: pro-
prie fit iugulom reiblucre atque aperire,& b^us Petrus
non confummauit martyrium gladio fed cruce : non po-
ted ip(e dici iugulatus gladio vrbis Romanar, fi (ecbtuin
propriam fuam acceptionem fumanturillxdiiliones.Ve
rum cum interdum lucide pro generali poni (oleat : id
ita accipiendum ed, vt iugulare pro interimere fumatur.
Gladiorum aute nomine: indrumenta illata per vim mor
tisintelligantur,tantundemque id valeat, atque quos oo-
cididi fuppliciis per te infli61is.
8 C In odiauo verfu. Nos ab omnibus munite ma-
lis. Munite: defendite, protegite & tutaminf. Ab omni-
bus maIis:animar,corporis, & fonunac,vt d peccatis, mor
bi$,egedatc,& exteris Id genus. Ab omnibus item ma-
lis prx(eritis,prxfentibu$,& futuris,vt preterita delean-
tur,& praefentia minuantur, futura yerb auertantur.
IN VISI*
EX P d.
iN visitatione BEA-
tae Maric.
A
S fut frfiaiubiltea
In Mari<enticg4u
dia.
T ota pfallat ccckfid
Douota laudu dramata.
X Cuius facrata uif ccra
"Dei imiifu gratia:
Vt efUt uirgo grauidaj
Tori uirilis nefeia.
3 Hac paranympho dii
credit:
Sacrii hac pneumarepleuit
tAIuus tumefeiter gerit:
Verba patris, quod meruit
4 Cofefiim motes adiit:
Elizabcthfalutauit.
Obuiis etiam fufeipit
Vinis: flringitCT Circuit'
5 Sacri iungUtur uteri'
Milesi^ fui domini
Prafentiam dum percipit:
Hunc exultando fufeipit.
6 Clamat anus cu iubil9
Piata fan^o paraclito:
Beata tu in filio.
Qua crcdidijli domino.
Pxultet cali regina:
Ptmundialis machina.
tAhyff '4S atque maria
Laudent deum per fecuU^
8 P atri fummo,cum filio
Sacratoqi fpiritui
Sit fempiterna gloria:
In unitate folida. Arnen.
Solum fyllabarum numerum debitum in vnoquoquet
carmine hic hymnus habet cum raetroMambico dimetro
communem:non autem legitimum pedum fuit in locis H-
tum. Nam pedes omnes difyllabi fme dcledu promifeuA
in quibufuis ponuntur fedibusinunc trochatus, nunepyt
rhichius^nunc iambus,nunc (pondeus. Referuntur in eo
Iaera gloriofa; viiitationis Maria; myderia, & qua; in ea
peram funt diuina operatex euangelio Lucae fatis plena
&perfpicua.
ifT AMNOTATioHB s.In primo verfu.Aflilt feda iu
bilata IubilKa,lzta,iocuda,& folennia. Formatur enim id
nomen ii iubilus aut iubilare. Minus tamen viiitatd eft a-
pud authoret probatos. Nam annus iubil^us,id eft remif>
uonls Apud ludatos:alia omnino ratioe denominatus eft
in (acris literis. Eode quoque verfu, dramata lauduidicu-
tor camioa 9c praeconia laudum. £(l enim drama, atis :
f i) fabuH
,7« H V M N O R V M
fabulxin (cxnisa£Ho vbidiiierne perfonx intro<lucaR>
tur:& aliis accedentibus, aliis autem difced entibus, i di>
ueriis & ad diuerfos textus narrationis expletur, licut in
comoediis & tragoediis, quod genus carminis: tefte Hie<
ronymo cantari lolebat. Vnde etiam de facrofanfla vir-
gine canit ecclefia. Ante thorum huius virginis:frequ£-
tate nobis dulcia cantica dramatis. £t id nomen : tertis
declinationis e(l,&(inegintermediorcribi debet. Nam
dragma,x, cum g & in prima inflexione: genus efl pon-
deris. ) H In tertio veifu. Hxc paranympho dum
credit. Paranymphus dicitur latind pronubus: qui fcili-
cet ex parte viri nuptiis preefl flcut pronubatmulier qus
ex pane vxoris adhibebatur. Q^are apud Chriflianos,
(acerdotes qui ad nuptiarum foedera celebrada adhiben-
tur:gr^o nomine paranymphi,latino vero pronubi i no
bis dicutur.Et quoniam angelus Gabriel i deo mifluseill
ad commercium illud dei curo homine,& foedus indiflb-
lubile in virginali vtero complendum, illi denuciandum:
refld quafl ipiritualium illarum nuptiarum nuncius,hie
paranymphus dicitur.
4 C[ In quano verfu. Confeftim montes adiit,. Qoo*
niaip Nazareth in loco decliuiore atque demiistor^ta
efl quam Hierofoljma,vbi domus etat Zachartx : (aero- ’
lahAa uirgo Mana ^domofua profefla ad vifitandam
Elizabeth in «ditiore loco habitantem, redd montes ad*
Luc*, I dicitur. Hoc & Lucas in euangelio perhibet dicens.
Exurgens Maria abiit in montana cum feflinarione in ci*
nitatero luda , & intravit in domum ZachariX| & faluta-
uir Elizabeth.
5 CE In quinto verfu. Sacri iungunturvteri. Matrum
Kilicet.fuper naturam & diuina virtute grauidarumtvt-
pote Elizabeth fan^m loannera geflantis vtero, & Ma
^ rix virginis lilium dei callis vilceribus complexae. Ita de
iacri iunguntur ambarum nati. Nam vtaudiuit vocem
lalutationis Marix Elizabeth : exultauit in gaudio in-
fans ih vtero eius , vt ex euangelio Luex conflat, & id
quidem ; ob prxfentiam dominifui : quem vt potuit ve-
neratus efl.
^ IN EO*
V
E X P O. »77
IN EODEM FESTO VISITATIO-
nis : alius hymnUS.
OCbrifli mater fui
gida
Scatens fons omni
gratia.
Lux pelles quaqae nubilty
Maria uenufiifima.
z Ge/lans^ cafHmonU
lntaHa,patremfilia^
Virgo tlonarcha inclyta.
Genitrix pudicifima.
3 Tua prece hanc mifer a
Pufillamq; plebeculam
S ubleua per auxilium:
Q«;e Ucet nexu eriminu.
4 O adUdeata {henua:
libfih nofbrii ev termina»
Depelle quxque noxia,
impetra c<eli gaudia.
5 Sit gloria deo patri.
Et Icfu Chriflo filio.
Spiritui paracUtOy
Trino cr uni domino.
Carminis iambici dimetri fpeciem habet & debitum
lyllabanim numerum hic hymnus : non tamen legitimos
illius pedes:nex]ue fuis pedibus rite collocatos. N a fpon-
deu plarrunque iecudo recipit loco, & paisim ac Hne dif
crimine nuc trochatu nue pyrrhichtu admittit:quod pro-
Eibethuiufce carminis forma.Inuocatur in eo iacrofan-
virgo Maria, vt quonia fons eil exuberans omni gra-
tiae flueto:populu CnriiHanum fibi deuotum benigniter
vifitet,&ab nofte exterminatore liberet.
X iE ANMOTATioNBs.In primo verfu. Scatens
fons omni gratia. Quonia gratia e(Te plena, iacratifsima
virgo Maria ab angelo prxdicatur:hac gratix exuberan
tiam poft filium trasfundit in omnes. Et vt ait Bemardus
omnibus omnia faftaeftriapictibus dtinfipietibus copio-
(Usima charitate debitricem fe fedt, omnibus mifericor*
dUe finu aperit: vt de 'plenitudine eius accipiant vniuerfi,
captinus rcdemptionero,xger curatione, triftis cofolatio-
nem:peccator venia,iuftus gratiam, angelus Ixtitiam, de-
nique tou trinitas gloriam, hlij perfona carnis humanae
fubftantiatvt non (it qut fe abfeondae i colore eius, e
X C Infecundo verfu.Geftansqicaftimoniaintafta pa-
trem 61ia. Hoc loco caftimonia inta£la,ablatiuus ell lin-
gularis: perinde fignificans atq; integra virginitate & il-
libata caftitatc.ordinaturdicu participio geftii.Filia ve-
f iij rd.
17«
H Y MN O R V M
rd nominatiuus eft fingularts, & eiu(Hem participi) Aif»*
{ ftantiuum. Dicitarautc virgo Maria.filia gedaife patre:
[■quoniam Chriihis vt deus & omnium conditor, eius pec
( creationem pater eft, & fecundum hanc rationem ipfa y(
, cius filia:vt nomo vero geftatus e(l m caftiGimo eius vte
. ro & iiUus eft virginis ipfaque illius mater. Neque bxc
inter repugnantiam habent aut contrarietatem eo quod
fecundum diuerfam attenduntur rationem atque habitu-
dinem.Proinde de ipfa gloriofifsima virgine canit eccle-
iia catholicaiBcata es Maria:quz dominum porcafti crea
torem mundi, genui(H qui te tecit:& in ztemum perma-
nes virgo. In eodem verfu. Virgo monarcha inclyta.Mo
narcha vol monarches,z:dicitur vnicus omniu princeps.
Nam a monos componitur, quod vnum (ignificat: St ar-
chos quod fignat principem. Indo monarchia: vnus pru|«
cipatus. Et quoniam beata virgo Maria czlieil regina St
mudi domina, fu per omnes elegiorum ordines fupemoCl
que ciues po(l deum habens principatumthaud ab re hic
inclyta dicitur monarcha,imelIigendus tamen efthicpri
matus fpiritualiter:& vt tantam virginem decet.
4 In quarto verfu. O aduocata (henua. Strenuus fim-
plo n fcribldebet:& quxcunque ab eo nomine deducun-
tur,idcmque (ignificat quod h>rtis,celer, vigilans, & a<t
res gerendas promptus. Saluflius. Nam vtquifquellre-
nuus ceciderat in bello.Inde (Ircnuitas: alacritas fortitu-
4o,& vigilantia. Ouidius. Prifc jque Arenuitas manfic*
.Quoniam igitur beata virgo no Aram apud deum cauAun
agit indefe(Td,ac follicitd : aduocata Arenua humanis ge-
neris ede dicitur.
IN EODEM EESTO VISITA-
X tionis,alius hymnus.
En mrXdd prodigia. Tument ad partu gelidd:
Concipit nd uirgun- Gradaua matris uifeera.
cula. 3 Hic perit omnis rguUi
fit Icf « ChrifU geruU Naturae^; molimina.
Idaria facrati^ima.
ft Anu^atate marcida.
Prolis ^ejlatfolatia.
Hic ccfjat omnis ratio:
Cadens dei miraculo.
^ Salutat mater domini
Matrcjif
EXP O.
»79
MAtrm ViiU mirifici:
Et vates cum prxeonio Patrem er patris filium^
Eeddit falutes domino. Sandu c[uoc^paracUtum,
^ Laudemus er nos domi Nunc er p<r omne feculH,
C[Wchytnn*prafcedcntifiTniIis, nuinerufyllabaru in v-
noquoque carminu rerpondente habet carmini iibico di-
metroinon tamen pedes illiconfentaneos «cum trochaeus
& pyrrhichius palsiro omnibus In fcdibus collocentur, &
1 eo pciaramtracui3,in coceptu hli) dei dlcfui praccurforis
natura ftupete Fa£la,& benigna illa viHtatio routuaq;fan>
^ru raatru (alutatio:cu exultatioe ifatisTvtero materno
I Cahnotatiombs. In primo verfu.En miran-
,da prodigia. Prodigium interpretatur qua(i porrddiflu:
qudd porrb dicat, atque (Ignincet 6c futurum aliquid e(Te
ponendat.cum fcilicet quippiam praeter Iblitum naturae
morem coDtingit,& venturum q^uicquam prxnuciat. Hic
aute.vt & laepe alias,pro miraculo fumitur.Cxteru'in eo»
dem verfu, virguncula, nunc i virga diminutiuum e(l, db
paruatn figniheat virgam,nunc k virgine:& puellam Iig«
pat ihtadlam.in qua quidem (ecunda lignificatioc hic ac-
' cipitur.Denique gerulus dicitur portator atque baiulus,
qui fcilicet aliquid fert, & i gero. Is, proBcircittir,corri«
pitt^uepenultimam.Indeintaminino genere formatur
gerula,id edgeftatrizHue portatrix. t CE fecundo
verfu. Anus aetate marcida. Id marcidum dicitur, quod ia
;oputruit,efiFaetu eil & defc^lu virib’ , vt flores decerpti:
(u fuu pdut vigore elanguidi,natlutjmq; colore. Et quo»
lia fandla Elizabeth iam proceflerat in diebus (uis, & ob
fmium flenlis eratthic marcida dicitur, <& eius vifcera ad
pinum fuifle gelida. 3 ff In tertio verfu. Naturaet^ue
mtlimi na. Moliri verbum deponens, vnico 1 feribi debet)
& imnia ab eo derinata.hgniiicatque ingenio vel corpo»
re id aliquid agendum moueri fiue conari. Inde molimc,
coKUus.Amb«Nefcit tarda molimina, fpiritufsai^i gratia.
4 C.ln quarto verfu.Et vates cum prxconio.Per vacem
hoc'oco fandius loannes Baptifla iotelligitur, przclarus
quidem propheta , immd &plus quam propheta . Is au.
tem vum praeconio reddidit falutes Oue falutationc do-
ieciindu occupet locu. Keferutur
r iiij mino
«8o HYMNORVM
tnino, non quidem voce aut lingua renfibili , cum nec*
du natus e(Ter,(ed animo & geftiente corporis motu:qu2.
do ad falutationem deiparae virginis exultauit in gaudio
in vtero materno (entiens domini fui pneientiam.
X DE SANCTA MARGARITA. '
PAngc cbom hymnum dei filio:
Df martyris Margarita pralio:
Qua prafedo paffa fub OlyMo*
Confecrari meruit martyrio,
z lefu Chrijli propter diligentiam:
Se prafc£ti fpernit ejfe [ociam.
Per diuinam impolluta gratiam:
Mundi huius euapt fjfurcitiam. . ■ \
3 Cajligatur^carccratur regia*
Sed de calo tenebrofa nubila: i ^ ‘ * • • ’
Illuminant magnifica lumina.
*4udit inaudita confolamina. ^
4 jf dracone deuoratur pepimo:
Signo crucis exit potentipimo,
Ligno fubleuatur in altijtmo:
Tormento difcruciatur plurimo.
5 Caro ferro fcalpitur fan^fima:
Concrematur lampade terrifica.
Ad athera Chrifii clamat anima: ■ -
Judicium meum deus iudica.
s Immergitur a<{uauirgore^
Coxapnud^ntanuscruefUgia^
Abluuntur dum in aqua meiba: '
Ligamina dirumpuntur fortia. [
7 Decollari datur carnificibus:
£xtracaftrum ducitur uerberibus.
IJecollatur/nturincalelhbus:
Angelicisvlnko' concentibus.
3 Supplicamus ergo tibi domina*
Qui
EXPO.
Qm tud rtcoUmus certamitkt:
'Dei fentiamus admamm
Tu4faniiifiima perprdcamind.
5) Mundi creatori patri glorU:
£ius vnigenito \i£k>ria.
Sando flamini laus omnifaria:
Per fecula deus vnus omnia. xXmen.
CPrxfens hymnus, carminis iambici quinarij formS te-
net, & hypercatalcAicus eiV. na*in vnoquoq; verfu qua*
tuor complebitur carmina.quorum quodlibet quinque
pedes habet dtfyllabos & vnam fylabbam fupradibam.
* Non tamen hic feruata e(l exaba ratio difpofioque pe-
dum:ad ule carmen necelTariorum.Nam pedes omnes di
iyllabi,(ingulis in locis Hne delebu& promiicue ponu-
tur:cum deberet in fedibus imparibus iambus autfpode*
iblum conftiiui,in paribus verb folus iambus. Defcrl-
biturineo multiplex agon& certamen martirij {anbae
TirginisMargaritae,cuius vitam & defudatum pro Chri*
fto laborem In tolerandis pro eius nomine fuppliciisele-
gantUsimo carmine conferipiit Baptifta Mantuan*inrua
■ tertia parthenice. Quod quidem opus quoniam in prom-
ptu a quouis haberi poteft,& hiftoria huius facr^ virginis
apud omnes eft vulgata fatis, ab ampliore illt’ enarratio-
ne hic fuperiedendu duxi, Sc. ad annotatioes tranfeundu.
1 fEANMOTATioNBs.In primo verfu. De marty-
ris Margaritae prxlio :hanc fanbam virgine vulgo Mar-
garetam vocant , per e in penultima (yllaba,ledinneptd
& perperam. Nam Margarita debet dici,per i vocalS cor
reptam in tertia fyllaba, vel Margaris. Suropfit enim no-
men(vt ex dibionis fimilitudine coniebare licet) i gem-
ina leu vnione,quae fecundum Seruium margaritum did-
turin neutro genere & fecunda declinatione, vel marga-
rita aut margarites in foeminino genere «Sf^rima declina
tlone,vel margaris, idis, vel idos,in eodem genere & ter-
tia inflexione . C*terum fi apud Grateos id nomen per n
i^beretur in tertia fyllaba, quz apud latinos in e longu
conuertitur,non fine ratione loqui videretur, qui Marga-
rctam per e nominarent hanc iacram virginem. Ver^
feribitur
t
aSt
$
tU HYMNORVM
fcribitarapud Grccos id vocabulum per iota in penuld*
na fyllabarquandoquidem eam habet breuem. Mantuan*
Podquam Margarit; celebrauimus a£la:fuperrunt. Atqui
iota grzcum nunquam in e apud Latinos folet conueni:
fedapudcos manet i brcue. Appellatur &eadem virgo i
Mantuano (xpius in carmine Margaris:quod idis velidof
penultima correpta facit genitiuum: vt cum ait.Claris vir
eo natalibus orta MargarisringrefTa edprimz incunabu*
Ia vitx,& ali js in locis eiufdem operis per qudm frequeo»
ter.In eodem verfu. Quz prxfe&o palla fub Olybrio.
Hunc przfeflum Antiochiz, vnde erat orta fan^ Marga
ritaiMantuanus vocat Olymbrium,adie£lam ad fecunda
lyllabam:aitenim,In viridesigitur przfe£hit Olymbn*
agros pergitiagens celeres turmas hominumque canuqj,
& fzpe alias.
6 C in fecundo verfu.Iefu Chritli propter diligentianu
Hic diligentia,i participio diligens ^deduci intelligatur :
& ItgniHcare amorem liue dileftionem, non autem forma
ri a nomine diligens : neque fignihcare leduUtatem, o-
peram, atque vigilantiam: Veriim id nomen diligentia
pro dile£lione vt hic fumitur:in raro e(l vfu apnd autho«
re$,ncut& plzraque vocabula hoc in hymno polita
tis aliena funt d probato vfu authorum,vt carcerari, decoi
Iari,& fimilia. In eodem verfu. Se przfedli fpemit elTe
fociam. Thori fcilicet & foederis comugalis.Nam exardes
In eius concuplfcentiamprzfe^s, pollicitus ell reiefta
priore coniuge fe illam dufturum vzorem , quam condU
tionem afpernata elUacerrima virgo :dicens fe i teneris
annis Chriftoczlellifponfo nuptam elTe,fuamque illi vir
gtnitatem confecralTe.
1 c In tertio verfu. Caftigatur,carceratur regia. Non
hicreginalegendum,vt nonnulli habent ,Iibri :(ed regia
Nam penultima fyllaba in omnibus ]ali js przfenris hymni
carminibos,breuis ell:qnare & in hoc carmine ob rationi
limilitudinis debet corripi, vt li ali js in locis non feruatur
accurata quantitas fyllabarum:faltem eo vno inlocoler-
uetur illa inregra lnfuper fi ibide regia legaturtaptior ob
ieruabitur confonantia exitus illius carminis cum fine a-
liorum carminum eiufde verfus.Quod in hoc hymno ftu •
4uitauthor,leduloIeruare : yt omuium quatuor etuldetn
verf*
E X P O.
'vetGis carminum exitus & dennentise in eandem concur*
rerenc terminationem. Intelligacur autem hic nome illud
regia, adieAiuum elTeifubaudiatur^ue fuum Tubdantinu,
virgo aut puella.
€E In quano verlu. A dracone deuoratur pefTimo. No-
mine draconis intelligatur hic daemon nefandus : qui te*
terrimocarcereclau(am(an£lam virginem exterrere vo^
lens, in forma horrendi draconiseam viuam (vtviiuna
ed)abIbrbuic.Veriim cum illa facro viuifica; crucis ligna-
colo (e muniuilTettper mediam crepantis aluum illaeU c»
merlit.
9 ^In nono verfu. Mundi creatori patri gloria. Ita po-
tius legendum eftzqu^m omnium creatori patri gloria, vc
hendecafyllabum vndecim<)ue fyllabarum (it illud carmS
licut & reliqua omnia huius hymni carmina. Qudd (i om
niumquis dixerit : duodecim Tyllabas compleftens hoc
carmen»in numero fyllabarum a caetcris difcrepabit.At fii
tius ed (i non reila feruatur lyllabarum quantitas tfaltem
debitum earum numerum non negligere,dc in eo confor-
mitatem tenere.
CEdI sancta MAXIA
X Magdalena .
xXuda mitcT ecclefia: f t .i morho multipVci.
L L4udaChrilUclme- Verbo curatur medici.
tim.
Qw feptem purgat uitU:
Perfcptiforittem gratiam.
1 Maria foror Lazari
Qu£ tot commfiterimina:
Ah ipfa fauce tortari
Xedit ad uit£ pramia.
3 Pofl fluxx camis fcadala
Pitex lebete phiala.
In uas tranflata glorU: ’
Dr uafe contumHia.
4iXegra currit ad medicii
y as ferens aromaticum.
5 Surgentem cu uidorU
lefumuiditab inferis.
Prima meretur gaudia:
Qg<f plus ardebat exteris,
6 Contriti cordis pu^io
Cum lachrymarum fluuio:
Et pietatis a^io
Ecamfoluitauitio.
7 Soli deo fit gloria
Pro multiplici gratia.
Qui culpas crfupplicia
Eemittit:cr dat prxmia,
lAmen.
I^Car-
Lic.t.
Marti i6
%U HYMNORVM
CCartDen iambicum dimetrum in hoc hymno videtor
obferuatum:non tamen fuos habet pedet legitimd dtrpofi
Cos, neque ea quam requirit menfura concinnatos. Nen«
pe rpondeus in iecundo loco faspe reponitur:troch^us iti«
dem & pyrrhichi* in locis anterioribus promifcuc^ iedem
habere confpiciuntur. Studuit autem potius author in eo
rythmicam quandam vocalitatem quam carmen exprime
re:qu6d cuiufque verfus duo carmina adinuicem reipon
dent iniimiUryllabarum exitu.nunc quidem primum cu
tertio & fecundum cum quarto : nunc vero primum car«
men cum fecundo eiufdem verfus,& tertium cum quano.
Laudatur in eo facratiflima Maria Magdalena ob ulutare
poenitentiam quam poft mundi illecebras ad Chrifti egit
veftigia,vt Lucat euangelida fcribit.Deinde ac tanta eue
Aa efl dignitatem : vt dominicz refurreflionit nunciaad
apoftolos milTa fuerit, & prima omnium quorum memine
runt euangeliilz,ipfum dominum rediuiuum videre eft
promerita, & notas audire ac reddere voces.
I ([a N N o T A T lo N E s. Inprimo verfu. QmieptS
purgat.ld fecundum materiam fubieifam .intelligendum
e(l,praeferttm in beata Maria Magdalena: licet in reliquis
omnibus ad ipfum confugientibus illud etiam (it verum»
Dicunt enim fan£f i euangelidse Lucas & Marcus : lefum
Chriihim de Magdalena eiecilTe feptem demonia, quons
nomine fecundum iacros authores feptem peccan morta-
lia funt accipienda ; qux purgauit in ea dominus nofler
per (eptem dona (piritus fanfti.Qmppe (eptem diuini (pi
ritus charifmata, feptem illis capitalibus viti)s i fpiritu «Le
monico profedfis omnino ex oppoiito refpondent.
j €E fn tertio verfu.Fit ex lebete phtala.Lebes, etis : vas
eftxneum in quo carnes bulliunt, feruent^que aquadeco
quuntur,quod & olla,& cacubus,& caldaria:interdum e-
tiam nominatur.Phiala vero vafculumed vini aut aquae;
ex auro, cryflallo, aut vitro conflatum, ft ergo longe pre-
cioHus ell& terlius Iebete:atque ad digniorem vmm ap-
plicatum.Efl igitur hic fermo.apta velatus metaphora :u-
gnihcaos quod Maria Magdalena prius fordtda,ac atra vi
tijs,& feruens carnalibus concupifcentijs:fafta e(l dein-
de munda, diuinasque gratiae receptaculum, & virtute ad-
prnata.Et idipfum exponitur clarius peY Cjbiun^am con
tinuo
fiXPO.
^nQO (entendaiD:to vas tranOata glorias de vaie contone
llx.fomptamexPaaloitafcribemeadTimothca.Iii ma- a:T»«.a4
£na aatem dofHo»non folam funt vala aurea & argentea:
ftd & lignea & fi^Iia,& quadam quide in honor^qn^da
'verb in contumeliam. Si quis ergo emudaueritfe ab illis,
em vas in honorem fan£hficatum,& vtile domino, ad om
ne opus bonum paratum.
6 C Infexto verfu.Prima moretur gaudia. Illud confo*
nat verbo euangelico Marci dicentis. Surgens autem le-
fus mane prima fabbati, apparuit primo Maria; Magdale*
naetde qua eiecerat feptem datmonia.Qubd autem pius ca:
teris arderetiaoerto oftendit teftimonio hxc fan^Ia ama-
trix,quoniam difctpulis loanne & Petro d monumento di
fcedentibusttila non inde ablceirit:fed graui a£Fe£b dolo-
re quod non inueniret eum quem diligebat anima fua:fta
bat ad monumentum foris plorans .Vnde hunc euangeli j
locum exponens Gregorius ait.Qua in re penfandum,ha
ius mulieris mentem quanta vis amoris accenderat : quae
d monumento domini etiam difcipulis recedentibus non
recedebat. Exquirebat quem non inuenerat :flebat inqui-
rendoydl: amoris fui ignefuccenfa:eius que fublatum cre-
didit,ardebat deliderio.
1 DE SANCTA ANNA.
Veis huius fcfla fti
I CoUt plehshonefia: Exhoc mundo trijU
I .Deam c<di dignis Migrans fide hona:
Sumit tdUdoM.
^ Cdelo Umfuhlatd
Mulier heatd:
guo nosprecutu
Purget A reatu.
6 Trino laus (Tum
Deo fit communi.
Cum quo uiuit Arma
Simul cum Maria.
Arnen.
Confrequentans hymnis,
a Exhac carrus planta ;
Surgit uirgo fanda.
Ex hc fluit fonte:
Lapis cafus monte.
3 sAnnam fic rxprtjjc
Fudit radix Icjjc;
Vtfitmatermatris
Nati dei patris,
4 Adater matris Cbri^
CCPrdens hymnus, carmini trochaico trimetro periimi-
lis
V*
' 7i^ HY M N O R V M
lis eft in (yllabarum numero :in vnoquoque verHi quaiitf •
' or continens carmina, quorum fineulum tres comple£H«
tur pedes difyllabos. Ver^m cum ni frequentius trochaei
efle deberent potiiTirau in duabus primis fedibus:loco eo-
rum nunc fpondeus, nunc iambus, nunc pyrrhichius fine
dele^hi conftituttur. Sicut & in eo hymno. Aue maris (lel
Ia :dei mater alma, cui iiie propemodum alTimilatur . Ve-
r(!im id peculiare habet hic hymnus, quod cuiufque yerr*
eius prima duo carmina fimilem habent Tyllabarum exi-
tum:& duo poArema etiam inter fe hanc rythmicam fer-
uanteonfonantiam terminalem. Celebrantur in eo laudes
eloriofa; matronae & fanftx Annae; cui id fingulari priui-
Jegio d deo indultum eft,qu6d mater fuent genitricis dei,
ChriAit^i parentis.
iCANNoTATloNHs.In fecundo verfu. Lapis cae-
fus monte. Sumptus eA hic locus ex Daniele propheta,
qui in expofitione fomni j Nabugodonofor regis Babylo
niae, inter cetera dixit. Videbas ita donec abfeifus eA lapis
de monte Ane manibus, & percuflit Aatuam in pedibus e-
ius ferris & 6£iilibus,& cominuit eos. £t paulo pdA. La-
pis autem qui percufferat Aatuam : fa£fus eA mons ma-
gnus,&impleuit terram. Sand per lapidem abfeifumde
monte Ane manibus, intelligitur etiam ad literaro domi-
py. ^ nus noAer lefus ChriAusu]ut lapis eA angularis, miiTus d
Iy4.a • deo in fundamentis Syon(vt au EAiias ) eccleAe^ue ca-
tholice. Per montem autem vnde abfeifus eA Iapis ille:ac-
cipitur facroAin^fa virgo Maria , dignitate Augulari &
precellentia gratiarum fublimis,& ceteris omnibus ho-
minibus haudfecusfupereminens,quam mons terre pla-
P/a/. ^7* niciem altitudine longe tranfeendit. Cui merito id pfalmf
poteA adaptari.Mons dei,mons pinguistraoas in quo be-
neplacitum eA deo habitare in eo. £t hic quidem lapis
precifus eA de hoc monte myAico Ane manibus;quia Ane
humano adiutorio aut confortio fan^iiAima virgo Chri-
Aum dominumtcaAis concepit viiceribus. Quoniam igi-
tur ex beata Anna nata eA deipara virgo Maria,& ex hac
natus eA dominus noAer lefus ChriAus : coniequens eft
ipAim&ex ianda Anna fumpAAe originem fecundum
carnem, quod hic etiam verfus re£idaAruit.
3 €[In tertio Ycrfu. Fudit radix lefTetBcata dei mata
«i
E X P O. aS;
& virgo Marb.ex ftirpcDaoid & radice Ic(Te pgenkaeft:
iicut fixerat E(a.Egredietur(T^t)virga de radice Ie(Te& Eyit.
flos de radice ei* afcendet:& requieicet fuper eu fpirit*do
mini. Vbi per viream :intelligitur ad literam virgo Maria,
& per florem inde prodeuntem : dominus nofler, etiam
flnehacfltatione ex progenie Dauid natus, vt aperta feri*
piurarum comproMntteflimonia.Q^are & fanfla Anna
ex qua prodijc virgo Maria,eius & filius lefus Chriflus e-
tiam ex flirpe Dauid emanauit. Non emm pofTunt ex di*
ueria origine prodire parentes & Uberheum filij, progeni
torum fequantur ftemroata.
N T X AN S F I C Y X A T XONB
x domini.
Xegisdaficcalitus:
Et Helios iuhor VMf-
gmm
X^lodeiferuidus.
4 Pr^fentiodeUotis \
Declaratur prouide:
inaudito uoce patrii
Defupremo germine. •
Etfpiritu ueritatit
Forma nubis lucid£.
j Gem’tori,genito<p
Lause iubilatio.
Salus, honor , uirtus
<jue
Sit e benedictio.
Procedenti ab utro •
que
Compar pt loftdotio.
Arnen.
%Aude mater pieto-
G tis
inUaUe gementium:
Pro ducatu dignitatis
Chrifti regis omnium.
Qm dde^o prxdotaris
In culmine montium-
2 Vbi patres prxcellen-
tes
In mortaU corpore:
^dnurantes.afiiflentes
J>t tam grandi munere:
Diuinum lumen cernentes
Iu creato lumine.
Quod uertices propheta-
rum
Praeolunt deuotius.
Moyfes lumen praela-
rum.
Hymnus
aSS HYMNORVM
fEHymnasifte carmini trocTiaicoyalcinanio ettripidu»
altematira intexti* efiperiimilistin vnoquoqoe verfu (ex
habens carmina, quorum primum,tertium,& quintu qua-
tuor habent pedes diiTyllaboSypenuItimamque longam *
aut in tenore prolationis longe per(imilem:& in exito fyl \
labarum conlonantiam atque conformitatem Secundum
trerdyquanumj&iezturottreshabent pedes itidem difyl* I
labos, & fyllabaro in calce fuperabundantemtinfuper pe-
nuldroam fyllabam (eruant breuem , & mutuum in esita
fyllabarum refponfum eundemque fonum. Venim loct»
trochei,qui hoc in carmine deberet tenere dominatum SC
omnibus in locis preiertim paribus con(iitui:ponitur nue
lpondeus:nunQ iambus, nunc pyrrhichios,contra huiufeo
carminis leges. Inuitatur in eo ecclefia fidelium adhuc ii>
terris fubndens , ad gaudium & exultationero in domini
transfiguratione gloriola demon(lrandam:ob (acratUTima
myfteria & celcftis glori* & manifcftationit fanft* trini-
tatis,inibi reierata atque declarata coram teftibus veteris
&nou* legis.
I i[ANNoTA T IONI s. In primo vcrfu. In culmine
montium.Iddifium e(l:autquia eccle(ia hic militans, in
monte fan^o Syon conftituta in feripturis dicitur, (ecun-
dum illud verbum pfalmi. Fundamenta eius in montibus
fan£Hs:& per hanc transfigurationem fublimata, &nouis
dotata dignitatum infienibus e£FuIget,aut quia ipfa domi
ni transfiguratlo:in faftigio excelfi montis ( vt enarrat e-
uangelium)o(lenfa e(l.
1 IT In fecundo verfu.Vbi patres prccellentes. Illi exi-
mi j patres fuerunt tres illi apo(loli,Petrus,Ioannes:* la-
cobus frater eius:a(Tumpti i domino &admi(n ad fbelix il
lud & facrum fpe£faculum transfigurationis dominice.
Et re^e dicuntur prxcellentes. Nam antiquis patribus pa
triarchis & prophetis ip(i tanto fuerunt predantiores :
quanto Chrifhis Moyfe,noua lex veteri,& veritas imagi-
ne ac vmbra edeminentior.Viderbt itero illi,diuinum ui-
men c*le(lis gloii* quam tunc prclibarunt : in lumine
creato ipfos circunfulgente, & clariHimo iubare illis tr-
radiante.
3 Cln tertio vcrfu. Quod vertices prophetarum. Moy-
(es & Helias hic dicuntur venices prophetanimtquoniam
E X P O.
inter cxterospropitetas eminentiam dr primatum habent
in ijs qua; peculiaria ip(is fune & propria , ac iingulariter
)iic exprefla.Moyfes enim antique legis d deo accept^ fa-
£tus eu promulgator ad populum : quod nulli aliorum p-
phetarum cum eo e(l commune Infuper & de preteriiis
enarrationem propheticam contexuit ab origine mundi
adfua vfquetempora:ittdcm& de futuris, vtfufeitatione
noui prophete de medio populi Ifrael. Idcirco in eius D^wt.iS
laudem dicunt facra eloquiateum hnem de ipfo loquen* Deut.i^,
di faciunt. Non furrexit propheta vitra in ifraelficut
Moyfestquem nollet dominus facie ad faciem in omnibus
lignis atque portentis que mifit per cum vt faceret in ter- ].K.rr.iS.
ra Aegypti Pharaont & omnibus feruisehiSjVniuerfz^ue
terrzulius.Helias verb in feruore diuini zzIi(quo & re-
Se$ Ifrael conllanter increpabat,& reginam impiam cru-
elemt^ue non verebatnr:prophetas Baal ,occidit, Sc po- '
pulura Ifrael ad dei veri cultum perduxit) nullum habuit
prophetarum illi iure xquiparandum.Ideo in eius przco «
ilium dicit Eccleliallicus.Et furrexit Helias prophetaqua-
/lignis & verbum ipfius quafi facula ardebat. Verbo do. £rrr/,4j|
mini continuit ca;tum:& deiecit d fe ignem terra;. Qui re-
ceptus eft in turbine ignis:in curru equohim igneorum. /
4 din quarto verfu. De fupremo germine. Germen di- ^
citurtquod ab alio puIluIat,germinandoqueexoritur.Fi-
lius autera'dei ex patre genitus eft,natiuitate quidem in-
temporali &a;terna:ideore£ic^ germen patris dicitur
quidem fupremum. Nam prima & fummaellilla vnigenl
ti ad deam patrem filiatio, czterarumque omnium propa
gationum naturalium veritas:ex qua omnis ( vt ita dix»-
rim)filialitas in ca;1o & in terra nominatur. Vox autem
patris in transfiguratione dominica audita de fupremo
germinetfuit vox illa paterna czio delapla, & filij fui te-
Itificatorta.Hic efi filius meus dtledhis , in quo mihi bene Matth. iji
complacui tipfum audite.At^ero nubes lucida obumbras
dilcipulos in eadem transfiguratione : fpirltum fandum
/nlinuauit,qui fpiritus elUucis,difciplinaE&refrigerij co-
tra cHos yitiorum.
IM
V.
r
,,, H Y M N
M B O D B M P
I figurationis:
NOuufyd* exoritur
Cbri/hpUclemcn-
Qtto tertehrofa premitur
inimici ftuitia.
a Infurgerecum nititur
Maligmiatatis f p/rif «;
£x aduerfo refijhtur
lYifpotcnti exercitu,
3 Roborantur in acir,
intuentes ftgnaculum'.
OR VM
BSTO TBAH5-
alius hymnus.
DefudantesmUitue:
Vtaffequanturbrduium, '
4 Pro quo fc cu^is obHat
Beatum in myfierio
Chrijhs cr tonde perficit .
R egnans in cali folio.
^ Gloria tibi domine
Potefias er imperiumt ‘ ^
Qui certantibus i^e'
aperte monjlfasprcciaui
jimen.
C H ic hymn* cu carmine iambico dimetro cooenit in eer
to debitoduc fyllabarum numero.qui in vnoquoque car«
snine e(l oaonarius:non autem Hi legitima pedum collo*
cationc.Nam modo trocharumjmodo pyrrhichium habet
vbi fpondeus aut iambus habere fedem fitumc^ue debe*
ret.Cacter^m vifus ell eiusauthor(qi)i(quis is fuerir^ryth
> snicte potius (bnoritatis qudm metri ratione habuilTe. Na
in vnoquoque verfu.primi & tenij carminis (imilem (Iu*
diof(^ obferuauit Tyllabarum exitura : (imiliter fecundi dk
quarti carminis terminalem conronantia.Comendaturia
eo mira ChriHi benignitas, qui militibus fuis in acie pu*
gnaturis contra fxuitipm d2monis,.o(lendcre dignatus e(l
in hac fua transBeuratione futuroru in regno caucfti pr^
miorum magnitudinem ac rpeciem,vc illorum ailequen-
doruro fpe atque fiducia erefti:acrius infurgant in hofiem-
& libentius durilTtma quaeque perferat.Nam(vt aitMaa
tuanus^Efficiunt pugnam przmia magna leuem.
a Cannotati o N ■ s.In primo verfii. N ouum fy-
dos exoritur. Nomine noui Tydens^per metaphora traflati
tiamque locutionem hic inielligiiur facrum transfigura*
tionis domini my fierium: terris de nouo exhibitumjqud<L
haud minus fpirituali claritate perfundit pias hominum
mentestquimrenfibilefydusclarorplcndore oculos cor-
porales.Ineo enim lumine transfigurationis dominioe:
per
EX P O.
3^1
{piclturlivpriinlsattenatiode Cliri((opcr veteris &no-
ui teftamentipatreS)per IcgeiD itidem & proplietas: quod
ipfe is e(l qui milTus eft i deo ad mundi ialutem. Secundo
lupremarac indiuiduae trinitatis:in eadem eft manifeiiatio
Satris quidem in voce.Blij vero:in carne fulgida &cz]e-
tfpIendoreconfpicua,rpiritusaurem fan^ian nube luci
da.Tcrtio gloris beatorum in regno czleili manifeOata
eft ipecies & quzdam reprefemaiiotex qua tanquam fub*
rutila imagine conie^are poiTint difcipuli eorumqucal^
ie^fatores ftdeles,quanta fitamplitudo & copia bcatitudi-
nis a;temz,repromiflz i i$ qui legitime- in agone certaue-
rinttvt exinde incitentur ad animoie' dimicandum contra<
aduerfarios.
3 QEFn tertio verfu.Defudantcs militiz.Non hiedefiden
tes legendum eR:vt aliqui habent libri, quod eius dicio-
nis {ignificatiozfenfui huius loci repugnet. Hft enimdefide
reteum quiete fcdere)& quafi continue fedcrejfeu feden-
do tempus confumere.Vnde formantur defes & delidio-
/iistidem fignificantia quod ociofus & ignauus,& deildia:
ocium,:gnauia.Atqui defidet: neque reCc exercet mili-
tiam neque ad aftequendum brauium Ce accingit. Defuda
re vero eft cum fudore elaborare, eniti &conari,quod qui
facittmunia militizreCcexequitur,&brauio dignus ha-
betunltaque milites Chrifti,apofto)i fcilicet & difcipuli,
imuentes fpeCacuIum illud futuri inczloprzmlj : exin-
de roborantur,confortanturquc in acie & bello Ipirituali
contra hoftes iuftitiz & veritatis,defudantes ac inftftentes
illi militiz, agoni & cenamini , vt aftequantur brauium:
cuius dulcedinem,preciontatem & pulchritudine aliquan
tulum przguftarunt.
4 m. In quarto verlu.Pro quofteunCis obiicit.Chriftuc
(inquit)proillo brauioaflequendo fe in hac transfigura-
tione omnibus proponit atque oftcdh in forma gloriofa:
quafi iam beatum.Integram autem beatitudinem & ple-
nam atque completararperfcCc nunc oftendit czieftibus
ciuibos in regno fuo immortali. Itaque tunccu transfigu-
tatuseft,in parte exhibuit,atque in portiuncula quadam
ante monftrauittqubd poftea pzrfcC^ atque exubcranter
erat daturus,vt 'per illud tantillurocinuitarec ad inf1uentifi>
finuun Tuum fontem.
t i> ••
i €[di samcto lavkbntio.
MiXrtyris Chrifli cMimus triumphum
^tmuum tempus uener^ndo cuiusi
Certtua uocis prece Um rotundus
Orhis adorat.
% Pontifex Sixtus monuit minifirum
Fixus in ligno crucisiexequeris
Me citoypoenam patiendo magnam
Ihisadaflra.'
3 Tortor iratus petit:ut talenti
Pondus ignoti manifeflet omnr,
Mente uefana cupiens uorare
Aurea lucra.
4 s preuit hic mundi peritura dona,
fert opem nu^s:alimcnta claudis.
Diuidit nummos mi feris cateruis
Corde flagranti.
y Igne torqueturfiahili tenore
Cordis accenfus:fuperat minaces
Ignium flammaSyin amore uiu
Semper opima.
(S Vritur pofiduam latus omneitepis
Ferte prafeito loquitur iocando.
Corporis partem laniando codam
Dentibus atris.
7 Spiritum fumppt chorus angelorum:
Intulit calo pie laureandum.
Vt fcelus laxet hominum '.precando
Omnipotentem.
8 Supplici uoto rogitemus omnes
Sande Laurenti ueniam precens: •
Qui tuum feftum celebrant ubique
Voceueladu*
' E X P* O*
9 Glorum patri refoncmus omnes:
£ius cr n<Uo iuMemus apte.
Cum quihus regnat fimul cr creator
Spir^usaUmts.iyfmen.
Carmen Gipphicurn & adonicumr huius hymni raodu-
lationem comexittapcSque componit. Nam exterorum
hymnorum huiuice generis raoreuria prima cuiuiquever
ius carmina funt fapphica & quartum adonicum, (eruato
'vbtque ipitus carminis reflo contextu.Commemoratur In
eo grauis agon durumque certamen martyri j: quod bea«
tus lafKnuit Laurentius pro confeiTione nominis Chriiti,
& quomodo eo expleto tanquam miles inuiflus txthcre-
as fubijt fidereafque doipos. Verum hxc omnia ex vita &
hiftoria eius(quxapud omnes fatis eil vulgata) perFaci*
Id nota funr^eque ampliorem pofeunt declarationem.
1 Ca NNOTATiOHBs. In primo yerfu. Annuum
tempus venerando cuius. Genitiuus ille relatiuus:ad no>
men roanyris antecedens refertur,&accufatiuus annuum
tempusrcum verbo adorat,ordinatur,vt gerundium vene
rando,abIbIutdpo(itumintelligatur:& fine adieAo ex-
prelTeaccuIatiuocaruiVthichabeatur illius verfus ordo.
Colimus triumphum manyris Chriili Laurenti}, cui* qut^
^em martyriszorbis rotundus iam adorat & celebrat an*
nuum tempus, venerando ( fubaudifi libet: illud annuum
tempus aut Fe(lum)cernua pr^cevods^fiue humili foppU
catione orationis,
a Clnlecudo verfu.Exequeris mecito. Exequi proprid
cft opus iniunfhim complere:& quod cuiquam mandatu
ell perhcere.Hic autem profequi iiue comitari (licet min*
proprii) gratia feruandi carminis ponitur. Qudd ii inie-
queris aut aifequeris in Futuro indicariui pofuiiTet author
iententiamFeci(retapertiorem:& locutionem reddidilTet
aptiorem.
j CIn tertio verfu. Tortor iratuspetit vttalenti.Hoc Io*
co petit,inprx(entl tempore &di(yllabum ponedum eil.
Nam ii petiit in prxterito perFcflo ponatur & trifyllabu:
vitiatur carmen & refle conilare non potefl.
5 flln quinto verfu. Stabili tenore cordis accefus. Teno
t iij re
HYMNORVM
re:conftantta,firn)uate,ftabiIitate,qux animam eias adeo,
fixum, immotum incoculTui^; tenuit in amore dei:vt pro-
pter acerrima ignis incendia non fueritdimotus i confeT*
iione Chrifii. Vitam autem opimam in eodem verfu yocat
author,vitam regni cxle(iis:omnium bonorum copia cu-
i4blati^imam,& fpiritualibusdiuitiisabundd affluentem.
Gloria enimiS: diuitioeHndomo dominL
6 C1 n Texto verTu.Teftis verte prjefedo loquitar. No^
menteflisihicnominatiuusefl fingularis, annexos huic,
verbo loquitur:& idem iignat quod martyr: quin potius
cdiuerTo martyr grxcum nomen :idem efl ouod teftis lati«
num,& martyrium tedimonium. Et re^e lan&us Laurea
tius hic teflis dicitur. Nam tormentorum illi inflifturum
tolerantia:teilificaiuse(l veritatem & fynceritatem Hdei
Chnllianx.Q^od (i quis contendat hic nomen teflis abla
tiuum ciTe pluralem d nomine teda,x:ineptum prorfus fa
ciet (enfiim. 7 fTlnleptimo verfu.Intulitczlopielaure
andum. Quoniam fecunda fyllaba aduerbij pie ed longa r
non conihtuttur in tertio illius carminis loco dadylus» vt
deberet. Seruaretur autem carmen : (i illius loco ponere-
tur aduerbium bene:quod vtranque habet breuem. At ve
ro laureandus non fatis viitatum eil vocabula: quhd ver-
bum laureor,aris vnde formetur, vfus latinorom non re-
cipit.Iaureatus autem tritum & aptum nomen d nomine
laurea, a;, non i verbo delcendit,(icut tunicatus, & lorica-
tus, Ita etiam intciligatur hic laureandus :d nomine lau-
rea non d verbo originem ducere. Demum in tenio carmi
ne huius verfus,tribrachus pro dadylo ponitur : quod in
fappbico carmine infrequens eil ac infuetum.
CDE SANCTO LAVRENTIO
1 aliushymnus.
AT martyris Lau- Im Sixtus affncus cruci.
E-
rendj
xArmatapugnauit
fides.
Nam morte morte diruit:
C/4V femet impendit fibi.
Laurentium flentem uides
Crucis fuh ipfo (lipite.
3 Defifledccejfumco
Fletum dolenter fundere.
Prxcedo frater: tu (juocjae
1 Fore hoc facerdosdixe- Poft hoc fci^ueris triduum.
Tot. Exfre-
5«
EXP O.
4 Extremuox epifcopif Nihil fefetUt^tum dies
Frd^wnciatrisglori^e: JPradtda palma prxjHtit*
I ' De eodem alius hymnus.
GOi^endatufque £t impijs tortoribus:
fydera S£uis detiiilishojhbuSt
C^lu^ pulfet intima Nunc gaudet in calefliSuf.
Vox atque cantus omnium 4 Ipfe dignetur domi^
Te deum collaudantium. . num
^dejl nanque fefliuitas R ogare clementifUmum:
E t dies uenerahiliSy Vt ah £terms ignibus
Jn qua calum pro meritis Nos feruet, c damonibus.
Laurentius in^ejfus eji. y Deo patri fit gloria
Qm [uperatis ignibus Liusq; [oli filiottyc.
CDuoromprclcntiumfiymnorumde (andlo Laurentio
propofitorum:primus carminis iambici dimetri legem in*
cegrd&advnguem feruat.non autem fecundus: nam in
prima fede pro fpondeo nunc trochzum hsbet nunc pyr*
rhichium.In fecunda vero, pro iambo quandoque Ipon*
«leum habet quando<)ue trochzum, & ita in tertio loco:vt
folom numerum lyllabarum videatur curo reftocarmins
iambico habere communem.Commendantur in eo dura
certamina beati Laurenti j:quz conftanter pertulit pro fi-
de Chriltiana,quemadm(^um Sixtus fummus pontifex il
li przdixerat.Demiim oratio ad deum funditur: yt preci-
bus lan6ti Laurenti j nos conleruet ab zternis gehennae
incendijs.
X €Ea hkotationh s.Inprimovcrfu. Nara mone
snortem diruit. Beatus Laurentius mone fua preciola in
confpe£iu domini:&pro Chrifio fu(cepta:diniit mortem
peccati & infidelitatis a multorum cordibus , qui perfpe-
£ti eius indomabili confiantia:adChrifium funt conuerfi.
Eadem quoq; morte fua gloriola :diruit mortem proprili
nam etfi fecundum corpus mortuus efi : anima tamen e-
iiM tranflau ad vitam perpetuam , nihil dilpendij ex
t iiij mor«
,go HYMNORVM
morte corporis eft perpe(Ta}neque ipft' mortis fenfit mo-
lediam aut incommoda. Quemadmodum Sapiens dicit de
lu(iis,qu6d vi(i funt oculis iniipientium mori:& exiftima*
$4/.)» ta eft afHifiio exitus eorum :illi autem funt in pace. lote
etum Laurentius femet impendit (ibi: quoniam feipiom
obtulit holocauihim, & facrificium deo viuend pro fide.
Verbum enim impendere, interdum iignificat feipGim ti«
ftlmam facere, ac oblationem deo exhibere per martyiru
f.p«Wn.a pro aliorum falute,vt apud Paulum. Ego autem libentir.
lime impendam:& iliper impendar ego iple pro animab*
veilris. s CEInfecudo v^rlu. Fore hoc lacerdos dixerat.
hoc:quod Laurentius (eipfum impenderet hoftiam deo f
animabus altorum, & huius vitx curfum cofummaret mar
tvrio.Et id quidem dixit Sixtus.in cruce fuffixuspro co>
tefsione fidei:cum beatum Laurentium videret affantem
cruci, & fe relinqui d patre fuo lachrymofa voce conqud«
rentem.Enimuerb cum ipfe Laurentius (an^him Sixtum
apodolicae fedis moderatorem ac pracfulem videret duci
ad martyrium :his verbis eum compellafTe dicitur. Quo
progrederis fine 6Iio pater* QuofacerdoslanAae finema
cono properas; Tu nunquam fine miniftro facrificallitnec
offerre cofueueras.Quid in me ergo difplicuit tibi pateri
N um degenerem me probadif Experire certd,vtrum ido*
neum minidrum elegeris . Coi commilifti dominici fan»
guinisdifpenfationem, cuiconfummandorum cdfortium
lacramentorum credididiihuic (anguinis tui confbaium
negas. 3 f[In tertio verfu.Defide decelTumeo.Predi-
Ais (an^ laurentij qufrimoniit,& piis (ane & lingularis
amoris in patrem fuum rpiritualem tedib',ipfe Sixtus re>
* rpSdiffe fertur hoc modo.No ego te Eli charifsimedefe*
ro,ac reliquo, led maiora tibi debetur Ede Chrifti cer>
tamina.Nos quali fenes,leuioris pugn; curfum recipim*:
te quali iuuenem manet gloriolior de hodctriumpnus.
Poli venies,Eerc defide. Pod triduum me fequerts,(acer>
dotem leuita. 4 flln quarto ucrfu. Extrema voxepilco»
pl. Epifcopus dicitur qui fupintedit iis quibus prscEcitur,
cura eoru geres. Na epi prarpoEtio greca^Egnincat fuper,
feopos ver6,intctio Eue coEderatio diatur . £t epifeopin
verbu gr^u,fuperiniendere Egnat. vtintelligatE; no re*
fugi officio epifcopi,qui praelTe dilexerit, n6 j)dellc.
Et
E X P O» 2
BtispotUsfmum dicitur epi(copus, qui peruigilem gerit
piram populi Hdelis, fuse direftioni commiisi, cuius vir-
tutes, conditiones, atque officia. deicribic Paulus ad Ti-
motheum his verbis. Oportet epifcopum irrepreheniibi
leno e(le,vnius vsoris virum, ornatum,prudentem, pudi-
curo,hofpitaIem, dolorem. Et ad Titum fcribensieadem
ferd repetit vinutis opera. O portet ( inquit ) epifcopum
fine crimine effe: (icut dei difpenfatorem. Inde epifcopa-
Cus:intenti(stma vigilantia &con(ideratio in fubditorutn
'direftionem ad ialutem,vt Paulus ad Timotheum. Fide-
lis fermo.Siquis epifcopatum defiderat:bonum opusde-
fiderat. Cacteriim circa pofferiorem de (ando Laurentio i.Timot.f
hymnum hoc loco addudlum, nihil occurrit annotatu di-
gnu,qu^d per quim Facilis eff & intelle£Iui perutustideo
ab annotationibus circa illum conficiendis fupericdeodu
duximas,rolamliteram adduxiffe contenti.
DE SVSCEPTIONE SANCTJAE C O-
X ronat domini: hymnus:
SAerteCbri/iicclehre-
mut
CorofLc folennU:
Etipfiutreuocemm
w/fd mentem praconia:
Vt impleta comprobemut
Lcgk udticinia.
% Inter uepres demon
fhratur
Veruex haerens *cormhm»
In ^0 Chriftus figura-
tur:
. Caronandue fentihiK.
Deus uiuit:immolatur
Homo pro hominibue.
3 Sina rubus inflAmatur:
Nec tamen comburitur.
Ignis fj^inis coronatur:
Q«o culpa confumitur.
Nec leditur fed facratur
Spina: dum fic tangitur.
4 Arcam^menfam^O' di
tore:
Sertum ambit aureum.
Etfculptura cingit mare
Sacerdotum aneum,
Qna nunc ChrijH fignat
clare
"Diadema Jpineum.
5 Sponfum ferto deco-
ratum:
Efaids meminit.
Aduidendum coronatum:
Inuitans rcxcecinit.
Hoc
GaW.22
'2jead,i
HYMNOR.VM
Hoc SihyH^ cownatum
Scrto^Atcs concinit.
Gloria cr bonor deo:
yfquequo altif^imo.
Vna patri, fUiSque:
Inclyto paraclyto.
Cui laus ejl cr potejUs:
Per xternafecuU, ^Amau
C! Carmine trochaico alcmanio & euripidio altematiin
podtiSjprzfens hymnus componitur , iicuc & ille de fan«
Nicolao Tuperius expofuus. Pange lingua Nicolai,
pnefulis prxconium.Obferuatur tamen in eo,maiore (hi>
oioconlbnantia alternorum verruum,quim integra car«
jninis ante di£tileic& regula . excepto poftremo verfb
qui in fine cuiufque hymni confimilis generis, locum pl^
riTnque folet vltimum obtinere, vt pro more ecclefiaitico
definat hymnus in glorificatione (ummz trinitatis. Re>
feruntur in eo praeconia Iaerae coronae fpinex , qua domi*
nus noder infua pafiionefult coronatus,& multae veteris
legis adducuntur figurx & oracula prophetarum : quibus
prxiignatum fuit ipltus Cicrx coronx myderiu quenud-
modum annotationes fcquentes clarius elucidabunt,
a «[ ANOTATioNBs In (ecundo verfu . Inter ve«
presdemodratur . Cum Abraham prohibitus efletab an-
gelo immobre filium fuura, quemadmodu propofiierar,'*
elcuas oculos fuos vidit pod tergum.arietem comib* in-
ter Teprcs.afTumens.obtulitholocaudum pro filio fuo. Il-
le autem aries vepribus circunieptus. Chridum fignifica-
uita ludxis fpinea corona affligedum. Ide quoque aries
immolatuSfipfo Itaac dimtflb incoluraitfignauit humani-
tatem Chridi pro redemptione mnndi monem palTuram.
ip(a diuinitate per Ifaac reprefentata, permanente hnpaC.
fibili, &inperpefsione dolorum & mortis nihil habent*
confortij cum carne.vt prxclarc odcditDamafcenus: cir-
ca finem tertij libri, de fide orthodoxa. 3 ([In tenio ver-
fu.Sina rub* inflammatur.Cum minalTet Moyfes gregent
fuuin vfq;ad interiora deferti & venilTetad montem Si-
naitvidit rubum ardentem atque inflamatum , qui tameii’
minime comburebatur ,& ita fpinx rubi illic circundabi-
tur igniinon tamen abfumebantur . Significabat autem
hxc figura chaistvm qui ignis eft confumens om-
nem culpam (^deus enim noder , vt ait Moyfes ignis
coafiimcns ed ) Ipinis coronandum. At quemadmodum
in
EXPO.
In rubo, (pinx igni circundatx non Izdebantureiusincc
dio, ita &cont3flu facratiistmi capitis ChrifU coronata
rpinea non cft Ixfa aut reddita contemptibilior: fcd con-
fecrata in ornamentum & diadema regis xterni. 4 ([In ExeJ.zf
quarto verlu. Arcam meniam &altare.In exodo arca iuf
ia eft a domino coponi ex lignis fethim, & in eius cucui-
cu corona aurea fabricari.In menfx itidc d: altaris copod
tione: per gyrum iufsit dominus coronam auream circu*
poni. Quod deinde ab ipfo artifice diuino dele^ ad id
opus conEciendum accito:completum fuifledelcribitur. Exs.jy
Inliiper in libro tertio Regudicitur Salomon fecifTe^ma»
re fuiUe decem cubitoru d labio Tfque ad labium, rotun-
dum in circuitu, drlculptura fubter labium circuibat il-
lud:decem cubitis ambiens mare. Hxc autem quatuor o-
pcra materialia,coronis an Iculpturis circundau: lignifi-
cabant Chrifli caput in circuitu fpinis circunfpiciendum,
fpinea<|ue corona per gyrum circundandum, quonia ip*
/e efl arca noui teftamenti my(Hca:contin^ns in Ce diulnx
malefiatis fecretum,velamine carnis obteflum.Ipre iridd
efl menfa illapropontionlstin qua collocatur panis vitx,
iacrattfsimumque eius corpus iugiter coram domino.De
qua menfa loquitur propheta in pfalmo. ParalH in con •
rpe£hi meo menfam aduerfus eos qui tribulant me. Efl
etiam Chriflus altare fpirituale, in quo o£F:nruntur no-
fira vota & preces: quoniam peripfumddeo acceptan-
tur. Denique Idem efl mare xneum facerdotum: in quo
abluuntur ab inquinamentis, quoniam fons eflmifericor
dtaccopiorus,immdimmenfu gratixpe1agus;inquo pec-
cata ooflra abflerguturdt diluuntur. Apud dominum e*
nim mifericordia;& copiofa apud eum redemptio. p . .
5 C In quinto verfii.Sponfum ferto coronatum. Apud
Efaia Chriflutfpiritus domini vn£lus:dicere perhibetur. ^J*****
Induit me dominus veflimcto falutis,& indumcto iuflitix
circudidit me:quaft fponfuna decoratum corona, & quafl
^oiifam ornatam monilibus fuis. Vbifcipfum nominat
moiifum decore coronx adornatum :prirfignificansip<
fius facrxcoronx fpinea:facramentum. Prarierea Sa<
lomon in cantico canticoru ait ad animas fideles fponfae Can,j
pedifTeqiias. Egredimini filix Syo & videte rege Salomo
ucindiadcmatetquo coronauic illu mater fualdiedefpo
lationis
P/al.zx
. joo HYMNORVM
irionis illius»& in die Ixtitix cordis eius. Quibus verbis
rexiple Cipientirsiinus inuitat omnes ad videndum vera
Salomonem Chriftum, diademate (pineo coronato : quo
mater fua fynagoga ip(um adornauit,in die defpon(atio<
nis ipnuscumecclena,(uadile£(a(p5(a.Demi!im vna Si*
byllarumTuo etiam vaticinio prxnunciauit Chriihi (pi<
nea A>rona circumambiendum , vt multiplici teiUmbnio
condet pratdiAam e(Ie hanc Chridi coronationem. Q^a:
9utem & qualis fuerit illa Sibylla, aut quomodo cogno*
minata : non habetur compertum.
DB SVSCEPTIONE CORONAE SPI-
X nea; domini:
D7£m tuorum militu
Sors er corotu
pr^mium:
Tu£ coronr meritum
Confer medcltS omnium.
2 TuacoronjJpineu:
Tuos coronet aurea.
Tua nobilis humilitas:
Pornas repellat debitas.
3 • Tu£ coronte mifiic£
Sufeepto patrocinio:
alius hymnus.
lubilus uocis meiic£
Concurrat mentis gaudioi
4 Nofhracoferuatregio:
Tibi thefaurum inclytum.
Imminente iudicio:
Refumes hoc depofitum.
5 Qmianto diademate
Nos coronat in fiadio:
Cum utriufque pneumat^
Sit laus patri cum filio.
.Arnen.
Carminis iablci dimetri (olam gerit fpeciem hichym
nus: legem autem eius nequaqua exadd (eruat, (ed ryth-
micam potius modulationem Sc confonantia in exitu car
minum eiufdem verius. Commendatur in eo corona (pi
nea domini, quam Chridus humiliter pro nobis pertulit:
& per quam multa nobis contulit beneficia , potiGimi^m
coronationem gloriolam quam decurfo dadio expella-
mus in regno caelorum,quam fand coronationem:in hoc
bymno fuppliciter expofeimus.
1 CCa nkotatomx s. In primo veriti. Sors &co-
rona,pracmium.Chridus Tuorum militum ed Torsiquonia
edpars & portio eorum, quem aiTequenturpodeonfe-
dam Tuam militiam.Ed & eorum corona (ecundum a£li-
nam
EXPO.
JIO
vam rationem , quoniam eos demi^m vigores coronabit
in cxUs. Denique eftprzmium eorundem: quoniam ell
ipforum merces copiola in regno cxiorum , quemadmo-
dum dixit Abrah^.Bgo prote^r tuus rum:& merces tua
magna nimis. Accommodaiioi* autem huius carminis ef Cet$e.\$
fet Mnno:(i geminata coniunAione ita legeretur, fors, &
corona, & przmium , quoniam non folet coniunAio illa
inter primum & (ecudum copulatum poni :ni(i etiam col-
locetur inter fecundum & ierlium:ri affuerit.
2 C In (ecundo Tcrfu. Tuos coronet aurea. Adiefliuu
illud,in ablatiuo cafu collocari intelligatur.& corona fpi
nea in nominatiuo, rt fendis iit, tuum iertum (pineum in
terris tuo capiti impo(itum:aureo nos diademate coronet
in caelis. Snimlit enim Chriftus hic pro nobis fpineam co
ronam.vt auref coronae decore nos exornaret in regno
czlefU. In tertio autem verfu corona domini fpinea dici-
tur royffica:quia Agnificabat regnum & dominatu Chri-
fli in ludaeos & omnes fideles, quanuis id non intelligen-
tes milites:per ludibriu ipfum appellarint regem ludaeo-
nim. Coronae autem ^iner patrocinium fuiceptu eff ab
iis: ad quos delatum elt hoc facrum pignus, cuius praefi-
dio & munimine tuti redduntur ab hoiHum infultibus: Sc *
Jroteftione firmantur. Deroi^ni vox melica dicitur vox
arraonica,nam melos vnde id deducitur adieftiuu:con-
centum & melodiam fienat.
4 9L In quarto verui. Noftra conferuat reelo Incita
Gallorum regio &prae(CTtim florcDtifsima vns Pariiien
lis:hunc facrz coronx fpineae thefaurum conferuat in re-
gio illius palacio reconditum.Inffante autem iudicio ex-
memo, Chriftus hoc refumet depolitum, humanz^ue cu
ftodiaecommilTum : quoniam ficut cum cruce,clauis,fia'-
gellis & aliis fux palsionis infignib* apparebit in iudicio,
ita & cum fpinea corona angelico minifterio deferenda.
Quare vt ipfa corona exhibeatur coram omnium conlpe
dlibustrepetetur d Chrifto, & ab eo loco vbirepofita ell
aedpietur. In quinto vero ver(u Chriftus in huius roun-
dtftadio dicitur nos coronare tanto diademate, coronc
Idlicet fpine^, quoniam nos exornat & nobilitat eo bene-
ficio.vt repoiitum apud nos habeamus ta preciolum the-
laurum, conta^u facratifsimi capitis fui coniccratum , A
aSS HYMNORVM
€EHjrmnasiftecarminitrocT)aicoyaIcnianio ft eortpiditf
alternatim intextis efl perfimilistin vnoquoqoe verfu fex
habens carmina,quorum primum,tertium,& quintu qua-
tuor habent pedes diiTyllaboSjpenuItimamque longam
aut in tenore prolationis longae pernmiletn:& in exitu fyl
labarum conlonantiam atque conformitatem Secundum
terdyquartumj&ieztumttres habent pedes itidem difyl«
labos, & fyllabam in calce ruperabundantemtinfuper pe«
nuldmam fyllabam (eruant breuem, & mutuum in exita
fyllabarum refponfum eundemque fonum. Venim loco>'
trochaei, qui hoc in carmine deberet tenere dominatum db
omnibus in locis przlertim paribus con(lttui:ponitur nue
lpondeus:nunc- iambus, nunc pyrrhichius, contra huiufctt
carminis leges. Inuitatur in eo ecclefia fidelium adhuc ii»
terris fu bfiflens , ad gaudium & exultationem in domini
transfiguratione gloriola demon(lrandam:ob (acratilTima
niyfteria & caelefUs glorix & manifeftationis fan^z trini-
tatis,inibi referata atque declarata coram teftibus veteris
&nouc legis.
1 Ca NNoTATiONis.In primo verfu. In culmine
montium.Iddidium e(l:autquia ecclefia hic militans, in
monte fan£io Syon confHtuta in fcripturls dicitur, fecun-
dum illud verbum pfalmi. Fundamenta eius in montibus
iandis:& per hanc transfigurationem fublimata, & nouis
dotata dignitatum infignibus effulget,aut quia ipfa domi
ni transfiguratiotin faftigio excelli montis ( vt enarrat e-
uangelium)oftenfa ell.
2 f[ In fecundo verfu.Vbi patres przcellentes. Ifti exi-
mi j patres fuerunt tres illi apolloli,Petrus,Ioannes:& la-
cobus frater eius:alTumpti i domino & adroilTi ad ftxlix il
lud & facrum fpedfaculum transfigurationis dominicar.
£t re£f e dicuntur przcellentes. Nam antiquis patribus pa
triarchis & prophetis Ipli tanto fuerunt przlhintiores :
quanto Chrilhis Moyfe,noua lex veteri, & ventas imagi-
ne ac vmbra elleminentior.Vidcrutitem illi,diuinuro lu-
men czleliis glofiz quam tunc przlibarunt : in lumine
creato ipfos circunfulgente, & clarillimo iubare illis ir-
radiante.
$ iEln tertio verlli. Q^od vertices prophetarum. Moy-
fes & Helias hic dicuntur vertices prophetanim:quoniam
inter
E X P O.
inter cxterosprophetas eminentiam dSr primatum habent
in i js qua* peculiaria ipHs fune & propria , ac iingulariter
hic esprefTa.Moyfes enim antique legis d deo accept^ fa-
£ius eu promulgator ad populum; quod nulli aliorum p-
phenrum cum eo eft commune Infuper & de preteritis
'enarrationem propheticam contexuit ab origine mundi
adfaa vfque tempora;itidcm& de futuris, vtfufeitatione
noui prophete de medio populi Ifrael. Idcirco in e'ius
laudem dicunt facra eloquiazeum hnem de ipfo loquen* Deut.t^
di faciunt. Non furrexit propheta vitra in ifrael Heut
Moyfestquem nollet dominus facie ad faciem in omnibus
lignis atque ponentis que mifit per eum vt faceret in ter- j.Rff.ig,
ra Aegypti Fharaoni & omnibus feruis eiUSjVniuerfaci^ue ’*
terrae ulius.Helias verb in feruore diuini 2a;li(quo & re-
Ses Ifracl conllanter increpabat, & reginam impiam cru*
elem^ue non verebatnr:prophetas Baal , occidit, & po' '
puluro Ifrael ad dei veri cultum perduxit) nullum habuit
prophetarum illi iurexquiparandum. Ideo in eius praeco -
hium dicit EcclelialHcus.Et furrexit Kelias prophetaqua-
li ignis & verbum iplius quafi facula ardebat. Verbo do> £rrr/,4j|
mini continuit caelum:& deiecit d le ignem terrae. Qm re-
ceptus eft in turbine ignisiin curru equorum igneorum. /
4 (Elnquartoverfu. De fupremo germine. Germen di- ^
citurzquod ab alio pullulat,germinando(^ue exoritor. Fi-
lius autera dei ex patre genitus ell,natiuitate quidem in-
temporali &aeterna:ideorefi^ germen patris dicitur ,Sc
quidem fupremuro. Nam prima & fummaellilla vnigenl
ti ad deum patrem filiatio, caeterarumi^ue omnium propa
gatiobum naturalium veritaszex qua omnis ( vt ita dixc'
rim)filialitas in caelo & in terra nominatur. Vox autem
patris in transfiguratione dominica audita de fupremo
germtnezfuit vox illa paterna caelo delapla, & fili j fui te-
Itificatoria.Hicell filius meus dile£h]s , in quo mihi bene Matih. 17;
complacui tipfum audite. A t^erd nubes lucida obumbras
dilcipulos in eadem transfiguratione :rpirltum fanflum
inlinuauit,qui fpiritus ell lucis, difciplinae refrigerij co-
tra aelhis Titiorum.
n(
r
HYM N OR VM
• i
Ct HBODBM F»tT9 THAKS»
I ^ figuratlonis:a1ius hymnos. *'
NOuu fyd* exoritur Defudantes miUtue: t
ChrijHpU clemcn- vt ajfcquantur hrttuium. "
4. Pro quo fe curiis ohttdi
9y • n * *
tu:
Quo tmetrofa premitur
inimici fxuitia.
a Iniurgerecum nititur
. J^aligmratatisfpiritu:
£x aduerfo reftJHtur
PriCpotcnti exercitu.
3 Hohoranturin aciez
Jntuentes figaaculum:
JB catum in myflerio
Chriflus cr tonde perficit ,
Regnansinc^foUo.
y Gloria tihi domine
Potefids cr imperiumt . t
Qui certantibus agie '
^Aperte monJlfaspranaiS.
Arnen.
C H Jc hymn* cu carmine iambico dimetro cooenit in ect
to^ debitoc^e fyllabanim numero^qui in vnoqaoque car-
mine eft ottonariusinon autem Hi legitima pedum collo-
catione.Nam modo trochxum>roodo pyrrhichium habet
vbi fpondeus aut iambus habere fedem fitum^ue debe-
Tct.Cactenim viius eft oiusauthor^quiiquis is fuerit^rych
JBic« potius fonoritaiis qoa'm metri ratione habuifle. Na
inTnoquoqucverfu,nrimi &tcrtij carminis firaacm flu-
diofc obfeniauitfylJabarum exitum : Cmiliter fecundi &
quam «wniinis terminalem confonantia.Comendatur ia
eomlraChnflibenignitas,qui militibus fuis in acie pu-
gnaturis contra faruitiam damonis^oilendcre dignatus eft
in hac fua transfiguratione futuroru in regno caJefti pre-
mioroin magnitudinem ac fpecicm.vt illorum aiTequen-
doruro fpc atque fiducia ereairacrius infurgant in hoftem
& libentia duriffima qusque perferat. Nam (vt ait Maa
toanu$)Efficiunt pugnaro priemia magna leucm.
X A N N o T A T I o N B S.ln primo verjfu. N ounm fy-
dus exoritur. Nomine nouifydcris.pcr metaphora traftad
tiamquc locutionem hic intelligItuV facrum^ransfigura- ■
tionis domini royfteriura; terris de nouo exhibituro, qudd.
haud mtnus fpiriroali claritate perfundit pias hominum
poralcs.Ineo emtn lumine transfiguratioms dominic»*'
fti
EX P O.
2^1
fpiciturlqspninisattePatiocIe Clinftopcr veteris &no-
ui teftamenti patres, per legem itidem & prophetas: quod
ipfe isell quimiflus e(l ideoadmundilalutem. Secundo
{upremx ac indiuiduse tnnitatis:in eadem eft roanifenatio
patrisquidem in voce.ftlijvero:in carne fulgida &czle-
&{plendoreconfpicua,rpiritusaurem fanAirin nube luci
da.Tertio gloriz beatorum in regno czledi manifeOata
e/1 /pecies & quzdam reprefentatioiex qua tanquam fub>
rutila imagine conieflare po/Tint dtfcipuli eorumqucaf*
/edatores fideles,quanta fitamplitudo & copia bcatitudi-
iiis a:temz,repromi/r)C ijs qui legitime in agone cenaue-
rint: VI exinde incitentur ad animoic dimicandum contra-
aduer/arios.
3 dln tertio verfu.Dcfudantcs militix.Non hiede/iden
tes legendum e(l: vt aliqui habent libri, quod eius diAio-
nis (igniBcatio:/enfui huius loci repugnet. H/1 enim dehde
re:cum quiete federej&quafi contmuc redcre,feufeden>
do tempus confumcre.Vnde formantur defes & deiidio*
/usiidem /ignificantia quod ociofus & ignauus.dr deiidia:
ocium,:gnauia.Atquidefidct: neque re£ld exercet mili-
tiam neque ad alTequendum brauium fe accingit. Defuda '
re vero e/1 cum fudore elaborare, eniti &conari,quod qui
facittmunia milittzreffcexequitur,&brauio dignus ha-
betur:! taque milites Chri(li,apo/loli fcilicet & difcipuli,
intuentes fpe£laculum illud futuri in czlo prxmij : exin-
de roborantur.confortanturquc in acie & bello fpirituali
contra ho/les iu/litiz & vcritatis,derudantes acin/i/lentes
illi militix,agoni decertamini , vt affequantur brauium:
cuius dulcedinem, preciontatem & pulchritudine aliquan
tulum przgu/larunt.
4 €LIn quarto verfu.Pro quo (c cuneis obiicit.Chrilhis
(inquit)pro illo brauio a/Tequendo fo in hac transfigura-
tione omnibus proponit atque oftcdlt in forma gloriofa :
qua/i iam beatum. Integram autem beatitudinem & ple-
nam atque comp1etam:perfc£le nunc o/lcndit cxTe/libus
ciuibus in regno fuo immortali.Itaque tunc cu transBgu-
tarase/l,in pane exhibuit, atque in portiuncula quadam
ante mon/lrauit:qubd po/lea pzrfc£ld atque exubcrantec
erat daturus,vt per illud tanttllumrinuitaret ad influentif»
iinuim fuum fontem.
Ii) »•
tj* HYMNORVM
I SAMCTO LAVRBNT10.
M%Artyris Chrijli cdoimus triumphum
^tttiuum tempus uener4tido cuius:
Cernua uocis prece iam rotundus
Orbis adorat.
X Pontifex Sixtus monuit miniibrum
Fixus in ligno crucis:exequeris
Me cito, poenam patiendo magnam
Jhisadaftra.’
g Tortor iratus petit:ut talenti
Pondus ignoti manifeftet omne.
Mente uefana cupiens uorare
Aurea lucra. '
4 s pr^nit hic mundi peritura dona.
Fert opem nudis: alimenta claudis.
Diuidit nummos mlferis cateruis
Corde flagranti.
j Igne torquctur:Pabili tenore
Cor^saceenfusrfuperat minaces
Ignium flammasjn amore uiu
Semper opima.
Vritur pojiduam latus omHeitejtis
Verte prafe^lo loquitur iocando.
Corporis partem laniando codam
Dentibus atris.
7 Spiritum fumpfit chorus angelorum:
Intulit calo pie laureandum.
Vtfcelus laxet hominum '.precando
Omnipotentem.
8 S upplici uoto rogitemus omnes
Sande Laurenti ueniam precerts: •
Qui tuum feftum celebrant ubique
Voceueladu.
Olo.’
E X O* 3^}
9 Gloridm patri rcfoncms ornes:
Ems cr Mto iuhiUmus apte.
Cum quibus regnat fimul c creator
Spiritus almus.iyfmim.
#
f[ Carmen (apphicum & adonicumrhuiat hymni modu-
lationem contexit, aptSque componit. Nam casteroruro
hymnorum huiufce generis more:tria prima cuiufquever
fus carmina funtfapphica & quartum adonicum, (eruato
\bique ijpfius carminis re£to contextu.Commemoratur in
eo grauis agon durumque cenamen martyrij: quod bea-
tas fu (Hnuit Laurentius pro confeiTione nominis Chridi,
& quomodo eo expleto tanquam miles inui6^us ttethere-
as nibijt (idereafque doipos. Veriim haec omnia ex vita &
hiftoriaeius^quaeapud omnes fatis ed vulgata') perfaci-
Id nota funr,neque ampliorem pofcunt declarationem.
1 Ala KNoTATiOMBs. In primo verfu. Annuam
tempus venerando cuius.Genitiuus ille relatiuustad no-
men martyris antecedens refertur, ftaccufatiuus annuum
tempus:cum verbo adorat,ordinatur,vt gerundium vene
rando,abIblutd podtum intelligatur : & dne adiefto ex-
predeacculatiuo cafu,vt hic habeatur illius verius ordo.
Colimus triumphum mart3rris Chridi Laurenti j, cui* qui^^
^em martyrisiorbis rotundus iam adorat & celebrat an-
nuam tempuSjvenerando ( fubaudili libet: illud annuum
tempus aut fedum)cernua pr^ce vocis,nue humili luppU
catione orationis.
a Clnlecudo verfu.Exequerismecito. Exequi proprid
ed opus iniundhim comp1ere:& quod cuiquam mandatu
ed perficere.Hic autem profequi fiue comitari (licet rain^
proprid) gratia feruandi carminis ponitur. Quod fi infe-
queris aut alTequeris in futuro indicatiut pofuilTet author
Kntentiam fecifletapertiorem: & locutionem reddidUTet
aptiorem.
j CIn tertio verfu.Tortoriratus petit vttalcnti.Hoc lo-
co petitjin praetenti tempore & dilyllabura ponedum ed.
Nam fi petiit in prjcterito perfefto ponatur & trifyllabu:
vitiatur carmen & refte condare non poted.
f HEIn quinto verfu. Stabili tenore cordis accefus. Teno
t lij re
aj4
H Y MN O R V M
re:conftantia,6raiitate,ftabilitate,qua: animum oius adeo.
fixum,immotummcdcuiTu<); tenuit in amore deitvtpro^ .
pter acerrima ignis incendia non fuerit dimotus d confef-
iione Chriiii. Vitam autem opimam in eodem verTu vocat
auchor,vitam regni cxleftis:omnium bonorum copia cu«
ltfbhtiffimam,& fpiritualibus diuiriis abundd affluentem.
Gloria enim& diuitiierindomo dominL
6 fTln fexto verfu.Teflis verte praefedlo loquitar. No-
men redis, hic nominatiuuseil fingularis, annexos huic,
verbo loquitur:& idem lignat quod martyr : quin potius
ediuerfo martyr grateum nomen :tdem ed quod teftis lati-
num,& mariyriunuedimonium.Etre^fe lanffus Laurea
tius hic ledis dicitur. Nam tormentorum illi infliffurum
tolerantiauedificatused veritatem & fynceriutem fidei
Chndianx.Qimd fi quis contendat hic nomen teflis abla
tiuum cfTe pluralem d nomine tedajXtineptumprorfus fa
ciet lenfum. 7 fl[fnfeptimo verfu.Imulitcatlopie laure
andum. Quoniam fecunda fyllaba aduerbtjpieedlonga :
non condituttur in tertio illius carminis loco da^ylus, vt
deberet. Seruaretur autem carmen : fi illius loco ponere-
tur aduerbium bciiecquod viranque habet breuem. At ve
rb laureandus non fatis vfitatum ed vocabulu: qubd ver-
bum laureor,aris vnde formetur, vfus latinorum non re-
cipit, laureatus autem tritum & aptum nomen d nomine
laurea,*, non i verbo dcfccndit,ficut tunicatus, &lorica-
cuS; Ita etiam inteiligatur hic laureandus :d nomine lau-
rea non a verbo originem ducere. Demiim in tertio carmi
ne huius verfus.tribrachus pro dadlylo ponitur : quod ia
Tapphico carmine infrequens ed ac infuetum.
CDE SANCTO LAVRENTIO
alius hymnus.
JV martyris Lau~ Ium Sixtus affixus cruci.
iXrmatafJUgnMit Crucis fuh ipfo (lipite.
3 Dcfifiedcceffumco
Nam morte morte diruit : Fictum dolenter fundere,
t^c femet impendit fihi. Praecedo frater: tu cfuocjuc
a Fore hoc facerdosdixe- Fojl hoc fe^neris triduum.
rendj
Laurentium flentem «Klcf
rat.
Exfrff-
5«
EXP O.
4 Extremuox epifcopi, Nihil fefdlit, tum dies
Prdmnciatris gloriae: PrMa palm pr^lHtit^
1 ' Ve eodem (dius hymnus.
GOnfeendat ufipic JEtimpijs tortoribus: .
fydera S£uis dcuidishojhhus,
pu^et intima Nunc gaudet in calcfiibus.
Vox atque cantus omnium 4 Ipfe dignetur domi^
Te deum collaudantium. . num
uAUejl nanquefejliuitas Rogare clementi^mum:
E t dies uenerahdis, Vt S aternis ignibus
Jn qua calum pro meritis Nos feruet, cr dmonibus.
Zaurentius in^effus ejl. 5- Deo patri fit gloria
Qm fuperatis igmbus Eiusq; foli filio, tTc.
CrOuorampraeientiuinlijrranorunide tan£lo Laureatio
propofitorumiprimus carminis iambici dimetri legem in-
tegrd&advnguemferuatinon autem fecundus: nam in
prima (ede pro fpondeo nunc trochzum hsbet nunc pyr-
rhicbium.In fecunda verb,pro iambo quandoque (pon-
deum habet quando<)ue trochzum,& ita in tertio locotvt
(bium numerum (yllabarum videatur cum refto carmine
iambico habere communem. Commendantur in eo dura
certamina beati Laurenti j:qux con(hinter pertulit pro fi-
de Chriitiana, quemadmodum Sixtusfummus pontifex il
li pradixerat.Dcmiim oratio ad deum funditur: yt preci-
bus (anftiLaurentij nos conferuet ab xternis gehennx
incendijs.
I Canmotatio NB s.In primo verfu. Nam morte
mortem diruit Beatus Laurentius mone fua preciofa in
confpefhi domini:&pro Chrifio fu(cepta:diruit mortem
peccati & infidelitatis a multorum cordibus , qui peripe-
^ eius indomabili confiantia:adChri(lum funt conuerfi.
Eadem quoqi morte fua glorio(a:diruit mortem propria*
nam etfi fecundum corpus mortuus ell : anima tamen e-
ius tranfiau ad vitam perpetuaro , nihil difpendij ex
t iiij mor«
EXPO. ,97
Et is potUHmuin dicitur epiicopus, qui peruigUem gerit
^uram populi fidelis, fuse direftioni coromifsi, cuius vir-
tutes, conditiones, atque officia. defcribu Paulus ad Ti-
inotheuai his verbis. Oportet eptfeopum irreprehenfibt
leno e(Te,vnius vzons virum,ornatum,prudemem, pudi- i.T/wof.j
cura,horpitaIem,do£^orem. Et ad Titum (cribensieadem
ferdrepetit virtutis opera. Oponet( inquit ) epifcopum
fine crimine effe: ficut dei diCpenCatorem. Inde epifeopa-
(us:intentifstma vigilantia Sc confideratio in fubditoruiti A
direftionem ad falutem,vt Paulus ad Timotheum. Fide-
lis (ermo.Siqois epifcopatumde(iderat:bonum opusde-
fiderat. Csctcniro circa pofferiorem de (an^o Laurentio
hymnum hoc loco addu^um, nihil occurrit annotatu di-
gnu,qubd per quim facilis eff & intellectui peruiusndeo
ab annotationibus circa illum conficiendis fuperiedeadu
duxtmus,foIam literam adduxifle contenti.
SAer£ Cbrijli celebre •
mui
Corone folennU:
Etipfmreuocemut
xAi mentem preconict:
Vt impleta comprobemuf
Legk Mticinia.
t Jnter uepres demon
fhratur
Veruex berens cornibitf»
In (juo Cbrijhu figura^
tur:
. Corontndut fentihui,
Deut uiuit:immoUtwr
Homo pro hominihui.
5 Sinarubminflamatur:
Nec tamen comburitur.
Ignis /pinis coronatur:
Qtto culpa confumitur.
Nec Uditur fed facratur
Spina:dum fic tangitur.
4 Arcam, mei^am^ty oI
tare:
Sertum ambit aureum.
Etfculptura cingit mare
Sacerdotum aneum,
Qne nunc Chri/H fignat
clare
Diadema Jpineum.
5 Sponfum ferto deco-
ratum:
Efaids meminit.
Aduidendm coronatum:
Inuitans rex cecinit.
Hoc
Grae.2x
■X
HYMNORVM
Hoc Sibylla coortkUm
Serto yVAtes concinit,
GloHa cr bonor deo:
yfyucquo alupmo.
Vna patriyfilioque: P.
Inclyto pAradyto.
Cui Ixus efl cr poteftds:
Per ^ema fecula, iXmoL
ClCarmine trochaico alctnanio & euripidio altematim
pontis,prarfens hymnus componitur , (icut & ille delan-
Nicolao fuperius expoficus. Pange lingua Nicolai,
Srasfults przconium.Obferuatur tameaio eo.maiore (Iu.
io confonantia alternorum verfuum^qudm integra car«
minis ante diifhilex & regula . excepto poftrcmo verfa
qui in hne cuiuique hymni confimilis generis, locum pl^o
riTnque folet vltimum obtinere, vt pro more eccleliallico
definat hymnus in glorihcationclumms trinitatis. , Re>
feruntur in co przconia facrz coroiie fpinez , qua domi-
nus noder in fua pafiionc fuit coronatus, & multae veteris
legis adducuntur figurz & oracula prophetarum : quibus
prxfignatum fuit ipiius iaerx coronx mydertu quemad-
modum annotationes fequentes clarius elucidabunt. ' >
2 f[ ANOTATioNBs In iecundo verfu . Inter ve* -
presdemodratur . Cum Abraham prohibitus eflecab an- ;
gelo immolare filium fuura, quemadmodu propofuerar,'
elcuas oculos fuos vidit pod tergum,arietem cornib* in-
ter Tepres,afTumens,obtulitholocaudum profilioruo.il-
le autem aries vepribus circunfeptus. Chridum fignifica-
uita ludxisfpinea corona affiigedum. Idc quoque aries
immolatus,ipfo Ifaacdimtfib incolumitfigoauit humani-
tatem Chridi pro redemptione mnndi mortem palTuram.
ipfa diuinitate per Ifaac reprefentata, permanente impaf.
fibilt, &inperpc(sione dolorum & mortis nihil habento
confortij cum carne. vt prxclarcodcditDamafcenus: cir-
ca finem terti jlibri,dc fide orthodoxa. ; C! In tertio ver-
fu.Sina rub*indammatur.Cum minalfec Moyfes gregem
fuuin vfqtad interiora defcrtt&venifTet ad montem Si-
naitvidti rubum ardentem atque inflamatum , qui tamen
minime comburebatur, & ita fpinx rubi illic circundabi-
tur ignitnon tamen abfumebantur . Significabat autem
hzc ngura chaistvm qui ignis eft confumens om-
nem culpam fdeus enim noder , yt ait Moyfes ignis
confutnens efl) fpinis coronandum. At quemadmodum
in
EXPO. 79f
ftnrubOyCptiueigm circundata: non Ixdebantureiasincc
dio, ita &conta£tu facratifsimi capitis Chrifti coronata
rpinca non e(l Ixfa aut reddita contemptibilior: icd con-
fecrata in ornamentum & diadema regis xterni. 4 fEln ExoJ.zf
quarto verTu. Arcam men(am & altaro.In exodo arca iuF
ia eft a domino coponi ex lignis Cethim, & in eius c^cui-
tu corona aurea fabricari.In menfa: itide d: altaris copod
tione: pergyrum iuftitdominus coronam auream arcu*
poni. Quod deinde ab ipfo artifice diuino deledhiadid
opus conciendum accito:completum fuifle defcribitur. Exa.37
Infuper in libro tertio R.egu dicitur Salomon fecifTe^ma*
re fufile decem cubitoru d labio vfque ad labium, rotun-
dum in circuitu, &(colptura fubter labium circuibat il-
Iud:decem cubitis ambiens mare. Hxc autem quatuor o-
pera materialta,coronis au (ciilpturis circundata: fignifi-
cabant ChrilH caput in circuitu fpinis circunfpiciendum,-
fptnea^ue corona per gyrum circundandum, quonia ip*
fe eflarca noui teflamenti my(Hca:contin^ns in fe diulna:
snaieflatis (ecretum, velamine carnis obteftum.Ipfe itide
efl menfa ilb propofitionit:in qua collocatur panis vitx,
iacratifsimumque eius corpus ingiter coram domino.De py^|
qua menfa loquitur propheta in pfalmo. ParafHincon* ^
rpe£bi meo menfam aduerfus eos qui tribulant mc. £fl
etiam Chriflus altare fpirituale, tn quo o£Fsruntur no-
flra vota & preces: quoniam per ipfum ideo acceptan-
tur. Denique idem e(l mare atneum facerdotum: in quo
abluuntur ab inquinamentis, quoniam fons eftmifericoc
dia; copiofus,immd immenfti gratiae pelagustinquo pec-
cata noflra abilergiiturdc diluuntur. Apud dominum e*
nim mifericordia:& copiofa apud eum redemptio.
5 CL In quinto verfii.Sponfum ferto coronatum. Apud
Bfaia Chrifhis fpiritus domini vn£tus:dicere perhibetur. ■''***
Induit me dominus veflimcto faIutis,&indumctoiuflitix
circudidit meiquafsfponruih decoratum corona, & quaft
jfpotifam ornatam monilibus fiiis. Vbifeipfum nomioat
uoiifum decore coronae adornatum : protfignificansip*
nus facra; coronae rpinezfacramentum. Praeterea Sa*
lomon in cantico caniicoru ait ad animas fideles fponfie C40.3
pedifTeqtias. Egredimini filix Syo & videte rege Salomo
&cindiadcmate:quo coronauit illu mater fuaidiedefpo
iationis
EXPO. JIO
uain rationefP » quoniam eos demAm vigores coronabit
tn caelis. Denique eft praemium eorundem: quoniam eft
ipforum merces copiofa in regno caelorum , quemadmo-
dum dixit Abrabf.Ego proteaor tuusfum:& merces tua
magnanimis. Accommodatior autem huius carminis ef- Grue.ij’
fet iermoiii geminata coniunAione ita legeretur, (brs,&
corona, & praemium , quoniam non folet coniun^io illa
inter primum & fecuduro copulatum poni:niii etiam col-
locetur inter fecundum & tertiurotfi affuerit.
2 CE In fecundo verfu. Tuos coronet aurea. Adie£liuu
illud,in ablatiuo cafu collocari imelligatun & corona fpi
nea in nominatiuo, rt fenfus iit, tuum fertum (pineum in
terris tuo capiti impo(itum:aureo nos diademate coronet
in caelis. Suirolit enim Chriftus hic pro nobis fpineam co
ronam.vt aure^ coronae decore nos exornaret in regno
caeleffi. In tertio autem verfu corona domini fpinea dici-
tur myffica:quia iignificabat regnum & dominatu Chri-
(ti in ludaeos & omnes fideles, quanuis id non intelligen-
tes milites:per ludibrlu ipfbm appellarint regem ludaeo-
rum. Coronae autem Alneae patrocinium ful^tu eft ab
iis: ad quos delatum eft hoc (aerum pignus, cuius prtefi-
dio& munimine tuti redduntur ab hoftium in Altibus :& •
prote£lione firmantur. Demilni vox melica dicitur vox
narmonica,nam melos vndeid deducitur adieftiuu:coa-
centum & melodiaro (ignac.
4 CC In quarto verfu. Noftra conferuat regio Incita
Gallorum regio &prae(ertim florcntifsiroa vrbs Parilieit
(isrhunc facra: coronae fpinec thefaurum conferuat in re-
io illius palacio reconditum.Inftante autem iudicio ex-
firemo, Chriftus hocrefumetdepo(itum,humana:^ue cti
ilodiae comroiffum : quoniam (icut cum cruce,clauis,f)a'«
gellis & aliis fuae pafsionis inftgnib* apparebit in iudicio,
ita & curo fpinea corona angelico roinifterio deferenda.
Qn^are vt ipfa corona exhibeatur coram omnium confpe
dIjbus:repeteturiChrifto, & ab eo loco vbirepofita eft
accipietur. In quinto vero verfu Chriftus in huius mun-
di ftadio dicitur nos coronare tanto diademate, coronc
icilicet (pine^, quoniam nos exornat & nobilitat eo bene-
£cioiVt repolitum apud nos habeamus ta preciofum the-
laurum, «onta^u facratifumi capitis fui confccraium , &
precio(<>
s«* HYMNORVM
preclofb Tua (aoguine fan£H6catum, quo tam ampTo ra^T
roque donario multis^ue negato populis: quodammodo ‘
coronarl.acinHgniri videmur.
DE EADEM SV
X ronx fpinea;:
JEtcrn£ rex 4ti[~
fime
Reddens coroMs
perditds:
Dd coronx fan^im<c
LeOtdes proferre debitdS,
i CorofM CbrijH capi-
tis:
Membra coronat hodie.
Honoribus exhibitis:
Concrepet uox Ictitia.
3 Sertum fignat uiHo-
riam:
Qua Chrifbis mortem ex-
pulit.
Spin£^ojhram miferiam:
CEPTIONE CO- ;
lius h3rmnus.
Qua caput nofhitfufhlit
4 vHa coronam reperit
Corona mortis anxue.
Quo mors foluta deperit:
Datur triumphus gratue. ? ■
5 Tu fru^us trium fe-
minum. -
lefu corona uirginum. ^
Corona continentium:
Comugatorum pramium.
S Qui tanto diademate
Nos coronat in ftadio:
Cum utriufque pneumate
Sitlauspatri cum filio. .
r ' •
.Amas. j
. Prefens hymnus, & in carminis iplius modulatione
&*roateriz pertra£btide:pr{ccdcti hymno perfimilis eft,
habet enim formam & fpeciem carminis iarobici:quanuit
eius exaftam legem non obferuct, fed potius confonatiae
carminum eiufdem verfus in exitu (yliabarum conformi •«
tatem.Pcrtradfat etiam coronz fpinez domini laudes ac ^
przconia:quid my(Hcz illa iigneta daperiens,& quacuift •
nobis beneficium cotulerit ztcrnz (cilicetcoronzln cae-
lis confecutionem.
I €E ANNOTATIONIS. In primo Terfu.R.eddens
coronas perditas. Per lapfum primorum parentum, per-
ditz (iint quamplurimx coronziquas affecuti fuiflent ho
mines (i perftinflet Adam in fuam innocentia, quoniam
ad eas peruenifTent finito huius vit^ curriculo:quas tamc
per przuaricationem protoplaflorum & inde Tequentem
propriatis
EXPO.
propriam ip£brum colpam perdiderunt.Eas autem coro-
nas Chriftos nobis reddidit: quoniam perpaGionem fui
Ainortem reclufit nobis ianuaparadi/i>adicumqueprc-
ftititad percipiendam atem^glori^ coronam phas amif*
iam. a C In fecundo vcrfu. Corona ChriHi capitis.ld
per appofuionem intelligendum eftinon feiund^ionc, yt
hic habetur renfus,qu6d corona fpinea Chrifti qui eft ca
put noilrum.hodie coronat membra,fiue noHpfoSyqui fu
snus inuici membra in corpore my ftico,vt hoc modo ca-
put ad membra aptam habeat concinnitatemrquae non ica
cluccrtt nec c£fcf,(^nfpicua, fi caput Chrifti imellfgere-
mushoc in loco cdrporaIiter:qu6d (pinis fuit confixqm.
San^ Chriftuscft caput noftrum : quoniam ipfum dedit Ephe.i
deos caput fuper omnem ecclefiaro,& ipfc eft caput cor- QoUf.i
pomecclefiatjVtait Paulus. Corona autc domini fpinea:
diciiiSr hodie membra coronare:quoniam eiuspratientia
& (blennitasimagno nos afticit honore, & nouo beneficio
adornat, quetnadmodum in fine prscedentis hymni diftu
eft fecundum eandem fententiam : quod tanto diademate
coronx fcilicet fpinea:, Chriftus nos coronat in ftadio.
3 CE In tertio verfb. Sertum fignatviftoriam. Explica-
tor hoc loco royftica fignifteatio c^onx fpinea: domini,
i^undura qua, corona defienat vidioriam: qua de morte
Chriftus triurophauit,qubdvi£iores,apud antiquos: co-
rona folebant adornari in fignura viAoriz. Idcirco (ancti
in regno cadorum mundo triumphato gloriofi *. vifi funt
geftare coronas in capitibus eorum. Spina: vero quibus Ap0e,j
coronatus eft Chriftus defignant humana: conditionis mi Qet3t/t
ieria,quam Chriftus qui caput eft noftrum pertulit in prj
fentis vitjc incolatu, quoniam inter cattera miferix noftr^
incommoda hoc ipli Adx d domino eft infli^m ; quod
cum operaretur terra, produceret illi fpinas & tribulos.
Itaque in argumentum noftrx miferix^ Chriftorolera-
tx:caput eius fpinis eft conhxum. 4 CE In quarto verfu.
Vitx coronam reperit.Morris anxix corona, fuit ipfa co-
rona fpineatquam tepore mortis & pafsionis fux amariO
fiffl^ Cnriftus pertulit,immd qux cum cieris illi infligis
tormentis mortem demiim intulit. Illa autem attulit no-
bis coronam vitx:quoniam promeruit nobis & cdtulit vi
perpetux in cxlis han‘editatem ac confortium. Ipfa
naaquo
>1
14«
r /E X p O. •
{ summuvn fine tenet fine ^ -
‘ 3 Qtiieuirgopeperit,uirgo^perm<met
teifeuit propriis uberibus deum:
Portantentqae gerebat
Vbm prona trementibus.
4 Farlix multiplici laude puerpera:
jRegis porta fui claufa perenniter.
JUdundi flella fluentis:
Floris uirgula regia.
j Te nunc fuppliciter fan^a theotocos
Megis perpetui fponfaq^ pofeimus:
VtnosfempcTyUbiquc
•Miti munere protegds.
6 Santlis obtineds uirgo precatibus
Pacis prafidiwm dulce diutina:
Nobis atque beati ,
Regm dona perennia.
7 Prafla fumme pater, patris cr unice:
^mbonmqifimulfj^iritus annue.
Qui regnas deus unus:
Omni tempore feculi. Arnen.
/t;;-
• f
'i '
» • « s
11 - '
• VlfJ b ‘>4
/oil '
1. .
• «« m •
l Ti.
'4
Prttfcns fiymnus,tricofos eft atque trifonnistqodcrf
iikvnoquoque verfu tria carminuna genera c6ple£latur.
eft & tetraftopho$:quonlatn poft quatuor carmina ad pri
num genus completo iam verfu reuertitur.Coftat enim
quifque verfuum ex duobus primis carminibus afclepia*
dxis,tertio autem pherecratio(quod daftylicu cft trime*
trum:conftans ex primo pede ipondeo, fecundo dadlylo,
& tertio fpondeo vel trochato) quarto vero carmine gli-
conico. N5 tamen vbique feruatur rc£la huius carminis
lex. Na in primi verfus ^cundo carmine, loco primi cbo
riabi ponitur ionicus maior:c5(lans ex duabus primis fyl
labis longis & reliquis duabus, breuib* cu /ecuda fylla^
diAionis ecclefia : fit ldga:eo quod apud Graecos perjf^
^ribicur, quae apud, Latinos femper in e longum conuer^
' V tieor:
' EXPO. ■ 34J
itentfmqaeTniaeriareranduindiuinifatisfflaleftate. At
quoniam ip&ydeitatis filij fui haud ^ubic^erat confcia: c«
humilita(e,treneratione«& tArmore illum in annis infan*
tilibus,& cotreftabat & brachiis geftabat,non immemor
le illum geftare:qui totum hunc mudum immenfa virtute
gubernat, idcirco prona ilue inclinata & humilis, eum hic
geflalTe dicitor vinis tremctibus:ob veneration6,digniu
te,& reuerentia eius qui portabatur. 4 f[ In quarto ver
lIi. Floris virgula regia. Alludit illa lentctia ad illud Eiaie.
oraculum tiiepius ante addu^um. Egredietur virga de ra
dicelelTct&fiosderadice eius afcendct.Vbi nomine vir £y<t
f,ar, facratiisima virgo: & nomine floris^ dominus nofler
efus ChrilKisaccipiedus ell. Itaque hic virgula regia di»
cituf femper fanfla virgo: quia ex regali ptogenie &xdr-
.ta refulget, & de Ilirpe pauid nata. Virgula inqoS florisr
quonia ex ea flos ille fuauifsimus prodiit, cuius odore bo
no totus raundus:ad vitam reuocaius ell. 5 fE I n quinto
verfu.Tenucfuppliciter fanda theotocosjid nomen gre
cum:idem fignincat latine quod deu parient, vel dei geni
trjz,fiue deipara. Quod quidc epithetum : illi merito' dfc
verdab ecclefia catholica attributu ell,prtmu in tertio c$
cilio vniuerfali,atque inter quatuor primas facroiandas
patrum cociones tenlo loco celebrato apud £pheiiu,fub
Celedino primo, fiimmo pontiBce,& Theodono iuniore
Komanoru impetratore: in concefTu ac coctu ducetorotn
patrum,circa annum domini quadringemefimum viceit*
mura quartum. In quo damnata ed impi j Nedorij vedN
nia atque blafphemia:adruentis facrolandam virginem
Alariam non dei fed hominis tantummodo fuUTe genitri*
cem,vt aliam perfonam carnis,alia faceret deitatis: Ch'r{
ilumque veru m deum ede negaret. Ad cuius explodenda
Inrrenm decrcuic vnanimi fententia, illa celeberrima (y-
nodus; beata virgo, deinceps theotocos, id ed dei ma-
ter appellaretur. Ide quoque deinde corroboratum ed A
fecunda alTcriionedenuo approbatum temporibus Vigi»
lij fummi pontificis: contra repullulantem ipfius Nedo-
rianas hacreleos per improbos adedatores impietatem,
circa annum domini quingentefiroum A qinquagefimii.
Nempe ea tempedate, Condanttnopoli quinta iynodus
habiu ed contra Theodorum & cius adipulatorcs : qui
Y ij affirma^
HYMNORVM i
a^rmabant beatam virginem, Tolum hominem non etiS
deum & hominem peperiiTe.Qua quidem in fynodo ruz
(bm conftitutum eft au^hore Platina;vt beata virgo, theo
tocos diceretur, quia deum fuo partu nobis acdidilTet.Cae
teritm quanuisea diftio theotocos quatuor habeat (b!is
{yllabasbreue$:qubd in trib* poftremis fyllabis pero par
uum apud Grxcos fcribatur, nccefsitate tamen carminis
ada^us author:hic fecundam eius fyllabam producit.
IN EODEM FESTO ASSVMPTIO-
1 nis: alius hymnus.
OQukm glorifica luce corufcat:
Stirpis Dauidic^ regia proles.
Sublimis refidensuirgo Maria:
Supra ctUgenss atheris omnes,
z Tu cm uirgineo mater honore:
jfngelorm domino pedoris aulam
Sacris uifceribus cafta parafti.
Natus hic deus efl corpore Chrifbts
3 Q«rw eundus uenerans orbis adorat:
• Cm nunc rite genu fleditur omne,
A <{uo nunc petimus te ueniente
Abiedis tenebris gaudia lucis.
4 Hoc largire pater lunuHis omnis.
Natum per proprium flamine facro.
Qui tecum nitida uiuit in athra:
Regnans ac moderans fecula eunda. Arnen,
Praefens hymnus vnico genere carminis componi*
tur:quod eft da^ylicum : tetrametrum , hypercataledU
cum. Dactylicum quidem: d pede dominatu in eo tenen-
te. Tetrametrum,i numero pedum. quoniam fingub car-
mina quatuor continent pedes. Et hypercataleCticuiquo- ‘
niam in medio vnafyllaba fuperecrefeit. Condat enim id
carmen ex petimetri daCtylica heroica,id ed duobus pe-
dibus & medio,carminis heroici, habens primo loco iem-
{ler fpondeum,(ecundo verd dapium: & deinde fyllaba
ongam adieCtam,qu« debet ob ionoritate carminis clau S
derp ^
E X P O- J4J
deredi^onem: 8L vltima eflefyllabaalicuiui diftionis.
Tertio autem loco hoc carmen femper habet dadlylutn;
quarto vero Ipondeum vel trochxum. Laudatur in hoc
hymno facratiftima virgo,qudd regia ftirpexdita, claro
Tirtutum & gratiarum fplcdore Ht mirihcc' adornata, no
(blum cum in terris fa£la e(l det materzfed & nunc in cx
]i5,vbifuper omnes fandorum ordines gloriola relidet.
Porri lacrxalTumptionis iplius gloriam di£Fufius expro*
plimus in opulculo de huius folenniutis celebritate xdi«
. to.idcirco ab illa latius explicanda nunc fuperredendum
. duximus: & ad annotationes pro moretranfeundum.
xCakmotatiomh s.In primo verfu. Stirpis Daul
dicx regia proles. Quoniam id nomen Oauid,d termi*
nalem habet 3t pollrema literam non t,in adieftiuo Da-
nidicus inde formato manere debet litera d in tertia fyl •
laba, quare Dauidicus Icribendum & proferendum ell:
non Dauiticus.R.urlum Latini id nomen (quod apud H«
brxos inflexionem per cafus refugit)declinant ptxruque
more nominis tertif declinationis, & probati authores in
obliquis illius nominis lic inflexi vt Dauidis,Dauida:me
diam illam fyllabam producunt vt Mantuanus in prima
Parthenicx.SicDauida pater tulit:Ezechiafque ManaC>
(ea.SicErofmus Ara genuit: Salmona Naafon. Quare
deriuatum ab eo adiedliuum Dauidicus: lecunda illa fyl*
labam debet habere longam, quod lludioQleruantexa• '^
^ores & terliores latinx lingux authores. Vt matuanus
in eode opere. Cu coetu comitata graui Dauidica virgo:
In patria reduxi flexit vefligia gre^u. Q^od etia li feauo
lo oblerualTet hichymnographus (ecundq carmen primi
Tetius reddidilTet nitidius & aptius, a CE In fecundo ver
Ib. Angelorum domino. Non feruatur hoc in verfu refhi
hoius carminis lex.Nam in prima fede loco fpondeipo*
aitur amphimacrus, pes trifyllabus : vna breue fyllabam
duabus longis Interieftam habens,qui in huiufmodi car«
mine daftylico nunqua pro fpodeo poni folet. At vero li
hoc modo legeretur illud carmen.Cxloru domino pedo
ris aula. Et aptum eflet carmem & grata prolatio ob debi
tumfyllabarum numerum, pedumque fuum : necnon &
lententix integritas atque decetia feruaretunCdlimiliter
in vltimo eiufdc fecundi verfus carmine:contra dadylici
V iij metri
^6 HYMNORVM 1
metri legem ac regulam trochxus pro fpondeo in prima J
/ede collocatur. VerCim illi facild occurreretur vitio: fi co ;
mutato duarum primarum diftionu ordine hoc modo c6 '
texeretur carmen. Hinc natus deus efi corpore Chriftue.
5 CE In tertio verfu. A quo nos petimus te veniente. R.e«
latiuum te,(acro(anfta virginem moftrat: ad quamfolam
in tribus primis verfibus dirigitur Termo. Petimus aut6 in
hac oratione ipCim venire in nofiru Tubfidiutpotifsimuni
in agonia & angufiia mortis, vbi omni humano auxilio
dcftituti :furamopcre dei & glorioff virginis Mariae anjge
lique cuftodis indigebimus prxfidio, ne malignus rapiat
vt leo anima ooflram. 4 CE In quarto verfu. Hoc largi-
re pater luminis omnis. N omine luminis, Tpiritualia oo«
na adeo in creaturas rationales profiuentia.hicreAdin-
telliguniur quemadmodum lacobus ait.Omnedatdoptt
mum & omne donum perfe6ium,de furfum efi : defccaes
h patre luminum. Flame autc hic neutri generis efi idetn
fignificans quod rpiramennuefpiritusianftas,&nomen
verbale efi:tormatum d flo, as. Nam fi maiculinum eilet
nomen: fignificareifaccrdotcm g?tiliuro,vt Romanoru,
qux figmficatio huic loco nequaquam congruit. Deniq;:
cthra difyllabum hic proferendu e(l:vt latis ofiendit ip« ;
Ta carminis ratio, & fignificat fplendorem fiue fulgorem
Ktheris:hic autem pro ipto toto caelo funiiitur.
DE SANCTO STBPHANO:
% rege Kungariae.
.Audent c£li no-
G ua luce:
Tonitrui uoxdu
clangit.
Nouo rege nouo duce
Gedeonis tuha harrhit’
z Per que fratres Uheran
Paganifmicacitate. (tur
Jiungarorim ges Utatur
Ortu prolis mugijlri.
3 Pannoma gratulaturi
ofngelica uox dum fonat.
Decrepitus dux eum Gefa
Dei cepit repromiffa,
4 Inquit naffus athereus,
Su,ptomartyr Stephams:
£tquinafceturStephan^: *
Rexerit CTapo/lolus.
5 Pater credes admiratur y
Pmens mater re rimatur.
Rore
1
EXP O.
347
Rortfimidpcrlullrutur ^ Hiccfi mtUStreXj^r
Orthodoxt jidci* rcBx>r.
5 CrefcurU dom^cnfcunt (^i dum nxit cr rcgnuuit
huixii JJoflis tandem detortura
Cor cogaude,Vox no ccff :t Gentem fuam UBerauit.
Cum tton fi(lat operari i o HicrarchU iam con~
Summus raum artifex. gaudent:
7 - Puer natus Vegetatum C«ni rex regni pradicatum
£t in regem coronatur Reparandam ad ruinam:
Regnum rite guhematur: Saxa quadrauit verbere.
Fides ChrifU dilatatur. ii ^mo patri fit gloria
8 Sydus claret matutirw Natoque fit vidoria:
iXhte folem fert vexillum. ^Amborum cum fpiramine
Per quod fois fulpt lumen Jnfcmpiternafeetda.
JnJJimgaroru mentibus. Arnen.
^Pne&ns hymnus in folo fyllabarum numero conuenit
cn carmine iabico dimetro, habes in vnoquoque carmine
inftar illius, fyllabas.Q^od ii pauciores inueniantuc
forian ob librum mendofum,adiiciendx funt.iin ver6 plu
res quim o£lO) reiecandx , vt ialtem debitus (yllabarum.
numerus hic (eruetur cum hoc metro communis. Nant
pedes nullo modo habet hic hymnus illi generi carminis
congruenteSfCed fine diferimine nunc trochatu nunc pyr-
richium in quauisfede, nunc vero fpondeumin fecunda
liberius admittit. Commemorantur in eo prxeonia
landi Stephani regis Hungariac:cuius vita(vt clarior ha-
beatur totius hymni intelligentia) quoniam vulgata non
eft neque apud omnes cognita ,hoc loco paucis eft per-
ilringenda . Poft Attilam qui primus fuitauthor ingref-
£us Hunnorum in Hungarium, quartus illorum immani-
um populorum ( quos ob feritatem & feuitiam appella-
runt ea tempeftate flagellum Chriftianorum } princeps;
£uit Gey(a,author fecundat ingrcfsionis Hunnorum in
Pannonia: quim dfc deinde vocarunt Hungaria . Is &(i
more illi* barbarat gentis, in fuos efferus eiict & crudelis
V liij io
14« ' HYM-N'0 R V M ' l
in alienos famenvt Cfiriflianos mitis erat ft benignos ^
quanuis adhuc a vera fide alienus foret * gentilis. Vnde
Chnfiianis omnibus regnum Tuum intrare voletibus ho-
fpitalitatcm & bcniuolcntiarn exhibuit, clericis dc mona-
chispoteflatcm fecit fuam pr«fentiam adeundi : quibus
de fide Chrifliana dillerentibut libenter accomnodauic
aurem,* tandem ipfe credidit in Chriftum cum familia-
nbus fuis. & (aero baptifmatis fonte ablutus eft, propo-'
nens apud (e omnes fux ditioni fubie^los etiam aa ortho
doxar fidei confefsionem addocere. Cumque id negocii
animo folicito fecum volutaret tacitus:vidit in fomnls a-
Itantero fibi iuuenem afpe^u decorum(erat autem is:an<
gelus eius cuftos) qui ddeo fe mifium c6tcftans,iufsiti-
pfum omne illa qua angebatur curam animo deponere:
quonu qu« meditabantur per eum non erant omnino co
plcnda,quod manus haberet humano fanguine ih bello
effufo pollutas.Ted per filium fibi diuino munere nalcitu-
rum. Fa£la efi deinde eidem Gcyfie &eiusconiugi altera
reuelatio d beato Stephano protomariyre . qudd filius i-
proru,Stcphanu$ vocari debeat. Qu^l cu natus eflct,d fan
sj^o Adalbertdarchiepilcopo Pragenfi per fummum pon
tificem ad Hungariam miflb, baptifatus cft;& primus ab
incunabulis Chrifiianus rex Hungarorum. Et faftus cft
iofis non folum moderator regni:fed drapoflolus & pr«.
dicator veritatis catholicar, totdmque regnum fuuminte
grdconuertitad Chridom, quare & getis illius patronus
eilprxcipuus: tutelarisc^ue & defenlbr fingularis ac vni»
cqs. Nempe cum vitam ageret, ipfam tutatus cft fedulo
ab infeftis hoftibus, illomm vires armis cdtundendo, aut
precibus ad deum non minus qnim gladio pro fuopopo
Jodimicando,illuiuepacem impetrando. Celebratur au-
tem quotannis dies cius feftus: vicefima die Augufti.Por
rd tranfiuit ex hoc regno temporali ad catleftetanno ver
1 'o^r*!”*** tricefimo o£lauo lupra millefimum,fi;pultut
In Bafilica Albcnfi quam in honore dei genitricis coftru
xerat: vbi multis corufeat miraculis.
€E A nnotationes. In primo verfu. Tonitrui
1 V * • ^ 1« priiiiu venu. 1 onitroi
. vox dum clangit. Clangcrc,eft tuba perlbnare ad ineun-
dura prxlium. Vndeclangor,tub*fonitus. Virgilius.
• lonus armorum, clangorque tubarum. Cum
autem
-I .
■ "
EXPO. 349
autem tonhfufl perftrepit in nubibus fubito fulgore totus >
acren)tcat.ita & in noua huius faii6ii celebritate (cuius
iplendor virtutis minficc' rutilat^ noua laudum refonare
debent prcconia vt in noui regis feOo,innouentur & gau
dia. At verd cum idem verfus fubiungit tn quarto carmi-
ne,Gedeonis tuba barrhitiinfinuat hifloriam facram qu^
in libro ludicumicnbitur de Gedeone. quo modo ipfecu
trecentis viris pugaturus contra M.idiam,netit circuitu ca ^*“*f*w7
Arorum hoAilium,& clangore continuo buccinarum, c6«
firadion^que lagenarum n£lilium & fulgore lampadum,
totum exercitum hoAium proAigauii & in trerpidam
fugam conuertit . ita &hic(an(flus Stephanus tuba fuz
vocis alulocaperfonans, omnem deorum veterum imm6
dzmoniorum cateruam effugauttd phanis Htingariz,&
totam illam regionem deo confecrauit. denique barrhire,
proprium eft elephantorum, qui etiam barrhi ab authori-
DOS nominantur.& cum vocem zdunt,barrhirc dicuntur.
Inde barrhitus, vox elephanti, z dln (ecundo verfu Or
tu prolis & magiAri. N on hic orto legendum eA,vt habet
libn mendofi. N am illud,adie£lh)um eA participium, cuf
deeA nomen fubAantiuum, neque cum genitiuo conAituj
poteA quemadmodum hic ponuntur genitlui ab illo abla
ciuo regendi- Sed Ii ortu legatur,&fententia& oratio e-
ritapta. Prolesautc & magiAer,& beatus Stephanus, qui
nunc celebraiur?proles inquam Hungarorum «quoniam
€x ipA^riundus & exortus eA. MagiAer verd, quoniam
lUonirfiin ChriAi fide inAitutor ac doflor. ) Q In tertio
verTu.Decrepitusduxcum Gefa. Licet in oratione foluta
vox illa Gpfa trifyllaba fcribaturac proferatur, interie*
da y Graeca inter duas lyllabas in hoc tamen loco & car-
mine,abieda y,proferri debet difyllaba, vtnon exceda-
turnomerus fyllabarum cuique carmini debitus. Nequ^
enim trifyllabam admitteret ipfa carminis Arudura.
4 CEIn quano verfu. Rex erit & apoAohis . Grzcum eA
id nomen apoAolus.fignificans idem quod miffus . Q^o-
quidem nomine infigniti funt & nucupati H domino,prf -
(erttm illi duodecim abeoelediiS mifsiad annuntiatio-
nem euangelij in omnem terram. Secundo tamen loco
poA pos,fandi viri in diucrfas regiones diuina dirpenfa-
donemilsivt illis primum euagelizarcnt my Aer ia fidei,
- dicantur
$<o
H YMN O R V M
dicuntur etiam illorum populorum quibus annundarunt
eloquia dei.apoftoll.Sic enim facratUTimus pater Diony-
£us Are*pagita;Galliarum dicitur apoftolus,& fanftus
Ftrminus: AmbiaDcnfium.ita & beatus iftc Stcphanus; rc-
dicitur Hungarorumapoftolus.
f C In fextovcrfu.Cum non fiftat operari. Simple* pro
compofito hic intelligatur fumptum:fcilicct fiftat pro de-
pilat quod fepe vfu venit:vt ponerepro deponere, mitte-
re pro dimittere , Sc legere pro eligere plerunque aed-
pitur.
Solcnni replet gaudio. £t charitate feruidus.
% De regno terr£ uehitur Omni petenti largiens:
S €Eln o£iauo verfu. Ante folem fert Texillu . Id di^m
putetur, quoniam lucifer vt (olaris ortus pratnunciusran-
te folem exoritur:& eam ob rem : ante folis lucem didtur
quafifignum & vexillum ferre. Ita & ip(e Stephanus cx ,
ortus e(i,vt lumen Chridi ( qui ed fol iuditiac ) luceret in
cordibus Hungarorum.
lo <E In decimo verfu. Hierarchiz lam congaudent. St
gaudium ed angelis fuper vno peccatore poenitentiam a«
gente: quanto magis fuper totius vnius populi i ritu gen-
tilitio ad Chridum conuerdone i Itaque cscledes hierar.
chix & angelici fpiritus hic congratulati fuilTe dicunturs
cum beatus Stephanus Hungariz rex inditutused. Qjn
adindaurandum ruinam & laplum Hungarorum d fideT&
xea eorum corda in quadrum di(pofuit,& virtuti exerceix
df adaptauit crebra prxdicationis inculca tioneiquad mal
leo a(Tidu(? feriente & excidente d cordibus , eorum quod
inutile vifum ed,quemadmodum zdiBci) ruinam repara-
turustiaxa in quadratam redigit figuram alTiduo verbero
celtis aut rcalpri,tollentis quM in eis fuperduum ed.
CEd I s A N C T o L V DO V I C o:
X rege Francorum.
tAitde mater eccle- M regni caU folium
G fia Cuius vita dinofeituT
Nou£ laudis proco- Forma uirtutum omnium^
nio: 3 Fide purus , fpe pati*
Q«dm Ludouici gloria ens.
Pius;
E
PiuS,puiicUS,prouiiu5.
4 Frdus,furor,uiolenti4
Adegantitr i fuhditis
Sigaa corufcMt uctrU:
Vhtutum cius meritis.
f Pro corona iujlUU
lam coronatus gloria:
Nofirx memor mife-
P O. jyi
rix
CxU procuret prmia.
6 Trino deo ty fimplicii
LausJyonorj uirtus, glo--
ria.
Qm nos regis mirifici
■Coronet per fuffragiaJ
.Arnen.
Q[Hymnus ide fommin gerit carminis iambici dimetri,
ob certum (yllabarum numerum in vnoquoque eius car<
mine itfuatumiqui etiam debetur Illi generi metri . Eius
tamen pedes non habet legitimd difpofitos ,nam locoia»
bi inieranda redenuncfpondeum habet,nunc trocheum
alijs etiam in locis plerumque trocheum admittit pro
ipondeo aut iambo. Veriim alterna ciurdem verfus carmi
na vt primum & tertium inter fe , (imiliter fecundum &
quartum adinuicem mutuum habent refponfum in de(l«
nentia & eititu ryllabarum:ftudiof<^ loco legis metricf ob«
iematum.Incitaturineo tota Bdeliu c6cio:ad celebranda
fanf^lTimi ludouici regis Francorum fefta, cuius egregiq
virtutes & preclara opera in regum Gallorum annalibus
atque hiilorijs amplilTimd referuntur :& ex illis funtre-
Suirenda.Tt iuperuacuum fere yideri poiTitiilla latius ibi
em explicata nic repetere.
1 Ca NMOTATioMHs. In primo verfu. Quam
Ludouici gloria.Id nomen Ludouicus,yBtatius atque vul
garius in lingua Latina ita profertur & feribitur : per u
Icilidet vocalem in prima fyllaba. Illam tamen iirpius alij
in o commutant:dicentes Lodouicus,quddduzillnvoca*
les o & u, magnam adinuicem cognatiocem & germanita
texn habeantiquantom ad id quod vna in alterare Brpiut
cranfit &ediuer(b.Vt ludocus dicunt Latini: vel lodoc*.
lucundus pro locundus : aduleicens pro adotefeens. Id
pland facit Mantuanas in vita fan£Ii Ludouici Morbioli :
cum ait. Nomen erat facro du^um Ludouicus ab amne.
Myftica
.■tr'
HYMNO RVM
My(hc2catn tenerum diluit vnda caput. Neque de(uni'
tertij^qui vt leniorem faciat prolationem &gratiorem au
ribus.-auferuntuconfonantem i tertia fyllaba dicunt
praciertim in carmine, Lodoicus.Vehim Hue Ludouicusdi
xeris,(iae Lodouicus:Aue Lodolcustnomina quidem (uot
plura, res tamc eadem.
3 CIn tertio verfu. Fide purus, fpep*atiens.Hic tretlll^
Tirtutes prxcipua:,quz hominem decent ad deumtattribu
untur fan£filTimo LudouicOyCum proprijs & admodum
aptis epithetis. Nempe 6dei puritas accommodatur: qudd
fynczra eiTe debeat, & omnem aduerCiri fuperditioDem
atque vanitatem. Vnde in a£lis apodolorum dicit beatus
Petrus. Fide purificans corda eorum. Spes autem congru-
enter patiens diciturqudd expeilatione ccledium bono
rum inducat hominem adferenda ^quo animo adueria ha
ius vitz. Idcirco apodoluspatientizannexuitipem :cuna
ita feribit ad Komanps.Sed & gloriamur in tribulationi-
bus:fcientes quod tribulatio patientiam operatur,patien-
tia autem probationem, probatio vero fpem, (pes aute nora
^ confundit. Rurfum in eadem epiilola alio loco. Si autena
Hom.i2. luod non videmus fperamustper patientiam expeflana*.
Charitati verbferuorconuenienter aferibitur; nam ignis
/ eft fpiritualis diffufus in cordibus nodris per fpiritum (ara
&ura,qui datus ed nobis. Vnde & fpiritu feruentes nos iu
bet ede apodolusJn eodem verfu.Omni petenti largiens.
Inter extera virtutum diarum dudia atque exercitia, lar-
K«i(s4.5.
Kom.8.
Vfdl.tiJ,
txcl.lU
gitatemin pauperes & munificentiam in egenos exercuit
hic rex claridimus.vt de eo vere dicatur illud verbu p(aU
4
i
i
- , -i-
roi.Difpcrfit dedit pauperibus:iuditiaeiusmanet iniecb«
Ium feculi,& quod eleemoiynas illius enarrabit omnis ec .
defla (anftorum.Vt raros admodum inuenias fanfiiutis
titulo confpicuos czledes incolas : qui ipfum liberalitate
& efiPufa eleemofynarum erogatione aut zquauerint aut
iiiperauerint.Et quoniam intimis (ynczrz charitatis vi«
fceribus mifericors fuit:cert(? nunc mifericordiam (eenn^ ^
duro Chridi promifTum confecutus ed.
.V'' 4 C In quarto verfu. Relegantur a fubditis.Rcleganturs
dimantur,expelluntur& abiiciuntur. Fuit enim ipfelan-
Ludouicus,feruantidimus zqui:& regius iuilitiz ia •'
teUei|
V .
1 -
EXPO. 3j5
tellet^quotiei per ociam licuit fibi^conicen^cnt tribanal:
& paoperoiD, viduarum ,pupiUorum(^ue caufas audiens
ac breuiter expediens. Curauit item adroioidratores iuHi
tise in toto Hio regno conditui viros fapientes& timentes
deomtin quibus elTet veritas & qui odio haberent auarU
tiam,vt in Exodo legitur letro (uggeitiiTe Moyfi genero
fuo. Diligenter iteniple rex amator iu(litiae:perfcrutaba<
tur moret Sc a£la eorum qui magidratum tn ferendis iu-
didis gerebanqan fuo quifque( vt par erat)fangeretur of
fido,quare nullus fraudi, rapinae, concudloni pauperum,
ft violentia: apud fubditot eius tunc erat locus. Sunt &
duo alij omnino eiufdem formae & generis hymni :de eo-
dem fan^UlTimo rege componii,dilucidi tamen fatis & a-
perti:vi expodtione non videantur egere.Quos quoniam
elegantes Umt,& ad celebriorem facientes eius commen-
dationem hic contifiu6 fubiunxi.
a SANCTO LVDovico:
alius hymnus. *’
Noua regis praeconia * roorbos,pedes, pericula
(blenni digna cantico fuit fugando precibus,
deuota promat Francia: 4 O quim dulce (peAaculu
citu plaudes angelico. in Ludouico cerneret:
K.egts huius religio qui virtutis fignaculum
& afpeftus gratiiTimus eius vultum inlbiceret.
modrabatiqddepr^mio 5 Naro vult* eius claritas *
eius gudaret animus. nunqua in terra corruit
Mondrat quoq; miracula necaffe£his benignitas
quiius (it in caeledibus : deo praefente caruic.
([De eodemtalius hymnus.
Hymnum nouae laetitiae vitam inuenit moriens
regicanamus omnium: tali foelix certamine,
qui fanflo regi Franciae 4Nam(icin vita viguit:
noui dat regni folium
I.udouicus ex nomine
Lucis dator exprimitur:
& cudos in certamine
praefentis vitx ponitur.
Crucis hodes concutiens
coocuflus xgritudine:
vt patiendo vinceret.
& hoc in mone meruit:
vt moriendo viueret.
Viuit ergo foelicitcr
rex Francoru in gloria :
que Chrid* ftnguUriter
fuarepleuU gratia.
^ DE
CDB SAMCTO AVGVSTINOi
PrccM nojhrds
fufcipe:
JEt per eas conditori
hJos placare fatage.
Mquerege tum gregem
Summum decus prafu»
Ium.
Dulcem panan ca«/i-
cis,
Et propinas potum uiu '
Depfalmorumnc^Ure. ^ '
4 7^ de tata clerico^ ; r
rum
Sanatam feribis reguUm,
Q^am qui amat cr fequun
tur:
2 ^Amatorem ptdipertaz Viam tenent regiam.
tis ^ Atque tuo fando dudu
T e collaudant pauperes : Hedeunt ad patriam,
tAffertorem ueritatis ^ JRegi regum falus^ui- ■'«
Amant ueriiudices. ta: J
Frangis nobis fauummel- J^ecuscr imperium. j
lis‘. Trinitati laus c^onor A
De feripturis differens. Sit per omne fceulum. i
3 Qm obfcura prius erat Qui confortes nos aferibat i
A^obis plana faciens: Supernorum ciuium. ~ •
Tu de uerbis conditoris Arnen.
CEHymnusifle, trochaicus e(l:alcmanio metro & euripi-
dio alternatiin intermixtis compofitus, (icut hymnus ille '
prius explicatus.Corde natus ex paremisrante mundi ex-
ordium, VerClm non ita accuratam feruac legitimoru p,.*
dum fuis in locis conditutionemteum loco tiochxinunc
fpondeuminunc pyrrhichium^ nunc iambum recipiac.
In eo ad beatum Auguftinumiupplex jiabetur fidelis po
puIioratio:vt nobis apud deum patronus fit ftadiator. .
£ximix itidem illius virtutes:paupcrtas ipiritiis, fyneseri-
tas veritatis catholice, diligentia interpretandi feripturax
iacras«&con(^ptioregu1emdna(licz:deinde celebratur.
Que omnia latius innotefeunt cum ceteris hic no expreC-
fis cius preconi)s,cxvitaeiurdem:quam confcripfit virve
nerabilis Poflidonius.epifcopus Calamenfisyqui quadra-
ginta ferd annos cu ipfo beato Auguftino conueriat*e(l &
snagna
E X P O.
magna eidem familiaritate quotidianaque coniuetadine
coniun£his>Et quoniam illa facile i quouis haberi poteif,
iampridem in lucem emina,non opus eft ipiam hic recen-
fere,ne afhim agere videamur autfuperuacuo labore oc«
cupari.
X CTa HKOTATioM ES. Inprimo verfu. Nos placare
iatage. Satago fecui^a fyllaba correpta : ex aduerbio & a<
go componitur, facit praeteritum fategizfupinum verb la«
ta^m.Signihcatquenunc anxium &folicltum eiTe,geni
tidom^ue pofcit.Terentius.Is fuarum rerum fatagit.Ndc
fefHnare &diligentem elTe. Plautus. Nunc fatagit :addu>
dtdomum.Denique interdum eniti Hgnat & laborare ,vc
inhocloco:& inhyronoruperius explicato defan^o Pan
lo,& mente polum nos transferre fatage : id eil Aude &
conare.
a CE In fecundo verfu. Amatorem paupertatis. Euangelt^
carpaupenatis atque fpontanez beati AuguAini: teAimo-
nium perhibet PoA'idonius in vita ipAus dicens, qudd fa<
dus presbyter mona Aerium intra ecclefiammoxinAitu-
it:& cum dei (emis viuerecatpiffecandum modum & re-
gulam fub(an£HsapoAolis conAitutam, maxime vtnemo
quicquam proprium in illa focietate haberettfed e Aent eis
omnia coromnnia,&dlAribuereturvntcuique prout cui-
que opus erat, quod iam tpfe prior fecerattdum de tranf-
marinis ad fua remeaAet.Qimd A ampHus expetitur pan-
penatis ipAus argqmentum audiatur rurfum PoAidonius
deeoIcribens.TeAamentum autem nullum fecir quia vn
defaceretfpauper ChriAi non habuit.In eodem verfu. De
icripturis diAcrens. Singularis in beato Augu Aino fuit di-
ligentia conArribedi libros ad explanationem diuinorum
eloquiorum:vt his verbis teAatur poAidonius. Tanta au-
tem ab eodem didata ac sedita funt , tantaque in eccleAa
dilputata,excerpta atque emedata: vel aduerAis diuerfbs
haereticos conferipta, vel ex canonicis libris expoAta ad
sftliAcationem iandforum eccleAae Aliorum : vt ea omnia
vix quifquam Audioforum noAe ac perlegere fufficiat.
/ Dicitur autem hic Augu Ainus de fcripturtsdiAerens, no-
bis fauum mellis frangere:propter admirabilem fui elo-
qui) Giauitatem & Aermonis dulcedinem, quam in fnit ope
libus babetynccnon & propter iacrorum eloquioru dulco
H Y M N O R V M
P/4/.nt.
£ccl.i$.
remrde qoibof dicit pGlmus . Qnam dulcia faucibus i&eifiA
eloquia tua:fupermc] on meo. Et alin in Ioco:iudictadd« I
mini dulciora dicuniur fuper me) & fauum- *
J Cln (crtioverfu. Tu de verbis conditoris. Quoniam. '
non in ibio pane viinthomo:fed& inomni verbo quod
procedit de ore dei Et de ift'o pane, potuque fpiritualidU <
cit £cclel)a(^icus:qu6d dominus cibauit virum iufhjmdb
timentem deum pane vita & intelle^us,& aqua (apienti^
(alutaris potabit eum. De pfalmorum autem nefVar^ hic
przfertim fit mentio : quoniam in pfalmos omnes beatus
Auguffin”copiofam & luculentam elaborauit expofitio*
nemjCuiusfententias breuibus conftrinxit. CalTiodorus:
infua elucubratione admodum przclara fuper pfal te*
rium.
CIn quarto verfu.Tude vita clericorum. Regula illa
I
i beato Augu(Hnocon(liiuta:infcribitur de communi vita
clericorum cuius initium efl.Ante omnia fratres charUTt.
mi diligatur deus, deinde proximus:quia ida przcepta (ut
principaliter nobis data. deinde eximius pater Hu
go de fanato Vi^ore.eam profelTus:breui & facili expia.
natione elucidauit. At vero clerici dicuntur; non ( yt vuUl
'3
>ari$ eft multorum fententiajfcolaflici aut erudm>vel Ru>'
lio literarum addi£li,red qui eccicfiadico ordini fe man- J
ciparunt,& iam facris initiati fnnt aut propemodum vt ini ^
tienturdifponti, atque ad id deflinati. Cleros enimiLatine
fors dicitur, Huefone ele£fus. Inde clericus : fori i tus dici
potefl & in domini fonem aicitus.qni fcilicet ecclefiailic^
vitzinflitutum ampleffnur.Hteronymus ad Nepotianu.
Propterea vocantur clericici, quia de forte fnnt domini :
Vel quia dominus ipfe, fors id efi pars clericorum ■'
quia vel ipiepars domini eft.,vel dominum partem habet:
talem fe exhibere debet, vt & ipfe pofTideat dominum &
iple pofTideatur d domino. I n eodem verfu • Viam tenenc
regiam. Via regia hic dicitur refta mand.itorum dei femi
ta,quz ducit ad vitam. non declinando ad dqxteram aut
finiflramper abrupta autdeuia vitiorum. Dicitur enim e« ^
nim in rebus corpor^ibu» via regia, quz publica efl A: '
trita regionis via:per quam conflitutum eft confuetum ^
viatores ipfos progredi debere, vt in libro Nruroeri capite
vicefimoprimo dixerunt iiiij illrael ad Seoniegem Amorgi
, . reorum.
^XPO. „
i«orum.Via regJa gradiemuhdonec franftamus terminos
cuds.Qu(>d &in procedente eiutdem libricapite ad rege
£dom his dixerant verbis. Gradiemur via publicainecad
dexteram nec ad iiniftram declinantes, donec tranfeamus
terminos tuos.Etrurfum eodem loco.Per tritam gradie-
mur viam. Itaque d lenfibili via & materiali ad fpirituale
& myfhcam hic apta eft tranilatio.
I €[DB sancto MICHAIX.B
archangclo.
fandorum decus angelorum
f dedor humani generis c author:
\^^Nohis aternum tribue benignus
'^candere cslum.
% jfngelum pacis Aiichael ad iflam
C^litus mitte rogitamus aulam,
l^ohis utaebro uemente crefeant
J^ofperacunda.
3 ^Artgehis fortis Gabrid.uthollem
Pellat antiquumTUolitet ah alto,
j^apius templum ueniens ad ifiud
J^o/lrimifertus.
'4. .Angelum nobis medicum falutis:
JldUte de calis RapbaeUut omnes
5tf«et agrotos,pariterqi nofhros
"Dirigat adus.
5 Hinc dei npjhri gemtrix Maria^
'Potus c nobis chorus angeloruni ,
Semper aftjtantifimul cr beata
Concio tota.
C Prafkt hoc nobis datas beata
Patris a c nati^pariterq; fandi
Spiritus: cuius reboat in omni
Glcriamundo.tAmen.
Carminis fapphici forma non omnino ad vngae lerua*
tur inliochymno.Nam interdum loco trochoi in primaf
X. fedi»
I
EXPO. 31^
qtie felle illius pifds impoitto oculis Thobiss fenioris vi«
ium fexennio illi adeptum reRituilTe.
3 CE In quinto verfu/Et beata concio tota. Concio, onis :
aliquando locum fuggedum^uengnificatyvnde ad popu>
Ium verba Eunt,aliquando verdiplam populi multitudi-
nem,conuocatam ad audiendum concionantem. Denique
interdum Ipfam orationem fignat: qua* habeturad popu-
Ium.Indeconcionari:e(i ad populum orationem habere,
d^concionator.qui publicam habet orationem. Cztenum
ratione lecundf acceptionis,omnis congregatio,ccEtus et
concefliis multitudinis, nomine concionis fignificatur , vl
hic omnis (ancorum chorus :concio dicitur.
CDE SANCTO MICHAELE:
X alius hymnus.
TIhi Chrijle fplendor 3 QH<> cujjodi ^octd pefle
patris Rex Chrifie piifiime
Vita^uirtus cordius Omne nefas inimici:
Jn confpeRu angelorum
Votis uocepfaUimus.
^Uermmtes concrepando
Melos damus uocibus.
% Collaudamus uenerStes
Omnes cali milites.
Sei pracipue primatem
Calenis exercitus
Michaelemtin uWtute
Conterentem zuhulon.
Mundo corde CT corpore
Paradifo redde tuo
Nos fola clementia,
4 Gloriam patri melodis
jRejonemus uocibus:
Gloriam Chrifto cana-
muSy
Gloriam paraclito.
Qui deus trinus ^unut
£xtat ante fecula. Arnen* .
fl!Hic hymnus carmine alcmanio ac euripidio trochaico
Gommtxtus,a1ternationem vtriufque (eruat:in vnoquoq;
TCrlu fex habens carmina , quorum primum , tenium &
quintum:eiu(Hem funt formx, fecundum itidem quartum
&fexturo:inter (e mutuum habent refponfum. Non taro6
lemper aptd collocantur hic pedes: vt deberent. Nam loco
frocniri nunc fpondeus admittitur hofpes nunc iambn»
X i^ nuno
,,o«»^i:feroa.K^^^^^ fc.
ucritdoniinus.qu s facundum iniqui- L«f4.i7.
oinaum peccau noftra taciat n , ,
atct nolb^s retribuat no :dicerc
SI cuofccerimos omma q^ ‘ debuimus
debemos* vcr<?.ftruiinuti^
e«:fcarous,quia igi przcepta fSnt vt de- t,>. j.
modum immdrcrdnu , ... rg(|-,o„c dicamus cum
buimujfeciroutJltaque ^Lyjiuftitix qu* fecimus
beato Paulo.qubd nop ®* °P®"t.rif.ordiam^ &luos
nostfcd (ij &in fola mifcricordia dei
nos faciet m regno fuo noftroru unqua
fperemus laluaritneque fiducix operum noitroru q
baculo arundineo ^s melodis.Nomen U-
4 Cinquarto verfu.Glorlamp jj^^^jy^nj^^oomlna-
1admelodU»hictrifyUabi^ > eftvo-
tiuo melodos, a, um,dcduftum. ig„tur:& ineptus
cibus.Nam fi melodus tetra y —.-u. Significat au*
erit (eofus & nimius fy llabarum harmonicus: for
GcHr.-o.f-
mulos:
\ea£(emperuirgims
^locatus fanatis precibus.
Beata <Juo<jue agmina
'^te^umfpirituum:
*r£terita,pr<efentiay
'uturamalapeUite.
J'4tfs<rtcrm tureis,
^po/foli^i domini:
‘upplidter expofeimus
ii^ariuejhris precibus.
Nos ferte in cjelelUbus.
^ chorus facratus uirgi^,
num
MonachorumtI; ommunu
Simul cum fan(its ommb
Confori» Cbn|l>
f Gtnttm f"'
fidam .
credentium de
Vt Chriflo laudes debit
Perfoluamtis
HYMN O R VM
7 GlorUpdtriingenltOy
£ius(^umgcmtOy
QCarroint iambico adimilatur hic hymnus in forma Ac .
ipecie metri propter numerum ryllabarum cuiuiquecar* '
sninis rit^obferuatum.Non tamen legitimam iibi vendU' ^
cat pedam fuis in locis conftitutionem:cumih fecunda (s '
de plzrumque fpondeum pro iambo, & frequenter in an- ]
serioribus locis trochsum aut pyrrhichiu nunc pro fpon- .
deo nunc pro iambo admittat. Habeatitem vocalem :aU. .''^1
teri vocali aut literz m terminali nnecolliiione prozims 1
poftpoiitam.In eo ad omnes fandorum ordines dirigitur .i<
oratio:vtpote ad deum, facroiandam dei matrem, angeli- . •
cos fpiritus,fandosprophecas,apo(lolos, martyres } con-
feObres & virgines;vt d nobis hoilium noftrorum propel -
lant ferociam atque mole(liam,cterniq; regni cofortium '
nobis indulgeant & fuz gloriz participationem. ' *
z Ca NNoTATioNBs.In (ecundo verni.Pranerita
przfcntia.futura mala pellite. Prztertta quidem vt dioi- j
na bonitate deleantur,& data facili venia aboleantur, j£
Przfentia, vt emendentur in melius,& (libftollantur.Futu
ra vero: ne eueniant nobis,neque (inamur in illa prolabi. 1
Sicut enim praeteritorum fiue przfentium malorum Hne \
dei mifericordia non poflumus remilTionem confequi: iua n :
neque futura declinare valemus aut euitare,nifi diuina noi *
bis virtus animum viresque miniftret.
5 Cln tertio verfu. Vates «terni iudicls.Per vates(qudd ' .
redd intelligi poted hic e£Te vocatiuus pluraIis)omnes
fandi prophet«accipiuntur:qui vnum peculiarem fan-
dorum conftituunt ordinem. Aeterni autem iudicis vates
e(Te merito dicuntur:quoniam fere omnes de futuro dom|
ni aduentu ad iudicuim perhibuerunt ledimonium . Inter
omnes tamen principatum habet & primum vendicat locd
facratilTimus loannes baptida, de «terno etiam iudice co
tedan$:qubdcuiusventilabruminmanufua, & permun-
dabit aream fuam: & congregabit triticum in horreum
fuum.palftas autem comburet igni inextinguibili.
4 CE In quarto verfu. Nos ferte in czledibus. Reda Un
guz Latinz locutio exigeret potius hunc contextum ora-
fionis^nos fisrte in caclelUa, quoniam przpofitio , in ,ad-
VnicumfimSofpirUu: ;;
In fempiterna fccuU,AmB '
J
O. Jiy
ianftaTcrbo fignlficamimotu adIocu(quaIeeft verbufcr
te) accufariao debet coniongi & non ablaciuo. Author
autem huius bymni vtconfonantiam in exitu fyilabaruni
ieruaret huius carminis cum proxime prxcedcnte; non cu
rauitexa^miplius Latinz locutionis rationem obferua-
re. Debuerat tamen illa fimilis delinentia: congruentiz &
apticudini (ermonis cedere.
6 Cinfcxto verfu. Gentem auferte perhdam. Propria
perfidi fignificatio ell:qua is dicitur qui datam fidem vio
lat,& perfidia diffinitur elTc fidei dat« violatio. Generali
tamen nuncupatione etiam ille perfidus nominatur ; qui
fidem non profitetur quam deberet ample^ii. Cum igitur
AgareniA: Tureae afpernanturludibnodue habeant fide
Chrilfianam ad quam tamen capelTendam allringuntur
(namquinoncrediderii:condemnabitur,& quinoncre-
dii:iamiudicatusell,auianoncreditin nomine vnigenitt
filij dei)ideo omnis iliorum cateruargens perfida hic dici-
tur. Qmij) vt deus auferat de finibus credentium :vel ma-
xime deum orare debemus quoniam hac praefertiin tem-
pefiate:nimis in nos gralTitur &inualefcit.
i[OB OMNIB vs sanctis:
1 alius hymnus.
I£[u fidmtor fccuU: tyrum
R cdmptis ope fubuem. Confero f4cerdotum,
Rt pia dei genitrix Et uirginalis caflitas
Salutem pofce miferis. Nos k peccatis abluant.
^ Caus omnes angelici: y Monachorum fuffragidy
^'^iarcbarum cunei. Omnesq; ciues caliciy
prophetarum meritdy ^Annuant uotis f upplicum,
Nobis precentur ueniam. £t uiu pofcant prtemium.
3 ^^ptiliaCbrifliprteui^ 6 ZauSyhonoryUirtus,gh
£t elauiger athereus ria
Cumcaterisapo[loIiSt Deo patri O" fiboy
— Vna cum fanato fpiritlt.
Nosfoluant nexu crimi^
nis.
4 Chorus [aeratus ntar^
Infempitema fecula.
Arnen.
X iiij
t
Hic
■i
y
\
'
H YM N O R V.M
4EHichymnas omnino nmiliscft formxcum prcceden*'
te,& idem de utroque ferendum iudicium . Aroboru itUle ■
eadem e(l rententia,eid£mque materia: faplicatio fcilicet ^
ad omnes Cin£forum gradus, vt orent pro nobis. ■
2 ^[annotationbs. In fecudo verfu.Patriarcha«^^<
rum cunei. Patriarcha ex Graeco deduAum nomen, prin-
ceps patrum dicitur,eumque (ignat qui inter patres prx« |
cipuum fortitur locum dignitat6mque & authoritatem. i
£t quoniam in veteri teftamento Abrahi,I(Mc,& lacob: 1
populi Ifraebtici fuerunt primores praecipuic^ue progeni i
tores,«& deinde duodecim hlij lacob ex quibus denomt- ]
natae funt duodecim tribus illius populirinter exteros, pri
mates fuerunt & primum merito (lirpis gradum vendica ,
runt.
cuneo
,optimo iure, nomine patriarcharum lignantur, & ctt
;o multitudin^que prophetarum , peculiarem ac fpe-.
cialem fanflorum ordinem, fort6mque conlHtuunt.
) In tertio verfu. Baptifta Chridi praeuius. Sancus Io«
annes Baptida hic prxuius dicitur ChrifH: quoniam prae-
curfor eius fuit na(ccndo,baptifando,przdicando,morie>
do:& ad inferos defccndendo, quemadmodum -angelus
dixerat de eo Zacharix patri. Et ip(e procedet eum in fpi-^l
ritu & virtute Helix.Et Zacharias de eodem prophetaue-"
rat.Ettu puer propheta altilsimi vocaberis tpr^hibis e-
nim ante faciem domini parare vias eius . Clauiger verdl •
xthercus inteIUgiturfaii£fus Petrus quod ei di£^m (it i
domino.Et tibi dabo claues regni cxloriim . & quodeun- '
que ligaueris fu per terram , erit ligatum &in cxlis:&
quodcunque folueris (uper terram, erit folutum '& in cacu-
lis. 4 ([ In quarto veriii. Confetsio (acerdotum Sc vir- ' ^
ginaliscaditas.Cum aliquod fpeciale rerum genus nomui <
nant authores:cxteraeiufdem fortis in generali quadam
ratione conuentia,per illud etiam volunt intelligttvt hoq
loco per confefsionem facerdotum etiam cacterosfanflos
confelTores quifacedotio non funtfun£li accipere debe-
mus Et per virginalem caftitatem eam quoqpe continen- ■]
tia qux in coniugali aut viduali pudicitia gratum deo ex-'^
hibetoblequtum. Itaque per confefsionem facerdotuin: '
(aerum confefTorum ordinem hic infinuari putandum eft M
& per virginalem calHtatem, candidum ipfarum virginu 1
& omnium continentium chorum.
* * De
J
E X P O.
DE sancto EMERICO
t duce Hungarix.
PLtudc putrens jPano- Subtus pedunt uefUgtu
tui Cunela terreni fuhiicit,
Dc ^<<»1 foeUci filio: 4 Conferuans pudicitUm
Cuit» uirtute uaria ViUdeuitatmculanr.
Cdm repletur gaudio. Domans cordis lafciuiam.
' a In te regii de germine Spernit confortis copula.
Dux emericus oritur. 5 Trino deo cr fimplici
Ortus fdlutis femine
Deo cultore feritur.
5 Jbipfa pueritia
Deum timere didicit:
Sit fempiterna gloria.
Qw pramio mi^iplici
SanJlos donat in patria.
Arnen.
Hic hymnus duobus praecedentibus eft periimilis, nu
merum habens (yllabarum vtcarme iambicum dimetrus «
non tamen re^d aptos pedes. Infuperconibnantiam in
exitu fyllabarum obreruant cuiufque verfus primum &:
tertium carmen adinuicem:fimilicer (ecundum & quartu
inter (e. In eo prxdicantur laudes (an£Ii Emerici ducis
Hungariae: cuius vita(quo dilucidiora iint ca qua; conti*
netprxlens hymnus')breuibus itaedcondringenda.^San
^s Eroericus beati S tephani primi regis Chrtfliani Hu-
gariat (cuius paulo antd fa£bi cil mentio) filius : modico
contentus fomno per iingulas ferd no£Ies , cun£Iis dor'
mientibus in pialmis deo decantandis ad multam no£betn
vigilare folitus fuit. Idem quoque ob fingularem vitxpu
ritatem, a deo gratiam obtinuit cognofeendi qu.nlitates
operum «Sc dignitatem meritorum, aliorum hominum ad
dcum.Miffus enim .i patre ad excipiendos cum bcniuolc-
tia&vcncratiocreligiofos in ccclcfia fanili Martini fub
regula Ginai Benedici abipfo rege Stephano innitutos,
•quiadfalutandum regiam maicftaic erant venturi: a fpi-
ritu fanflo interius cdoftus, lingulis eorum fecundu qua-
litatem & ilatum animorum ipforum ad cum olcula exhi
blht vni quidem plura, alteri vero pauciora. Id admirante
patri reipondit: pro diucrlitate meritorum & fortis ipfb-
• S
■ ■ ' H Y M N O R V M
^rituali vtta; profef^u (e ofcula ipfisdiSnbuiini
' r- V, Eorum enim(inquic)aliqui diutius deo incontinentiae (c«
' '''' renitate reruierant,& illos pluribus honorauit oiculit.
^ ' Ali j vero minori tempore & feruore deo roilitauerant,d:
' . illis pauciora libauerat ofcula. Cumque idem intellexU^'!^'* ^
'• ' iet rupernareuelationefibi in oratione fada, gratifsitna
diuinae maiedati in ryiicacritate mundiciaque corporis db
' animi praeparari &pre(lari habitaculum, licet foedere c5> f
’ - iugali elTet aligatus vxoriiillius tamen conGeofu in vir>
' ' ginali integritate permanntfCorpusfuumieianiis&ablU^^
retiis affligens, fpiritui<)ue feruire coges. Demi^m fuper-
(lite adhuc patre,antequam regni diadema aflequeretur: ^
plenus operibus bonis & in florente adhuc aetate foelici> :
ter migrauitad dominum , regnaturus cum eo in aeter* /
num. Feflu eius quotannis celebratur quinta die nouem-i
^ bris. Plura de eodem , ficut& de fan£fo Stephano & bea«
to LaiUtilao Hungaria: regibus,ex tpforum vita & hiflo- ■
ria funt requirenda. Hic enim pauca admodiim perfun.»
, dtorie& in tranfeurfu funt addudVa:vt vel modicum ha-
beant le£fores quod de ipfls dinoicant, quorum virtutes
& opera non (unt pafsim ominibus vulgata.
3 ID[ANOTATioNBs.In fecundo verfu. Ottus (a« •
lutis femine. Hic ortus non intelligatur elTe nomen fe-
cunda declinationis per afpirationem icribendum , auc ,-'7
quan^ declinationis verbaletquoniam neutrum illorum,
- nominum fenfui refte? accommodatur, fed participium
efl prxteritum de orior, eris:& ad fimericus fuum fubfla- ^
; :: cluu refertur. vtfen(usflt,^ipfeort* flue exortus in mudtt*:
fecundumcarnem,feritur(eminefaIutis,verbo(cilicetE-*''
dei & przceptorum dei, proferente in eo flruAum copio- '**
fum iuflitix.& id quidem cultore, impartienie (cilicet illi
gratiam & bene viuendi & reAd operandi. Q^bd fl quis * ?
legeret hortus eo loco , vt fecundx fli inflexionis nomeni ^
fubflantiuum , non omnino ineptus erit fenflis , propter
fignificatum huius nominis fatis conueniens meihapho-
‘ rx y que ibidem praetenditur . Verum non ita grada-
. tim & cohxrcnter anne^ietur fecunda illius verius fon-
tentia primxyficutfl legatur participium , fed quodaoi
' ! modo abrupu omnino aliena videbitur illa fecunda ab
EX PO.
iit
ipHut prime habitudine. Cztcriim in fine fuperadidH
verfos nequaquam legendum cd : fubiicicur , tum quod
-verbum illud fententix nequaquam congruat : vt aperte
liquet omnibus tum etiam quod non conueniac carmini:
fedobfyllaba fuperfluam reddat illud Tubfulcans ac pro-
lixius equo. Si vero feritur ( vt debet ibidem) legatur:
ftapta erit lententia, & debitus carmini numerus fyl ia-
,barum. f €T In quinto verfu. Trino deo & lim-
plici. Aliqui libri hunepodremum verfum ita habent c6
ititutum. Trioodeo & iimplici, eiufque foli hlio, cum
fpiritu paraclito:& nunc & in perpetuum. Sed omnino
inepti & incongruenter verfusille ita legitur: ex igno-
rantia(nefcio quorum )(icex pluribus conflatus & ma-
le cohxrens. N empe fecunda & tertia fummx trinitatis
perfbnz ibidem exprimuntur fine nominatione primae:
quod in polbemis nymnorum verfibus nunqua neri fo-
let. Non enim illud, trino deo & fimpltci, propriO ad pa-
trem accommodari potefl : fed ad totam fpe£lat trinitate,
communiter & complexiue intelleflara. infuper nullum
ibi ponitur verbum aut nominatiuus, quemadmodum
dona, laus, honor autquippiam fimile:quod explicetil-
lud quod ipfi deo & fuper diuinis perfonis adeffe petim%
cum tamen huuifmodi nominatiuus cum verbo. In nullis
fere poflremii hymnorum verfibus defit. Denique non
feruatur in illo vltimo verfu , ita difpofito, confonantia
exitus fyllabarum primi carminis ad tertium, neque fe-
cundi ad quartun): quod in omnibus przcedencibus ver-
fibuted fludiof^obferuatum. In hymnis autem rythmi-
cam feniantibus confbnantiam, fi in pluribus illoru ver-
flbutilla obferuetur; in omnibus vtique, vt mchor fit &
aptior eorum adinuicem coalcfccntia, debet obferuari.
Quocirca prziermiflb illo verfu minus coueniente hulp
Joco : alterum loco cius pofuimus, in Ittera pojlrcmo or-
prdine collocatum, vbi cum apta fumm* trinitatis fi-
gnifleatione fine particulari perfonarum no-
minatione:& verbum ponitur ftnoml-
natiuus ad complementum
fententiz,& & con-
‘ fimilis fyllabarum
^efineotia inaltcmis carminibu s etia feruatur
P?
* DE SANCT
Artine confeffor
dci^
Vdcsuigore fj^i
ritui:
Camis fatifcens artubus^
\ Mortis futura prafcius.^
2 Qui pace ChrifH af-
fluens
In unitate Jpiritus:
Diuifa membra ecclepa
Paci reformas unica.
3 Quem uita fert proba-
bilem:
(luem mors cruenta non
ladit.
Qtfi callidi uerfutiis
In mortis hora derogas,
^ 4 Hac plebs fide prom
ptiflima
Tue diei gaudia
Votis colit fidelibus:
5 MARTI NO. J
Adeftomitts omnibus, c
5 Per te quies fit tem^ *}
rwm: '
Vita detur folaium.
Pacis redund^ commota ,
Sedetur omne fcandalum.
S Vtcharitatis f^iritu \
Sic affluamus inuicem: \
(luo corde ctmfuffirik
Chrijlu fequamur intimis^^
7 Qui lateris cum an-^
gelis:
Exultascwm archangelis, ■
Triumphas cum apofloUa ^
In f eculorum fecuUs. |
8 Sit trinitati gloria: J
Martimu quam confefjut^
Caius fidem per omnia
In nobis Chri fle robora, X
lAmen.
^ Hic hymnus propemodum carminis iafnbici dims-
' tri lege confringuntur: praeter id qudd nonnullis in lo •
cis fpondeum in fecunda fede pro iambo admittit, & voca
' lem in fronte dii^ionis alteri vocali aut litt^am finienti
dicionem (ine colliiione habet fubiunftam. Commenda
; 1 tur in eo {frxclarae virtutes & infignia opera fanAiisioii
Martini: luculeter & copioQ d Sulpitio feuero illius dif-
'* cipulo tribus libris explicata. Cuius opus quoniam om* ^
nium in manibus verfatur non e(l cur illis enarrandis hic %
'I . . amplius immoremur.
iCANNoTATiottBs.In primo verfu. Camis fa- °
dfcens artubus. Fatifcens participium a fatifcor, eris, ver '
^odeponente:defatigatumngnincat,d:ob nimium labo* i
■■ rem,
SXP0. ,5j.
vJribus. Inde felTus participium : fiaitab
eius coropofito defatilcor venit defeifus, iignificas cu au
xeftquodruuno fimplex. Hoc autem carmep illircfpon-
detrentemUc:quam de (an£Io Marttno canit eccIcHa. Ar
tus febre fadfcentcs:fpiritui(crulre coegit, ficut & quar-
tum huius vinfus carme.mortis future prefcius,id expli-
cat roetrorqood in oratione foluta de eode legitur. Mar-
tinus obicum fuum longe antdpr^fciuit: qui &difcipulos
io vnum congregauit atque fui diflblutionem imminere
predixit. z C Inlecundo verfu. Diuifa membra eccle-
««.Per hercfim Tcilicet ArrhianI: que circa (anfti Mar-
tin! & beati Hilari) Pi^bauenfisepifcopi, illi contempora
nei atque familiaris, tempora.miiere dilacerauit ecclefia
Chrifti. Ipfe tamen Martinus vt fortis athleta ac pugil,
ft verbo & opere confutauit illam execrandam,impieta-
tem:& ad vnitate confefsionis ver^ Bdei omnes reduxit.
5 CLIntertioverfu.Qucm mors cruenta non ledit.Eadg
(bntentia in vita eius ita exprimitur.O virum ineffabilem
nec labore vi£bum nec morte vincendu: qui nec mori ti- *
nuit, nec viuere recufauit.Et certe neque prima mors eu
lefit: led ad immortalem vitam hinc traduxit. Nec mors
lecunda: quia culpa letifera in eo locum non habuit, qug
' fola fecundam inferre poteil mortem. In eodem quoque
verfu cum dicitur,qui callidi verfutiis : per callidum in- Gate.j
telligitur dzmon fallax & aft'utus,de quo feriptura. Sed a.Or. a
6 ferpens erat callidior cun£lis animantibus terrz: quae
fecerat dominus deus.Et de quo Paulus. Non enim igno
ramos ailutias eius. Nempeianfto dei viro iamiam mo- .
ritoro appariuit fathanas : exploraturus fiquidfuum in
eoinuenirec. Quem increpitans Martinus ait., Quid hic
agis cruenta beOia; nihil funeftum in me inuenies: fcd fi-
lius Abrahx me fufcipict. Tum ille confufUs*. vt fumus
cuanuit. 5 C In quinto verfu. Sedetur omne (can-
dalum. Scandalum Latindofiendiculum,ruinam velim
Pavionem (ignat : cum pes inter ambulandum impa^s
Iapidi aut obuio cuiuis iblido corpori, ruinam ea olTen
ijfione ambulanti infert. Per traflationem autem fcanda- Matthjf
Ium dicitur occafio ruinx in peccatum: di^o vel faffo a-
licui prxftita, vt in euangelio. NecelTe eftTt veniant fca-
daia: veruntamen vac homini per quem fcadalum venit.
EXPO.
tas taa. Etrarfam. Domine iam Citis eft quod huciirque
certaui: &d quoad ipfe iuiTeris militabo. At C parcis seta-
ti: bonum e(l mihi^hos quibus timeo, ip(e cuilodias^
a CE In fecundo vcrfu. Fac nunc quod ollm gciTeras.
Sicut ( inquit ) cum hic vitam ageres; ecclefi* antiftite»
& verbo & opere illuftralli,& mirum Chriftian* ecclefi^
adieciili tuis virtutibus fplendorem ac ornamentum :ita
&nuncidem praedare digneris, gratiamque ddeo impe-
trare qua praefules ecclefiadici tuae 6ant virtutis imitato-
res:&eccle(ia ipfatuae CinAitacis fplendore &per digna
imitatione refulgeat. Ed & id obiter hicannotadu.qudd
in quarto verfus huius carmine author huius hymni ; fis-
cutus vulgaum multitudinis lentendam rprimam fyllaba
huius di£fionisfathana;poruit longam & fecundam bre-
uem.cum probati authores Latini prorlus, oppido modo
primam eiufdem dicionis fyllabam corripiant, Sc (ecun- '
datn producant. Formatur enim id nomen fathanas,ae;
d nomine terdx inflexionis (athan,anis,quod in obliquis
a ante n per crementum habet longam ; licut titan: anis,
paean, anis, quare & nomen ab illis obliquis deriuatura
primae declinationis : eandem vocalem ante n debet ha-
bere longam. Mantuanus in bucolicis. Miflt in amba-
ges: fed non deus, inimo fathanum Pefs imus, vbi fatha-
num, genitiuus cd pluralis: d nominatiuo fathan, anis.
5 CE In tertio verfu.Qui ter chaoseuiceras. Per chaos,
infernas fedes hic accipere debemus: quod ibi omnimo-
da Iit confiilio & obfcuritas, neque vllus ordo,led fempi-
ternus horror illic inhabitat. Id autem chaos ter euicit loh,
beatus Martinus : quia tresmortuos ad vitam reuocauit,
(icut in eius prKConium canit ecclefia. Hic ed Martinus
cle^lus dei ponufex, cuidominuspodapodolos tantam
cratiam conferre dignatus ed:vt in vinute trinitatis dei-
nc* mereretur fieri trium mortuorum fufeitator magni-
ficus. At verbquomodo adhuc catechuminus&nondum
facris ablutus vndis,chlamidem pauperi diuiferit, vt nu-
dum vediret, quemadmodum innuit tertium huius ver-
fus carmen: nullos fere latet qui vel vitam eiuseuolue- .
riut aut pi^lam eius imaginem attenderint. 4 fE In
quarto verfu. Quondam recorderis tux.Vt denuo (in-
quit )exhibeas etiam nbc Ipiritualem illam gratU: quam
hic
jjtf HtMNORVM ‘j
hic Titanf agens palam oftendifti, cum &anteepHcop^ \
.& poft illius con(ecutionem,monafticai aufteritatis difci' |
plinam rigidae in te & tuis difcipulis obi^are (hiduilH: )
fuccurre quaefumus monaderialt (latui ac ordini^ia prope ^
modum in omnem diffolutionem licentiamque vitae pro* i
lapfo, vt reuocatus a deuio,tua (equatur lhidtoOve(hgia«
DE SANCTO MARTINO: !
X hymnus. i
FRatresunanintcsfotderettcxili
Mccum participes luminis annui:
Quo [olis hodie fulminat orbita
Martim reuehens fejla celebria.
^ Cantemus pariter carmen amabile:
JMartini meritis oppido nobilis.
Clerus cum populo confonet organo
Grandi, nam uolupe ejl pfallere gaudio»
3 Martinus quoniam uota fidelim'
xA^tendit: tribuens cunila falubria.
Confert hic famulis rite canentibus
Stellis aureola ferta micantibus.
4 ' Cunilis candelabrum luminis extitit:
jf multis tenebras mortis expulit.
Virtutum flatuitcrefcere germina:
Jn quorum fuerant peiiore crimina,
5 His nos fubfidiis undique praditi:
Pangamus proprio cantica praftdi.
Laudemus parili uoce quod approbat:
Damnemus uigili mente quod improbat.
6 Martintm precibus gens modo gatlied ’ '
Dignis folicitet: noflraque patria.
jMar tinus faciat tempora proff>era
Mundi: Chri/lefalus 6 tibi gloria. Amen. ' ' !
Praefens carmen vntformee(l,vniufq; generis: quod
arfclepiadaeura nominatur, omnino confimileilliliymno.
Innentor
EX1> O.
tfloentor nuin dux bon; luminis. Verutame hic in fecuda
ieileprochoriabo interdum ponitur pxon quartus: ve iii
tertio carmine primi veifus, aliquando eodem loco collo
catur pxon primus: vt in quarto carmine terti j verfus.co
tra legem & regulam huius carminis. Incitantur ineo
. fideles ad celebrandas beati Martini laudes, ac praeconia:
ob egregias virtutes quibus infigniter efFulfit. promitti-
turquc id facientibus ingens praemiu m, vita (cilicet *tcr-
na:qoam fuis cultoribus Martinus impetrat.
I C annotati o N H s.In primo verfu. Fratre? r-
nanimes foedere nexili. Nexile dicitur: quod alteri con-
neditur ac adiongitur. AdieAiua (Iquidem in ilis definfi
tia &ab vltimo deduAa fupino: pafsiuam habent fignifi-
cationem,vt futile quod efi futum. V irgilius.GCmuit fub
pondere cymba futilis. Tortile, quod eft tortum. Fi£lile
3uod fiftu,fculptile quod fculptum,& ita de caeteris.Foe-
us ergo nexile eft:quod fimul iflum efi ac compofiium.
Ineodem quoque verfu : fulminare pro rutilare fuml>
tur,non autem hic fignat fulme emittere. Orbita enim &
Iphcrafolis emicat claro lumine: non autem fulmen cd«
torquet in aera. 2 CE In iecundo verfu. Martini meri-
tis oppidb nobilis. Oppidb hoc in loco nequaquam e/1 no
men cum habeat vltimam fyllabam breuem, contra natu*
tam nomini$,fed aduerbium: fignificans valde /iue mul«
tum, vt oppido lalTusfum. Interdum ei po/lponiturdifllo
quam.Gellius Oppido quim libens feci. Cxfar. Quibus ^
rebus oppido quam pauci fub pellibus acquiefeebant. Ini
eodem verfu, volupe nomen i^exionem non habens:!!»
gni/icat dele^abile. Plautus. Nam qnia vos tranquillos
video: gaudeo,&volupee(lmihi. Aliquando pro volo*
{State ponitor: vt apud eundem. Facite animo vefirovo-
upe. 2 CE In tertio verfu. Stellis aureola ferta micanti*
bus. Aureola,hoc in loco adiedinum e(l diminutiuum,ab
aureus dedu£him,& idem /ignans.vt aureola ferta dican-
tur: quz ex auro funt contexta. Interdum idem nomen
fub/latiuum e(l primx infiexioriis, /ignificatque regni
catledis coronam virginibus, martyribus dr doloribus d
deo tradi folitam: ob arduum virtutis opus atque diffici-
le. 4 CL In quarto verfu.. Cunflis candelabrum lu-
minis cxtitit. Apud Mattheum didt dominus« quod ne. hUtth.f
y fflf
BX P o;
'jf. CotttUliBd^caU ciui- Dtiperfanf^d fuffugk
Miranda fiunt fccuUs.
tlU:
Vit^potdtur flumine.
"Dittinis uaeans Uudihut*
lumen uidet in lumine^
JMd Ihipet Thuringia
Fragis natitr£ regulisi
Vita defundis rcd^
ditus:
y/f£grk confertur fanitat
Claudus direde graditur:
Cxcos iUufbrat cUritas.
Hic hymnus maiorem cum profa quim hymnica mo«
dolatione gerit nmilitudinem:quo{l cuiufque verius car-
snina primum & tertiam inter fe, fecundum itide & quar«,
tum habent fimilem in exitu fyllabarum confonaniiam.
Pedes autem ad carmen iambicum dimetrum necelTariot ‘
nequaquam obferuat:cuius tamen prxfert in numero fyl
labarum fpeciem. Habet enim plaenimque fecundo m
loco fpondeum pro iambo :& in iribus primis locis Isr*
pius trochacunUn fpondeo vel iambo.
Praedicantur pro eo laudes ac praeconia fan^^iisimae Eli
zabeth: quae filia fuit reeis Hungariae,& coniundas foe-
dere mairimonij duci Tnuringiae. Triplicem autem cu
fanAailla. Anna , cuius meminit locas in euangelio, *
foitita vit; gradd per diuerfa temporu curricula, virgina t
]e,c6iugal^ft viduale, triplicique infignitacoronaeino-
mnibus fe humilitatis, patientiae, paupertatis & comem*
ptus mundi memorabile praebuit exemplum, A infignib*
claruit miraculis, quemadmodum hiftoria vitat eiusom*
nibus ad manum promptum: dilucide monflrat.
sC ANNOTATiOHBs.In fecuiido verfu.ElizabctK
ianflifsiraa. N onnulli hunc hymnum perperam adaptare
iluduerunt Cinfle Helenae matri Conilaniinf Imperatoris
Romanorum, qua Hierofolymam profe£la, dominicamr .
inuenit crucem. Quod vt commodius facerent: mutaue-
runt nomen clizabcih in Helenam. & huni verfum ita le-
gendum difpoicerunt. Helena ian£fi(sima *. de te nalcen-
ao prodiit, no attendentes fe & carme vitiare, ob minori
aequo fyllabarum numerum : & falfum itidem aut faltem
ambiguum tanquam certum ailruere,qu6dfcilitet fan-
Aa Helena ex Hungaria fuerit onunda, quod nulli
y ij vnquaMf
EXPO-
If^giu proprie voces illas fignificatqa» dabantur In co-
mitiis,^ tabellis de(cribebantui^:quibus vnulquilque fyj
declarauit voluntatem de aliquo in magiftratum eligen-
do. luuenalis. Libera C\ dentur populo fuffiragiarquis tam
Perditos, vc dubitet Senecam proferre Neronifinde trif-
fertorad (ignificandu auxilium : quod precibus aut quo-
Mis alio modo ciiiquam pratdatur. Etideo&nftorum ora
tiones pro nobis; (xpilsiraefiiffragia nuncupantur. Venit
autem id nomen d verbo fuffragor: quod adiuuare & fa-
uorem pr«!darefignificat.Virgilius.Copia me perdit ; ta
iisffragare rogatus.
DE SANCTA ELIZABETHt
t alius hymnus.
NOstm fyiuscmi- 3 Dies foUnnis agitun
cmt: Dicsfdutis colitur.
Error uctus con- In (!U£ promitti^
ticttU,
ATotfo l^knior e rutilans
PlthsinouM laudes iubil^.
% In cuius nunc pr£-
conU
Linguunt foluat eccleftu»
hJoue prteonis gloriam
Pronut fj^erunio uemm-
tur:
Hac attejiante redditur»
4 Ergo dei tu famula
EliZ-tbeth per fecuU
Chrtflo eonregnans : /Je-i
niam
Nobis pofcM <3> gratit
iXmen.
Carminis iambici dimetri reguli non integrd (eruat
bic hymnus: qubd fpondeum in fecundo, trocheum autd
& pyrrhichiis in quoutt loco admittat, quinpotius ad ter«
sninalem quandam fyllabarum conlbnantiam deuereit:^
in eodem verfu primum carmen dc (ecundum inter ie,ter
tiom itidem & quanum in huiufmodi (Imilitudine delind
tiz mutuum plaerumque habent relponfum.
Inuitatur in illo eccleha catholica totique fidelium con-
cio ad perfoluendas deo nouas laudes: ob praclaras (kn^
diifsimac Elizabeth virtutes. Cuius vt oratio nobis fof«
fragetur apud dominut humilis fupplicatio ad ip(am de-
m&m dirigitur.
I CANNora T 10 N B s* In primo verfii. Nonoty*
7 iij dof
341
EXP O.
T>m fuiis (omentum:
CtefOyU^fluis
Sittdfepeliris’
^ Mot^dvitdvUm.
VfphSofophiam
Mundi tranfeamus:
Vcrmrt({wrdrm.
6 0x40" inclina
Nohis Verum Sina:
Vtintremms chorum
Tccum angelorum.
7 git laus deo patri^
Summo Chrifio decus:
Spiritui fan^.
Trinus honor vnus,
u^men.
|[[Hic kytnuusjcarininis trochaici trimetri gerit (peciem
in Tooquoqi verfu quatuor c^le^ies carmina, quoru iin-
gnla tribus conftat pedibus diiyllabis.Verutame loco tro-*
ch^ nuncfoondeu • nunc iambu, nunc pyrrhichiu recipit
Vt maiore (tudio & cura (imilis ryllabarum dednentia fer*
uata (it in duobus primis eiufdem verfus carminibus , itU
dem & duobus polWemis adinuice : qua metrica ratio aut
legitima pedum dirpoiitio. In vltimo vero verfii non eft
haiurmodi conformitat exitus fyllabarum in fono vocali-
um, quoniam non eil huic hymno proprius , (ed omnibus '
hymnis huius formte communis. Vnde & idem:po(lremus
eft ver(us hymni prius explicati. Aue maris (lella,dei ma-
ter alma, cuiifte quantum ad contextum & genus metri:
admodum alsimilatur . Laudatur in hoc hymno (acra-
tiGima virgo Catharina,qudd fpretis mundi illecebris d;
pompa:Chri(hiro Tpondim (ibi oelegit, & illi (yncanro ad-
hsr/itamore.pro quo dem^m grauia tormenta & mortem
conftantiGime fu(Hnuiu& angelico minifterio in monte
Sina lepulta eft.
x CEanmotationb s.Td primo ver(u. Aue Catha
Tina.Id nomen vulgo proferunt per e vocalem in fecun-
da fyllaba.Baptifta tamen Mantuanus noilra tempedate
in componendo carmine celeberrimus author,nec minus
In oratione foluta difertus:in prologo fecundxpartheni-
ce$(in qua tribus libris elegantifsime vitam & agonem
huius facrz virginis j>fecutused) afsignat Grecam ori-
ginem huius nominis Catharina. ex qua haud dubie col-
ligitur tqubd per a vocalem in fecunda fyllaba potius
icribi dpbeat. 'Dicit enim ibidem , quod velaKadocfo;
7 iiij qucxi
I.
IU».8
j»8 HYMNORVM
3no<l eft purus, vel a na.6u f i'^a, purifico,veI a KetretPfSik
efluo,Tel a nuTei& fvu^ quod eft riuus:vox illa
cur, legimus enim(inquit') apud Pliniu, Hoppond Aphri-
oe oppidum ( cuius epilcopatum tenuit lan^s Augufti-
nus)d Grxcis catharitum appellari.-quodrluu & aquis ef
(et irrigua. Qupduis horu (ait) dixeris:re6le dixeris. Ac*
qui in vnoquoque horum vocabulorum iam nominato-
rum:vnde nomen Catharina deduci poted: d vocalis: fe-
cundam tenet fyllabam. Q»re & tn hac voce Catharina
ab illis effbrmataidebet d : lecunda fyllaba & fcribendo
& proferendo infert. CaterOim & id in prafentia adiicien
dum : qubd non debet eadem vox Catharina per K Lati-
num in fronte icribi, vt faciunt orthographia imperiti,
in eum (vt coniedatu facildeft) indu£Vi errrorem, qu6d
K Gracum, cuius loco Latini habent literamc, formam
gerit & figuram K Latini. Et hoc fimilitudine decepti plf
rique: putarunt K Latinum, in capite diiSbionis illtus po-
nendum loco K Graci:inchoantis illius difttonisfcriptu-
ram , cum deberent illud in c apud Latinos commutare.
Nulla fiquidcm diflio Latina inchoatur altera K: neque
Carolus, neque calcda neque Catharina, apud orthogra-
phos rc^ofque fcripcores.
a QT In fecundo verfu.Chriflum indufti. Spirituali qui-
dem induendi genere, quo quis per dignam imitationem
atque infitioncmfibimydicarChriflum circum ponit:e-
iufque fimilitudtnem per virtutum opera dcornatunain
fe nititur exprimere perinde atque ferrum ignitum dice-
retur induere ignem. Quod induendi genus commendat
apoflolus: cum ait ad Romanos. Induimini dominum Ie«
fum Chridum. Et ad Galatas. Qmcunqueln Chrldo4>a-
ptifati eftiSjChriftum induidis.
f 4E In quinto verfu. Vtphilofbphiam mundi tranfra-
raus. Qmdnamdifcriminisfitinvcr philoroph tam mundi
& philofophiam veram fiue diuinam : fub nomine, la-
pientia! beatus lacobus (atis explicat in fua epidola . De
philofophia enim mundi loquens,qua mendaces funt ho
mines aduerfus veriute:ait. Nonedida lapientia de fiir-
fum delcendens 2 patre luminum : fcd terrena, animalis,
diabolica. Q^ae autem de furlum ed fapientia, prima qui-
dem pudica ed|deinde pacidca|modefta,lbadibiliS| bonis
line
' j ‘ E X P O. jiy
fiQefioDlatlone.CuiconfbnatapoHolusacI romanosdi-
ceni<Pnidentia carnis,inors eft.prudentia autem fpiritus
yitaft pax, quoniam rapientia carnis inimica e<ldco le-
- gleAiindeinoneftrubie6la,nece|repote(i. 6 €[lnfexto
verTuiNobis veru Sina.Verus Sina Chri(l*e(l. quoniam
noBseft dei my(Hcus:ob dignitatis fuac & excellentiae fu>
bIifflUacera.QjMenimdefurrumventt,ruper omneseft. loann.^
Etiam ob legiQadonem in eo monte fadam, quoniam ip«
ieelUegifernofter.Deniq: ob diuinae gloriae manifeda-
donem eodem in monte fa£him,quonia deus erat in Chri a:C«r.y
Eotmundom reconcilians iibi.Et vidimus gloriam eius:
glopam quaG vnigeniti d patre, plenum gratiae & verita-
tis.Vndemons ille,vtiyrabolum & typus Chri(li,in diui- loann.%
nis eloquiis Tacer habetur.vt in p(al mo. Etenim cxlidifU-
lauerunt i facie dei Sinai,d facie dei Ifrael. Et paulo poft
eodem in loco.Dominus in eis in Sinai,ln ian£fo . Hunc
autem verum Sina,fan6la virgo Catharina in Sina mate-
riali tumulta nobis inclinat.quado fuis orationibus Chri-
ihim nobis reddit placabilem, &cil6mque praecibuino«
(iris A exorabilem.
«EDE SANCTA CATHAKINA:.
alius hymnus.
CtAibaritue colUu* ludcxiuhct \t cremat,
dems. Nee pilis nec vcflihus
Virtutuminfignid. Noce ignis: fed torrentur
Cordis ei prxfentems iniufHs corporibus. %
£toris ohfetluU: 4 Velut duru^coprohmt
Vt fpe certa refpiremus Fornacis adufUo.
Per eius fufragia. Nd quos Chifl^ coferuauU
z Fulta fuie Catharina: Foris (6 incen(Uo: .
Judicem Maxentium Coxit intus epurgauU
J/onformidat.icxdiuina Fides cr^onfe^o.
Sic firmat eloquium: y Po/l hac blandis rex
Quod cofutat ex doHrina molitur
Do^res gentilium. Virginem [educere. . ’
3 Vi£iiCMjlumcolitetur Nec promitis emoUithi
£cUdtis erroribus. / Nec terretur verbere.
Cotu
\ .
1 ■
EXPO.
J47
lK»res.IndeiiedacituriAngne,is,rub({antiDatn :(
6cat (ignam atqoe indicium excellentia: ob nol>iIiucra»
inagl(batam,viaoriam»virtutem,aut aliud quiduis in ve-
ftc,armU,aIi6ve exteriore habitu ad diicretionem oilen-
fuaa.Virgiliuf. Mutemus clypeos: Danaumdue Iniignia
nobis Aptemus.Itaque infignia virtutum, ea iunc ornamS
ia:quc quis ob virtutem eft adej>tus . Cicero ad Appium-
Inngnia enim virtutis:multt etia (inevirtute aflecuti funt.
£t hoc loco iniignia virtutum iands: Catharincs:(unt ex-
cellentia,(plendor A gloria Tuarum virtutum.
X CLIn fecundo verfu. Fulta fide Catharina.Fu1ta:llabiIi-
ta,muniu,corroborata,i fulcior , iris, cuius a^iuum ful-
cio,isiire,(ignificat Tu(lentare,munire, A: cdfolidare quip
piam ne decidat.Ca:terdm*Maxentius ille cuius meminit
pnefens verfos:61ius fuit Maximiani(qui & Herculeus di
^s eft)confortis quidem imperij Romani cum Diocle-
. ciano:& ilU crudelitate quam (imillimi. Podquam autem
ambo, fandorum martyrum (anguine( quem ilyglo furo-
re debacchantes in toto terrarum orbe effuderant ) Tatis
ioebriati:imperi j infignia depoTuiffent , vt priuati in ocio
reliquam tranligerent ctatem, Maxentius hic patri fiicce-
dens in imperio:tyrannum potius quim imperatore geT-
lk,Tcelerum<|ueimmanitatelongdpatrem Tuperauit:ino- . ^
snnem profuTus libidinem ac magicis prafligi js addidifA
fB*,vt dififufe profequitur hifloria ecclefiafHca libro oda
uo.Tandem more tyrannorum mifere periit , cum contra
Conflantinum pro imperio occupando bella gerens:Tuis
ipiius infidijs interceptas e(l,& iuxta pontem Miluuiu in-
sidit in foueam quam fecit. Subhoctgitur immanifllmo
perfecucore cum in Snibus Aegyptiis vcr(aretur:beata Ca
tharina Tuum explsuU agonem.
3 mintertioverTu.Sedtorrenturinuflis corporibus;
Torrentur inquamrnon TenTiblli ignis Iffione aut conium
ptione.nam illos omnino non tetigit igois:nec ipfis quic-
quam moleflia intulit ( quemadmodum de tribus pueris
in fornacem baby Ionicam miflisidicit Daniel)fedTola ap-
plicatione iniedion^que in ignemreui iulTu tyranni fue-
runt immiCTi vt exurerentur.ltaque verbum ilIud,non cre
Rationis adum nobis kic inTuiaat:fed modum ac habitu,
Tpcundii
H Y M N O R. V M
fecuniain quem reuera abfiimpti fuifTenttnifi <}{u!na vlrt*
eos ferualTec incolumem Potdt&idad exitium yttc coni
iniinoandumantelligidiitum. Nam flammis circundati,
omnes placida morte qiueueruiu iredJsntes animas deo
quem fuerant confefli, non tamen ignis violentia adafH
ad murtem:feidiuino beneplacito imponente finem eo«
rum martyrio. Q^are torreri hicdicuntur,quia rebus hu«
inanis funtexempciteorum moreqni in A immasconie^
animam exhalanc,citra tamen omnem cruciatum auc a&
fliffione.n corporum.
6 €Lln quarto verfu.Velut aurum comprobauir. IntelU<-
gendusefl,adcompIemsnh)m fententuenoc loco accula-
tiuus eos:qui referat rhetores fiue.doi^ores gentiUuiD»
y t hic habeatur (enfus.Aduflio fornacis comprobautt eos
philofophosChriflumconfefTustvelut aurum . Debet e«
nim hic integra &perfe£lae(Tefententia, non dependens
ex fequentibustquod vix bene prxdari poterit fine huiuC»
nodtaccufatiuo fubaudito. Sumptus autetiefl hic locus
ex libro Sapientixiitadeiuftis quicor.im hominibus tor
menta pafli funt dicente. In paucis vsxacittn multis bene
di(poncntur:quoniam deus tentauit eos : 8c inuenit illos
dignos fettanqua aurum in fornace probauit illos,& qua- '
(i nolocaulihofliam accepit illosrdc in tempore erit re-
fpefhis illorum.
6 i[ In Texto verfu. Nec intra (e capitur. Id eflrextple
Maxentius non efl Tux raentiscompos , fed furore a^us
6 fxuo percitus oe Iroiextra fe rapitur more immanis be-
lux, non continens fe intra metas raiionis.Ted human^ mo
derationis Snes & limites egrediens .Qui enim iracundia
exagitatus efifufls habenis indulget animo ; tam ampU*Te
intra TeipTum non continet.Ted rabie concitus exit homi-
nem.In eodem quoque verTuifoii Catharinx turba multa
creuifTe tuncdicitur. Nam cum fola efTet Chrifli partes de
feodens contra tyranni Ceu itiam,multa illt deinde turba
accefTttconfortiofldeitperipCimad Chriftum conuerla^
vt fequens declarat verTus.
7 CEInIeptimo verfu. ClauCe lumen ne claudatur. N*
lumenCinquit^caBUtusimmiflumcarceri ,aut fidei Chri-
llianx cbritasyipfius virginis Catharinx claufx tetro car-
ccrc;claudatur & occultetur alijs,aulii$^ue fiat manifc-
fiun:
BXPO. 3JJ
fttrtDtUlodtuinenJnacet Porphyrio. Nam &perc«1efte
]umen conipcAom tn carcere indutus eft Porphyriut pii
tnam ad fidemample£tendara*A. fpirituale lumen agni-
tioque 6dei per (aeram virginem ei illuxit «quandoquidc
l ]pfiu$roa(u, exhortatione & praedicatione : ad Chrilhim
conuerfuieft.
8 Cln oftauovcrru.Huiusergo concionit.Quae fcilicee
imitata eft fide Porphyrlj & regin?:vt mododi^u ed.noft
piicdcordesconformerq; & fimilescoPitiaatq; (labilita
‘ te in bono, hoc e(l,nofip(i conformantes nos & fimiles fa«
^ Ai conftanttc huius facrae condonis per imitationem mo
/.rotneconfimili patientia vincamus incurfus & molePiat
perfecotionum huius mundi, efficiamorque veri afTe^atd
res patientiae ipforum. Porro in nonnullis libris ecclefia-
'fiicis comperiuntur & alij duo hymni omnino eiufdem ge
l- ^ neris dt forme cum iftotprofequentcs reliquam martyrii
1^* huius facrae vireinis enarrationem vfqnc ad fodicem ei*
; , niortem & fepufiuram.Qui quoniam appnmd digni (onc
1 * A praeclari, immd videntur partes e(fe reliquae alicuius to
tiuthymnitCX quo hic qui nunc explicatus efi defumptui
' cen(etur:ambo hic fineamplioriexporitione(na fatis pia-
1^' ni funt)fubneAuntur.
k
V f[Dl SAHCTA CATHAXINA:
alius hymnos.
Pange lingua g1orio(« vim. virtute nomlnir; '
virginis prcconium. (lruemde*hac lignord
gemmae iubar preciofn iAu frange fulminis.
. ^fcendat in medium: 4 Voxc6p(etur:mox iuAu
; vt illuftret tcnebrolk • rotarudilToluitur. (ra,
mentis domicilium. \ adans molis ex prefiura
! Virgo poenis iam attrita 1 populi pars tentur:
rotarum patibulo pars baptifmu ,fufcepto*
prarfentatur praemunita virgini coniungiior, ^ra
ndei fignaculo. 3 Fide fidens occultata
gemi HeAit, erat ita
circvndante populo.
regis vxor emicat:
deos regis deteOata
)Vt confirmes fpem tuoru Chridum regem praedicat*
honorem nominis, tolis mammis cruciata:
, & elidas fuper borum (pe conftanti dimicat.
* Decol
EXFO;
' Vdtis «01*- fligitur
imm Sidus & languor om^
^Audite prcctsptpfU^ tiium:
cum, Siuuttcitgros moriBus
3 Qtd otium uarho cUu /V05 rxd&ntes uirtuH-
ditis Ius.
seras cr dus foluitis : 5 £t cum iudcx aduc^
Nos k peccatis omm'-, nerit
, hus Chriftusinfine fecuU:
Soluitc iuffu ^uafu^ Nos fcmpitemi gaudij
mus. Faciat ejfe compotes.
4 Qtjprum pricepto Arnen.
SJ*
€[Hymnat ifte , carminis iambici dimetri folum retinet
numerum fyllabarumiaTnoqaoque carmine fine debita . ' ' ^
pedum collatione.Nam in fecundo loco rpondeum ikcpL*
' nabet pro iambo:& in anterioribus (edibus pyrrhichium - ' \
profpondeoautiamboiOccurrit&ineo vocalis (equens
alterius difUonis vocalem (inecollifione. Incitanir in eo ' c.
tota fidelium eccleiiatad celebrandam folennitaiem in a>
pofiolorum honorem, ad quos deinde fermo dirigitor,6o«
rom explicans dignitatem Sc fublimitatem : poftulanC
que vt nunc peccatorum nobis impetrent medelam in
die aduentus domini ad indicium : gloriam fempiter- '
nam.
1 Cannota t ion as.In primo verfu.Exultet cc»
Ium laudibus. Nomine cadi tangelica fubiiantia quae in cq
lis veriator,ft nomine terrae:humana intelUgitur natura,
que terram habitat. Nam vtrique earum & nulli aliarum • '
creaturarum conuenitexultare&iubilare diuinis laudi-
bus in (ancorum fo1ennitate:qubd folar rationales fint A:
intellefhj prcdltx. Quinimmd fiepius in feriptura exium
& terra hoc modo accipiuntur, A; adinuicem coniungun-
tur,vt in E(aia.Audite cxli:& auribus percipe terra. Et in £/4.1«
cantico Moyfi circa finem Deuteronomi). Audite Cf li qu^ Demt.$i2
loquortaudiat (erra,verba oris mei. Denique in pialmo.
I ~ Laetentur
A*- ■ ■
i,
k
, V
«Itf HYMNORVM
Lctentar c«Il & exultet terra :iiioueator mare AipTenltii^
> do eius.IIla autem ambo,czIum inquam & terra: nic coo i
iunguntur ad Tetbum canunt:tanquam nominatiui adfoa
Terbum^ytracra rolenia,eiurdem verbi fit accufiitiuut:
gloria,ablat'iuus ab eodem reduc.
2 f[ In fecundo yerfu. Vos fecli iufit iudices. Id exMat-
M4M&.X9. tJi^oJiabcturivbi dominus difcipulli dixiflb legitur. Amc
dico yobisqubd yos qui iecuti edis roe,in regeneratione
cum federit filius hominis in iedemaiedatis fixe ;Iedebitit
' & yos fupcr fcdes duodecim , iudicartes duodecim tribus
Ifrael.Q^bd yero apodoli fint mundi lumina ; ex eodem
condateuangelida,in ro Termone quem fecit eis domin*
in monte.Vosedis(inquit)Iux mundi. Nemo accendit Id
cernam & ponit eam fub modio:fed fuper candelabrum:
vt luceat omnibus qui in domo funt. Sic luceat lux yeftm
coram hominibus:ytyideant opera yeilra bona, &glorifi
cent patrem yedrum qui in c*li$ ed.
3 Cln tenio verfii.(%i caelum verbo clauditis. Nempe
ipfis omnibus didum domino apud Matthaeum. A mS
yobis.quaecunquealligaueritis fuper terramienim li
gata&inca;lo,&quarconqoefolueritis fuper terram : e>
• runtfoluta& incaelo.Idem quoque exprefTus ipfis apud
I04JS 20* indultum ed:cum ait. Accipite fpiritum fandu,
quorum remiferitis peccata:remittuntur eis^& quorum re
. tinueritis:retentafunt. >
4 fTInquartoyerfu.Quorum praecepto fubditur. Hoc
ex Luca manifedum eu^it:ybi dicit quod conuocatis le
fijs duodecim apodolis,dedit eis virtutem & potedatem
fuper omnia daemonia,& yt languores curarent : <S: tDific
illos praedicare regnum dei & lanare infirmos.EgrelTi aii>
<em circuibant per cadella;euangelizantes& curantes
bique. Similiter & ex Marcorvbi dominus ad caelos reditu
rus, ait difcipulis fuis. Signa autc eos qui crediderint :haec
Merci li iequentur.In nomine meo daemonia eiicient, linguis lo-
quentur nouis,ierpentes toHenr,& fi mortiferum quid bi
^ berint:non eis nocebit, fiiper aegros manus imponent : &
bene habebunt.
f CEIn- quinto yerfu.Chridus in fine feculi. Hic per abla
tioum in fine feculi, legendum ed:non peraccufatiuumia
finem, quia nomen temporis pnepofirioni in, adiundum»
ia
i
J
!
E X P O.
ifi
In ab1attoo<Iebet conftitui. Vt Chrillut veniet tnandum iu
dicaturus in oouiflimo die: non in nouiiTiroum diem, & in
fine mundi venturos eft:non in finem. Ita in tertio huius
hymniverfii potius dicendum;feras& eius foluitiSyquim
ferirqueeius roluitis,ad fugiendum nimium hiaium:pro«
pter vocalis Aibiun^bonem ad alterius diftionis vocalem
fine collifione . Et fi qua ulia occurrunt cadiganda : fine
pneiudiciopofTont emendari, vbi id ratio locationis lati-
Le aut carminis aut renientiac efflagiiar.
A
dOBAPOSTOLls:
alius hymnus.
£tema Chrifli 5 Nodata pendent ttifee*.
v' ■
ix-'-
munera
^poflolorum gto-
i/ . ria
taudes canentes dehi-
. tas:
' Z£tis canamus mentibus.
' ; 1 £cdeparum princi-
pes:
SeUi triumphales duces.
Colefiis auU milites:
f ' ^t Itera mundi lumina.
3 Terrore mdo fecuU
^ . Spretisq; partiis eorpo-
^ • ris:
Mortis facro compedio
Vitam beatam pof?ident.
4 Traduntur igni mar-
tyres:
£t befiiarum dentibus.
iArmata fouitunguUs
r V • Tortoris infani manus,
• '
\
ra.
Sanguis facratus funditur:
Sed permanent immobi-
les:
Vito perennis gratia.
6 Deuota fandorum fides:
Inuidafpes credentium,
Perfeda Chrifiichari^ *
tas
Mundi triumphat prin-
cipem.
7 In his paterna gloria i
Inhisuoluntasfilij,
£xultat inhis fpiritus.
Ccelum reptetur gaudiis.
8 Tenunertdeptor quo-
fumus:
yt ipforumconfortio
iungas precantes feruuloi
Jnfempitema fecula*
Arnen.
1 Hymnod*
ImL r*
sr4
H YM N O R VM
P/iZ .44.
Pp. ij8.
ifZcjOinnims iambici dimetri legibus reftd ac ^
integri coerceturzbocfolo excepto qubd in Teptimi Tei»
fus tertio carminepyrrhichius pro iambo conftituitur in
fecundo loco. Verilm pulchro & eleganti corpori non ma
gnam infert deformitatem neoulus. In eo (iuinorum apo-
fiolorum glorioG tituli laudefque depromuntur : necnbn
& inui^a animi condantia in perferendis pro confeiTio»
cie verae fidei tormentis. Nempe apodoli dei omnes,mar-
tyrium gloriofum pro Chrlfto perpelTi funttd: calicem do
snini bi^runt.Q^are d multis pra^ns hymnus decantari
plarrunque folet etiam de pluribus martyribus nonapodo.
Jis:commutato duntaxat mcundo carmine primi verfus,
fcilicetapodolorumgloriaiin hoc carmen 7 & martyrqoa
viftorias.Nam tou hymni(qui oppido qudm fuauis ed St
elegans^fententiaivthfqDc aptd congruit. '
I Cannotationb s.In primo veriii.Laodes cane-
tes debitas. Hoc in verfu & participium canentes ponitur^
& verbum canimusineutrum tamen foperflue. Vtrunqoe
enim:fuum habet accufattnum cui adiungatur. Participia
quidem:accufatiuo laudes debitas afciicitur, verbum au>
temraccuiatiuo aeterna munera.praeter quem : & ablatiuu
haber,gloria,ided in gloriam vd propter gloriam apo«
dolorum. Qmkl fi quis malit ablatiuum illum curo parti •
cipio ordinare:non illi refragamur, nam obidnon muca»
tur fententia fed fer d eadem eft.
z ([In fecundo verfu. Ecclefiarum principes. Deipfise.*
nimdidium ed in pialmo. Pro patribus tuis nati funt tibi
filijrconditues eos principes fuper omnem terram. Et rur
fiim in alio loco pfalmi. Mihi autem nimis honorificat^
funt amici tui deus:nimis confortatus ed principatus eo-
rum.Fuerunt& triumphales duces belli contra firibas St
Pharifaeostvolentesnoroen lefu Chridl benedi^umin fe
culateradere de terra & penitus aboIere.Etiam contra re-
ges terrae & principestqui conuenerunt in vnum aduerP
Ominum, & aduerfus Chridu eius.Et quod longe valen-
tius edteontra horrendos daemones, quos fuis phanis 'St
idolis expulerunr,ac reclamante toto mundo inoiiist^ue
tenebrarum potedatibustcultum nominis Chridiinduxe-
runt.roultoiandinfigniorelaudedigni,qu^m Romani dti
ces &C4efaresonmes:ac honoratiore triumpho ad immar
cedibilem
i' %
Heb.n^
SXPO. ,«•
ceffibdetn gloriam citlin‘naedi,ornati^uecaput (aerum
viArice corona.
s Ci n tertio verTo.Monis (acne compendio. Compen-
riiami via breoior didmr.quafi ad latus conAituta citius^;
ad terminum docens quim ea qua publica dfc protrita eft.
yt in fecundo libro Regum dicitor Achimaascucurrifle « ^
perviam compendij&traniifTeChufirqui tamen prior ad-’* **
curfutn fe acanxerat. Qnoniam autem mors corporalis
quam pertulerunt apofloli & martyres , admodum breuis
elk in collatione ad vitam fempiternam , quam per morte
lillamAint a(recuti:re6ii?dicuntur biepoiuderevitambea
tam per (acrz mortis compendium, quafi mors illa fuerit
vria quadam compendiaria ad afTequendum illum termb. .
num ft metam tfulicet vitam incorruptibilem. ^
4. CIn quano verfu. Traduntur igni martyres. Hae '
immania tormenta qua ruflinoerunt martyres Chrifli:
beatus Paulos ad Hebraos (cribens ita complectitur,
i^llj autem difienti funt : non accipientes redemptionem
vrt meliorem inuenirentrefurreCtionem. Alij verbludi>
bria A: verbera expeni.-infuper & vincula ft carceres, la>
pidatiruntifeCH font,tentati funr,in occifionegladij moV^
Coiftint.Circuleruntin roelotityin pellibus caprinisregeA
tes,anguAiaii,affliCti:quibus dignos non erat mundus.
In eodem verfu. Armata faniit vngulis. Vngula ab vn-
guis deriiniom e(t,non tamen diminiitiuum:quia non im
minuit fui primitiui figni6caturo,(ed denominatiuum. Et
dicitur de ijs animalibus qua digitos non babenttiicot vil
guis eorum proprid eft animalium qua digitis funt pradi
' ta.Ouidius.Vngulaque in qui nos delapfa abfumitorvn>
gues. Interdum vero idem nomen pro inflrumento fumi*
tur ferreo , vt peCtine aut alio qoouis : quo dilaceramus
aut difeerpuntur corpora hominum in equuleo extento*
rom.Pradentiusinhymnode fanCto Romano. Amor co«
rona poena orauenutrucemiliCtoris artem fponte nudas
offerensicodasbifulcisexecandas vngulis, vbi tria funt
carmina iambica trimetra ,quo genere metri : totus illa
hymnus(quicopto(iirimuse(l &, elegattflimus)c6ponitur.
Idem in hymno de fanCto VincentioiPer te, per illum car
«erem: honoris augmentum tui, per vinua) flammat^
» ij togttlaStf
' .f.
1 ^ ^
r -
;Tl
H Y M N O R V M ‘ \ . 'i
Tngulas,p€f carceralem ftipitem. Vbi quataor Hint car» '
mina iambica dimetra, nam & tota illa ode (de qua paulo
poli fiet mentio)hoc genere metri con(icitur,Et In hac ac
ceptione fumitur hic:iicut & in illo loco hymni plurium
martyrum inferius explicat^ His celTit lacerans fortiter
vngula.
€EIn iexto verfu. Mundi triumphat principero.Trium«
phare verbum etfi fuaptd natura neutrale (it , & fignificec
obtinere triumphum eoque potiri, interdum tamen vim
habet a£liui verbi, & fuperare iignificat fiue vincere, accu
fatiuum<lue petit, vt hoc in loco'Prudentius in hymno de
fandlo Laurentio. Antiqua phanorura parens, iam Roma
Chriilo dedita, Laurentio viflrix duce, ritum triumphas
barbarum.Quatuor funt ibi carmina iambica dimetra, ii <
cut & totus ille hyuinus(qui cultiiTimus e(l& diffuiilTim*')
hoc genere metrt conftituitur. Inde participium trtum«
phatus,vi£luro (ignihcat fiueruperatum, &de quoafhis
ell triumphus. Mantuanus in principio fecunde par-
thenices. Atque triumphato vi^ricia bella tyranno.
7 €[ In feptimo verfu.In his paterna gloria. Pronome»
illud his,tertio hic repetitum, demonirrat fidem, fpeniydfc
charitatemran£Iorum( que Chrifli charitas hic dicitur,
qniainChri(lurohabetur)nominaiasin precedenti ver-
fu. Aut fi maIis,mon(Iratapo(loIos& martyres, hoc hym-
no celebratos. Tres vero illi nominatiui , paterna gloria,
voluntas fili j,& fpiritus,infiiHiantes nobis tres fummac di-
uinitatis perfonas,ordinantur ad idem verbu exulcat,qu»
vnitasfignificetur deitatis. ,
DE APOSTOLIS:
1 N alius hymnus.
A Nrtue Chriflc fecularum domine:
Nobifper huius tibi chara merita^
Vt qux te coram grauiter deliquimus:
Huius foluantur gloriofus preabus
X Salua redemptor plafma tuum nobila
Signatum fanS>o uultus tm lumine
I :
/y?« <1
E X P O-
Ut Uccrdri pads fraude damomim'.
Propter quos mortis exolnifU precium.
3 Dole captiuos efje tuos feruulos
jfbfoluereoi^compeditos erige.
£t quos cruorc redemfli proprio^
Rex bone tecum fae gaudere perpetim.
4 Sit tibi lefu benediffe domine,
Cbria^uirtusjhonor^t^ imperium,
Vha cum patre fanHoq; paraclito.
Cum quibus regnas, deus ante [ecuk.o(men.
iS7
CEPrerene hymnos carminis iambici fenarij pre Ce
fert imaginem formam :qiiod in locis imparibus primo
tertio &quinto:fpondeum aut iambum in paribus ver6
(ecuh<lo,quarto,&rexto;iambum fotum concinere debet* /
' aut poftremo loco pyrrhichium. Veri^m huiufmodi lex
non exafhlobieruatur in hoc hymno. Nam pro fpon».
deOfitidem & iambo nunc trochzus ponitur : nunc yerd^
'In anterioribus fedibus pyrrhichius, vt Colum fyllaba*
rura numerumteum eo carmine habeat communem.
Et coniimilis omnino e(l (iruffurxicum illo hymno priat ^ >
expolito. Aurea luce & decore rofeo. In eo dirigitur ora«
tio ad Chnlium(nam totus e(l deprecatorius) vc precibus
apoHoli in cuius honorem decantatur , placatus : veniam
peccatorum nobis tribuat, i fraude diaboli nos eripiat,dt
tuo redemptos^nguine panicipes efficiat cternse beaiitu
dlfiis.
I ClANMo^t A TtoMi s.In'primoyerfu. Seculorura
domine.Chrilhis hic dicitur (ecolorum dominus; quoni»
am deus eft , omnium temporum , xtatum , fucceflionum
& decurfuum durationis rerum:re£for,ordinator,*& dif-
pofitor.Et id ex beato Paulo depromptum videtur: ita ad
Timotheum feribente. Regi autem feculorum, immorta <
ll,inuiribi,foIi deo:honor & gloria in lecula (eculorum. eiTim. t.
Amen.Et regnum eius d propheta in pfalmo regnum om» P/a/. 144.
niuro (eculorum dicitunquonism omnia fecula, temporu •
^ue fuccelTiones comple£iitur,& quie praRerierdt,& quse
Bunc afltint,& quae futurae lunt. Dominatio enim eius :
z iij e(l
Kema.ii
C*la.l
Irfce.)
Kom.Z
Itg HYMNORVM
3nod eft purus, vel a uu6a puriiico,vel a mretPfhai
efluo,vel a xurd&fVuf quod e(l riuus:vox illa denedi
tur, legimus enim(inquit‘) apud Plinia, Hoppone Aphii*
CSC oppidum ( cuius epilcopatum tenuit (anmit Augufti-
nus)d Grxcis catharitum appellah:qu6d riuis & aquis ef
fet irrigua. Qupduis horu (ait) dixeris:re6le dixeris. At*
qui in vnoquoque horum vocabulorum iam nominato*
rum: vnde nomen Catharina deduci poteft: i vocalis: fe-
cundam tenet fyllabam. Quare & in hac voce Catharina
ab illis efformata:debet a : lecundae fyllabe & fcribendo
& proferendo inferi. Cateriim & id in prcfentia adiicien
dum : qubd non debet eadem vox Catharina per K Lati-
num in fronte icribi, vt faciunt orthographix imperiti,'
in eum ( vt conie^lacu facild eil) indudfi errrorem, quod
K Grxcum, cuius loco Latini habent literam c, formam
gerit & hguram K Latini. Et hoc iimilitudine decepti plq
Tique: putarunt K Latinum, in capite di Aionis illius po-
nendum loco K Grxci:inchoantis illius diftionislcriptu-
ram , cum deberent illud in c apud Latinos commutare.
N ulla fiquidem di£lio Latina inchoatur altera K: neque
Carolus, neque calcdx neque Catharina, apud orthogra-
phos rc^ofque fcripiores.
a CE Io fecundo verfu.Chridum indufti. Spirituali qui-
dem induendi genere, quo quis perdignam imitationem
atque infuionemfibimydicxChriftum circum ponitte-
lufque fimilitudinem per virtutum opera & ornaturo in
fe nititur exprimere perinde atque ferrum ignitum dice-
retur induere ignem. Q^od induendi genus commendat
apodolus: cum ait ad Romanos. Induimini dominum le-
fum Chridum. Et ad Galatas. Qiiicunqueln Chrido-ba*
ptifati e(lis,ChrUlum indutilis.
S €£ In quinto verfu. Vtphilofophiam mundi tranfea*
mus. Qmdnamdi(crimini$iitin,cr philorophiam mundi
& philofophiam veram fiue diuinam : lub nomine .la-
pientia! beatus lacobus fatis explicat in fua epiilola . De
philofophia enim mundi loquens,qua mendaces funt ho
mines aduerfus veritate:ait. N on e(l iib lapientia de (ar-
fum defeendens 2 patre luminum : fed terrena, animalis,
diabolica. Q^x autem de furfum eft fapientia,prim a qui-
dem pudica eil|deinde pacifica, modella,niadibilis, bonis
dne
'i
i
.fi
• EXPO. SX,
fioo fimulatlone.Cat confonat apodolus ad rotoanos di*
cens<Pnidentu carnis, mors eft. prudentia autem fpiritus
Tita & pax f quoniam (apientia carnis inimica e<\ deo le-
gi enim dei non eft fubie£la,necene poied. < €[ (n fexto
^erfu.Nobis veru Sina.Verus Sina Chrid* eft. quoniam
sooos eft dei myfticustob dignitatis fuc & exccllentijc fu*
b1imUatem.Q^ienimderurrumvenit,ruper omneseft.
Btiam ob legiQadonem in eo monte fa£iam, quoniam ip*
(e eft legifer nofter.Deniq; ob diuinx gloriae manifefta*
cionem eodem in monte fa^ro,quonia deus erae in Chri
ftotmundum reconcilians fibi. Et vidimus gloriam eius:
gloaam quaft vnigeniti a patre, plenum gratix Sc verita*
tts.Vnde mons ille,vt Tymbolum & typus Chrifti,in diui> Ioxms.T
siis eloquiis facerhabetur.Tt in pGlmo.Eicnimcxlidifti*
lauerunt i facie dei Sinai,d facte dei Ifrael. Et paulo poft
eodem in loco.Dominus in eis in Sinai,ln (anfto . Hunc gy
autem verum Sina,(anda virgo Catharina in Sina mate*
riali tumulta nobis inclinat.quado fuis orationibus Chri-
ftum nobis reddit placabilem , £»cil6mque praecibut no«
ftfis & exorabilem.
«IDE SANCTA CATHARINA:
alius hymnus.
C^Xih(trin£ coUait*
demus.
Virtutuminfigm4.
Cordis eipTiCfentemus
JEtoris ohfe({ui4:
Vt [pc certa rcfptram
Per eius fujra^.
■X Fulta fide Catharina:
Judicem Maxentium
Uonfortmdat.lexdiuina
Sic firmat eloquium:
exuod cofutat ex doHrina
Do^res gentilium.
3 ViUiChrifiumcofitctur
Jlelidis erroribus. <
Index lubet vt crementur.
Nec pilis nec ve fiibus
N'oce ignis: fed torrentur
JmujHs corporibus.
4 Velut aurii,coprohauit
Fornacis aduflio.
NaquofCbifi" coferUOuU
Foris ab incendio: .
Coxit intus cr purgauit
Fides CTconfe&o.
f Pofihjec blandis rex
molitur
Virginem (educere.
Nec promifiis emoUitHry
Nec terretur Verbere.
Con*
/ BXPO. S47
i^res.Indededocltur iafigiic,ls,fub(lanriDani :<wo<i figni
folt fignamatqae Indicium excellenti* ob notiUutcra,
maeltoawro.Tiaoriam, virtutem, ay aliud quiduis m ve-
ftearmU,ali6ve exteriore habitu ad difcretlonem oltcn-
fum.Vlreilius.Mutemu» clypeos; Danaumdue Infignia
nobU Awcmus.Itaque infignia virtutum, ea ftnt ornamS
ca:qac quii ob virtutem eft adejitui . Cicero ^ Appium.
Infignia enim virtutisimulti etia finevirtute
Et hoc loco infignia virtutum fana* Cathanneiifunt ex-
«Uentia.fplendor 9c gloria fuarura virtutum.
« iUn fixundo verfu.Fulta fide Catharina.FuUa.itabili
L muuiu,corroborata.J fulcior , iris, cuius a^uum fuU >
clo,is,ire,fignificat fuftentare, munire, & cdfohdarequip
^am ne decidat.C*teriim Maxentiui ille cuius meminit
Srzfens vcrfusifilius fuit Maximiani(qui & Herculeus ^ ,
Sus eft Vonfortis quidem imperi j Romani cum Diocle- l
Cianoift ilU crudelitate quam fimillimi. Poftquam autm
' ambo,anaorum martyrum
w debacchante. in toto terrarum orbe cffudcrarjO ^
iniriatitimperij infignia depofuiffent . vt pnuari in ocio
reliquam tranfigerent *atem,Maxenrius hic patri fuc^ ^
«lens in imperio ityrannum potius quim Imperatore gef-
«nem profJfus libidinem ac
IB* vt diffufe profequitur hiftorla ecclefiaftica libro oa*
S:,:Taudemm^ret?rannorum«ife.e periit^
Conftantlnum pro imperio occupando ^cll»
ipfius infidijs interceptus cft,& iuxta
Sdit infoueam quam fecit. Subhocigimr immanUUmo
S^^tore cum in finibus Aegyptiis verlareturtbeau Ca
Sarinafiiumexplsultagonem.
« ffln tertio verfu.Sed torrentur inuftis corporibus.
Torrentur inquam :non fcnfiblli ignit Ijfione aut confum
«tione,nam dios omnino non tetigit ignistnec ipfis quic-
Quam molefti* intulit f quemadmodum de P“*”*
2, fornacem babylonicam mlffisrdicit Damel)fcd fola ap-
-licauonc inieaionfquc in ipem-.cui iuCTu tyranni fue-
runt immisi vt cxurerentur.Iuque verbum lilud.non cre
^nationis zStam nobU hic infinaattfcd modum
|}2 HYMNORVM
lecun Jum quem reuera abftimpti fuitTent:ni(i dluitia v!rt*
eos ferualTet incolumes Potelcfcidad exitium vite corti
in(inuandum:imelligidiitum. Nam flammis circundati,
omnes placida morte ^utenerunt iredJentes animas deo
qusTi fuerant confefli.nrm tamen ignis violentia adawH
ad mortem:leJ diuino beneplacito imponente flnem eo-
rum martyrio. Qjare torreri hicdicuntur^quia rebus hu-
manis funtexempeireorum moreqni inflimmasconie^
animam exlialaiic,citra tamen omnem cruciatum auc a&
flt£fionem corporum.
6 Cln quarto verfu. Velut aurum comprobauit. IntelU-
gendus eil ad complementum fententixtioc loco accuia-
tiuus eos:qut referat rhetores flue.dof^ores geotiUumf
vt hic habeatur (enfus.Aduflio fornacis comprobauUeos
philofophosChriflumconfeirisivelut aurum. Debet e«
nim hic integra &perfeAa e(Te fententia, non dependens
ex (eqiientibustquod vix bene prxdari poterit flne huiuC^
snodiaccuCitiuolubaudito. Sumptus autem efl hic locus
ex libro Sapientiaeiitadeiudis qui coram hominibus tor
menta palTifunt dicente.In paucis vexatitin multis beno
di(ponentur:quoniam deus tentauit eos : dc inuenit illos
dignos feitanqua aurum in fornace probauit illos,& qua- '
(i nolocau^Uhofliam accepit illosr&in tempore cric re«
fpeftus illorum.
6 fE In fexto verfu. Nec intra (e capitur. Id eflrextple
Maxentius non efl fu£ mentiscompos y Ted furore a^cus
6 Geuo percitus oeVo:extrare rapitur more immanis be-
luz,non continens Ce tntra metas rationis, feJ hu mang mo
derationis fines & limites egrediens .Qm enim iracundia
exagitatus effufis habenis indulget animo: iamampU*Gs
intra feipfum non conttnet.fed rabie concitus exit homi-
nem-In eodem quoque verru:foli Catharina turba multa
creuiiretuncdicitur.NamcumfoIa elTetChrifli partes de
feodens contra tyranni fieuiciam.multa illt deinde turba
acceflitconfortiofideitperiplamad Chriftum conuerla«
vt fequens declarat verfiis.
7 iEInIeptimoverru. Claufie lumen ne claudatur. Na
lumenEinquit^caelitus tmmilTum carceri ,aut fideiChri*
fiiaiuc claritas, ipfius virginis Catharinc claufie tetro car-
ccre:claudatur & occultetur alijs,nulUsque fiat manife-
fion:
fttrtns\llodtuiDenniacet Porphyrio. Kam ^percclefto
m
tioque fidei per (aeram virginem ei illoxit ,quandoquide
ipfius Toaib, exhortatione & prardicarione : ad Chrifhim
conueriuseft.
S dnoftauoverru.Huiosergoconcionif.QniB fdlicee
imiuca eft fide Porphyrij & regin^tvt mododidu eft.noft
pncocordesconformefqi & fimilescfif^itiaatq; fiabilita
ce in bono, hoc eft,no(ip(i conformantes nos & fimiles (a-
^iconfiantitr huius facre concionis per imitationem mo '
rom:con(imiIi patientia vincamus incurfus & moleiiiac
' perfecutionum huius mundi.efficiamnrque veri a(1e£Vatd
res patientiae ipforum. Porro ifi nonnullis libris eccleiia*
'Ilicis comperiuntur & alij duo hymni omnino eiufdem go
neris & forme cum i(lo:pro(equentes reliquam martyrii
huius facrar virginis enarrationem vfque ad ftslicem er
niortetn & (epufturam. Qui quoniam apprimd digni (bnc .
* Ct praeclari, immd videntur panes e(Te reliquae alicuius lo
cius hymni, ex quo hic qui nunc explicatus efl defumptos
cenieiur :ambo hic fine ampliori expofitione(na fatis pla«
' ni funQfiibneAuntur.
;cmmc lubar precioiae actu rrange tuiminis.
vCdI SAWCT A CAT marina:
alius hymnus.
I Pange lingua gloriofae vim. virtute numinis: '
virginis praeconium. (lruemde*hac lignord
vim.virtute numinis; '
llruem de* hac lignord
idu frange fulminis.
praefentatur uraerounita virgini coniungitur, (ra
fidei fignacuio. j Bde fidens occultata
praetentatur i:
fidei fignacul
{ Bde fident occultata
deos regis detedata
virgini coniungitur. (ra
•
circunilante
^ %»•! vwstAsmaatw i Uv%vil«lal
£ jVt confirmes fpem tuoru Chrifium regem praedicat*
& honorem nominis, totis mammis cruciata:
C ^ & elidat fuperboruiD fpc conflanti dimicat.
circunilante populo. deos regis detedata
& honorem nominis,
& elidat fuperborum
Decol
' EXFO;
ybtis ^e^om «ot*«
iiim
pudite prcecsfuppU-
cum.
3 QB cidumucrho cUu
ditis
geras cr eius folmtis :
l^os k peccatis oTimi^
hus
SoluUe iuffu qu^fu^
mus.
"4 Qj^um prxcepto
fuiitur
Salus (^languor om-
mum:
Sanate nigros moribus
Nos redd^es uirtuti-
Ius.
5 Etcum iudcxadue-
nerit
Chriflus in fine fecuti:
Nos fempiterm gaudij
Faciat ejfe compotes,
^men.
CHyranusifte, carminis iambici dimetri (bium retinet
numerum fyllabarum in vnoquoque carmine (ine debita
pedum coIlatione.Nara in fecundo loco fpondeum (iepL*
liabetproiambo:&in anterioribus fedibus pyrrhichium
proljpondeoautiambo,occurrit&ineo vocalis fequena
alterius diftionis vocalem (ine collilione . Incitatur in ea
cota fidelium eccle(ia:ad celebrandam ibiennitatem in a>
poflolorum honorem, ad quos deinde fermo dirigitor,eo«
rom explicans dignitatem & fublimiutem : poHolanC>
que vt nunc peccatorum nobis impetrent medelam , & ia
die aduentus domini ad iudicium : gloriam lempiter-
nam.
1 f[ANNoTA T loK ■s.Inprimoverfu. Exultet ca^
Ium laudibus.Nomine cclitangelica fubdantia qua in cq
lis verfator,ft nomine terrae:humana intelligitur natura,
que terram habitat. Nam vtrique earum & nulli aliarum
creaturarum conuenitexultare dtiubilare diuinis laudi-
bus in fandiorum folennitaterqubd folc rationales (int A:
intelle^ prxditx. Quinimmd Ikptus in feriptura cclum
dt terra hoc modo accipiuntur, dtadinuicem coniunguiv
tur,vt in E(aia.Audite cali:& auribus percipe terra. Et in
cantico Moyfi circa finem Deuteronomi j. Audite cqli quq
loqoortaudiat terra, verba oria mei. Denique in pfalmo.
( Lmentur
E/a.t»
P/4/.9S.
l ^ EXPO. . Ut
f jnab1atiaq<IebetcoQ(Hcui.VtChriftu$Teniet mandumiu
[ dicaturus in noui/Timo die:non in nouifliroum diem, & in
^ £ne mundi venturos eft:non in 6nemtria in tertio huius
hymni verfii potius dicendum:reras& eius foluitis,quim
{erafque eius foluitis,ad fugiendum nimium hiatum :pro»
’ pter vocalis fubiun£tionem ad alterius diftionis vocalem
fanecollinone . Et A qua talia occurrunt cadiganda : Ane
prciudtciopoiTant emendari, vbi id ratio locutionis lati-
MC aut carminis aut fententix efAagiiar.
^OB apostolis:
alius hymnus.
5 Nudata pendent uifee^
AEtetna ChrifU
munera
^poflolorum glo-
ria
taudes canentes debi-
tas:
■ canamus mentibus.
2 Ecclefianm princi-
pes:
. Selli triumphales duces.
Colefiis auU milites:
p Mera mundi lumina.
5 Terrore uiUofecuU
Spretisq; poenis corpo-
ris:
Mortis facro eom^^ndio
Vitam beatam pofident.
4 Traduntur igni mar-
tyres:
Et befiiarum dentibus.
Armata fiuit ungulis
Tortoris infani manus.
ra.
Sanguis facratus funditur:
Sed permanent immobi-
les:
Vito perennis gratia.
6 Deifota fandorum fida:
Inuida fpescredentiumt
Perfeda ChrifiieharU •
tas
Mundi triumphat prin^
cipem.
7 In his paterna gloria ^
Inhisuoluntasjilij,
Exultat in his fpiritus.
Ccelum repletur gaudiis.
2 Tenuncredeptor quo-
fumus:
Vt ipforumconfortio
lungas precantes feruuloi
In fempitema fecula:'
Arnen.
t 4 /
1
Hymnos
Sf4
HYM MORVM
^THynnus ide^carminif iambici dimetri legibus reftdae i
integrdcoercetunhocfolo excepto qubd in Teptimi ver*
fus tertio carmine pyrrhichius pro iambo conltituitur in
fecundo loco. V ei^m pulchro & eleganti coroori non ma
f nam infert deformitatem neuulus. In eo fiinftorum apo*
fiolorum gloriofi tituli laudefque depromuntur : necnbn
&inuida animi conflantia in perferendis pro confeffio>
ne verae fidei tormentis. Nem^ apofloli dei omnes,mar-
tyrium gloriofum pro Chrlflo perpefTi funt:& calicem do
snini bi^runt.Q^are d multis praeiens hymnus decantati
pUerunque folec etiam de pluribus martyribus nonapoflo
Jis:commutatoduntaxat i^ndo carmine primi verfus,
(cilicetapoftolorumgloriadn hoc carmen » & martyruoa
vifiorias.Nam tota hymni(qui oppido quamfuauis eft A:
clegans^rententiaivtrifque aptd congruit. '
I flANNOTATiONE s.ln primo veriu.Laudes cane-
tes debitas.Hoc in verfu & participium canentes ponitur,
& verbum canimusineutrum tamen fnperflue. Vtrunque
enim:fuum habet accufattnum cui adiungatur. Participia
quidem taccufatiuo laudes debitas afcifcitur, verbum au-
tem:accu(atiuoztemamunera.praeterquem : dcablatiuti
habet)g1oria,ide(l in gloriam vel propter gloriam apo«
iloIorum.Quod (i quis malit ablatiuum illum cum parti >
cipio ordinaretnon illi refragamur, nam obiAnon mota-
tur fententia fed ferd eadem efl.
X Clnfecundo verfu. Ecclefiarum principes. Deipfise-
nimdidlum e(l in pfalmo. Pro patribus tuis nati funt tibi
filit.conflitues eos nrincinesfuDer omnem terram. Et rur
PhariHeos: volentes nomen lefu Chrifli benedi^um in fe
cula:eradere de terra & penitos abolere.Etiam contra re-
Ses terre &principes:quiconuenerunt in vnum aduerP
ominum, & aduerfus Chrillu eius.Et quod longe valen-
tius e(l:contra horrendos dzmones, quos fuis phanis
idolis expulerunr,ac reclamante toto mundo inaitis(|ue
tenebrarum potelhitibusrcultum nominis Chrifliinduxe-
runt.multofandinfigntore laude digni,quim Romani du.
CCS ft e^fares omnestac honoratiore triumpho ad immar
celTibileia
Heb.n«r
P O. jfj*
ce^fbrteiB gloriam edit inucAijOrnadque caput (aerum
■viflTice corona.
) C! I n tertio verin.Monit facnr compendio. Compen»
riiom, via breuior dicitur, qoaii ad latus coniiituta cttius<|;
a«l terminum ducens quim ea qoie publica protrita e(i.
Vt in iecundo libro Regum dicitor Achimaascucurride
perviam compendi) dittranfilTc Chufi:qui tamCn prior ad* ** *’
curiuin fe acanxerat. Quoniam autem mors corporalis
quam pertulerant apoiloli & martyres, admodum breuis
e(l in collatione ad vitam fempiternam , quam per morte
illamfunt aiTecutitreQddicuntur hicpodiderevitaro bea
taroper (acne mortis compendium, quafi mors tlla fuerit
Tsa quadam compendiaria ad alTequendum ilium termb»
nnmft metam ifalicet vitam incorruptibilem.
A- €[ln quano verfu. Traduntur igni martyres. Hcti
immania tormenta qua ruflinuerunt martyres Chrifli:
beatus Paulus ad Hebraosferibens ita comple^liiur.
Ali j autem difienti funt t non accipientes redemptionem
■vt meliorem inoenirentreiurreAionem. Ali) verb ludi-
bria A; verbera ezpertirinruper & vincula & carceres, la-
pidati (tint,re£H funt,tentati fuiir,in occiiionegladij mor-
tui (unt.Circuierunt in roelotiSyin pellibus caprinisregen
tes,angu(tiati,af(lidi:quibus dignos non erat mundus.
In eodem verfu. Armata fauit vngulis.Vngula ab vn-
guis deriUatom e(i,non tamen diminutiuum:quia non im
minuit fui primitiui(igni&catum,fed denominatiuum. £t
dicitur de ijs animalibus qua digitos non habent:(icot vn
gub eorum proprid eft animalium qua digitis funt pradi
ta.Ouidius.Vngulaque In qui nos delapfa abfumitorvn-
gues. Interdum vero idem nomen pro inflrumento fumi-
tur ferreo , vt pe^ne aut alio quouis : quo dilaceramur
aut difeerpuntur corpora hominum in equuleo extento»
rum.Prudeniiusinbymnode fanflo Romano. Amor co«
rona poena prauenit trucem diloris artem (pome nudas
offerens.conasbifulcisexecandas vngu1is,vbi tria funt
carmina iambica trimetra ,quo genere metri : totus illa
hymnus(quicopio(i(rimu$e(i& elegatiflirous)c6ponitur.
Idem in hymno de fan^o VincentiotPer te^per illum car
ceram: honoris augmentum tui, per vincla} flammas^ ,
X ij tngolas^
i .
f,
HYMNORVM
Tngabsyper carceralem ftipitem. Vbi qoataor (unt car-
mina iambica dimetra, nam & tota illa ode (de qua paulo
pdiUietmentio)hoc genere metri conficitur,£t in hac ac
ceptione fumitur hicificut & in illo loco hymni plurium
martyrum inferius explicati, His ceOfic lacerans fortiter
vngula. *
€Tln (exto verfu. Mundi triumphat principem.Triom-
phare verbum etH fuapt^ natura neutrale Ht , & (ignificec
obtinere triumphum eoque potiri, interdum tamen vim
habet a£liui verbi, & fuperare iignificat fiue vincere,accu
fatiuumi^ue petit, vt hoc in loco'Prudentius iu hymno de
fan£lo Laurentio. Antiqua phanorum parens, iaro Roma
Chriilo dedita, Laurentio vi^rix duce, ritum triumphas
barbarum.Quatuor funt ibi carmina iambica dimetra, (i •
cut & totus ille hyuinus(qui cultiiTimus e(l& diffuniTim*^
lum trium-
e quoa^hia
hoc genere metrt conilituitur. Inde
phatus,vi£ium HgniBcat fiuefuperatum, &
e(I triumphus. Mantuanus in principio iecundx par- .
thenices. Atque triumphato vi^ricia bella tyranno.
7 C Infeptimo verfu.In his paterna gloria. Pronomet»<
illud his, tertio hic repetitum, demonlirat fidem, fpem,dt;
charitatem fan£Iorum( que Chrifii charitas hic dicitur.
quiainChrifiumhabetur)nominatasin prxcedenti ver-
fu. Aut fi malis,mon(lratapollolos & martyres, hoc hym-
no celebratos. Tres verb illi nominatiui , paterna glori»,
voluntas BIi j,& fpiritus.infiniuantes nobis tres fummae di-
uinitatis perfonas, ordinantur ad idem verbu exultat,qu» .
vnitas fignificetur deitatis.
DE APOSTOLIS:
I N alius hymnus.
A N nue Chrifte fecularum domine: / I
Nohtsper huius tibi chara meritd^
Vt (jux te coram grauker deliquimus:
Uuius foluantur gloriofus preabus
X Salua redemptor plafma tuum nobile: * \
Signatum fan^uultustm lumine
i - <
V
»
f
H7
N ,
E X P O- .
Idccrdri finas fraude demotum:
Propter quos mortis exoluifh precium.
f 3 Dole eaptiuos effe tuos feruulos
jlbfoluereos^eompeditos erige.
- jEt quos cruore redemfti proprio, ^
/2fx bone tecum fae gaudere perpetim.
4 Sit tibi /efu benediff e domine,
Ghria,uirtus, honor, o- imperium,
^ Vna cum patre fanSi<^ paraclito. ; . j ^
.\Cum quibus regnas,deus ante fecula.tXmen. -n
ti**
»•
> CCPrcfent hymnos carminis iambici fenarij pre fe
• fiert imaginem formamiqtiod in locis imparibus primo
^ terrio & quimozfpondeum aut iambum in paribus ver^
> (ecundotquarto,&rexto:iambumfolum continere debet» ^
' aut poftremo loco pyrrhichium. Veri^m huiufmodi lex
• non exa6b?ob(eruatur in hoc hymno. Nam pro fpon».
deo,uidem & iambo nunc trochatus ponitur: nunc verd^
' 'in anterioribus fedibus pyrrhichius» vt folum fyllaba* -
ramnomerunneom eo carmine habeat communem.
Et coniimilis omnino ell (lruftura::cum illo hymno priQt ^ i. \
expolito. Aurea luce & decore rofeo. Ineo dirigitur ora« ,
Cio ad Chriilum(nam totus ed deprecatorius) vt precibus
apofloli in cuius honorem decantatur » placatus : veniam
^ccarorum nobis tribuat, i fraude diaboli nos eripiat ,9t
wo redemptosilanguine participes efficiat ctemc beaiitu
dlnii. ,
I f[AN M o*t A T I o M ■ sJn*primoTCrru. Secolonim
[ domine.Chriihis hic dicitur (eculorum dominus: quoni>
am deus eff , omnium temporum , artatum , fuccemonum
*’ &decurruumdurationisrerum:reftor, ordinator, *& dif-
L pofitor.Et id ex beato Paulo depromptum videtur: ia ad
Timotheum fcribente.R.egi autem feculonim.immona*
' il,inuinbi,roIi deo:honor & gloria in fecula feculoruro. - i>
Amen.Et regnum cius i propheta in pfalmo regnum om- *44» ,
nium (eculorum dicitur; quoniam omnia fecula, temporii* d
nunc affunr,& quae futurae funt. Dominatio enim eius :
X iij ell
1
ir«
H Y M N o
cftd generatione in generationein.i^e noc diuinos pate^’ i|
Dionyfiu» in libro de diuinis nominibus capite dedoo’ ^
Ita perhibet cemraonium.Enimuerb deum dk Ttfcculum'
t.
. - • ucuiH w Tiiecauim
* vt tempus laudare conuenitrquippe qut temporis tod*
ac fcwli author fit,& vt antiquum dierum:vt qui ante
Orae.r.
^ tiuiaacccc^
pus & fupra ictnpus fit,& momenta immutet dt tempora.
*antc iicm fecula fubfiftatrqoia & ante fcculora. &&prl
^culmn eft eiosqueregnum.Tegnum omnium feculoru.
Hac Dionylius.
k t '"®'‘|**‘SaIua redemptoriplaTma tuum no
bile.Plarroa dei nobile hic vocamr homo: inter creatu-
ras fcnhlwlei dignitatis primatum tenens,* omnibus pre-
Itans perFcAione, naturaque nobilitate, vt cuius dominio
omnia animalia lubiefkahnr,* ad cuius vCum minifteii-
um &obreqoiom:tota hac cali * terra fenfibilis machi-
na,efl condita atque dirpoftta. Idem quoque dicitur fi-
gnatut fanao diuiui vult' luminc:quoniam ad imagiaem
&fimilirudincmdci faftuseft,animafua iropreffam ha-
bens fuperdiuinatrinitatisnotam, in tribus HUs viribus
* potentiis fpiritualibusmemonalntelledu * volunta-
ie;qoa tamen ab ipfavnica anima fubftantia re ip& non
difcrcpant.SumptumiJoe eft illud quod hic dicitur, de fi-
enationediuinicultusicx pfalrao, dicente. Signatum cft
foper nos lunjen vultus tuidominerdedifti latitiam in cor
de meo.
J C f n tertio verfu.Dole captipos efle tuos (eruulos. Ca-
ptiui fumusrquando in carcerem tenebrofum peccati Ci-
Riusconieiki:* per iniquitatem perpetratam captiulcate
jp IUS dxmonis decenti. A qua (ane miieracaptiuitatts c^
ditione cnpt non polTumus( licet fponte noftra eandem
ex nobts fubirc ac incurrere valearous)niG benignitate &
gratia domini noftri lefu Chrifti, qui folui hanc peccari
captioimteroacferuitutem diflTolocre poieftmosd,^ liber-
tati reftituere. Vt |p(e ChriGus apud Ipanncm tcGatur di-
eens. Si films vos liberauit; verd liberi critis. Tunc autem
rei abroluimurrquando peccatorum reatu cpnGri^ir i do
Prsoer. j mino veniam illorum conrcquiniur * remilTionem.Com-
pediti vero fumus: quando laqueis, vinculis ,& compqdi.
bus peccatorum imp.licatiitot vincimur catcnis,quot era-
fj/.MS. uamurpcccatis,Funibus ooim peccatorum fuorum 5>n-
^ flriogitur
L' IXP O.
peccatonvt ait Sapiens, & propheta in pfalmo
con^eritur.Foncs peccatorum circumplexi (unt me . Ac
Ibinimur duris iftis compedibus : quando diuina beni-
enitate diruptis vinculis peccatorum noftroruro ,s laque-
p .. . •riniinur,& cum prophe
is diaboli quibus eramus irretiti erimmur,* ci^ prophe
ta decantate poiTomos. Anima noftraficutpafler erepta
eft'*de laqueavenantium,laqueu$ contritus cft :& nos
libmti fumus.Et ad id liberationis beneficium nobis pr?
' ftandom:admodum propenfa eft diuina mtferatio,quoni-
‘ am vt aitpropheu in pialmo.Doroinusfoluit compeditos
^dominus Uluminat csccoi.dominus erigit clifos,
devnomartyre.
Eut tuorum mili- Pro te e fundens fangui-
I I tum nem:
^ 1 ‘y Sors KJ corona xXetema dona pofudet
pranuum: 4 Ob hoc precatu fup~
Xaudes canentes martyris pUfi
^[olue nexu criminis. Tefofcimus pitpimc,
- '% Hic nempe mundi gau- fnhoc triumpho mart^
Dimitte noxam [eruuhs.
' EtitMdmait.iuxU, t iMtcr fircim]^
Caduca rite deputans:
JPtruenUadcalcfiia. Deo patri cum filio
4 Poenas cucurrit forti- San^fimul paranto
^ fgr: infempitema fecula.
JEt fuflulit tdriliter. ,*^**?!
#[Carminis iambici formam & regulam vbique
liic hymnos;pr*ter id qudd bis in fecundo loco(.in
do fcilicet carmine fecundi verfus:& in tertio terttj
deum habet pro iambo & vocalis pofitionem ante
Iero iiho collifionc.Explicatur in eo laus {cuiufuis
ristqudd contempta mundi pompa & gloria elegerit Chrt
ftum fequi in tribulationibus & perfecutionibus tolcran-
' «iis atque tormentis, quibus pcrtranfitismunc pro tempo-
ralibus s«cma,pro caducis perpetua,* pro terrenis c*lo
flia obtinet. Cuius precibus petimus & nos apud deum
(oamcDdari. , ,
a lUj
.1
*^jk ► . < 1
I
' A ;
V-
- P
14(0.4
uloan.i
^ -r
iMtO. C
€^4’
- '
-1. . *;
'i
A. • '■
» ■ ■: ^
, % ‘ ' ' -> /
, ' -«"i; HYMNOKVM
f d A NO TATioNPs In primo vcrfa. Sors ft core
na prattnium.deus dicitur effe (an^loru martyru (qui inul
^liAint milites Chrifti, & in (ladio huius Tiiae magnucet
tauerunt cenamen.in quo mortem pafsi , Tiuentiu euafe
runt ui£lores)fors liue ponio,& pars cedens illis in prx*
'miuiquiafetotu illis comunicat perfruenduin nercedc
Vt quifqueeorure£le dixerittllud pfalmi. Pars mea de*
incternum.Icem & ilIud.Dixi,tu et fpes mea, portio mea
in terra v tuentium. Corona itidem eorum ell, quonif ip-
foru decus e(l & infigne ornamentum, quo in anema uita
venuilantur. Super omne enim pulchritudine & decore
quem obtinent |an£U in gloria , eminet ille ornatus quo
d deo habitante in eis & immanente quinimmo& circum»
ambiente cos & circumple£lente(iicut corona caput) a-
domantur. In hoc autem fecundo carmine , coniunAio &
geminanda potius e/Tet.quoniam nunqui fecundo poteft
loco poni fi tria funt qux copulanturiquinetiam ad tertia
ponatur fecundum protritu probatoru authoru Tfum. )
CIn tertio veriti. Et blandimenta noxia.Blanditur enim
Juc mundus vt fallat, arridet vt decipiat,vultuqueaplau»
dit amico vt percipitet interitu i Proinde dicit locobus ^
amicitia huius mudiinimica cft deo,& quicuq-, vult amic*
elTe huius mundi,inimicus dei conllituitur. EtB. loanes
in prima fua eptftola catholica. Si quis diligit mundu, n6
edcharitasdeiin illo. Et mundus tranfit dc concupifeen-
tia eius:£x quo,liquido cognolcutur eius gaudia ede ca-
^duca.& ex eo itide q> dicit B. Iacob*,qu&d eius gloria Ii»
cut Hos foeni tranfibit . Exortus e(l enim fol cu ardore &
arefecit foBnum,& Hos eius decidit , & decor vultus eius
deperiit.Et vtide.m deinde perhibet. Vita noHra vapor
eft ad modicum parens, & deinde exterminabitur.
DE VNO M A RTYRE; ALIVS HYMN-
M
dei qui V-
nicum
Patris fequendo
filium.
ViHis triumphas hodihus
Vi&x>r fruens cttlcfhbus.
z T ui precatus m»tserc
Nofhrum reatum dilue:
tArcens mali contagium^
Vite remouens tedUmt.
3 Soluta funt ia vincuU
Tu facrati corporis:
Nos folue vinclis fecuU.
^morefiludei. Arnen.
CCar-
r
^ EXPO. jit
'* Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno Cfa£l5
leroator & integre': pr^er id qu6d in primi verius primo
carmine vocalis fubiungltur vocali hne collidone, & in
' fecundi verGts quarto carmine pyrrhichius pro iabo po«
nitur in fecundo loco.Qmld fi repellent, dixiiTec author:
feniaiTettenorem carminis & re^am legem. In eo diri.
' gitur foppiex dratio ad quemuis martyrem Chridi, com
fsendant illius condantiam in pafsione : qua hodes om-
- nes fidei moriendo ruperauit,& petens eius precibus nos
r- ad bonum adluuari .
I f[AMNOTATiowis. In primo verfu.Qnl vnico
5 atris fequendo filium. Chridum fcilicet: qui (ecundum
iuinitatem vnigenitus ed dei patris. Hunc autem fecu •
tus ed gloriofus marcyriimitattone operum, vt quemad^*
modum Chridus pro veritate & luditia acerbifsimam paf
iiis ed mortem:iia & is pro cdfefsione veritatis fidei gra-
' uifsima fudinuU tormenta, & denique mortem ipfim.
Quemadmodum faciundum ede admonuit beatus Petrus
-^ \dicens. Chridus pafius ed pro nobis : vobis relinquens
exemplum vt fequamini vedigia eius. Et beatus loannes
' idem nobis proponit exemplum, dicens. In hoc cognoui •
mus charitarem dei, quoniam ille animam fuara pro no«
bis pofuit: & nos debemus pro fratribus animas poittre.
, In lenio autem verfus idiui carmine, triumphas legendis
ed:non triumphans, vt aliquod in toto illo verfu habea*
tur verbum; quod fententiam compIeat,neque enim ge«
rundium neque participia folarpodent eam perfeAan
^reddere.
f[ Infecundo verfu. Vita remouenstxdium. Vlt«
taedium ed moledia & anxietas animi: confurgens ex in-
commodis,«rumnis,& calamitatibus huius vitx: vt pau-
pertate, nudititate, orbitate, & fimilibusafdi^ionibus.'
Q^c d non aquo ferantur animo: inferunt noxiam fape
triditiam.dc tantam animx amaritudinem: vt aliquem in-
terdum prafentis vita tadeat. Propterea dicit Eccedadi •
cus. Tndiiia longe expelle a te: multos enim occidit iri-
Aicia,& non ed vtilitas in illa. Animus enim gaudens a-
tatem facit floridam: & (ptritus tridis exliccat oda. Hu-
iufmodi ergo t^dium repelli i nobis pctirous,aut per fub-
lationem occationis & materia illius affli^ationis dt cm
ciatus
A,
I.Prt.x -
I. I«4».t
■'
* t ■ .
r '.
•V. -S’' “C;-'
■ i* V
u . ■ ■ j' '
: •
Err/.]0
Vrtmtr.
i
5^1 H Y MN O R V M
ciatus aniffli,aut per patientiam, qua pracientit vite (orti
«cerbam (i eueniatleuiter feramus. 3 Cln tertio verGi.
Soluta funt iam vincula. per mortem Icilicet temporalem
illi infliAam, que coaaexionem illam naturalem compa-
g£(que membrorum , & iunfhiras vitas necelTarias di(oU
uit.Vnde etiam confequenter & anima racra‘eius,domici«
lio corporis foluta tanquam carcere quodam & ergalKi-
lo,ounc liberiore vite celeiUsaura perfruitur. Ita petim*
ipftus (an£li martyris precibus.tantumnobis dei amorem
infpirari.vt foluamur d pedicis & laqueis concupilcetia*
rum huius mundi, quibus tanquam vinculis alligamur dk
implicamur, ne liberi feramur in deum.
CDE VNO MARTYRE:
alius hymnus.
BI!dt£martyr:^pcr4
Diem triumphem
tuum.
Quo fauguirtis merces tibi
Corona vittcetui datur
2 Hic te ex tenebris fecuU
(Tifrtore \iSh er iudice)
Ettcxit ad c^lum dies:
Chrifiociue ouante reddidit
3 Niicangeloru particeps
Colluces ilfigni floU:
f t/idoniaMu
C Carminis iambici dimetri menfiitamac legem omni*
mode feruat hic hymnus, praster id fotum quod in ter«
, tij verfus iecnndo carmine fpondeum habet pro iambo in
inunda (ede. Qi^d (i (ententia pateretur verbum collis^
cesin tertia ponlperibna : elTct quidem apte diipoiitiitn
carmen. Verum non debet verbi perfona mutari: qu^ in
toto hymno ad ipfum martyrcro,in cuius honorem cani-
tur, dirigitur (erroo . Author eius : Aurelius pruden-
tius. Apud quem pndeas hymnus • mnlto copiolior eft
*
Riuis cruoris Uuerds.
4 xAde^o nue.o’ percipe
Voces faecatum fupplicest
Nojlri reatus ejftcax
Orator ad thronum patris
5 Miferere nofhratim
precum.
Placatus vtChriflus.ftds
Inclinent aurem pfo/pc-
ram.
Noxas nec omnes imputet»^
Arnen.
E X P O.
A diffufior tpecuKariter in laodem (anfti Vincenti) com*
pofituif S: glorioGim eius pro Chrlflo agonem latius er-
plicans:necnon & preciolam eius monem, & Hicri corpo
xii eius pod obitum &interra & in mari (neabfumere-
tor)conieruationem:dei ▼irtuie fa^^am. Verunumen er
toto illo hymno fumpti funt i poderis, quinque tantum
nerTos : tres fcilicet primi Sc in ip(a fronte conditud , A
duo drca Bnem eius,ft er illis conflatus hic hyqinos:co-
luis martyri communis, qui ad Tfum iniignU eccleiic Pa
ridentis A nonnullarum aliarum decantatur in przconiu
cuiufuu martyris: condantiam eius in tormendscum pa-
tOretur,ft nunc gloriam eius in cclis concelebrans.
1 fEAHNOTATioNB s.In primo verfu.Beate mae
M profpera. Hzc didio, profpera, non hic nomen ed:
led verbum imperatiuu afliuz vocis, ^ profperojas.are,
tantum valens licut profperum redde, Ictumque ac foell-
cem:tuum diem. In eodem etiam verfii &qoanocius cac
niine,vinceti hic datiuus ed dngularis, i nomioaiiuo par
ticipi) vincent, tis, dt ordinatur cum fubdantluo tibi, in
eodi cadi: vt indifferenter cuilibet manyri poitit aptd ac
commodari.Apud prudentium ver6, primum hymni «u-
chorem:id nomen Vincentl,vocariout eddhgularit,hu*
ius nominatiui Vincendus: qu&d hunc hymnum illifbli
adaptaucrit. z ([ In (ecundo verfu. Chridoque ouatem
reddidit. Non ed hic prztermittenda coniun^io iliaco
pubtiua: quemadmodum i nonnullis perperam omitti-
tur:tum vt lententia pnecedentem fequ^ti anne£Iac,qux
duc fublata ilb conlun£lione: nullam haberent adinuice
cohcrentioytum etiam vt ipdus vocalis prorime vocalem
J recedentis flat collido : qua in diis hymnis Prudentius
ymnographorum clarilsimos autnunqua aut raro omic
til ac preterit. « In tertio verfu. R.iois cruoris bne-
ras. N on hic legcdu( vt Faciunt ndnulli )cruorii buerac.
Na per tota hymnumtad ipfum (aerum martyrem per fe-
cundam perlbnam dirigiturferroo. Quare vt przceJent
verbum eiudlem verdis fcilicet colluces, in fecuda poni-
tur per(bna:ft ita fequn, b jC||s,poni debet'<% abbtiuo
riuis.pro dia natura coiugi. 4 vin quarto verfu. Efficax
oratqrad thronum patris. Q^iproeocaufam agit apo4
humana pretorb, d pcrdiadeat iu4>ci illu ab&lueudum'
eiTc
isr;
HYMNORVM
-V
V- y
J
'■/
>.
^ ^ V ' A***'
f
aiJi:,'.:'
■n.^.
y,'<
ede nec aliqua tnul^adum pcena;oratoredefFicaz,qu6 <f /
id adecutus edquofua tendebat oratio. I ta coram fum«''/
nai iudicis throno d quifpiaai fan£lorum impetret nobie *-
peccatorum nodrorum vemam,orator itidem ed efficax, -
quod fuis precibus nobis obtinuit quod ab eo expeteba- ^
.mus. Et tota illa duobus podremis huius verCis carmini ^
buscomprehenfaoratiouppontorieiungitur ad verbum "
percipe. iE In quinto verfu. Placatus vt Chridusdii*.
Datiuus ille fuis, cii participio placatus iungi poted: aue
cu verbo inclinet. Dicimus enim re£id, deus ed mihi pia-
catus: & deus inclinauit aurem ibam mihi. Aptior tameit
ed orationis druftura: Ii cum verbo inclinet iungi intel-.^
ligatur, completiorque lentetia. Et quoniam TupradiAuc
datiuus no habet expredumfubdanttuum : fubaudiridef
betferuis vel famulis. Demiim aurem profperam vocac.'.
hic author aurem facilem, benignam, & fauentem preci*
bus fupplicanuum, eafque humaniter & beniuole fulci*
plentem.
I DEPLVRIBVS MARTYRIBVS.
meritis inelytd gdudU
S'-
Pangamiu fodi: geftx<jue fortia.
^ ■
'iVam gUfeit animits promere cant^uf:
\ imorum genus optimum. >
X Hi funt: quos retinens mtmius iiihorruk
Ipfmnamjierili flore peraridum
Spreuere pemtuSjte^; fecuti fum
RcxChr^ehonec£litus.
3 Hi pro te furids,at(fue ferocia
Calcarunt hominum feuaqiuerbera» •
Cefit his lacerans fortiter ungula:
Necarpfit penetralia.
4 Caduntur gladiis more bidenti m.
No» murmur refonat: ^ querimoma
: mm
Sed corde tacito mens mne confeia:
Conferuat patientiam.
j Qtt£ uoXtqua poterit lingua retex&c
Qfite
I
: Expo;
tumrtyrihtu munera prgparatf
3^
[ lufrn nam fluido fanguineJUureis
f Ditantur Bene fulgidis.
[ 6 Te fumma deitas, unac^uepofcimuf,
Vt culpas ahluos^oxia fubtrahos.
Ves pacem famulis, nos quoque gloriam
, Per eunda tibi fecula. Jlmen.
Hymnus i(Ye , choriambicus e(l:i pede dominatum
- in eo obtinete,& dicolos (iue biformis: quod duobus me
trorum generibus coalefcat,eft& tetratlrophos : quonia
4 poft quatuor carmina renouato yerfu femper ad primum
genus fit lecurfus. Siquidem quifque verfuum eius tria
pnma habet carmina afclepiadaa t quartum vero glyco»
nicum.De vtroque aute horum carminum genere & eo •
rum compo(itione,ruperius habita e(l mentio. Verunta*
K men non tam exafhi vt par fuit , obferuata ell hic legiti*
^ inorum pedum collocatio. Nam loco choriambi, (irpius
* . pcon quartos & confpifcitur admi(Tus:qui tribus pri-
mis (yllabis breuibus quartam fubiungit longam, vt me •
tuerent. In Texti quoque verfus fecundo carmine, pro
choriambo ponitur in fecunda fede epitritas tertius: qui
• primam, fecundam, & quartam habet longas & tertiani
breuem,vtde(criberet. Infuper loco pyrrhichii aut iam-
l bici: occurrit interdum in quarta fedepofitus ^ndeus.
Varrilm hzc carminum errata potius mendoHs libris & d
prima fynceritate metrorum vitio feriptorum prolapiis
' imputarim: qudm ipft (quiiquis is fuerit) authori. N am
totus hic hymnus magnam prz fe fert elega/itiam & gra
nitatem. Celebrantur in eo egregia fandiorum martyrd
, przconia.qudd contempto mundi fafiu & flore : Chrifla
' in irtbulationibus*fecuti funt,& fuperaiis grauifsimis tor
roentiSfVitam adepti perpetuam: in qua coronati & am-
pliff imis funt premiis honorati.
I Cankotatiomis. In primo verfu. Na glif*
^ cit animus. Gliicere verbum neutnim: nunc crefcerefl*
^ gnificat. Liuius.Glifcenteindies feditione.Nunc piguef-
^ ccrere. vt fimo per agros fparfo dicimus terram hoc pa«
t. bulo glifeere. Nuc yerd cupere fignat,& ardente a£Fe£hi
expofeere.
HY MN6^VM
expolcerej tlTiocin Joco.t & Tic tn6nith]o verbo !n eade
'' orarfoneconiunglpoftulat.ln omnibus autem fuisfignt-
£catis: pneterito pariter & ftipino caret. Eodem quoque
in TerfUyTe^^oru genitiuus, no i viflus nominatiuo par» '
ticipi j prxteriti temporis : (ed i nomine verbaJi viaor,
oris,de(cendit.Vi Aores nempe omnium optimi & prasdX
tUsimi funt martyres:qui patiendo vicerunt, noA rdUien-
do aut manum cum hoftibus conferendo, moriendo ittde
vicerunt:non vidit fuperuiuendo, animodenique vice-
runt;no corporis viribus, quo nullum vidoricgenut e(|
prcdantius. z ^ Infecundo verfu. Quos retinens mun
dus inhorruit. Inhorrere efl cum horrore fugere quip-
piam tanquam vile &abiedu:& accufatiuo venufie iuti-
gitor:(icut exhofTere,abhorrere,perhorrere:cognatc fi*
gmficarionis pariter & originis verba. Sandot quidem
martyres fecundum corporis incolatum mundus in fe co
tinuit:eos tamen quantum ad mores A vitp inftitutu refVi
git ac odio habuit, quoniam non magnifadebant ea quae
mundi lunt, fed Chrifti alTedatores illum prc fe ferdem
ipeciem quandam pulchri A boni,vanum tamen omnino'
A emarcidum aipemati runt,quefDadmodu dixerat Chri
lhisdiIcipulis:&omnibotfua;vitatimitatoribus.Sl mun-
dus vos odit:fcitote quia me priorem vobis odio habuit.
£t rurfum ad eofdem. Si de mundo fuilTetis: mundus vtb>’
que quod fuum erat diligeret. Quia vero de mundo non
enis,fed ego elegi vos de mfido:propterea odit vos mun-
dus. Hic autem mundus pro concupiicentia rerum mun
danarum : Hue pro multitudine hominum fecularia defi»
deria feflantium fumitur, hcut A facpifiime in (acris lite-
ris: Porrb in tertio verfut huius carmine, fpreuerDntpo*
tins qudm fpreuere legendum elTet : vt fecundo loco po-
natur choriambus.In quarto carmine,aduerbium caclitua
cum verbo fecuti funt debet ordinari:quoniam n6 ab ho-
minibus (ed a deo id eis indultu e(I,quM fuerint dei imi-
tatores. Nemo(inquitdominus)poteft venire ad me: nifi
pater meus qui miittme,traxerit eum. i Clntertiover
fu. Nec carp(it penetralia. Non quidem corporis. Nam
interiora etiam beatorum martyrum vifcera potuerut (se
uis vngulis dilacerari: & nonnunquam dilTe^a legntur.
S ed non carpHt vngula:penetralia animi: no enim potuit
yinatem
1
t-
4
1
♦
V
rw . . Expo;
\lrtatcm anksi Inpenitifsimo eiHsfina coditam alxiitif-
r mentis reccGibus, caellere aut diicerpere : ne*
’ ^ae corda eorum i conftantix & fortitudinis fux fededi
mouere.Ccier^m hic potius, hic cefsitlacerans,Iegendu
elTecqodlm cefsit his laceranstvt primo loco fpodeus po*
namr, quemadmodum poni debec:& non trochcus.
4 In quarto verfu. More bidentium. Bidentes di*
comor oues qu^ per xtatem duos dentes altlores habent.
Kam Tt author e(l Higynius: que bidens eft hoftia.den-
tesodo habeat oportet: fed ex his duos exteris altiores^
per quos appareat eam ex minore xtate in maiorem traf*
^ cendiiTe. Virgilius.Madant le£las de more bidentes. Ee
^ bxc comparatio occUionis fandorum martyrii ad mafta* '
tionem ouiomtex ptalmo defumpta videtur, hanc ipforu
Tocemad dooainom exprimente. Quoniam propter te
laonificamur tota die: fadi fumus velut oues occilionis.
Et in hac, line munnorauone & quereta,admirabill patie
cia : Chridi propemodom (imiles fadi funt,de quo ait £
(aias. Sicut ouh ad occHionem ducetur: St qoaft agnus co
' ram tondete fe obmDte(cet,& non aperiet os fuom,qaod
ex iacra palsionis eius hiftoria omnino completura in ip
fbfuifle manifedum ed. y Inqolnto veriu.Qrapo
terit ligua retexere.Interdu retexere ed opos quod onus
textum erat diObluere: vt prxpoikio re,oppofitum limpli
dt flgnificatom in(tnuet:quemadmodum etiam in his
bis: reuelare, retegere, recludere. Ouidius.
Rurfus amor patrix,ratione valentior omni.
Quod toa fecerunt feripta, retexit opus. Interdum ycr<
ed exprimere , explicare due eloqui : quo quidem modo
bic fumitur. Porrb martyres ipios laureis in cxlo ditari
atque exornari, hicconuenienterdidum ed:quddlau*
rus apud antiquos vtdorix erat indgne, & qui vidoret
euaferat:lauro coronabantur. Sed quinam dabuntur vi*
/ diores : his fortidimis athletis prxcellentiores f Sicut dl:
' in Apocalypli legutur iandi manyres dolis albis amidi:
coronis inlignitifd: palmas manibus gedantes. d In
fexto verfu. N os quoque gloriam.Subaudicdum hic ed
verbu demus: ex prxcedente lentitia rumddum,quod cu
^ ^ciuo dbi & accoEuiud glorii iundu:perfeda reddat &
corapletaia ; - r
— ^
1^' ■ ' ' liV' > - ;■ '• -■ ''•■V
'hymnorvm V.-I
cotopleUitn ftntentiank Neque legendum pftln
timam habeat longam :& nequaquam conueniat iUt loco
carminis.
DE PLVRIBVS MARTYRIB
alius hymnus.
Ex gloriofe ttuir^ Troph£4f4era fkmghnuft
tyrm: Ignofce <^uod deU<{tdmufS
•Corona confuaitiu 3 Tuuincisinmartyri~^^
Ciuirefpucntes terrena: hui: t
Perducis ad calejHa: Parcendo confejforthM,^
2 K^urem benignam Tuumcenolhacrimitw
protinus Donando indulgentiam»
Appone noflr^uoabM Arnen.
l.lodn.l
Carminis iambici dimetri legem ac normam ada-
. snufsiro feruat hic hymnus : prztdr id quod in tertio car«
mine primi verfus trochxum habet pro jwrrhichio inpo
•' .flremo loco,cu di^io, terrena:mediam iyllabam habat
. longam. Qudd Ci terrea vel infima dixifiet author : con-
cinnum fuiflet & aptum carmen. Infuper in tertii verius
. quarto carmine: vocalis fequitur alterius di£Hoois voca-
lem fine collifione. In eo ad Chriihi fit oratio, vt ob me-
rita & prxclaras martyrum vinutes, nofiras preces beni-
gnus audiat , peccatorum concedat veniam, & demi^
aeterne vitz przmia:
I AMKoTATioNBs. In primo venu,
gloriofie martyrum. Chri(lusrexmartyrudicitu|:,qodd
. omnium martyrum fupremus efi & eminentifsimus : ce-
teros omnes longe magis antecedens qodm rex fubiedia
fibi populum. Ipfe enim deus eft & homo: alij, homines
tantum. Ipfe peccatum non fecit nec inuentuseft dolus
inore eius:alii omnes dicunt. Si dixerimus quia peccatS
non habemus: nos ipfbs (educimus & voritas in nobis n5
ed.Ipfe autem morti non fuit obiioxius:& indebitS mor-
tem (ponte fuicepit. Alij omnes, mortis fuerut debitores:
* .
4
t
l
hV
f'
I-
l
k'
L
k.
E X P d. 3«^
& aliquando debitam monem, fontanee deoobtoTerur.'
Denique iplepro lotius mundi ulute oblatus eddeo pa
Ui:in noHiam & odorem fuauitatit. Ali j veri pro fratrib*
quidem animas pofuerunt : fed particularibus tantum, &
qui aut intuitu mortis eorum aut audito, conuerfinnis fu^
frugem inde accipere potuerunt. Corona itidem confi>
tentium,id e(l confefTorum, dicitur Chriiius: eorum fcili>
cet qui vite ian£iimonia cIaruerunt,non tamen fuu pro
Cfarido languinem fuderutrfed placida morte pie defun*
Ai funt.
3 C In tertio verfu. Tu vincis in martyribus. Si miles
-contra tyrannum regni occupatorem pugnat pro rege,A:
TiAoriam aiTequatur profligato tyranno tunc certe rex
vincit in milite,quoniam miles non fibi fed regi certauir,
i quo cenandi munus ac poteflatem accepit. Martyres
autem omnes, animoft funt Cbrifli miIiics,(S: contra ad-
oerfas poteflates totum fere genus humanum occupan»
tes,prelia domioi certarunt: vt eas antiquis Tedibusfuis
fraude ft dolo occupatis elicerent. Et vicerunt quidem
ipfl: vt miniflri ac fatellites, verius autem Chriftus in eis
Vicit: quia pugnandi & vincendi vires illis fuffecit, vtqt
Inchoarent pugnam, profequerentur ac conficerent:ani>
snum illis virtutemque miniflrauit, & martyres ipfl non
ad propriam & Tuam ipforu gloriam, fed foli Chriflo cer*
tarunt,vt fuo regi ac domino.
DE VNO CONFESSORE.
I
I^ff confeffor domini facratm
(Fejia plebs ^cum celebrat per othem) \
Hodie Ixtus meruit fecreta
Scandere ali.
2 (^ui piuSiprttdcns,humiUs,pudicm
SohriuSyCaftufyfuit cr <}uietuf.
Vita dum pTdefens ucgetauit eiut
Corporis artuf.
2 Ad ffcrum euius tumulumyfreduetiter
44 MeoArd
7* HYMNORVM
MmhraUttguetUuin modo pmitdtiy
QtfoUbct morbo fuerint grauatd:
HefHtuuntur.
4 Vnde nunc nofler chorusjn honore
lp[iiu: hymnum emt hunc libenter,
Vt piis em meritis iuucmr
Omne per xuum.
5 Sic [alus illi, decus^ate^ueuirtuSy
Qm fupra c£li refidcns cacumen:
Totius mundi machinam gubernat
Trinus c umes.
Carmine fapphico & acTonico fiyranas ifte contexi-
tur: in ynoqaoque verfu more aliorum hymnorum con(t
tnilium tria cdple^tens carmina fapphicaf & quartu ado-
nIcum.N on tamen illius leges obieruat ad vnguc:in fuo- 1
ruro pedum collocatione. NS in primi verfus tertio car-
mine, 'pyrrhichius pro trocheo in prima fede coilttuicur;
dtCpondens pro trocha:o in quarta, quandoquidc aduer-
bium hodid primam habet breucni. Ouidius. Q^i no eft
hodid:cras minus aptus erit:ft nomen fecreta, ratione c6
pofitionis primam nabet longam. Quod (i ita conlUrota
fuilTetillun carmen. Hoc die Ixtus meruit Tuperna: apta
Ttique fuiiCet eius contextio. In quarti quoque -vetius
primo carraine,pyrrhichius pro trochzo in quarto loco
difponituncontra carminis fapphici formam. Infuperin
quinti xerTus tertio carmine.pro daAyIo ponitur antibac
chiusex primis duabus longis conifans & vltimabreut,
cum prima (yllabadi^lionis machina (it loga. Virgillus.
Scandit fatalis machina muros. Scruatum autem futfliR-
re£lum carmen: (i ita dixilTet author.totius mundi fabri-
• i
cam gubernat. Commemorantur in eo vinutes cuiufuis
fanAi confefiforis culus confelhim celebratur.non modo
ad vitae attinentes fanffitatem: (ed & ad miraculorum o-
ftenfionem , quae diuinae bonitatis induhu ad eius (epul-
chrum fiunt. Propter q^uod,pnc(ens fidelium in Chriflo
congregatio illi fedulo laudem impendit debitam: vtip-
fiu»
* i
J
.OP
fiXPO. 37<
(ia* patrocinio adiuuetur. itff^AMKOTATfONis.
In iecundo verfu. Vegetauit eius corporis artus. Vcge>
tare eft viuificare & tn vita conferuarr,(iuc fouere in la-
siitate& incolumitate. A^iuumefl verbuni,d: accuiati»
uutn po(hjIar,vl in Genefi legitor dixifle dominus. Re*
cordabor foederis loci vobifcum: dc cum omni anima vi>
uente quae carnem vegetat. Inde vegetus, a, ura : quod
(anum e(l & incolume. £t modo ad corpus pertinet, vc
de Cciare fcribit Suetonius: quod nigris erat & vegetix
oculis, valetudine profpera. Modo ad animum,vt vege-
to corde aut mente dicitur is ciTe : qui erc^o cft & alacri
animo, vigorisque pleno.
3 C In tertio verfu. Quolibet morbo fuerint graua-
ta: Quilibet, non vnluerfalis eii di^io ficui omnis quan-
oiteamplcninqueita accipiant dialectici pratter vfum
probatorum autnorum,fcdparucularis: aliquem ex tota
multitudine fignificans indeterminate ac indifferenter:
Tt quilibet morbus : dicitur morbus aliquis , quicunque
fit ille.
4 €T Inquano verfu. Vnde nunc noder chorus in ho-
nore. Potius dicendum c(ret,in honorem, quoniam pra:-
pofitio,in,fampta pro ad,ob,fiueprtmter: acculatiuupq'
Aulat, non ablattuum, vt quxcuque facimus: in laudem,^
gloriam, & honorem dei facere debemus, non in laude &
gloria.
DE VNO CONFESSORE:
alius hymnus.
IEfu redemptor om»i5, Deuotk plebs foletmid.
Perpes corona pr<efu- g Qj^rite mundi gath
tum: ^ dia
Jnijacdieckmentim . Huius caduedt refffuens:
Nofbris faucto aocihus. Cum angelis Catefiihus
% Tui facri qua nomi^ Lstus potitur prtcmiis.
nis 4 Hum beni^us anme
Confeff or almos claruit: Nobis, fequi ueftigia.
Cuius celebrat annua Huius precatu Jeruulis
04 i| Vimitta
Ceat.y'
’ ■ hymnorvm
y ' '' jbiimtte noxm criminis. Cum ffiiritu pardcUta S
*T^ ' i - Vy SitChrtficrccpiif- In fcmpitcrnd fecula, i^r
^ ' , Jime -
Tih'patrt^ gloria:
r
V.
%Amtn.
Carminis iambici dimetri legibus hic hymnos
•nino coercetur &exa£tc'con(lringinin hocfolo exceptb-
2uod in primi verfut quarto carmine irochzu habet pso
K>ndeo aut iambo in lenio Ioco< Seruatum autem fuiC'^ .
(et replum carmen^n itadixiiretauthor.noftrisiaoepTe-^
catibus. Infuper in tertijverfus tertio carmine,Tocaiem *
habet literz m terminali fine collifione fubiunAam Hib- ^
latum autem foret id vitium: fi dixiflet, cum ciuibus cae»^
ledtbus. In eo ht ad Chridum oratio, vt fanfii confeflbi^ '
ris(^cuius dies fedusagitur) placatus precibus: nobis ft
peccatorum veniam tribuat, & gratiam imitandi prccU^'
ram vitz eius fanflitatem. " '
1 €E A NNOTATioNEs.In fccundo verfu. Cuius';
celebrat annua. Annum dicitur interdum: quod toto v*
nius anni (pacio durat. Ouidius. Et nox erat annua
bis, & morbus annuus e(l : qui vnius anni circulo extetv^
ditur. Interdum vero annuum dicitur, quod quotannis^
dc (ingulo quoque anno fit: licet tantum (emel, & vno (o*
lo die,vt fedom annuum,& hic annua dicuntur folennia.'
4 CE In quarto verfu. Huius benignus annue. Annue* ^
re nunc fauere iignificat : & datiuo iungitur. Virgilius.^
Da facilem curfum:atque audacibus annue carptis. Nuc ’
ver6 cocedere (iue^raedare: & accufatiuum po(lulat'abt i
infinitiuil, vt hoc in loco.Virgilius. Nos tua progenies’. .
calt quibus annuis arcem. ’
DE PLVRIBVS CONFE
X foribus. ;
JEtff plafmator ,Atcc qui de fupemoruiii^
D cunilorum, Chaos uides infernorum.
Thronos i Vt dulcores per tuo»
nans polorum: rum ^
Septifor^ "
j; ' - * * ‘ E xp o-
' Septiformium donorum:
Ad morem £tcmorum
Cor inflammes terrenoru.
f 3 Huius horti largitate
procedit deus k te:
Confisorum rohoratje
'Jlienies funt^ cr illufhat£,
[4. Hi cafligant nocitura:
it fatigant camis iura.
Mundi hclta calcant dura:
Pro fdutis jpe futura:
j Pij uiuunt cr <juieti:
Hiprudentes (T manfueti.
San^itatis norma freti:
Jnaduerfis gaudent Uti.
Solom numerum ryllabarum in vnoquoqae carmine
hic hymnus habec cum carmine iambico dimetro cornu-
nem. Debet enim quodque carmen ofto continere fyUa-
bas,vt (Iplures aut pauciores habeat:liber iudicandus iit
mendofuStd: quae fuperfluut vitra eum numerum, tollen-
dae iinc, iidueverb citra eum deficiunt: veniant adiicien-
dae. Nallam tamen pedum metricorum habet vt iambi '
curo exigit metrum: collocationem, ied illorum loco om
nia eiufdem verfus carmina fimilem inter feferuantdefi-
nentiam (yllabarum:& in pofirerois illis penultima & vl-
Cima conionantiara,fempcrque penultimam longam.
Commendatur in eo magna dei bonitas, qoi larga gratia-
rum munera contulit lan£li$ confefibribus: per quae.fan
Aitate vitae confpicui euaferunt & copiofo bonorum ope
rum fru6hi locupietirsimi. Q^as in ipforum laudem me
rito hunc hymnum concinit larta fidelium concio : vt ipll
nos fuis precibus apud deum commendent.
. 3 ClANMOTATiONBs.In fecuiido verfii. Vt dul-
. cores per tuorum. Hoc loco dulcores, nequaquam e(l
^ *verbum optatiuum, defeendens a dulcoro, as, are quontl
i aa iij praepoli-
6 Mundi luxus irumici:
Caflifpcrnunt er pudici.
yAcpro curfu tam fcelici:
Deifatlifunt amici.
7 Horum flatus cum
decorus
Dulci melo fit canorus:
ipfis hymnus hunc fonorus
Nofler Utus pfallat cho-
rus.
8 Patri decus increato:
Vnigenitoqjnato.
Ah utroque propagato
Laus fit pneumati facrato .
.Arnen.
t
\
HYMNOR.VM
pnepoHtio per,ranc nnllum haberet accutatiuum co qpp J
or(linaretur,& genitiui illi , tuorura fcptiforniium dono* i
rum;i nullo nomine regerentur, fed accufatiuus eft plu*
ralu i nomine dulcor,oris, & prxpolitioni per,adiungt«
tur,&genitiuosfupradiAosfibi comites afcifcit.Eftaote
dulcor,ori$ dulcedo & fuauitas. 4 d 1 n quarto ver>
iu.Et fatigant carnis tura. Dicuntur hic iura carnis:ob1e<*
lamenta molita ftillccebrofa que caro concupifcitad'*
uerfus rpiritumtvt fenfuum blandtm^ta & irritamenta ga
te: quod fuaptd natura caro ad illa prochuisefl &pro«
peRfa.llIa autem fatigant fan^^tconfeiTores: quoniahas
inclinationes &pronitatem ad carnalia defideria repri«
tnunt in(e,vigore ac legefpiritus Quemadmodum bea*
tus Paulus feiprum omnibus exemplum proponens ait«
Cailigo corpus meum & in feruitutem redigo: ne forte
cum aliis predicauerim.ipfe reprobus efficiar. ^ CE In
iexto veriu. Mundi luxus inimici. Etin loco,iniraici ge*
nititius e(l fingularis & adie^iuus: cum nomine TubfUti*
uo mundi ordinatus.vt fenHis fit, quod fanfti confefTores
(pernunt luxus mundiiqui ipHseft inimicus. Et (epius a«
pud authores hoc modo & adiediue fumitur id nomen.
Virgilius.Ges inimica mihi Tyrrhenu nauigate equor. .
; DE PLVRIBVS CONFESSORI-:
_x bus: alius hymnus. ' . ' ' ,
CHn^t lucis fplai
dorucr£
Nos hcnigms in-
tuere.
Nohis parcens miferere:
Confejforum precibus,
t Hitalcntafibidata
Solerter elaborata:
Tibi reddunt duplicata
Cum liborum frudibus:
5 Clmftit rege conuiuate
Fidos feruos prxmiantem:
Pneflolantur remeantem
Lucernis ardentibus. '
4 In paucis exarninatL'
Tide pollent roborati, \
.Ad maiorum funt uocati '
Gaudiorm^amia. •
5 Quorum precibus 'iu.- ;
uemur.
Lt exemplis informemur:
Chrifletcam ut latemur
In caUjU patria.
iAmen.
Hymnus t
EXPO. 37J
^Hymnus ifte potius profx quam hymnic* modulatio-
nt a6linilatur,qu6dconfonanti«rythmicx qudm roenfu-
rxrnetficx fitobrcruaiuior . Cuiufqucemm vcrfustrcs
primx claufulx, in exitu fyllabarura conformitatcm ha-
bent & fitnilitudincra adinuiccm carum vnaquxqj ocio
fyllaba* continet, Apenultimam ipGmiro lontam.Qoar-
ta vero claufula vnius vcrfus , fcruat rcfponUiro in fimili
cadentia ad quartam claufulam vcrfus proxime' fcquentis
feptimque fyllabascoroplcaitur,* penultimam earu bre
ucra. Laudantur in eo confefTores inclyti quod talen-
ta libi commifla d domino multiplicarint in huius vitx
curriculoj&duplicauilli obtulcrintqubd item domiiuim
Tuum reuertentem a nuptiis cxpcaaucrint,& cum pulla.
uit inuenll funi vigilantes. Deinde fit fuppUeatio , vt eo-
rum prxeibus fublcucmur apud dominum.
a ^[anotation bJs Infecundo verfu . Solerter
elaborata. Solers efl:qui Indudrius cft, diligens & fedulus
Sc folertia,lagacitas,lnduftriaroque animi in rebus agen-
dis Maniuanus.Mifcriftiuc venit folertia rebus. Itaque ta
lenta fibidata ftuduerunt folerter elaborare fanai confef
fores, quoniam cum labore & ftudio illa accomodarut ad
opus * vfum bonum, fupcrlucraiitii funt in illis totidem
talenta quotacccpcrant.Et innititur totusifle vcrfus lUi
parabolx euangelice de homine peregre profic^ccte.qui
vocauit feruos luos & dedit cis talcnta,vni quinque, alij
L»C4
^inl^s expeaantibus dominum fuum quando rcuert^
cur d nupiiisivt cum venerit & pulfaucrit ianuam.confe-
ilim aperiant illi. Beati funt fcruillU ,quoscum venerit
domin*,inuencrit vigilatcs. Amc dico vobis quod pratcin
cet fe & faciet illos difeubere, & traficns miniftrauit dlif.
S. €E Iu quarto verfu. In paucis examinati. Speaaro
^ ^ aa iilj tul«t
autem duo, alij vero vnu,vt in cis operarentur aoncc rc-
diret.Qu^i autem quinque acceperat talenta , itidem «is
oui duo, operati in cis,duplum affecuu funt lucrum,* re
ucrfo domino illud obtulerunt. Vnde * ab eo coincndati
funt mirifice,* vt intrarent in gaudium domini fui, dulc -
tcrinuitati. ? C In tertio vcrlu.Chriftum regem conui-
uantem.Hic locus refpondci verbis illis euangelicis d^
asini noftri ad dicipulos fuos. Sintlubi veftri prxcincti
Jtt l.ic«rnx ardentes in manibus veftris.* vos fimilcs ho-
17^
HY M N O R V M
>.
'videtor per quandamafiPiniutem hxc fententia, adillod
dldtu in libro Sapientiae de iudis: quod in paucis vexati,
SdpiiH,i * in multis bene difponentur: quoniam deus tentauit illos,
&inuenit eos dignos fe. Et vt ex contrapofidone oppo-
litorum accommodatior fiat comparatio : aptefabiungi*
tur , quod ad maiorum funt vocati gaudiorum praemia,
quoniam vt ad Romanos (ctibit beatus Paulus: non funt
cnndignf pafsiones huius feculi ad futuram gloriam, qu^
reuelabitur in nobis. Et in fecunda ad Corinthios epillo
laidem confirmat dicens. Id quod in przfenti eftmome^
taneum & leue tribulationis nodrz : (upra modd in Cab« '
limitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. ^
Rans.t
*.0.4
DE VNA VIRGINE.
Virginis proles, opi fcxq; nutris:
Virgo quem gepit,peperit^ nirgo.
VirgitM fejlum canimus: tropham
^Accipe uotu/m.
X H<gc tua uirgo duplici heata
Sortei dum geflit fragilem domare
Corporis fexumydomuit cruentum
'Corpore feclum.
5 nec mortem nec amica mortie.
S£ua pcenarum genera pauefcens:
Sanguine fufo meruit fecretum
Scandere cdlum.
4 Huius ohtenta deus alme nojhris
Parce iam culpis: uitia remittens.
Quo tibi puro refonemus almum
Peloris hymnum.
$ Gloria patriygenitaqiprolh
Et tibi compar utriufque femper
Spiritus alme: deus unus omni
Tempore [ecU. Arnen*
\ i •
«K t
-
* »4
■ V
■'-•V
.-rr
■Jt-
Carmlnlf
EXPO. 377
CCaralnU fappliici dc adonicl Icgc prxfens hymnus co-
ponUur.iUios tamen leeltimos pedes no vbique reftO col-
locatos continet. N ano loco fpondei in fecunda feJe car-
minis lapphici iambum quater admittit, fcilicet in primo
carmine lecundi verfus,in tertio terti j,& in primo ac ter-
tio carmine quinti vcrfus.Rurfum loco uochei in quarta
fede bis recipit pyrrhichiu, fcilicet in fecundo carmine ter
tijTcrfos & in iecundo quarti. Habet & femellocotro-
ehiiineademfedefpondcum, fcilicet in tertio carmine
tertii verfos.fed mallem ibi fupernum quam fecretum di-
icre . & propter fenfura & propter carmen . Denique in
quinio verfu loco daftyli in te«ia fede bis habet tnbracu
contrxrarminis fapphici iura; vt pote in fecundo carmi-
ne illius verfus, & in tertio ciufdem . Laudatur in eo
Chriftus de virgine matre natus quod eius donolantta
vireo in cuius prateonium hymnus ille concinitur,* car-
nem vicerit per virginitatis puritatem mundum per
eloriofum quod penulit martyrium. Ad eundem denique
fupplicatio dirigitur, quod huius facr* virginis oratione
nobis peccatorum remifsionem clementer elargitur,
X Cahmotationhs. In primo veffu . Virj^nl*
proles, opif6xque matris. Proles virginis matris cft Chri-
Sus fecundum naturam humanam: nam carnis fubftatiam
▼erd ab ea accepit Idsm quoque opifex & faftor ell vlr-
cinis matris fecundum diuinam naturam, ferandum qua
lun£lacrcault,fccit,& condidit. Adde quod diuma fua
virtute effecit Chriftus quod ipfa & mater fieret,* virgo
integra permancret,fecundum quam rationem, opifex c-
tiam virginis matris dici haud immeriti goffet. In co-
dc verfu. Trophau accipe votu .Hoc votu intelligi debet
efle adieOiou * participiu:ideo fienificans quod voto p-
rtnflum atque deftinatum,* cum ftibftatluo trophauro or
dinari. Significat autem*trophatum,id quod in teftimomu
viftoria publico in loco ftatuitur. vt ftatua cqueftns, aut
equus armatus, aut quippiam fimile . Quare publica laus
* folenitas qua ab ecclefia alicui fanfta virgini celebra-
tur in fua viftoria teftificationc hic non abuirde iropha-
um dicitur.Sumituretiam trophaum proipja vittoria;
qua in fuga cduerfi funt hoftes i qua quide couerfionc^id
\
t
3^ HYMNORVM
nomen in grjrc e 'deducum c(l , feu pro virtute egregia :
qua comparata c(lvi£^oria,vc in hymno paulo antdexpli
cato de pluribus martyribus trophza facra pangimus.
3 dn (ecundo verfu. Duplici beata forte • ScUicec icr«
uata virginitatis integritate & martyriorquo monempro
Chrillo pertulit. Vnde & duplicem deuicit hoflem eadem
iacrata virgo:vtpote carnem per pudicitiam tnta^m, db
mundum per paiTionem & tolerantiam mortis, quare& da
plici corona iiue aureola e(l exornata tfcilioet virginali db
martyri j. Canitur enim hic hymnus folum(vt ipia latis <>•
fienditfententia)de virgine martyre :vt lancis Agatha,
Lucia,Agnete,CacciIia&nmilibus. Nequeillud preter-
mittendum putarim^qu^d in hoc verfu non legendum cA
gelfittvthaMnt libri incalligati,fedge(lit. Nam gerere^
nullum habet ligniScatura huic loco conueniens : d: in
quo polTtt ordinari cum verbo infinitiuo, Gellire aotena
interdum e(l cupere fiue afiPe£^are:dlc apt(? coniungitur vec
bo intinitiuo,vt infans geftit loqui aut ambulare.qu^ qui
dem acceptio hic accommoda ell& congrua. £t vbifere
omnes libri habent domuit cruentum corpore feclumtpo
tior videretur fententia.domuit cruento corpore feclam.
Nam cruentuminon ell conoeniens epithetum ad feclum
(licet aliqui pro nomine feclum, legant ibi cetum: & per
illum .intelligant dxmonem,qui reAd cruentus dicitur db
crudelis )fcd ad corpus aptius accommodatur, yt cruenta
corpore, id cll cruore perfufo & fanguinolento '.domailTe
mundum dicatur per martyrij agonem,licut fragilem do
muit corporis fexum:per continentiam St, virginalem pu-
dorem.
3 difn tertio verfu. Nec amicam ortis fmia poenarum
genera pauefcens. Suppliciorum diuerla genera i tyran-
nis illata teneris uirginibus, dicuntur amica mortis, quo-
niam nata funt mortem infligere, & propemodum difpo-'
nunt ad mortem , habenti^ue cum ea quandam affinica..
tero. Quibus enim non inferret exitium St interituaa
inieAio in ignem, aut bullientem aquam , membrorum va
io equuleo dideniiomili diuina virtus adeffet proteArix <
Porro amicus fubllantiuura , cum folo ponitur genitino,
adic£Uuum autem ;modo cum genitiuo,modo datiuo colr
locatur^
i
£XPO. J79
locatnr.Wcaatenij&adieftiuumcft nomen, & genUiuo
adionftain. . -
£ Cl“ qu*"*o verfu.Et tibi compar vtnafque fcmper.
Pronomen tibi.non ordinandum cft hic cum nomine c6-
par,quanoisdaiiuum fuapte natura non recufet ,led cum
Verbo fit,fubaudito,vtifte habeatur Csnfus. O alme Iplri-
cos Ttriufque.patris fcilicet & fili j, quoniam ab vtroque
ineffabiliterprocedis,compar& «qualis gloria fit etiam
fibi,ficut patri & filio. Et ita compar adieatuum , non ad
fubftantiiium fpiritus fcd ad gloria coniungendum elt : tC
rfifta colligatur huius loci fententia.
CDE PLVRIBVS
2 virginibus.
IEfu corona targinunty gines
nuem mater illa cond^ Sc({uuntur , Id»-
pU d&us
Qtttfol^ uirgo partttritt Pofl te canentes curftt<^i
jl£cuota clemens ac-
cipe.
% CX5*
septus choreis uirginum
Sponfas decorans gloria
Hymnos^ dulces perfo-
nant.
4 Te deprecamur largjp
Noflris adauge fenfibus,
Nefcirc prorfus omma
sponjas occvrafw 5»«^. r- - • ,
Sponftsq;reddens pramia, Corrupttoms uulncra.
3 QuocuTKluc pergis uir' %Amen^
CCarminis Umbici dimetri menfura & ^ ^
hvrono integrd feruator in quo laudatur Chriftus pu^rifii-
mus virginum fponfus.quhd (acratilTimas virgines fpon-
S* fuas « hoc £undl e?gaftuIo euexcri t ad cxlefi em tha-
lamum.vbi eas gloria dc honore coronauit,& ipias canti-
cum nouum cantantes fcmper habet quocuquc ierit luo-
Tum grefiuum comites. r -
1 ([ANMoTATioMas.In primo verfu. mater
illa concipit.Non hoc loco concepit legendum cft: vt lup
prKicriti temporis vabo exprimatur quod iampridcm
^ V
Otnt.t,
AfoCti^-
; 3*0 H Y M N O R V M
“"eli tran&£lum.Nam tunc trochaeus in quarto poneretur'
loco carminis iambici pro pyrrhtchio,quod non admittit
huiufce metri regula.Sed concipit in praefenti indicatiao
dicendum;ncut verbum fequens parturit praeientis eft tem
ports.Saepius enim in carminibpsbymnicts przfensteai»
pus pro przcerito eleganter ponitur:& quamuis vox pre
iens fuerit incelligentta tamen fenur in preteritum.
X €Eln (ecundo verfu. Qui pafeis inter lilia. Id (umptuin
eft ex canticis canticorumrvbirpiritualit fponfa de dile-
&o fponfo fuo dicit. Dileefus meus mihi & ego Uli;qui pa
fettur inter lilia.LiIiorum autem nomine(nam virginita-
tis iniignia funOcandidiUimum facrarum virginum coeta
re^c^ accipimus, inter quas paicitur dominus atque diuer
faturirpirituali earum tripudio & dulciflimz focietatis aot
bitu circunfeptus,tanquam inipiarum medio confidens.
Agnus enim qui in medio throni eft, regit eat : & deducit
iplas ad vita fontes aquarum.
3 f[In tertio verfu.Qupcunque pergis:virgines.Hoc ex
Apocalypndefumpturaedtvbi fe vidifle feribit loannes
agnum dantem fupra montem Sion,& cum eo centu qua
dragintaquatuormilia:habentes nomen eius & nomen
patris eius (criptum in frontibus fuis : Et cantabant quali*
canticum nouum ante fedem & ante quatuor animalia, A ^
feniores,& nemo poterat dicere canticum : nili illa centu
quadraginta quatuor millia,qui empti funt de terra. Hi
funt qui cum mulieribus non funt coinquinati : virgines
enim funt.Hifequnntur agnum quocunque ierit. Cum e*
nim hic deferibantur praemia illis indulta ob virginalem
inundiciamtplanumedlimiliaczledis glorix ronneraip-
lis alTignari (acratilTimis virginibus, qux illis centum qua
draginta quatuor milibus aferipta funt, vt quibus eadem
funt virtutum inii gnia ac merita .merces quoque eadem
deputetur. Quinimmd penvenerandum illum dantium cu
agno fupra montem Sion chorum:nonineptd quis dixerit
inlinuari candidilTimum lacrarum virginum ordinem in
caelo, ob cognationem afPinitatemque virtutum inter has
&illos,&czIedia praemia inibi expre(Ta:virginalem eoe*
tura qudm raaxirae decentia.
4 €[In quarto verlu.Nodris adauge lenlibus. Alij legut
hos
£ X p o:
itt
fcocpaftoJdcarmenrlargirenonrii Teofibos, St vtrunque
quidem reftd.Nam ft hoc & itio modo flat carmen, &per
manet in fua integritate:& fententia itidem cft apta. Hic
enim largiri noftris (enfibus id muneris petimus:qudd pu-
ritatis corruptrices peccatorum plagas non fuflinoant.
Illic verd :hoc bonum tanquam iam adeptum adaugeri in
mentibus noftrisexporcimus.Etfand vtrunque nobis eft
neceflarium.vt fcilicet indulgeatur nobis primum hoccx
lefledonnm:deindevt indultum adaugeatur. Non enim
pofTuraus e(Te continentes niti de* det :neque perflare aut
{iroficere incoepta continentia , nift eodem largiente » va-
emus.
DE VNA VIDVA.
Jiatuleturecclepei.
G Nam fummi regis
filia:
Poji huius uit£trifHd
Scandit ad cteli gaudia.
X Hecuera ChrifUfa*
mula
Jnuenta fine macula:
Deum amauit fedula
Cum quo regnat per ft’
cula.
3 Nohtli flirpegenitay
Seduirtutibus pr adita:
Mundi contempfit glo-
riam^
Adapta ChrifU gratiam.
4 /gnc flagrabat fi- •
dei,
tXmorefuccenfadei:
S ignis effulgens uarijSj
Cali potitur pramiis.
j* Hac de uaUe mife-’
ria
In patriam latitia:
sAd fummum regem glo-
ria.
Zataperuenithodie.
6 Laus uni deo cr trino.
Quinos beata precibus
Perado uita termino
Coniungat caU embus.
xAnwi.
#[Hyranu$ Hle fpedem & formam carminis iambici dime
tri pr^ fc fert, illius tamen neque lege coercetur neque pe
dibuE menfuratur:qu6d proroifeod in anterioribus locis
: trocheum recipiat ft pyrrbichium,& in io^da fede fie-
. pius
r ’ H V M N O R V M ■
t/
»
» ,
•*.r
piui ipondeoin, contra huius carminis iura.Namemm tff
r. . incn fyllabamm illi metro debitum retinet ; in vnoquoq* 1
fcilicetcarmineoftonarium.infupcr &rythmicamferu« 4
confonantiam primi carminis ad fecundum & lerdi ad
quartum eiufdcm vcrfus:in cxitufylJabarum. Incitatur in ‘
eo ccclefia fidelium ad fplriiuale gaudium in dominorob
lolennitatem ian£^iuimx cuiuiuis vidux, cuius dies fefiut
celebratur cum hunc modulatur hymnum.Commendatur
& illa ob mundi contemptum, virtutis ftudium.dei famu-
latum,cultumque Chrifiianxfidei:quem hic vitam agens
Hudiofcexercuit.ObquXfdi; miraculis corufcatem illam
reddidit deus,* gloriofam In cxleftcs euexit fedes. ^
1 Ca NNOTA TI ONI S. In primo vcrfu. Nam fu»
ini regis filia. Non de terreno rege hic fit ferroo, nullus c-
nim in terris cft omnino fummus rexrfed omne fub regno ij
grauiore regnum eftjvt ait Seneca & cuneis dominatur -7
regibus ipfc rex regum * dominus dominantHim.Neque '
de carnali confanguinitate aut cognatione hic Itidem ha- \
betur mentiorfed de fpirituali & myftica : qua fan^a illa '
-vidua qux hoc celebratur hymnoefummi regis dei filia etk ' *
tum per creationem:qua ipfc omnium pater eft, tum per \
regenerationem fa^am in baptifmo : per quam ip(a ex .
deo nata eil,* ex aqua & fpiritu regenita,tum per Ucram
imit^ioncm &afnmilationem:lndiuinis denominadoni-
bus^c qua poftrema cognatIone:alt dominus in euanee-
Jio.^icunque fecerit voluntatem patris mei qui in «e- i
lii eftripfcineus frater.foror & mater eft,* eadem omni- \
no rationeifilius cius * filia , qaandoouidem ha»r
E X P O» jf 5
lioc pafto aptatur camen ouim eo modo.O Chridi vera
famula:vt nonnulli habent libri. Naro cum in omnibus
alijs Terlibus,(ie fan£la illa vidua cui hic hymnus conci-
2iitur»fiac in tertia perronafermorpar e(l& decais etiam
in hoc verfu confiroilem tenere loquendi formaro, &. ne-
quaquam ad fecundaro tranlire perlbnam, cum pr^fertim
in tertio huius verfus carmine verbum tertie perfonx a-
xnauit ponatur : cui nominatiuus ille famula adiungi de-
beat.C^bd (i quis dicat 0,ibidero non vocantis e(Te par-
ticulam fed adroirantis interiedlionem :que nominatiuo
terti* pcrlbnepoteft adiungi. Efto id, verum non folent
authoret interie£Honero anne£lere cafui qui cum alia di-
cione nexum habeat & habitudinero:fed illi dutaxat, qui
foIiadhxreatinterieflioni.Hic autem [nominatiuus famu
lacum verbo amauitordinatur:quare*concinnarononha
bet cum interie^one connexionem,
tf In quinto verfu. Ad fummum regem glori* . Melios
hoc modo legitur idudcarraen:quim vt alij habent libri
ad regero nimis glori*. N am aduerbium nimis, cum adie-
^uo J*ta in fequente carmine polito ordinandum, omni-
no ineptd fecundum orationis latin; rationem feiungitur
ab eotperinteriefhim huncgenitiuum glori*, & aut pro-
xtrod ante adiefliuum illud ponendum erat: aut penitus
fuftollendum. Atqui non poted continud przponi illud
aduerbium fiipradi£loadie6liuo,quoniam tunc non fer*
uaretur limilis fyllabarum definentia in hoc carmine &fe
quente:qu* tamen omnibus in locis de indudria confpici
turferuata. Satius eft igitur illud aduerbium tollerd:& il-
lius loco ad complendum carmen aliud nomen ponere, m
aptdeoniungatur alicui didionieiufdem carminis , quod
quidem 6t pro concinitate:li quis dixerit,ad fummum re •
gem glori*, vel ad regem ver* glori*.
^ C In fexto verfu:Q^i nos beat* precibus.Loco di£lio-
nis beat*,in alijs libris ponitur litera N delignans ibidem
nominandam facram illam*viduam,in cuius honorem can
tatur hic hymnus. Veruntameu illudproprium nomen for
calTe non quadrabit carmini. N am fmilyllabum fuerit:red
detipfum breuius*quo,&n tetrafyllabum : efficiet idem
quimpareft prolixius. Q^re fatlus fuerit ^quocunque
vocetur
t
l
iU " H Y M N O R V M }
vocetuf proprio nomine fan£la illa vidoa :illud ropprinsti
re,& illius loco femper ponere genitivum beat* vel focrai 'j
c*:qui iit adie£^iuum nominis fubflantiui vidu*, fabaodU vj
ti in eo, quoniam hoc padlo & carmen & irafus erit con«
veniens :qui ex toto verfu colligetur huiuimodi. laus fit
deo:vniinfubnantia,& trino in perfonis qui nos poft ter
minum vitzpera£lumconrones efficiat fupernoruffli ci>
uium,per preces facrat* deo vel beat* vidu* :cuint
hodie celebraturroIennitas.Cuiquidem'deo
vnltrino,pro copletis iffis in hymnos ec
clefiaflicos annotationibus:(it bene-
diAio,laus,& gratiarum aflio
in fecula feculoruro.
Arnen, > « i
PRIMI LIBRI £ LVL
ddatorij LccUfUflici: Finis,
EL'V-CID'A TORII EC-
CLESIJCSTICI LIBER SE- "
CVNDVS: NONNVLLA
CMtkdy 'A nti^ftcnas , Kef^n/orUf &
Benedtfhonts Ecciejiajhcat
exfonens,.
®.CAMTICVM SANCTORYM AVGV-
ftini & Ambrofij.
E Dcumlaudamus:t&d0minum confi-
temur.
t Tc aternum patrem omnis terra ue
neratur.
3 Tihi omnes angeli^tibicali cr tini-
uerfe potefiates:
4 Tiii CheruUm <7 Seraphim, inceifahili noce procU
mmt.
3 SanRus , fandus, fandus: dominus deus fahaoth.
ti Pleni funt aelio" terra, maicjfatisgloritctuie.
y Te gloriofus apojlolorum chorus.
5 Te prophetarum laudabilis numerus.
9 Te martyrum candidatus laudat exercitas.
10 Te per orbem terrarum fanda confitetur ecclepa,'
XI Patrem immenficmaiefiatis.
11 Venerandum tuum ucrum cr unicum filium.
13 Sandum ouoque paraclitm fpiritum.
14 TurexgiorixChrife.
13 Tu patris fempitemus es filius.
16 Tu ad Uberandum fufeepturus hominemttton horrui
fli uirginis uterum.
17 Tu deuido mortis acuUoiaperuifii credentibus re-
gna calorum.
18 Tu ad dexteram dei fedes:in gloria patris.
ludKk
lU CAMiTiCORVM
19 ludex crederis effcucnturus.
%o Te ergo qu^e fumus famulis tuis fuhuetii : quoS pre-
ciofo fmguine redemifU.
»i ^Aeterna fac cum fm^tis tuis in gloria numerari.
22 Saluum fac populum tuum domine:cr henediche^
reditati tua.
23 Et rege eoSjCr extolle dios ufquc in atemum.
24 Per fingulos dies benedicimus te.
25 Et lau&mus nomen tuum in feculum : cr in feeulm
feculr
2 6 Dignare domine die ijlo:fine p(lo nos cuflodire,
27 Mifererenofhridomine:mifererenoflri,
2 g Fiat mifericordia tua domine fuper nos quemad^
modum fperauimus in te.
29 In te domine fperaui mon confundar inatemum,
CEHoc canticum d celeberrimis fand; ecclefiac doflorib*
Auguftino & Ambrofio dicitur elTe copofituicu hic illu (a
eris baptifmi abluiiTet vndis,& poft diuturnas errorum te
nebras ad verae fidei lumen reduxiffet. Tunc enim ambo
in gratiaru adione de fufeepto diuino munere dicuntur e»
rupiOerperhoediuinaemaiefiatis prarconiom: &alternaa
do vices, Ambrofio quide inchoante & Auguftinofubre*
quente,ipfum d principio ad fine vfque deduxilTe. Vnde
ferd ab oibus inicribitur canticu fiinfluru Augufiini db
Ambrofij.Quddiandab vniuerfali ecclefia receptum eft
cum tanta authoritate:vt in matutino officio ante laudes
ipfum decantari debere folenniter fit inffitutu. Et quoties
nouum aliquod & infigne beneficiu refpublica ciuilis aut
ecclefiafficad deo coniecuta‘efi:vt pacem (vi6boriam ,no-
uam pafforisdefignationem,autqnoduis aliud confimile:
hoc celebratilTtmo cantico tota illitis congregationis (ocie
tas in templum conueniens deo folenniter agere gratias
& publice folet. Neque immerito quidem .Nam continet
iffudi'caticom,pnmum laudem diuina bonitatis tprcdica* i
tione eorum qua ad vnitatem diuina fubffantia attinent,
Vt quod deus fit,qubd dominus, quod aternus pater , hxc
enim tria toti diuiniuu& cuique diuinteperfoaa funt c6
k " ■ ffluaia
* \
fiXPd. 3?/
nonbtdeinde veri denotninatione eorum quaeadexpll^
catioaem & diftin Aionero diuinarum perfonarum attin5c
vt cum patrem immenlie maieftatis nominat, cum veneran'
dum eius£Uum,& etiam rpiritum (anatum exprimit. De^
inde veri ijpecialis conuertitur ad (wundam fummae trini
tads perTonam oratio: cuius & diuina explicatur natura
cum rex glorrx nominator & fempiiemus patris filius, Sc
natura itidem homana:cum noArx camis lubftantiam fuf
cepturus dicitur non exhormifle neque dedignatus foifle
. ficratilTimxvirginis vtcrum,Nonrx quoque redemptio-
nis mylleriaperpafrionem eius,rerurrcdionem &afcen-
iionem in caelum conrummata:in (ignum gratitudinis de*
inde commemorantur, Denique ad ipfum dei filium diri-
gitur fiipplex oratio ad finem vfque cantici: vt totam fide
uumecclefiam in fuo nomine congregatam hic i malo c5 '
ieruarei& demilm ad cxleflem & immortalem gloria per«
ducere dignetur.
2 Ga NNOTATioNB s.In lecundo verfu. Tectemd
patrem:omnis terra veneratur.Paier hic commune nomfi
eftdei:& cuique diuinarum perfonarum indifferens y fi-
gnat enim.habitudinem dei ad creaturas ab eo conditas :
ucut frequenter in facris literis accipitur,& prxfertim in
exordio orationis dominicz:Pater noder qui es in cxiis : .
fanftificetornomentuum.NequedilCTetehic fumitur,vt Maiwi»*
exprimat primam fummx trinitatis perfonam,& habitudi
nem fignet ad filium:fed ita in vndecimo huius cantici ver
rufumiintelligatur.In hoc quoque ve^u:terra pro horni
nibus^qudd ex terra formati funt & eam habitat') accipU'
tur:ficutetiamntpenumeroinrcriptura, vtin pfalmo.
Omnis terra adoret te deus &plallat tibi :pfalmum dicat
nomini tuo.Omnis igitur terre nomine:omnis hominum
multitudo vbiounque terrarum habitet infinuatur.
3 Gfniertioverlu.Tibiomnesangelt.Angelorumno-
nien non hic commone ed ad omnes cuiufois ordinis CJB-
ledes rpiritus:(ed ad eos duntaxat qui infimum in poftro-
ma hierarchia complent ordinero.Naro celi:hoc loco po-
tius omnes ccledes fubdantias & fpiritus angelicos
(^quancunque condituanthierarchiam aut facrum ordi-
nem )fignificant.V t enim terre nomine, genus humanum
iu cxlorum nomine tota natura angelica redd fignatur,
bbij qubj
canticor;vm ^
qu6<] ccleftts manHonis (int incole Se ruperceleiles (brtl^
antur proprietates Deinde celedium agminum comunU
ter nomine celorum nobis hic iniinuatorumitres innuun-
tur hierarchie:vnaquequeper ynum Tuorum ordinu hic
expreHum.perquem ceteri non nominati intelligantur.
roilrema fiquidem & in imd conftituta celeflium rpiritn-
umhierarchia:nomine angelorum, auivltimum eiuscon
' ficiunt ordine,inHnuatur. Media veromomine poteftatum
quenouiffimum etiam illius ordinem conftituunt, indica
' tur.Dero^m Tuprema hierarchia denotatur hoc loco no>
mine cherubim & Teraphimiduorum fuperiorum eius or*
dinum. Verum angelicorum Tpirituu diftindio in tres hie
rarchias,& cuiufque adhuc hicrarchie diilributio intres
^ ordines:ex facratilllroo patre DionyHo in libro decelelH
• hierarchia exa£Hus c(l requirenda.
't- . 4 ^ In quarto verfu.lncenTabili voceproclamant. Sum-
ptum ell illud ex Efaia prophetatdicente. Vidi dominule-
dentem fuper folium excelfum&eleuatum : dir plena erat
domus ^ maiedate eiuS)& ea que fub ipfo erant treplebanc
templum. Seraphim (labant fuper illud: & clamabant al-
ter ad alterum & dicebant.Sandus,fan£his,fan£lus;doml
y. .-‘y nus deus exercituum.Plenaeft omnis terra.^loria eius. ■'
Sabaoth autem nomen hebreum hic expre(Tum:ide valet
'■j quod exercituum in Latino.Edque id vnum ex decem no
^ minibusdei:d beato Hieronymo inepiflola ad Marcella
quarto loco pofitum.Ceteriim deus dicitur dominus (a-
baoth quia exercituum exledium totiusijue militie an-
gelice dominus ed,que d deo copiofa ed & numerola ;yt
'' de ea dicat Daniel. Milia milium minidrabant ei:& decies
centena milia afTidebant ei.
9 C!ln nono verfu.Te martyrum candidatus. Nofolum
ab a ngelicisfubdantijs laudari hic dicitur deus :fcd & ab
hominibus in celedis ciuitatis fortem iam afeitis. St etiam
•t' ab ijs qui pretentis vite dadium adhuc decurrunt. At ve-
; ‘i receptorum in etema celi tabernacula tres hic nomi-
► ' nantur ordines & gradus:fcHicetapodolorum, propheta-
'r. ' rum& martyrum, fub quibus 'reliqui ordines (annorum
vt,confe(Tprum,<S: virginum comprehendantur , qui non
minus quim ceteri deum aifidue laudent :fecundum illud
}• verbum pialmi o^ogedmi tertij. Beati qui habitant in do
mo
i . .
E X P O-
tno tua doaiine:in (ecula (eculorum laudabunt te. Dicitur
autem hoc loco exercitus martyrum candidatu$:td eil can
didis ve(libusamiAus&ornacus:qiiia iii diuina Apoca-
lypfi leguntur eo habitu & cultu beato (oanni m fpiritu
oQenfi:camaitde feipro.Etrefpondit vnusde fenioribus
&dixitmihi.Hiquiami£linintnoliialbisjqutrunt Sc vn
de ▼enerunt? Et dixi illi. Domine roi:tu (cU. Et dixit mihi.
Hi iunt qui venerunt de tribulatione magna . & Lauerunc
ftolas fuas & dealbauerunt eas in fanguine agni.Ideo funt
ante thronum dei;& feruiunt ei die ac noAe in templo ei*,
qui fedet in throno habitabit fuper illos : dc. abilerget
deus omnem lachrymam ab oculis eorum.
14 ® Indecinioquarto verfu.Tu rex glori*Chrifte .Ab
hoc verfu ad Hnem vfque totius cantici ad folum dei filiu ,
dirigitur fermo,eiusque & diuinoc explicantur proprieta-
tes pariter &humanx: quoniam vtrafque in fe perfefld 8c
ixtegre habet (ineconfufione, iicutdc vtranque naturam
in vna p4|bna iine commixtione vnitam. Porrbdicitur
ianfhis Thomas Aquinas pietate in deum & religione in-
iignisMneleuatione facratiiTimi corporis Chrifti in (acrifi
cto altaris folitus fuilTe hunc verfum cum exteris iequen-
tibusad calcem vfque deuote legere t & ipium quem om-
nis adorat creatura hac inuocatione adorata. Neque fand
ab rc.Nam paucis conftringit hxc oratio : qux ad ChrifU
diuinitatem pertinent & humanitate, no^lrxque redeptio-
nis facramenta falutaria compleditur,* denique piam p
Coto populo Chriftiano fupplicattonem Qwrc fentio huc
findum dei virum: vt in exteris virtutum turibus, ita &
in hoc orandi genere nobis efle imitandum. Cxteruqudd p/*^,,-
rex glorix dicatur Chriftus:exp(almoa3.fumptumeft, di-
«ente. Attollite portas principes veftras,* elcuamini por-
cx xtemalc$:& introibit rex glorix,& extera quxfequun
tnr:adllteramcferoloChn(lointelligenda.Idem quoque <
c6probat beatus Paulus:itafcribcns ad Corinth.Si enim ^ ^
cognouiiIent:nunquam dominum elorixcruciHxiffent. ' * *
j6 CIn deciraofextoverfu.Tu ad liberandum fufeeptur*
horainc.Id nomen accuiatiui caius homincm,non hic per
Tonare aliqua particularem hominis exprimittfed natura,
& pro fuo nomine abilraflo fumi debet: vt tarunde valeat
(icut humanitate fiue naturam humanam. Non enim in al-
bb iij tiflamo
«iCfiioo Incarnationis nyfterio dei filius humanam (s
. #tirnerronam:auan prius fuerit homo perfeftus, & detn« J
5®
CANTICORVM
naturam :diuinx fubftantlz in vniute perfbn^ inefiFabiUter
4 coniunftam . Et quoties apud iacros authores hoc loquen
di geausoccurrttantelligaturin eo nomen perfonacpro
nomine naturx po(itum,& fimili modo exponatur.
17 decimoCeptimo verfu.Tu deui£lo mortisaculeor
Acule*e(l quod pungit &penetrac,yt apes omnes aculeo
dicuntur arroatx:dempto rege,dicitur6ue ab acu yel acu-
mine. Inde aculeatum dicitur quod habet aculeum. Ac ye
ro per trandationemquandam aculeus mortis appellatur
Ipu vts atque violentia mortis:quc vitam adimit dic ene-
cat viuentia.Hunc autem aculeum monis deutcit Chrift*c
quando mortem paflus tertia die refurrexit i mortuis, 8c
pelTundata morte ad vitam rediit immortalem. Neque in
feipfo folum,red & in nobis aculeum mortis d^cit :quia
mortem nodram moriendo dedruxit) & vitam refurg^o
reparauit.Tunc etiam credentibus regna calorum aperoic
quia paradid portam a tempore lapfus primorum paren-
tum ad horam vfque fuz paiTionis occlulam, virtute pre-
ciofi fui (anguinis nobis referauit,& in gloriola a(cen(io-
ne fua eam primus omnium in gre (Tus: nobis quoque ean-
dem ingrediendi, viam patefecit,
at CTIn vicefimoprimoverfu. Aeterna £sc cum fandtc
tuis. Intelligatur ex przcedenti verfu accufatiuus hoc lo-
co,fcilicec famulos tuos: vt completior (it&perfe£iiorrea
tentia,hoc modo.Fac famulos tuos numerati |cum landis
tuis in gloria zterna.Etcondmilia grammatica expoCcen
tia operam : ali js in locis fuppleantur, vt in dedmofexto
verfu iam expolito id aduertator:quod accuiatiuus homi-
nem,bis (umendus ed ad (ententiz completionem , (emel
quidem cum participio fu(cepturus:& iterum cum gerun-
dio liberandum,hoc pa£io,tu fu(cepturus hominem:ad li-
berandum ipfum hominem. Non enim poted accufatiuus
ille femei fumptustciim vtraque didiione,participio (cili-
cet & gerundio ordinari,neque perfecia fuerit fentetia t
fi gerundium illud a^iuum (ineaccufaciuo ponatur . Sed -
jiKc amplius di(cutere:grammaticorum eft»
^In
^ ; Expo. 591
ai iEInTtocnmol^ndo verfu. Saluum fac populum tu
um domine. Hicverfus cum proxime (equente,ex vicefi*
fnofeptimopralmo depromptus eil:qui his duobus verfi-
buscbuditur.Hxreditatem autem domini vocat propheta
genus humanum preciofo ChriiH fangnine redenmtum,
&magneiilo emptum precio.De qua pater ait ad hlium. P/4/. ij;;'
Poihjia d me, & dabo tibi gentes hzreditatem tua:& pof>
ieflionem tuam terminos terrx .Et de qua itidem Elius ad
patrem in pfalmo.Tu es qui reditues hzreditatem meam
mihi. At vero relatiuum eos & illos in requenteverfu,non
ad vocem antecedentis ante' pofitam referuntur:fdlicetpo
Solum &hzreditatem,fedadrem llgniHcaum Atmultitu
inis numero e xpreHaifcilicet homines aut famulos, qui
funtde populo tuo & hzreditate tua«
34 ClnvigelirnoquartoverTu. Per Angulos dies benedi
cimus te.Htc|verfus cum proxime fequente, Aimptus eft
expAtlmocentefimo quadrageftmoquarto : cuius lecund*
verfus iu fe habet. Per Angulos dies benedicam tibi : d:
laudabo nomen tuum in feculum & in feculum feculi. Ver
fus aurem huius cantici deinde fequens, vtpote , Dignare
domine die iAotquodamodo Aimptus videri pofTit ex hoc
TcrAi pialmi centeAmi vicefimi.Dominus cultodit te ab o-
mnimalotcuAodiat animam tuamdominus,aut alio quo*
uistconAmils (ententtz.At vero viceAmus feptimus pr«-
ientis cantici verAis,ex pfalmo centeAmo viceAmo (ecun
do manifeftedcAimptus eft : xbi eodem verboru fchema-
te idem verAis ponitur. ViceAmus o£lauus autem huiui
cantici verAis ex pfalmo tricefimo fecundo depromptus
cft.-nam eum claudit & terminat.Demiim vltimus huiusdi
ninc laudis verfus:pfalmitriceAmioft initium.
CCANTICVM TRIVM
X puerorum.
BEncdidte omnia opera domini dominoiUudate CT.
fuperexaltate eum in fecula,
t B enedicite angeli domini domino: benedicite
c£li domino.
3 Benedicite a<\ue omnei (JU£ fuper ctlos funt domino:
benedicite omnes uirtutes domini domino.
bb »lj Bcmiir
lio»
CAMTICORVM ‘ -""S
' 4 ^(itcdicitc folclutui domno \ hencdicitc fit\U ciU ^
domino. i
. ^ Benedicite imhercrros domino: benedicite onmit «
fpiritus dei domino. J
<; Benedicite ignis cr ajius domino : benedicite fri^
crefias domino.
7 Benedicite rores ej pruina domino : benedicite gda
cr frigus domino.
8 Benei^cite glacies O'muesdomino:henediciteno£ies
cr dies domino.
g Benedicite lux C7 tenebra domino : benedicite ful-
gura cr nubes domino.
10 B enedicat terra dominum : laudet er fuperex^t
eum in fecula.
1 1 Benedicite monte: cr colles domino : beneMcite Vtd-
uerfa germinantia in terra^domino.
12 Benedicite fontes domino : benedicite maria tyflnj
mina domino.
13 Benedicite cete cr omnia qua mouenturinaquisdo-
minoibenedicite omnes volucres cali domino,
145 enedicite omnes bejUx cr pecora domino: benedir
cite jilij hominum domino.
I j Benedicat tfrael domnum: laudet ZT fuperexaUet
cum in fecula.
1 6 Benedicite facerdotes domim dominoibenedicite fena
domini domino.
ly B enedicite fpiritus cr anima it^orum donuno ; be-
nedicite fan^i cr humiles corde ^domino.
1 8 Benedicite ^Anama^jl zaria. Mifuel dominotlauda^
te cr fuper exaltatd eumin fecula:
15 Benedicamus patrem cr filium cumfanSh fpiritm
laudemus cr fuperexaltemus eum in fecula.
10 Benedicius es domine in firmamento cali: cr lauda-
biUscrgloriofuscrfuperexaltatusinfecula.
EXPO
Hoc canticum eft trium puerorum Hebrzorum: qui
nolentes adorare (latuam auream quam erexerat Nabu-
godonoibrrex Babylonis, ab edmiisi funt ? fornace ig-
nis ardentis. Ver^m non folum ab igne non funt lse(i,ne'
que velUmenta eorum aut crines ambudi/ed etiam libe-
u vocd in diuinam proruperunt laudem, & huc hymnum
foauiisimum deo cecinerunt, quemadmodum DanicI tec
tiocap.fcribic. Vbl totum hoc canticum vna cum exteris
laudibus quas in gratiarum a£lionem deoexoluerut:in-
ieritur,& certo digeri tur(quo hic^ordine . Quare ex eo
!oco,eius expofitio accuratior ed efflagitanda: quannis
non multa indigeat explanatione , quod magnam prx (e
ferat facilitatem. Innitantur autem in eo omnia creatu-
rarum genera, tam exledia qu.‘lmterredria,tam animata
qudm inaniraata,ta rationalia qudm irrationalia: ad deca
tandam deo laudem. Non quidem qudd pecora, arbu da,
elemeu,& orbes c^ledespoduntdiutnas depromere laa
des: cum intelledus & rationis fint expertia, & foli horni
nesacfpirituscxledesfa^li fint: vt hoc modo deu quem
cognofeunt debiu reneratione celebrationcque profe •
qu jtur . Sed irrationalia & inanimata corpora deo dicon
tur benedicere ipfum laudare & fupcrexaltareiquia mate
riam & argumentum deo benedicendi ipfumque laudan-
di & fuperexaltadi (uggeruntac prxdit rationalib* crea
turis. Sicut enim in imagine egregie depi£fa autfculpta:
vnaquxque particula corporis ita effigiati aut exfculpti
prxbec materiam laudandi artificem ipfum, vt Appellem
aut Phidiamjcognofcendiqoe eius indudriam & excelle-
tiam artis, ita & in hoc diuino opoficio & tota mundi fa-
brica,vnaquxquc creatura ytparsquxdam vniuerii,pre
dicandam odendit ipfiusdei opificis potentiam, (apien-
ttam,bonitatem,prouidciiam atque perfeilionem. Ht ex
omnium cofiderationeaffurgit rationalis creatura in dei
cognitionem, laudem & commendationem.
I C ANNOTATioNBs. In primo verfu. Bene-
dicite omnia opera domini:domino. Certus quidam or-
do in nominatione creaturarum hieexpredarum ferua-
tus confpicitur : qui a generalibus ad fpeci.ilia dc^pro-
pinqiiionbus deo ad diilantiora procedit. Bnmum enim
gencratim omnia dei op^a proponuntur; deinde fpecia •
1
f
Cem.i
P/(/.i4g
Tful. lOj
394
GANTICORVM
da ad ha^ A illa fit progrefsio. Similiter inter creatara^
rum genera primum angeli, C2le(16fque fpiritus nomina»
' tur:& caeli, orb^iq; caeleiles ac fydera.Deinde ad haecHib-
lunaria & inferiora decumbitur, & elementa , quaeque ex
elementis gignuntur fuo deinde loco difponunturaerua»
to propemodum ordine produftionis rerum, in illo fex
primorum dierum fpacio d deo fafix. Prius liquidem mi»
xta in perfe£ia ex elementis ortum ducentia , deinde quae
d terra pullulant hic nominatim afferuntur . Poilea ex a»
quis pgenita:&poftremo quf ex terra fumpferut exordi»
u. Inter qux pollremo loco nominatur homo,iicut &ip(e
nouifsimus inter extera conditus e(l . Non tamen ad yn»
guem & omniquaqueis ordo hic femper obferuatus de»
prehendetur. } dln tertio yerfu . Benedicite aqux om*
nes qux fuper cxlos funt domino. Aqux illx funt,de qui»
bus dicit liber Genefeos in princlpio,qu6d fecit deus fir»
mamentum in medio aquarum ,&diui(it aquas quxiub
firmamento funt, ab aquis quxfuntfuper firmamentum.
Et de quibus dicit pfalmus centefimus quadragefimus o»
£lauus)qui fere eodem ordine cum hoc hymno creaturas
omnes incitat ad deum laudandum)& aqu( qux fuper c«
los funt landent nomen domini . Et alio in loco propheta
ad deum. Qui regis aquis fuperioraeius.Verum an aqux
illx corpores fint 8c eiufdem cum aquis elementaribus
naturx,an potius fpirituales : do^Viloqui certant & adhuc
Ilib indice lis ed.Per virtutes vero domini , in hoc verfii
aon funtintelligendi Ipiritus angelici roedij ordinitfe»
cundxhierarchix, qui nomine vinutum cenfentur. Naoi
illi angelorum nomine prius funtcomprehenfi,quod ap»
pellatione communi omnes fpiritus angelicos cuiufuis
tiierarchie & ordinis copledlitur. Sed co nomine yirtutu»
hicfignatur.pluriformes & multimodx diuin9 puidetix
ylres,quibustotu huc mundu moderatur. $ In quinto
verfu. Benedicite omnis fpirit* dei domino. Spirit* hic no
pro creatura fpirituali, aut anima humana fiue brutonioa
Aimitur. Nam fpiritualis creatura «angelorum nomine fi»
gnata eft.Animx verb hominu & brutorum, fub totis fii»
is pofiea nominatis continentur . Sed id nomen pro ve»
to hic fumitur , quoniam inter exteras imprelsioncs &
mixta impfe^ qux ex elemfeis gignutur,hic collocatur
1
' ' E X P O. J97
Arnolloin aliud hic nomen occurrit: quo commodius H-
gnificari ventus pofsit. Neque illud abfonum eft aut prse
• ter (cripturx conluetudinem : in qua plxrunque fpirttus P/4/.14S
pro vento fumitur, vt in pfalmo,ignitygrando, nix, gla»
^es,fpiritutprocellarum:quK faciunt verbum eius.
14 C In decimoquarto verTu. Benedicite fili) homina
ilemino. Sicut prius in generibus reni, ab vniuerfalioii*
but ad particularia dedu£fus efi ordo: ita & nue in gene-
re hominu. Prius enim generali nuncupatione omnes ho
mines (ignificantur per hanc verfus particnII:po(lea ve-
rd particulares hominu fortes & gradus adducuntur, tei-
llcet [frael,id edpopulus Ifraeliticus: deo particularis Sc
ad eius cultum (clerus, deinde facerdotes: mtniilerio al-
taris peculiariter mancipati, pofiea fpiritus animz iuilo-
rum iandli(^i & humiles corde : na ipfi fingulare funt dei
templum in quo gratum fibi deus delegit habitaculu.Po-
ftremum ipfi tres pueri, ob acceptu liberationis ab incen-
* 4io fornacis beneficium: etia a feipfisprouocantur addi*
uini nominis laude. 19 C tn decimonono verfu.Bene-
alicamus patre & filiu cu G>n6io fpiritu.Iile verfus: in ter-
tio cap. Danielis,vnde hoc fumiturcanticu.no habetur,
immoneqjin toto veteri teflameto habentur hifce pro-
priis nominibus expreOx diuineperfonxin vno oratio-
nis (chemate ficutin nouO,quonia clarior tanti myileri}
referatio ipfius noux legis luci cogruebat & (eruabatur*
Sed ab ecclefia catholica hic verfus (qui omniu efidtui-
nilstmus& facratiisimus) adieftusefi:vtin fimili forma
& modo locutionis cu exteris verfibus huius ca tici:etiam
iuperCinffa trinitas laudaretur quemadmodu in c^terora
pGilmora modulatione:ex coftitutione Damafi fummi p6
dficis,adhonate ipfumad hoc lacerrimo Hieronymoad-
iidturbxcfomm* trinitatis laus in fine. gloria patri & fi-
lio,& fpiritui fafto.In fupradiflo autc verfu qui nuc ex •
ponendus fufcipitur:ip(arum diuinarum perfonaru trini-
tas infinuatur, per propria &confuera ipfarum nomina,
in priore verfus particula cxpreiTa. Vniras verbJiuinx
fubilantix innuitur per rclatiou fingularls numeri:in po-
ilerioreeiurdem verfus parte fubiun£lum, quod diuinas
quidem perfonastfed vt vnum fiibfiantia funt, referre di •
nofeitur. 1’orrA ficui hoc caniicum; quarto loco inter
pialmos
f
!
I
i
♦
4
i
I
t
4
jir, ftVMNORVM
pius fpdndeum,contra huius carminis iura.Natnemtn t:^
jnen (yllabarum illi metro debitum retinet : in vnoquoq;
fcilicet carmine oftonarium,infuper & rythmicam leruat
confonantiam primi carminis ad fecundum & lerdi ad
quartum eiufdem verfusan exitu fyllabarum. Incitatur in
eo ccclefia fidelium ad fpirituale gaudium in dominotob
folennitatem fan^IilTima; cuiufuis vidur, cuius dies feflut
celebratur cum hunc modulatur hymnum.Commendatur
&illa ob mundi contemptum, virtutis fludium, dei famu-
latum,cultum^ueChriflianaefideitquem hic vitam agens
iludiofccxercuit.Obquz,& miraculis corufcatem illata
reddidit deus,& gloriofam in cclefles euexit fedes.
1 ®A NNOTATioNBs. In primo verfu. Nam futa
mi regis filia. Non de terreno rege hic fit fermo,nulluse«
nim in terris e(l omnino ibmmus rex:(ed omne fub regno
grauiore regnum e(l)Vt ait Seneca & cuneis dominator
regibus ipfc rex regum & dominus dominantium. Neque
de carnali confanguinitate aut cognatione hic Itidem ha-
betur mentiorfed de fpirituali &my(lica^qua fanAa illa
vidua qux hoc celebratur hymnotfummi regis dei Blia eil
tum per creationcmrqua ipfc omnium pater eil, tum per
regenerationem faflam in baptifrao ; per quam ipia ex
deo nata efl,& ex aqua 8c fpiritu regenita,tum per iacram
imitationem &a(rimi1ationem:indiuinis denominationi-
bus.De qua poflrema cognatlone:ait dominus in euange-
lio.Quicunque fecerit voluntatem patris mei qui in c«-
lis e(l:ip(emeus frater.foror & mater efl,& eadem omni-
no ratione:fiIius eius & filia , quandoquidem hxc omnia
fpiritualiter coincidunt,folam rationumMiferepatiam ab-
inuicem habentia. Si enim ex patre diabolo funt per imi-
tationem,qui defideria eius volunt complere, vt teilaiur
euangeliumtcur non magis ex deo funt patre , qui illius
prxeepta (ludiofe laborant obferu.are ! £t deus ipfe pro
liia dignatione hoc honorati iTimo filix nomine vnamqui-
?[ue fidelem animam in pfalmo coropellacdicens. Audi fi-
ia & vide & inclina aurem tuam:& obliuifcere populum-
tuum &domum patris tui , &concupifcet rex decorem^
tuum:quoniaro ipfe efl dominus deus tuus,
a 41 1 n fecundo verfu.Hxc vera Chrifli famulat Melius
hoc
® X P 0« jf 5
lioc pado aptatur camen ouim eo modo.O Chrifti vera
famulatvt nonnulli habent libri. Nam cutn in omnibus
a1ijsrerribus,(ie(anAa illa vidua cui hic hymnus conci-
nitur^fiat in tertia perfonafermo.-par eft& decens etiam
jn hoc verfu confimllem tenere loquendi formam, & ne-
quaquam ad fecundam tranfire perfonam, cum prf fertim
in tertio huius verfus carmine verbum terticperfonae a-
mauit ponatur : cui nominatiuus illefamulaadiungide-
beat.C^bd ii quis dicat O, ibidem non vocantis eflfe par-
ticulam fed admirantis interie£(ionem :quc nominatiuo
tertiae perfonaepoteiladiungi.Eilo id, verum non folent
authores interiedlionem anneflere cafui qui cum alia di-
^one nexum habeat & habitudinemtfcd illi dutaxat, qui
foliadhcreatinterie6lioni.Hic autem |nominaiiuusfamu
lacum verbo amauitordinatur:quare concinnam non ha
bet cum interie^one connexionem.
5 €L In quinto verfu. Ad fummum regem gloria . Melios
hoc modo legitur iftudcarmen:qudm vt alij habent libri
ad regem nimis gloria;. Nam aduerbium nimis, cumadie-
^luo lata in fequente carmine polito ordinandum,orani«
no ineptd fecundum orationis latin; rationem feiungituc
ab eoiper interiefium hunc genitiuum gloria, & aut pro-
ximd ante adie£huum illud ponendum erat : aut penitus
fudollendum. Atqui non poteft continud praponi illud
aduerbium ftipradiAoadieftiuo, quoniam tunc non fer*
uaretur fimilis fyllabarum delinentia in hoc carmine & fe
quentetqua tamen omnibus in locis de indullria confpici
turferuata. Satius ell igitur illud aduerbium tollere:& il-
lius loco ad complendum carmen aliud nomen ponere, m
aptdeoniungaturabeui didlionieiufdem carminis , quod
quidem fit pro concinitatetli quis dixerit, ad fummum re *
gem gloria, vel ad regem vera gloria.
6 Clnfcxto verfu:Q^i nos beata precibus.Loco dictio-
nis bcata,in alijs libris ponitur litera N defignans ibidem
nominandam facram illam'viduam,in cuius honorem can
tatur hic hymnus. Veruntamen illudpropriura nomen for
tafle non quadrabit carmini. N am fioilyllabum fuerit:red
detipfumbreuiusaquo,&fttetrafyllabum : efficiet idem
quimpareft prolixius. Quare fatius fuerit ^quocunque
vocetur
'3S4 * HYMNO RVM
vocetur proprio nomine nin£la illa vidua :il1ud ropprimd
re,& illius loco (mper ponere genitivum beatae vei fxrt ■
tae:qui litadie£biuum nominis rubflantiuividoae« fabaudU
ti in eo, quoniam hoc pa^o & carmen & renfus erit con«
veniens ;qui ex toto verfu colligetur huiufmodi. laus fit
deotvni in fubnantia,& trino in pcrfonis qui nos poft tcf
minum Vita^pcrafluroconfones efficiat rupernorum ci>
uium,per preces facratae deo vel beatae viduae tculut
hodie celebratur folennitas. Cui quidem deo -
vnltrino,pro copletis iffis in hymnos ec
clefiafficos annotationibustlit bene-
di£Uo,laus,& gratiarum aAio
in fecula feculoruro.
Arnen, q, «
PRIMI LIBRI £ LVL
ddatorij Ecckfiaflici: Finis,
EL V.CID A TORIIEC-
CLZSlsASTlCI LIBER
CVNDVS: NONNVLLA
4 TiJ/ Chcrubim cr Scraphimjnccffahili t40ce procU
mmt.
5 StmRui , fandus, fanRusidomim deus fahaoth,
^ Pleni funt cicli cr tara^maieflatis glorU tu£.
7 Te gloriofus apoflolorum chorus.
8 Te prophetarum laudabilis numerus.
9 Te martyrum candidatus laudat exercitus,
10 Teper orhem terrarum fanda confitetur ecclefid^
11 Patrem immenfdemaieflatis.
IX Venerandumtuumucrum c" unicum filium.
13 Sandum duoque paraclitm fpiritum.
^4 Turex giorite Chrifle.
13 Tw patris fempitemus es filius.
16 Tu^ Uberandum fufeepturus hominemthon horrui
fli uirginis uterum.
17 Tu deuido mortis acuUoidperuijH credentibus re-
gna cdlorum.
18 Tu ad dexteram dei fedesun gloria patris.
Canticat'AntiphotiAi, 'Kiffonforia^O'
Bnedtfhones EeeUfiaflicat
txfontns,.
f[CANTICVM SAHCTOATM AVGV*
Aini Sc Arabrofi j.
X
temur.
X Te aternum patrem omnis terraue
neratur.
3 TiU omnes angeli, t ibi cali cr uni-
uerfe poteflates:
hb
ludei
lU CAMiTlCORVM
ip ludex crederis cjfcucnturus.
xo Te ergo qu£ fumus f mulis tuis fuhueni : <JUoS pn-
ciofo fetnguine redemifii.
II tActerna fac cum fanitis tuis in gloria numerari,
X2 Saluum fac populum tuum domineter benedic
reditati tua.
23 Et rege eos^O" extolle dios uf<[ue in atemum,
X 4 Per pngulos dies benedicimus te.
x< Et laudamus nomen tuum in feculum : cr in fteuU^
feculi'
26 Dignare domine die iflo:[inepHo nos cuflodire.
27 Mifcrerenofhridomine:mifererenofiri,
2 8 Piat mifericordia tua domine fuper nos quemad*
modum fperauimus in te.
29 In te domine fperaui mon confundar in atemum.
Hoc canticum d celeberrimis fan£l; eccledae doAorib*
Auguftino & Ambrofio dicitur e(Te c6pofitu:cu hic iltd (a
eris baptifmi abluiifet vndis,& poft diuturnas errorum te
nebras ad verae Bdei lumen reduxiflet. Tunc enim ambo
in gratiaru adione de fufeepto dtuino munere dicuntur e«
rupifTerperhocdiuincmaieilatis przconium: &alteman
do vices, Ambrofio quide inchoante & Auguftino fubfe*
quente,iprum a principio ad Bnc vfque deduxUTe. Vnde
ferd ab oibus inferibitur canticu (an£loru Auguflini &
Arobroftj.Quddfandab vniuerfali ecclefia receptum eft
cum tanta authoritatetvt in matutino officio ante laudes
ipfum decantari debere folenniter (it inffitutu. Et quoties
nouum aliquod & infigne beneticiu refpublica ciuilis aut
ecclefiaffica d deo con(ecuta e(l;vt pacem ^vi£Voriam ,no>
uam pafforisdefignationcm,autquoduis aliud confimile:
hoc celebratifTimo cantico tota illius congregationis (ocie
tas in templum conueniens deo (blenntter agere gratias
A: publice folet. Neque immerito quidem .Nam continet
idudeaticum, primum laudem diuina bonitatis tprcdica*
tione eorum qua ad vnitatem diuina fubffantia attinent,
Vt quod deus fit,qubd dominus, quod aternus pater , hate
enim tria toti diuinitact& cuique diuina perrona Tum c5
'i, munia
i
fixPd.
aDnIa,de!ndeTer6 denominatione eorum que ad expll*<
cationem & diftindlionem diuinarum perfonarum attinet
vt cum patrem imroenGe maieftatit nominat, cum venerata'
duro eius£liom,& etiam fpiritum fandlum exprimit. De-
inde ver6 ipecialis conuertitur ad fecundam fumme trini
tads perfonam oratio: cuius & diuina explicatur natura
cum rex glorrx nominatur & feropltemus patris filius, Sc
natura itidem humana:cum nodrz carnis lubftantiam fuf
cepturus dicitur non exhorruifle neque dedignatus foilTe
iacrati^ime virginis vierum, Nodre quoque redemptio-
nis myderiaper palTionem eius,refurreftionem &afcen-
fionem in catlum confummataiin fignum gratitudinis de-
inde commemorantur, Denique ad ipfum dei filium diri-
gitur fiipplex oratio ad finem vfquecanticiivt totam fide
uumecclefiam in fuo nomine congregatam hic i malo co
ieruarei& demi^m ad cacledem & immortalem gloria per^
ducere dignetur.
2 Ca mmotationb s.ln iecundo verfu. Te «temo
patremtomnis terra vencratur.Pater hic commune nomfi
eftdei:& cuique diuinarum perfonarum indifferens } fi-
snat enim baoitudinero dei ad creaturas ab eo conditas :
ficut frequenter in facris literis accipitur,& prefertim in
exordio orationis dominic«:Pater noderquiesinc«lls: . ^
ianftificetornomentuum.Nequediicretenic fumitur.vt -
exprimat primam fummx trinitatis perfonam, & habiiudi
nem fignet ad filiumtfed ita in vndecimo huius cantici vec
rufiimiintelligatur.In hoc quoque verfu :tcrra pro homi
nibus(^qudd ex terra formati funt & cam habitati accipi-'
tonficut etiam fatpenumcro in feriptura, vt in pfalmo.
Omnis terra adoret te deus & pfallat tibi : pfalmum dicat ^
nomini tuo.Oronis igitur terrr nominetomnis hominum P/ai.*}*
multitudo vbiounque terrarum habitet infinuatur.
3 Cln tertio veriu.Tibi Omnes angeli .Angelorum no»
men non hic commune ed ad omnes cuiufuis ordinis esB-
ledes fpiritus:fcd ad eos duntaxat qui infimum inpodre-
ma hierarchia complent ordinem.Nam ccli:hoc loco po-
tius omnes celedes fubdantias & fpiritus angelico»
(^quancunque condituanthierarchiam aut (aerum ordi-
nem ')fignificant.Vtemmtcrr«nomine,gcnus humanotn
iU cxlorum nomine tota natura angelica re^dfigoaiur,
- bbij
jjj CANTICORVM
qu^ oeleftis manfionis fint incolae & fopercatleftes (brrf- .
antur proprietates Deinde cacleftiura agminum c6muni>
ter nomine caelorum nobis hic in(inoatorum,tres innuun*
tur hierarchiar.vnaqueque per rnum fuorum ordinu hic
expreflum.perquem cacteri non nominati intelligantur.
Poftrema fiquidem & in imo conftituta caeleilium fpirita-
um hierarchla:nomine angelorum, aui vltimum eius con
ficiunt ordine, infinuatur.Mcdia verdmoroine poteftatum
quxnouiffimuro etiam illius ordinem conftituunt, indica
tur.Dcraiiro fupreroa hicrarchia denotatur hoc loco no-
mine cherubim & feraphim:duorum fuperiorum eius or-
dinum.Verum angelicorum fpirituu di(bn£iio in tres hie
rarchias,& cuiufque adhuc hicrarchi* didributio in tre»
EAj. ordines-.ex facratiiTimo patre Dlonyfio in libro de «eleiU
hicrarchia exaftius cfl requirenda.
4 ®In quarto vcrfu.lncefTabili voce proclamant. Sum-
ptum ed illud ex Efaia prophetardicente. Vidi dominu fe-
dentemfuper folium excelfum* cleuatum plena erac
domus n maiedate eiuS)& ea quae fub ipfo erant;replebanc
templum. Seraphim dabant fuper illud: & clamabant al-
ter ad alterum & dicebant.San61us,fan£Vus,ran£Vus:domi
nus deus exercituum. Plena cd omnis tcrrajgloria eius.
Sabaoth autem nomen hebraeum hieexpredumtide valet
quod exercituum in Latino.Edcjue id vnum ex decem no
minibusdei:d beato Hieronymo inepidola ad MarcellS
quarto loco politum, Catterikm deus dicitur dominus (a-
baoth quia exercituum exledium totiusejue militiz an-
gelicx dominus ed,qux i deo copiofa ed & numerola :vc
^^•7* de ea dicat Daniel. Milia milium minidrabant ei:& decies
centena milia affidebant ei.
9 C![n nono verfu. Te martyrum candidatus. No fotum
ab a ngelicis fubdanti js laudari hic dicitur deus :fed & al>
hominibus in eseledis ciuitatis fortem iam afeitis, & etiam
ab i jt qui przlentis vitte dadium adhuc decurrunt. At ve-
ro receptorum in ztema cadi tabernacula tres hic nomi-
nantur ordines & gradus:fdiicetapodoIorum, propheta-
' rum & martyrum , fub quibus Veliqui ordines undorum
vtconfelTprumyiS: virginum comprehendantur , qui non
minus quim exteri deum alTidue laudent .'fecundum illud
verbum plalmio^ogedmitertij. Beati qui habitant in do
sno
't:
v-i
' EXPO-
no tua <lomine:ia (ecula (eculorum laudabunt te. Dicitur *
autem hoc loco exercitus martyrum candidatusrtd efl can
didis ve(libusami^us&ornatus:quia in diuina Apoca- ;
lypfi leguntur eo habita & cultu beato loanni in fpiritu
oflenli:cumaitde (eipfo.Etrefpondit vnusde fenioribux
&dixltmihi.Hiqatamiftinjntilolita1bis.quirunt & vn
de venerunt! Et dixi illi. Domine rairtu fcis.Etdixit mihi.
Hi funt qui venerunt de tribulatione magna. & lauerunt
ilolas fuai & dealbauerunt eas in fanguine agni.Ided funt
ante thronum dei:& feruiunt ei dic ac nofte in templo ei%
A qui Tedec in throno habitabit fuper illos : & abderget
deus omnem lachryraam ab oculis eorum.
14 CIndecimoquarto vcrfu.Tu rex gloria: Chrifte .Ab V
hoc verfu ad Bnem vfque totius cantici ad folum deiSlIu
dirigitur fermo.eiusque & diuinx explicantur proprieta-
tes pariter & humanxtquoniam vtraique in fc perfcild &
ixtegre habet fine confufione , ficut & vtranque naturam
in vnapd^na fine commixtione vnitam. Porrqdicitur
dnftus Thomas Aquinas pietate in deum & religione In-
figniirincleuatione facratiiTiml corporis Chriftl in tacrifi
cio altaris folitus fuifie hunc verfum cum exteris fequen-
cibus ad calcem vfque deuotc legere > * ipfum quem om-
nU adorat creatura hac inuocatione adorata. Neque fand
ab re. Nam paucis condringit hxc oratio : qux ad Chrifti
dininitatem pertinent & humanitate, nodrxque redeptio-
nis facramenta falutaria comjilc£kitur,«S: denique piam p - . ,
COto populo Chridiano fupplicationem Quare fentlo huc
findam dei virum: vt in exteris virtutum i^ribus.ita &
in hoc orandi genere nobis effe imitandum. Cxtcruqudd
rex glorix dicator Chridusiexp&lmoavfuraptumed, di-
cente. Attollite portas principes vedras,* clcoamini por-
tx xtemalcs:& introibit rex glorix,& extera quxfequun
tnr;ad lltcraro de folo Chndo intolligenda.Idem quoque 4 '
cAprobat beatus Paulus:itarcribcn$ ad Corinth.^enim ^ ^
cognouiflcnt:nunquam dominum glorix crucifi xldcnt. * *
id €[In dcciraofcxto verfu.Tu ad liberandum fufccptui^
hominc.Id nomen accuCitiul cafus homincm,non hic pcc
fonaro aliqua particularem hominis cxprimltrfcd natura,
& pro fuo nomine abdrafto fumi debet: vt tatunde valeat
(icut humaniuic liuc naturam humanam. Non enim in al-
bb Uj tilCmo
.i-
r% ■
Expo:
'tii CEIn^tcefinoCxondo verfu. Saluum facpopolamtu
umdomtne.Hicverfus cum proxime feauente, ex viccH-
mo feptimo pfalmo depromptus eft:qui his duobus yerii-
bus clauditur.Hxreditatem autem domini vocat propheta
genus humanum preciofo ChriiU (anguine redemptum,
& roagneillo emptum precio.Dequa pater ait ad filium. P/«(. if»'
Poftula i me, & dabo tibi gentes hereditatem tua:& pof-
feflionem tuam terminos terre .Et de qua Itidem filius ad
patrem in pfalmo.Tu es qui reflitues hereditatem meam
mihi. At vero relatiuum eos & illos in (equente verfu,non
ad vocem antecedentis ante' pofitam referontnrtfcdicetpo
palum & hacreditatem,fed ad rem Hgnificatam & multita
^nis numero exprefia,(cilicet homines aut famulos , qui
funtde populo tuo & hereditate tua.
s4 Clnvigefimoquarto verfu.Perfingulos dies benedi
cimus te. Hic‘verrus cum proxime (equente, fumptus eft
ex pfidmo centefimo quadragefimoquarto : cuius fecund* ,
verfiis iu (e habet. Per fingulos dies benedicam tibi : &
laudabo nomen tuum in feculum & in (eculum feculi. Ver
fus autem huius cantici deinde (equens, vtpote , Dignare
domine die iftoiquodamodo fumptus videri ooffit ex hoc .
Terfu pfalml centefimi vicefimi.Dominus cuftodit te ab o- “ .
snnimalorcuftodiat animam tuam dominus^aut alio quo>
uis:confimils fententue. At vero vicefimus feptimus pre-
(entis cantici verfus,ex pfalmo centefimo vicefimo (ecun
do manifefte defumptus eft : rbi eodem verboru fchema-
te idem verfus ponitur. Vicefimus odauus autemhuiuc
cantici ver(us ex pfalmo tricefimo (ccundo depromptas
eft:nam eum claudit & terminat.Demiim vltimus huiusdi ,
nin> laudis verfustpfalmi trlccfimi oft initium. f ' '
«CANTICVM TR.IVM r ■
I puerorum.
BEncdicite onmia opnadotnini domm:kud(Ue(f^^
fuperexaltate eum in fecula,
t Benedicite angeli domini domino: Benedicite
cali domino.
3 Benedicite aqu£ omnes (fua fuper ealos funt domino:
Benedicite omnes uirtutes domini domino.
BB iHj Benedi^
" . ^
■4r
*P-
V V
m ^
4 ' ;
'4'^
EXPO.
^95
Hoc caniicameft trium puerorum Hebraforum: qui
nolentes adorare ftatuam auream quam cre<erat Nabu-
oodonoforrea Babylonis , ab ed mifsi funi i fornace ig-
nfs ardenti*. Veriim non folura ab igne non funt l«fi,ne*
que vcftimcnta eorum aut crines ambufti/ed etiam libe-
M vocdin diuinara proruperant laudem, & huc hymnum
Sauifsimum deo cecinerunt, quemadmodum Danicl tet
tiocap-feribit. Vbi totum hoc canticam vna cum c«teri*
laudibus quas in gratiarum aftionem deo cxoluerutiin-
feriiur,& certo digeritur(quo hic^rdine . (^are ex eo
loco, eius expolitio accuratior eft efflagitanda: quanui*
non multa indigeat explanatione, quod magnam pr^fc
ferat facilitatem. Inuitantur autem in eo omnia creatu*
xarumgenera,tamcaEle(lia qudmtcrrcftria,tam animata
qudm inaniraata,ta rationalia quim irrationalia;
tandamdeobudem. Non quidem qudd pccora,arbulla,
elemcu,& orbes c^leftes poffunt diuinas depromCTC lau
des; cum intelleaus & rationi* fmt expertia, & foU homl
ncsacfpiriiuscjcleftcsfaai fmt: vt hoc modo deu quem
coenofeunt debiu xeneratione celcbraiioncque prole-
quitur . Sed irrationalia & inanimata corpora deo dicon
tur benedicere i pfura laudare & fuperexaltareiquia mate
riam & argumentum deo benedicendi ipfumque laudan-
di & fuperexaltadi fuggerunt ac pr*(lat rationahb crea
turis. Sicut enim in imagine egregie depifta autfculpta:
■vnaqueque particula corporis ita effigiati aut exfculpti
pr*bet materiam laudandi artificem iprum,vt Appellem
aut Phidiam,cognofcendique eius indultriam & exMlle-
tiam artis, ita & in hoc diuino opoficio & tota mundi ia-
brica,vnaquaequc creatura vtparsquitdaro yniuerfi,pr?
dicandam oflendit ipfiusdel opificis potenuam, bpien-
tiara,bonitatcro,prouidctlamacqueperfeaioncm. Et ex
omnium cofideratione aflurgit rationalis creatura in dei
cognitloncm,laudem & commendationem.
anhotationhs. In primo verfu. Bene-
dicite omnia opera dominiidomino. Certus quidam or-
do in nominatione creaturarum hicexprciramm ferua-
tus confpicitur : qui a generalibus ad fpecialia & a pro-
pinquioribus deo ad dillantiora procedit. Primum enim
generatira omnia dei tip^ra proponuntur: deinde fpcci^-
E X P O. 397
ft nullam allu 3 hic nomen occurrit: quo commodius 11-
gniBcari ventus poGtit. Neque illud abfonum eft aut prae
«er Icriptune conluetodinem : in qua pixrunque fpiritus P/4/.14S
pro vento fumitur, vt in pfalmo,ignis,grando, nix, gla-
cies,fpiritus procellarum :qusE faciunt verbum eius.
Z4 C In decimoquarto verfu. Benedicite filijhomina
domino. Sicut prius in generibus reru, ab vmuerfaliori*
bus ad particularia deducius e(l ordo: ita & nuc in gene-
re hominu. Prius enim generali nuncupatione omnes ho
mines lignificantur per hanc verfus particnII:pollea ve-
rd particulares hominu fortes & gradus adducuntur,(ct-
licet Ifraehid efl populus Ifraellticus: deo particularis Sc
ad eius cultum Deleas, deinde facerdotes: mlnillerir» al-
taris peculiariter mancipati, poilea fpiritus animat iuilo-
rum lanfli^i & humiles corde : na ipli lingulare funt det
templum in quo gratum Abi deus delegit habitacuIu.Po-
Aremum ipA tres pueri, ob acceptu liberationis ab iocen-
* dio fornacis beneAcium: etii a leipfisprouocantur addi-
uini nominis laude. 19 In decimonono verfu.Bene-
dicarous patre & filiu cu (an£io fpiritu.IAe verfus: in ter-
tio cap. DanieliSfVnde hoc fumitur canticu.no habetur,
inmo neqjin toto veteri teAam^to habentur hiA;e pro-
priis nominibus exprelTac diuinatperfonzin vnooratio-
jiis fchemate Acutin nouo, quonia clarior tanti myAerij
roferatio ipAus nouz legis luci cogruebat & feruabatur.
Sed ab eccleAa catholica hic verfus (qui omniu eddiui-
nilsiraus& facratiAimus)adieftuse(l;vtin Amili forma
& modo locutionis cu czteris verAbus huius caiici:etiam
ibperlanfta trinitas laudaretur quemadmodu in cf terord
plalmoru modulatione.ex coAitutioneDamaA fummi po
dficis, adhortate ipAim ad hoc (acerrimo Hieronymo ad-
iicitur hxc fummz trinitatis laus in Ane . gloria patri & fi-
lio,& fpiritui fafto.Iti fupradi^lo aute ver Ai qui nuc ex-
ponendus fufcipitur:ipfarum diuinarum perfonaru trini-
tas inAnuatur, per propria & confueta ipfarum nomina,
in priore verfus particula cxprelTa. Vnitas verbdiuinz
iub Aantic innuitur per rclatiou Angularis numeri:in po-
Aerioreeiufdem verfus parte fubiun^lum, quod diuinae
quidem perfonastfed vc vnum AibAantia funt, referre di*
nofeteur. Porr^ Acut hoc caniicum: quarto loco inter
pAilmot
r i9^ CANTICO R V M '■'
pfalmos laadum matutinarum con(lttutum,& diei domi
miniae potiGimu addidlum,ex certo iacrat fcripturae pa(^’;
fu de(umitur:ita & omnium feriarum totius hebdomad^ ,
cantica , qux in officio matutino dicuntur eo ordine »
quarto in laudibus matutinis loco: ex aliqua etiam (aerae ^
, . fcripturae depromuntur parte, vt canticum feriae (rcudae,
coHtebor tibi domine quoniam iratus es mihi,exduodect
iDo Efaizcap. Canticum feriae tertiae, ego dixi in dimidio :
dierum meorum, ex triceiimo o^auo Eiai^cap.Caticutn
feric quartaetexultauit cor meum in domino, er primi li
brl regum capite (ecundo. Canticum feriae quintx, cante
mus domino,glorio(e enim magnificatm e(l, ex decimo-
quinto Exodi capite. Canticum feriae (extae,domine au- ;
diui auditionem tuam & timui, ex tertio capite Abachuc. '
Denique canticum fabbati, audite exIi qux loquor, ex tri
ceiimofecundo capite Deuteronomij acceptum eft.Q^a*
re fu pradicla cantica non efflagitant hic particulare ex-
politionem (ed cuiufque illorum explanatio, (uo er loco
iam nominatim expreffoefl perquirenda. C^inimo ne-
que pfalmus ipfe qui m exordio matutinarum canitur ad
inuitatorium fcilicet venite exultemus domino.particu-
larem hic exigit declarationem: quoniam prorfus ide ell ’
cu nonagefimo quarto pialmo, hoc (blo ab eo diferepas: «
quod nonagefimus quartus pialmus queminnoflrona-!
bemus pialterioeo coflitutum loco ac ordine: legitur (e '
eundum gallicam pialmodiam. Illevero qui canitur ad
inuitatorium : ordinatur fecundum plalmodiam Roma-
nam,vt diligenter annotauit prxeeptor meus lingularis,
lacobus Stapulen(is:in explanatione quintuplicis plalte
ri I a (e fuperioribus annis elaborau. Idcirco ad haben-
dum iplius plalmi inuitatori) (enfura ac intelligentiam:le
gatur nonagelimi quarti pfalmi( quicum eo concidit)
expofitioeadem enim prorfus vtriufque efl lententia. '-S
Ver^m cum fecunda huius operis pareretur seditio, vi-
fum efl commodius quodque caticum reliquarum feria-
rum cum fua explanatione hic fubneftere, qudm legenti ►
bus laborem ingerere (ingula cantica perquirendi fuis Io
cis,& illorum expolitionem indagandi. Magis enim hoc
modo habebuntur in promptu & ad manum : tam ipla,
q[udmiprorumrentenua.
CAN-
EXPO;
CAITTICVM ESAIAE
] prophetx.
COu/rtetor tibi domne, quofiiam iratus es truhi: eo
uerfus efl furor tuus,cr confoUtus es me.
% Eece deus fatuator meusifiducUUter agam, (7
non timebo.
5 Qnt4 fortitudo mea cr laus mea dominus: cr fa£lus
eflmbiinfalutem.
4 Haurietis aquas in gaudio de fontibus faIuator£s:cf
dicetis in die illa.
j Confitemim domino crinuocate nomen eius.
6 Notas facite in populis adinuentiones eius : menten^
tote quoniam cxcelfum efl nomen eius.
7 Cantate domino, quoniam magnifice fecit: atmuad- 1.
tehocinuniuerfaterra. - >
8 Exulta cr lauda habitatio SyS; quia ma^s in me-" ]_
dio tui fandus /frael. * : “
Hoc canticum in feriae fecundae laudibus matutinis
pro more ecclefiafticc decantatur: quod duodecimo ca-
pite Efaiae de(criprura,ip(ius quidem Eiaiae eft vtdepro-
mentis ipium ftdeicribentisytotius verbeccleiiae catholi-
ce iam fufccpto euangelio ex fidelibus cotIe^x,ipfios^i
fidelis populi in lege gratiae degentis:idem cantica efl yt ?
concinentis ipfum, & gratias deo agentis de maximis A
plurimis beneficiis per incarnationem Chrifli,mortCy re-
lurreftionem.afcenftonem in cxlum, euangelij prxdica- E/mc.
tionemfufeeptis. Euimuero Efaiasfeptirao capite, nono E/a.9
A vndecimo.reuelationem habuerat & texuerat oraculu E/a.i
de aduentu Chrifti in carnemteura ait.Ecce virgo conci-
piet A pariet filium: & vocabitur nomen eius Emanuel.
Et iteru.Paruulus natus eft nobis,* filius datus eft:*rc-
liqua quxcorinuefequuntur.Rurfum. Egredietur virga
de radice lelTe,* flos de radice eius afcendet : & requicf-
cet fupereurafpiritus domini. VbietiJ deinde n6 tam vt
ptopheta quim euangeIifta:ChrifU pr*dicatione,raortc,
litpulrara A reliqua dus infignia opera depromit, ac po- '
lUsimuia
S9* GANTICORVM -V
' tifsiinu di£unonc euangelica; do^inar.rainU!erlo ac v<^
ce apoftoloru per vniuerfum orbe celeriter fa^a.Qopra
Jc/m» ‘ oronium cofideratione : ipfe propheta ad populu B^enr
verba facies in principio duodecimi capitis inquit.Etdi*
ces in die illa. O popule(inquit)iidelispoilquS tot&tan
tafufceperis beneficia, per diijpenfatione camis (breepta
k Chri(fo,'quz mihi in fpiritu funt reuelata : ora tua re«
folues in hoc canticu: quo gratias ages deo de magnitudi
ne fuz largitatis & benefice tiae.Et id quidc facies illa die,
tepore fcilicet nou; legis & gratiae Chrifli reuelatx.-quod
Kom n tepus in feriptura plau’uroque dies appellatur, vteu
* ^ feribie Paulus ad Romanos. Nox prxcelsitidies aute ap*
propinquauit.
1 C ANNOTATIONES. In primo verfu. Confite-
bor tibi domine. Laudabo (inquit populus fidelis) te do-
mine deus meus: quoniam iratus efl mihi per prxuarica-
lucAo tionem primorum parentum, totius humani generisdam
natricem, quod incidit ea culpa in latrones : & expoliato
eft duobus gratuitis, & diris vulneribus grauiter affe^u.
Hic tamen furor tuus poli multa annorum curricula con
uerfusell in benignitatem & mifericordiam:quando filid
dei in terra mi filii ad humanx redemptionis opus c6lum
mandum, vt falutarem medicum meorum vulnero, ft re-
conciliatorem meum. Et hac conuerfione irx tux in maa
'* fuetudinc,conlblatutes merprios vehementer defolato.
Huic autem lententix propheticx: rcfpondet illud verbu
pfalrai Bcnedixilli domine terra tuam :aoertilli captiot-
vm9a tatemlacob. Remifilli iniquitatem plebis tux: aperoiAi
^ omnia peccata eorum.Mitigalb omnem iram tuam: auer
tilli ab ira indignationis tux. t fl[ In fecundo verfu.
Ecce deus faluator meus. Decurrente veteris legis tempo
re:multis prophetarum oraculis fuerat promilms falua-
tor mundi, quSd tandem veniret ad omnium falute. Kuc
autem & tempore legis euangelicx, ecce adell vifibiliter
in carne apparens deus (aluator meus:non amplius exp e
dandus vt veniar. Et faluator reAc- dicitur:nomine con-
lue.tj gruente fuo operi. Nam venit filtus hominis quxrerc,&
faluum facere: quod perierat. Et refpondetid nomen illi
MMtth: I quod ineuagelioimpofituro ipfidelcribitur.Vocabis(^in»
quit angelus ad loieph) nomen eius lefum. Jpfe enina
faluum
' l- E X P O.
ratuam faciet populfl fuamri peccatii eorum. Quare nuc
completu cemitur:quo<i dixerat Elaias.Dicite fiHa! Syo:
ecce fatuator tuus venit ecce merces eius cu eo« & opus E/4.$«
eius coram illo. Et alio in locoeiufdem prophetacrait ip-
fe dei filius. Qma ego ipfequi loquebar :ecce alTum.
Prius enim (iierat per prophetas Iocutus:qu6d tandc ve*
niret.Nunc aute adeft nobis perfu(ceptamcamc:fuura«
que promifluro compleuit. Propter quam faluatoris mei
pnelentiam,fiducialiter agam(ait fidelis populus^dt cum
firma fpe perficiam opera legis euangellca:;quK lex eft U
bertatis & gratisr, & non timebo hofies meos inuifibiles:
&aduerfariosanimz. Tot|enim & tanta funt pratfidiaat- p/4/,111
que auxilia in lege euangelica ad bene operandum & re*
fadendum holllbuszper Aeramenta eccienaiiica, & abun •
datiorera gratiam, quod nullus timori habendo amplius
relinquitur locus. ) €E In tertio verfu.Qma fonitudo
mea & laus mea dominus. Fiducialiter( inquiOaga & non
timebo, quia dominus e(i virtus mea contra hoftiles im*
fetus: quos non meis viribus fed potellace i domino mt«
i coceiTa fuperaui.lpfe etiam eii laudatio mea,& cui om
nem boni operis laudem debeo afcnbere : non mihi ipd.
Non enim nobis domine no nobistfed nomini tuo da glo
riam.Etfa^seftipfe dominus roihiinfalutem: quonia
a teporali huius vite periculo & peccati ruina ftepius me
liberauit, A «ternam falutem mihi per faam milericor-
diam prarparauit. Et hic verius omnino concidit cum fi* '
mili verfu pfalmi centefimi decimifiqitimi : vt intelliga*
mus ipfum Eiaiam & pfalmographum, eodem diuino ipl*
ritu licet diuerfis temporibus fuilTe locutos.
4 C[ In quarto veriti. Haurietis aquas in gaudio de fon 1
tibus faluatoris. Nomineaquarumhtcrefteintelligun-
tur dona fpiritus fanfti: que de fontibus faluatoris, ipfis
icilicet ecclefialiicis facraroentis a Chriilo (aluatore no*
i^o initiiutis abude haurimur. Na ipia coferut gratia fa*
Ititare & larga : quod non preiiabant (aeramenta veteris
Iegis.Gratiaenim&veritas:perIefum Chrifiufa£ia eii. Ud»,'}
Vnde dominus in euagelio loqucs de fpiritu fanfio, qui
accepturi erat credentes in eom:dixit.Siquis fitk: veniae
ad me A bibat. Q^i credit I me,ficut dicit,fcriptara:flumi
risa de vf tre ei* fluet aque viuiCi Vbi per aqua viua.fpirt*
’ ■ lanai
(
icti.if
V/al.Cj
"Luca, i
P/al.«o
Tfdl.ioj
T/4in6
•40»' CANTICORVM
/an^Hgratia (ignificatur. A quaru ctia nomine, Iiic!ntd&
J^i po/Tunt £uenta do£irinae euangeltcar.quf populi fide*
es largiter fiauferut tepore nouz legis «x apoflolis A vi.
ris apoflolicisycfi gaudio & exultatione cordis. Siquidem
per aqua.imerdu lignatur doArina in lacrit literis: vt ca
dicit Ecclcfiadicus. Cibabit illn dominus pane vitae A in^
telleAus:& aqua fapientiaefalutaris potabit illu.Perfon.
tes vero accipiuntur nonunqua apoftoli,prxdicatores, A
do^ioreseccleiiaflici :(catentes aquis falutaribus diuinae
doArinae,& aridas hominu metes illis irrigantes :vt in il*
lo loco pfalmi. Benedicite domino de fontibus Ifrael: (a*
pientla eius & virtus eius in nubibus. Saluatorem aurem
hic nominat propheta dominii noihuique angelus ad vir
ginem miiTus in euangelio vocandu dicit Iefum,quod in»
terpretaturfaluator:vt prophetia cu euangelio cooeniac.
Hoc enim canticu non iolum prophetidi e(V,fed & euan-
gelicum,& euangelicae gratiae myileria reierans. Idcirco
fubiungiturin fine huius verfus. O vos fideles populi: in
illa die nouirenamenti dicetis ad proximos veflros,inui
tantes ipfos ad dei laudem : dicetis inqua quod habet fe*
quens verfus, fcilicet. Confitemini domino lefu Chrifto:
Sc inuocate nomen eius admirabile ac gloriofura.
6 €T In fextoveriu. Notas facite in populis adinuentio*
nes ei*. Exhortatio efl prophetx ad apoflolos & prcdica •
tores euangelicos: quod in omnibus gentibus per praedi»
catione euangelicae veritatis declarahtadinuemiones do
mini, id efi modos admirabiles huraanxfaluHs: quos ad.
inuenlt diulna lapientia in filij dei incarnatione, prxdica
tionc,pafsione,rmurredione,& aicenHoneifecunda alti*
tudinem & profunditate fui confilij.Adinuemionu enim
noroen,quanuis fepius praua agedi excogitationes & ma
chinamentafignificetipotirsimucum hominibus attribui
tur,vt tn pfalmo de filiis Ifrael dicit dominus. Etdiroifi
eos fccudum defideria cordis eorum, ibunt in adinuetio»
nibusfuis: Et rurfuin alio pfalmi loco.Etirritauerut eu
in adinuetionib*fuis:& multiplicata efli eisruina.Inter»
du tamc in|bona fumitur partcipfertim cu deo aferibitur,
fignificatq; vias A modos diutnaru operationu,quos ina
menfa cius fapientia conftituit acordinauit,vt in hoc lo» .
coprophetx: Aeliam in pfalmo.Etmeditabor in omnib*
ope-
i X p o. 40*
peribat tuU & in adinueiionibus tuis exercebor^ExceU
fbm aute eft nomen domini Iefu:quonia vt fcribit apofto
Ius ad Philippefes:£xaltauit illum deus: & dedit ei nome
quod eil fuper omne nomen,Tt in nomine Iefu,omne ge
Jiu flebatur, caclcftium, terreftrio, & infernoro,& omnis
inguacd6teacur,quia dominus nollet lefusChniius, in
gloria e (l dei patris. 7 €[ In reptimoverfu. Cantare do
nino.quoniam magnificd fecit: Dominos noflermagnifi
C^fecit,omnia opera noftrat redcmption'rs,camc pro no-
bis fufcepit fuc deitati vnltam, morte fua nodram mone
7lcu,rc(arrc£lione fua xita nobis reftituit, carn^mqiftii
gl oriolam in c«lom vexit.Magnificd itidem fecit domm*
miracula, ruaediuihitacis attedatoria vt mortuos fuiciiaw
uit, infirmos folo attadu aut verbo fanauit.imperauit vi-
tis & mari,da:mone$ corponbus obfcfsis expulit, idola o-
mnia comrioit, principem huius mundi foras eiecit. £t
bcc cius magnalia, operaqs magnifica: ab apodolis in Y-
niuerfa terra annuciata funt.In omnem enim tcrrl exiuit
(onus eoru ; & in fines orbis terrat verba eoru. < €[ In
odauo verfu. Exulia & lauda habitatio Syd.Hoc in loco
habitatio Syo, dicitur primuciuitasHierufalc&mdsSyo
niaterialisqut excitatur hic adlaudadii Chridu co^ in i-
p(a verfatus fit fecudum carnis prttfentia,& in ea perfecit
opera nodne redemptionis. Fuit enim ibidem in templo
pTatfctatus,pricdicauit,miracula fecit,(uit mortuus fepol
tut,refiirrexit.In monte etiam Syon eucharidue facraraS
nim indituit,&ruper apodolos fpiritum fandum mifit,ft
exinde tota ecclefiain vnioerfum orbem eddiffufa,que-
admodom vaticinatus eft Efaias dicens. De Syon exibit
Iex,& verbum domini de Hierufalem. Itaque fandus If-
rael & dominus noder fandificans omnes fideles, in me-
dio illius Syonconditit, & fecundum carnem couerfatus
efl.Secundo loco per Syonintelligitur hicecclefiacaiho
lica toto orbe dtffufa,^^ coetus fidelium fyncsrra fidede^
feeculantium. In cuius medio etiam ed Cnridus inuifibi-
Iiter per gratiam, operaturque nodram falutem per eccle.
(iadica facramenta. Vbicunque( inquit )fuerint duo vet
tres congregati in nomine meo : illic in medio eoru fum.
Bt rurfum.Ecce ego vobifeum fum in onnibus diebus,vf
ue ad confummationem feculi.
«« tAW
\
\
lo4n,ti
E/a.af
iAatth.li,
Martbpf
4‘
i
fi.
* 40* CANTICO fi. VM
CANTICVM EZEGHIAE V ^
; t * *’cg‘s luda. .1^
. Go dixi in dinudio dierum meorum:tuiim ad pof '
\^UtinferL
n i CL« <^[iui refiduum annortm mcortm-Jixi:no
uideho dominum deum in terra uiuentium.
' 3 Non ajpiciam hominem ultra-.O" habitatore ({uieth^ {
4 Generatio mea ahlataefi, CTcoifoluta cjli me:
quafi tabernaculum paflorum.
5 Pr^cifa ejl uelut a texente uita mea: dum adhue ordi
rer fuccidit me,demaneuf(^ead uefperam
nics,me.
C Sperabam ufque ad mane quafi leo fic contriuitom-
7 Dc mane ufque ad uefperam finies me , peut puUm
hirundinis fic clamabo: meditabor ut columba,
8 ^Attenuati funt oculi mei: fuf ripientes in excelfo
^ Domine uim patior , rejfonde pro me : quid dicant
aut quid refpondebit mihi^cum ipfefeceritf
^ 10 Recogitabo tihi omnes annos meos: in amaritudine
anima mea.
1 1 Domine fi fic uiuitur: esr in talibus uita finritus mei.
12 Corripies me cr uimficabis mei eece in pace ornari^
turo mea amarifsima.
13 Ttf autem eruifii animam meam ut non periret: pro-
iecifli pojl tergum tuum omnia peccata mea,
1 4 Quia non infernus confitebitur tibi^eque mors hm
dabit te: non expcRabutu qui dependunt in ;
cumyUeritatem tuam. \
1 y Vtuens,uiuens ipfc confitebitur tibi: ficut CT ego ho- ^
die.patcr filiis notam faciet ueritatem tuam,
i 6 I^ominefaluum me facter pfalmosnofbros cantabi-
mus , cunRh diebus uita nofira^ domo domini.
ix P O. 40J
Hoc Ezeclilc canticom ( quod feria tertia canitur in
laudibus njatutinis)defcribltur ECiia: triccfiroo o£lauo ca
pite, * primum deplorat in eo Ezechias vitat fuat breui-
tatem ac anguftiam, deinde de fufcepti beneficiis deo gra
tias agit. Enimuero cum deus Ezechiat regi luda fine la-
bore viftorlam dediflct contra Scnnachcnb regem AiTy-
Ciorum, nec ille condignas c i gratias de taro claro mune -
reegilTettin illius ingratitudinis punitionem ( vt fentiunt
iebr5i)graul infirmitate correptus eft,illi<Jueper Efaiam
prophetam futura breui mors eft dertunciata. Ad lachry-
mas autem & preces conuerfus, obtinuit a deo fanitatem:
quindecim annorum ad vitat fu* fpacium adiedione.
Itaque poftquam c6ualuit:& laudes domino de fufccptis
muneribus perfoluit,& qu* in anguftia morbi coftitutot
cogitaoaratinunc edicit ac in apertum profert. *
1 A H N o T A T I o N H s.In primo vcrfu.EgodixI
in dimidio dierum mcorum.Cum hoc canticum deprom^e
fct Ezechias: agebat nouum & tricefimu vit* fu*annu,
▼t ex hiftoria Cicra colligitur. Nempe quarti libri regum
cap. decimumo^tauu refert ipfum Ezechlam quinque Ac
'viginti annos elTc natum cum regnare inciperet, quodq;
siouem A viginti annis regnauerit,qui fimul iunfii confi
cinnt quinquaginta quatuor annos. A quibus fi fubduca*
tur quindecim anni quibus regnauit polt infirmitatem il-
lam i qua diuina ope conualuit: refidui fiint triginta no»
uem anni vit* ipfius Ezechi* vfque ad tempus illius in-
firmitatis.Qm fijnt ferme mediu curriculum vit* huma-
ri* qu* ad oftoginta annos aut circiter in pl*rifque
ditur.Portas autem inferi vocat hic ezechias receptacuni
illuc fanftarum animarum & antiquorum patrumiin quo
degebant vfque ad horam mortis ac pafsionis Chrifti, na
locus ille in facris literis interdum inferni nomine defi-
gnaiur,vt cum lacob ad filios fuos ait. Defcendam ad fi-
lium m«mm logenstin infernum. * €E Infecundo ver-
fii .Dixi, non videbo dominum deum in terra viuentium.
Cum aUdiuifTet Ezechias ab Efaia propheu hanc domini
denunciationc.Difpone domui tu*:quia morieris & non
viues,apud fccogitauit qudd immatura mone raptus no
videret amplius in hac viuorum regione dominu den in
femplo hicrofolymitano ; per arcam ; & propitiatoriutirf
cc i) atqpif
\ ’
4.R<j.ry
^Keg.xt
Qea*.
»
J
• -4
^04 CANTICOrvM
atque cherobln repre(entatam,qu6d etiam ampliat nott
confpiceret hominum focietatem mutuuraque couiflum:
nec populum fuum in quieta pacis tranquillitate TiuemS
quemadmodum pollicitus ei nierat per prophetam domi
nus. 4 C In quarto verfu. Generatio mea ablata efti
His yerbis conqueritur EzechiasfibifiHumdeeflfetper
quem eius generatio extcderetur continua iinie in pofte*
ros. Autumant enim hebrxl,ip(i Ezechise( cum graui illa
morbo decumberet argrotus) necdum fuifle natu filium»
Proinde conuolutam dicit efle fuam generationezin feip«
fo tanquam extremo Tuae (lirpis deficientem:quafi taber*
naculum pallorum, quod quando locum mutant quanva*
tes alia pafcua:conuoluunt & complicat, vtitur deindedb
alia fimilitudine,texentis (cilicet:qui interdum telam iin-
perFedlam ruccidit,nec permittit ea ad perfedione perdu-
ci. Ita viiamfuam dicit in medio curfu atque progreiTa i
deo elTe pracifamivt non ueniat ad completum annnoru
numeru. f i[ In quinto yerfu.Oe mane vfque ad veT*
peram finies me. Sperabat Ezechias fe diutius viarum,
& mullorum adhuc futurorum dierum mane (c viluma.
Sed cum (e (latim morituru intellexit per verba prophe*
tsc:id vnum grauiter conqueritur, quod inter matutinum
tempus & verlpettinum illius diei vita eius fit finieda,vt
non excedat eiufdem diei vefperam.Et facildconiedaii
in ianuis adefle mortem : quonia infirmitas illa contriuit
omnia eius olTa ac robur corporis, ficutleo c6minuitof-
(a animaliu quibus palcitur. Quare nihil ei reliquuu eft,
nifi clamor & gemitus ad deum; quemadmodu pullus hi*
rundinis clamitat in nido propadu habendo, & columb»
continuum edit gemitum.
9 C Ino^lauoverfu.AttenuatiruntocoIimei.Exdiuti-
na attentione oculorum ad aliquid ipfi obieflum: debili*
tatur vis vifiua , hebetaturq; &obtuditur:Ita defelTot hia
dicit Ezechias fuos oculos & extenuatos: ex continua at-
tentione in cxlum.ad implorandum dei auxilium.Conce-
flaturque fe vim pati, id eft violentia infirmitatis vitra vi*
res corporis; qu«(uccumbutmorbo,ideo petit qudd pro
eo dens rerpondeat,feratque illi auxilium de cclo contra-
morbum,quradmndum patronus rcfpondSs pro reo non
habente quid rerpodeat fuo pacrocinio illi fert pratfidiik
fatetof
I
, V E X P O* 40f
Fatetur enhn ipCe rex Cc nihil habere qoI<I dicat deo: ft«
cuc nec lutum quicqua habet quod obiictai hguIo,&crea
tora fuo creatori. N eque etiam dignum e(Te &iunu.qubd
deus ei aliquid obiicini refpondeat: (icut nec figulus de*
bet rerponaere luto expoftulati cum eo,nam ipfe deus fe
citft plafmauit Ezechiam:quemadmodum exteros horni
nes. Vnde fi ifto in loco verbum fecerit legitur, vt habet
pixriqi Ubri.-referri debet ad nominatiuum deus, vt hxe
habeatur fenientia:qudd deus pfalmauerit Ezechiam, 8c
«rgo poteft pro Tuo nutu eundem difToluere per mortem.
Si verd fecerim verbum legatur in prima perfona,vino-
Bulli habent codices : referendum eft ad Ezechiam confi
«entem fe fecifle & commlfille.id crimen, ob quod merito
«i illatus eft grauis ille morbus.
11 €[ In vndecimo verfu. Domine fi Hc viukur. Cu(in- Iob.14
ouit)fragiiis & caduca fu vita humana:miferiisque plena
^homo enim natus de muliere, breui viucns tempore: re-
pletur multis miferiis.Qiu quafi fios egreditor & conteri
cor, A; fugit velot vmbra:& nunquam in eodem ftatu per-
■ianet(& vitafpiritusmei.in xrunis & calamitatibus fit
eonftitutatcorripies me o domine tua (euerHate ob culpS
SDeam.ft viuificabis me tua mifericordia, vitam Sc. falutf
aaihiimpartiendo. Quod nifi orxftiterit deus:tunc hi pa«
ce tranquilla totius populi luda poft percuflum rege Af«
iyriorum: erit amariiudo Ezcchixamarifsima, quoniam
mone fuftoletur ab hac vita:* non poterit perfirui illa pa
eis tranquillitate & dulcedine, quam promifit deus popu
lo^tura. I) C In decimotcrtioverfu.TuauteeruifU
animam meamt vtnon periret. Hoc in loco gratias a^t
Ezechlas domino de vita corporis,nomine anirax Wefi-
enata:fibi reddita per adauftionem & extefionem fpacij
^inc tn quindecim annos. Et de vita anlmx fiix per
remifstonem peccatorum fuorom :qu« poft tergum domi
ni dicit proie^a.id cftobliuioni tradita: Caula autc gra-
tiarum aftionisfubneftitunquoniam mortui qui in lods
infernis perpetue djnationi funt addi£li,non confitebun
tur vnquam domino confcfsione Hdei aut laudis aut pec
catorum, quia ibidem non eft locus pttnitentie. Sed vi*
uens vita nature,* viuens etiam vita anim5:confitebitut
domino grata confeftione .Ante mortem (^inquii Eccle-
cc iij fufticus)
U
CANTICORVM
' 406
fiafticas') confitere. A mortuo quafi nihil perit confe(sio«‘
Confiteberis viuens:viuus &ranus,confiteberis.£tideia
alio in loco.Non eft fpcciofa laus in orepeccatorisiquo-
niam no eft d domino miiTus. Confimilem huic propofi*
tx in prxCenti cantico fententiam habet propheta in pfal
nto,dicens. Non mortui laudabunt te domine : neque
omnes qui defeendunt in infernum. Sed nos qui Tiui*
musbenedicimusdomino: ex hoc nunedt vfque infecu-
lum. Et iterum in alio loco.Nunquid mortuis facies mi«
rabilia: aut medici fufcit.ibunt & confitebuntur tibi?Nun
quid narrabit aliquis in fepulchro mifericordiam tuam;
& veritatem tuam in perditionenof Nunquid cognofeea
tur in tenebris mirabilia tua , & iuftitia tua in terra obr
liuionis. . :
Xdtmt cor meum in domino : cr exaUdtum rfi
cornu meum in deo meo.
X Dilatatum efl os meumfuper inimicos meosi
quUUtata fum in falutori tuo.
3 Non efl fandius ut efl dominus: neque enim ejl alm
extra fc ,cr non efl fortis ficut ^us nofler,
4 Nolite multiplicare loqui fuhlimU: gloriantes.
j Recedant uetera de ore uejhro: quia deus fcientiartm 1
dominus efl:c ipfi prxparantur cogitationes.
5 tA rciu fortiu fuperatus eflicr inferni accincti funt
robore.
7 Saturati prius, pro panibus fe locauerunt : cr i» f4-
melici fatur ati funt.
8 Donec fierilis peperit plurimos:V qux multos h4^
bebat filiosjnfirmata efl.
Dominus mortificat (^uiuijicat: deducit ad infer-
nos cr reducit.
IO Dominus paupere facit et ditat humiliat cr fuhleuat.
r
CANTICVM ANNAE, matris
Samuelis.
X I Sufeitat de pulucre egcnum:c7de flercoreeleuat pan
perem-
B X P 0«
i X Vt fcicat eumprincipibusicr foUum glorLe tenettt,
15 Domini enim fimt cardines terra icrpofuit fuper
eos orbem.
14 Peda fandum fnorum feruahit^ZT intpijintene--
hris cotUicefeent:qui4 non in fortitudine fua ro^
horaUtur vir.
Dominum formidabunt aduerfarij eius: cr fuper
ipfos in calis tonabit.
s6 Dominus iudieabit fines terra^zT dabit imperiu wgt
fuo:cr fuhlimahit cornu CfmlUfur
€[Hoc canticum matutinis laudibus ferix quarte acco*
mo<Latum,primi libri regum fecundo capite deferibitur. **
In QUO Anna mater Samuelis gratias agit deo de fucepta
prole poflldgam (lerilitatem,cum ipfum ablaftatumred
aidit domino ad obfequtu ubemaculi (Icutipfa vouerat.
Veru Anna quf interpretatur gratia, ecclefii (an^a ex gc
tibus colIe£Ia myilicd fignat temporelegis euagelicae ad>
modum fcecandam fpirituali foboIe,cu prius fuiilec Aeri-
lis.pcnenna verb,Annxzmula &contumeliola.rynago«
ga Hgnat ludaeoru, prius multiplici prole fertilen,red de-
inde reprobata a deo. Q»rc ad litcram re£le intelUgitur
iAud canticu eflfe gratulatio ecclefix catholica; atque laus
gratias agens deo de fulceptis beneficiis, & illa multifari-
am commemorans . quemadmodum exponit Beatus Au-
guAinus totum lioc canticum a vertice ad calcem vique,
in quarto capi .decimi feptimi libri de cmitaie dei cuius
etiam fententiam faic pro viribus fequamur. Vndecotia
fiegames iAud canticum prophetiam continere ibidem i-
ta authpridcdiiferit.Quifaaa forte difiurus c A nihil ifia
{•rophetalTe mulieremtfed deum tantummodo propter fi-
ium qui prxeata impetrauit, exultanti praedicatione lan
daAc.Qind ergo Abi vult quod ait,Et Aerilis feptc:& mul
ta in glus infirmata eA.Nunquid feptem ip(a pepererat:
quamuls Herilis fuerit; Vnicu habebat quado iAa dicebat*
$ed nec poAeaf»tc peperir,fiue fex.quibus feptimus ef-
fetipfe Samuelsfu tres mares & duas focminas . Deinde
in illo populo cum ad huc nemo regnaret, quod in extre-
mo polui.Oai Ttrtutem regibus noAris: & exltauit cornu
cc iili Chri«
^.C«r»io
lnK.s
Im.t
P/4/.a5
40J CANTICORVM
Chrifti (iiiiTnde dicebat, fi non prophetabat : £t reliqut
fequuntor. 1 C a n n o t a t i o n ■ s. Inpruno
verfu. Exulcauit cor meu in domino. Hzc verba & iequc
tia,intelligatur dicere ecclelia Chriiti,grattaplena,proIe
f(xcuda,quxdere multo ame ppheta coenofcit. In quo«
rum principio perhibet cor fuum exultaife in domino,no
in rcipfa,aut propriis virtutibus,& cornu (iium elTe exal»
tatum in deo fuo,no etia in fe. N am exultatio in domino,
laudem meretur. In feipfo vero, vituperiu & damnatio-
nem. Qm gIonatur(inquit Paulus)in domino glonetur.
Cornu autem ecclelix,ei^ eius regnum & roburtquia a4-
uerfa mudt <St defideria carnis iran(cendit,licut cornu car
ne excedit. Vnde Zacharias in Tuo cantico. Et erexit cor*
nu falutis nobis, in domo Dauid pueri fui. x ([ In fecun
do verfu. Dilatum edos meum:fuper inimicos meos. Su*
per ludeos & gemes hodes eccle(iac,eamque perlequen*
tesidilatatuedos eccleltx,quia dtinangudiis prelTura-
rum fermo dei non ed alligatus, nec in przconibus alii*
ligatis, vt inquit Augudinus. Salutare verb dei in quo If
tata ed ecclelia, ed dominus noder lefus Chridusfalua*
tor mudi & a deo midus ad omniu hominum falutem, de
quo iudus Symeon.Qujia viderut oculi mei falutare tuu,
quod paradi ante factem omnium populorum. ) In
tertio verfu. No ed tanftus,vt ed dominus. Qnanuis
verba,etiam de deo patre & fpiritu ianf^o habeant verita
rem. tamen aptius accommodSiur ad hliura dei, ecclefix
/ponfum,authorem,& fan£lilicaiorem:N6ed(inquicec>
elcru)fan^u$ quifpiam vted dominus noder lefus Chri
‘ilus.qui fons clt fanAitatis,& omnia fan6lificans. Neque
ed alius, extra te O Chride, immutabiliter fubfides vt tu.
N i creaturg ipfj ad te deu coparatac.potius no efle g effe
dicend* fun't,(icut vmbra ad comparatione corporis, noa
.cd, vel fumus ad coparatione ignis, Poted & hoc ita acci*
pi. N on edalius fi£ius extra te, O domine lofu Chrifte,
iiiie prarter te, quoniam tu folus fanftus. Et no ed aliquis
fortis, iicut deus noder leius Chridus, de quo propheta
in pfalmo. Dominus fortis & potens, dominus potenxin
prxlio. \
4 €[ In quarto verfu. Nolite multiplicare loqui fubli*
mia.Hfc ad fcribas &PhariIcos,gloriatesde legcMo&ica
&
ff
"I
EXPO. 409
|telu*carmlmf caereraoniis , dicit ccclefia quibut eos ad-
ownet.ne magni6ca & aha verba niuliipliccnt de ritu ve
ieris legis, oblationib* A facricificis rirarao vetera carna-
lis obferuanti* verba amplius in ore eorum non fonent
fednouae legis inftituta acfacramcma proferentur ab ip-
fis quia deus Chnftus.fciciiarum ad aeternam faluteper-
ainetium dominos eft, quas in (acris euangeliis latius ex-
prefsit,Eiipli domino noftro praeparantur cogitationes:
id cft.inotercuni & manife(lamur,quoniam dominus no-
uit cogitationes hominum Afecreta cordis, 6 Cln fer-
to verfu. Arcus fortium fuperatus eft. Arcus fortium hic
dicitur intentio ludxorum , volentium confti'.uerc Tuain
iuftitiam,d<iuftitiae dei nequaqam fefe fobucientium .vel
difciplinaphilofophorum&lapientium huius feculi, qui
de fe pr«fumebant,& fidet fimplicitatero deridebant. Hic
autem arcus fuperatus eft per prxdicationem euangelii
exterminantem ritus ludaicos & fapientiam huius mon-
di,extollemcm fe contra fynceritaicm fidei • Infirmi aute ,
dicuntur,qui nihil de fuis viribus prrfumctesju* imbeU
licitatis funt confcij.&hi diuina virtute firmatur , fiuunt-
Que robufti contra hoftes . Infirmus quidem erat gentilis
populus,quando A teftamcntodeifuitalienus,nuncautc F
praccinfiusroboretcum indutus fcuto fidei & g«ea falu-
tis Sc gladio fpiritusqjoterit ignea tela diaboli extinguere
7 f[ In feprimo verfu. Repleti prius, pro panibui fe Io- '
cauerunt ludeei prius erant repleti abo fpiritualitfcicntia ^ ^
fcilicet legis & prophetarum, ac diuinis eloquiis . Nunc
autem iofto dei ludicio excecati propter fuam mahtiao»
fe locant pro panibus acquirendis, quoniam magnu im-
pendont laborem ad affequendam feripturarum lotelllgd P/aA (f
Uam,illamqiemendicant,red fruftra, quoniam ipfaro nd
poflunt confequi. quemadmodum de illis dicit prophe-
in pfalmo.Ipfi difpergentur ad manducandum , ft verd
non fccrlnt faturati,murrourabunt. Famelici vero hic in-
tclhgunturgentilri, prius vacui alimonia fpiritus, neque
feientiam legis & feripturarum confecuti.l*onqiiam verd
fe tugo fidei fubmilerunt & Chrifto adhxfcrunt , faturau
funt bonis fpiritualibus,& facris eloquiis abunde nutriti
ac pafti. quemadmodum facratifsima virgo cecinit in fuo
catico . Efunetes impleuit bonis, & diuites dimifit
f[Io
Tfal.S^
4» GANTICORVM ' "
8 CInoftauo Tcrfii.. Donec rterilis pepcrit plurimofc
Tandiu(inqult)famclici gentiles pafti funt fcientia dei:
donec & quandiu Herilis pcperic plurimos. S terilis prima
‘ . ^ geatilitasrquoniam nullos deo filios eenuit tempo-
■■ - legis, Poftea vero fiifccpto fidei fignaculotpepe
rit plurimos Chriilo filios per lauacrum regenerationis dt
baptifini, natos ex deo,renatosque cx aqua Sc fpiritu fim-
iynagoga quae multos haWat filios atque fideles^
patriarchas,prophetas:& fandos veteris tefiameti patres:
derelidia i deo propter fuam incrcdulitateminunc infir-
mata eft & Herilis efie<fia, nullos enim nunc deo filios gi-
gnit: fed tantum carni. Nam carnali generatione progeni-
ti eius fili jrregenerationem fpiritus per bapiifraum non
fufeioiuntrEt hoc etiam innuit Efaias propheu dicens.
Lauda Herilis qu* non paris: erumpe & clama quxnon
parturis, quia multi filij deiertz ; magis qudm eius que
nabet virum. Nonnulli autem interpretes hunc locum
ita tranHulerunt, donec Herilis peperit feptem, in quo na
mcro.feptenario inquam(vt ait AuguHinus) vniuerfii ec-
clefi* cH fignificata perfeaio. Propter quod&Ioancs apo
Holus ad feptem feribit ecclcfias:eo modo fe oHendens ad
vnius plenitudinem feribere. Et inprouerbijs Salomonis
hoc antea perfigurans fapientia inquit. Aedificautefibi da
mum:& fufFulfit columnas (epiem.
5 dnnono verfu.Dominus mortificat & viuificat. Sy-
pagogam cum filijs fuisdominus mortificat : cternaque
damnat morte ob iuam infidelitatem. Populum vero gen-
tilem cum fua prole credentem euangelio viuificat hic
per gratiam,& demum per gloriam . Similiter ludaeorum
gentem incredulam deducit dominus ad inferosiper ^ter-
nam damnationem. Gentium vero populum prius per cui
tum idolorum inferorum locis aicriptum «reducit per gra
tiam & fidelem ad vitam animae & regnum det ab inferis.
It2 anminiic A/n^nno^m r\; ^ ^ ^
Trntt
Ita dominus fynagogam pauperem facit per fubtraftionS
tif.iS: diuitiaru rpiritualium:eccle(tam vero ex gentib*
ftMtif,
ditat, & locupletat diuinis charifmatibus. Idem etiam (y-
Mgogaro ludarorumfuperbia fu.i refiHentem deo:humi-
liat traduHione in captiuitatem & dirperfionem, gentilita
.tero vero fubleuat in dignitatem filiationis & adoptionis,
^uod fi quis vclithos duos verfus referre ad quempiam
virum
f'
1
¥
' ' 4
E X P
^rora panicalareafVt Chrifhim aut alium quemutt iuflu
cui etiam ea que oppofita funt & ne£luntur adiunuicem
fubinde conueniantmon erit inepta expoiitioy neque i
pietate aut veritate aliena, ii C.In vnaecimo verfu.Su''
{citat de puluere egenum.Qoamuis de populo gentili hic
verfus & (equenc poiTet conuenienter exponi : aptius ta-
nenTecundum AoguRini fententiam exponitur deChri*
ilo,quemdeus de puluere tnonis {ufcitauit tam cito vt
caro eius non viderit corruptionemyquando tertia die re>
uocauit iprum diepulchro ad vitam immortalem. Eunde •
que Chrlftum pauperem , dicentemque de ieipfo.Ego au
tem egenus fum 9t pauper:deus adiuua me ,deus eleuauic
in fubTimitatem gloruetde ftercoreȣgetulenu fcilicet & ab
leAilHma iromo infima £brte & conditione:quam hominu
opinio iUiattribuit.Qul enim malefaflor & pefiilensie-
du^or populi prius habebatur a vulgorpoilea verus de*
creditus e(l,dei(^ue filius. Illum autem pauperem ita dAis P/^.44.
eleuat:vt fedeat in regno caelcdi cum principibus rapollo*
litlcilicetqui ddeo cunftituti funt principes fuper omne
terram. Sedeat inqua ad iudicandii orbe terraru :cui & a- Mmuij
poftolialTidebuattiecundupromiirionceis fada dCbri.
flo.Et folium gloriae teneat , obeineatque thronu aeterna:
beatinidinis.-cdfidens ad dexteram dei patris in caelefiib*.
Porro huius verfus & multorum procedentium fententia,
couneiurfcrceifdcm verbis in pul.iu.vbi ait propheta.
Quis ficut dominus deus noller,qui in altis habitac:& hu-
milia refpicit in caelo de in terra' Sufeitans a terra inopem
& de ftcrcorc erigens pauperem. Vt collocet eurecuprin
cipibusecu principibus populi fui.Qui habitare facit fleri
Icm in domoematrem filiorum laetantem. Vnde non parua
fumiiur conieftura totum hoccanticum e(Te propheticu :
& eodem fpiritu atque fenfu,quo przdiflus pfalmus , elT«
prolatum, i) C In decimoiertio verfu. Domini enim funt
cardines terrx.Hic cardines terraedicuntur quatuur pia- ^
gc mundl:orienSyOccides, meridies, feptetrio ,fuper quos
orbis pofitus efi:quoniam fuper eos mundus hic fenfibiiis
condituuis e(l,vt lanua fuper cardines in quibus voluUur
aut potius orbetid e(l ecclefia fua orbiculari dignitate per
fe^am,atque in totum orbem diffufam -.deus uofuit fuper
eos cardi.nes przdiflos. Nam ipfam ecclefu d«* dilatauie
vfque
4«
CAMTICORVM
N
vV*
'ylque in eoi o€ciduani^uepIagain:etiainiiiau(lraleiii A
boream cxlipartem,vtiib1isortu vfquead occafanirlatt
it dent nomen domim.lih autem cardines terre: Tunt ipiiua
domini lefu Chrifti,nam St ipfos primum condidit:& con
^ feHiont fut nominis ac fidcifubieftos tenet.vc completum
fit illud quod propheta dicit in pfalmode Chrifto. Et do-
minabitur i mari vfque ad mare:& d flumine vfque ad ter \
minosorbitterrarum.Myflicdautem, cardines terredioi. i
tur predicatores & paflores:fuper quos orbis, id eft ecclm j
fia eorum fide fljbilita,reponitur ac confidit.
14 €[Indecimoquarto verfu. Pedes fanftorom fuoruni
fitruabit. Pedes faniiorura Chridi :(unt opera apodoloro,
prcdicatorum.padorum St reflorum ecciefie fiinf^e : at-
ouea£Fe6iuseorum.fithuiurmodi pedes fandorum fuora
feruabit Chridus in re^itudiaetvt rite feipfos dirigant
ecclefiam libi creditam in feientia 8c moribus. Impij aute«
ludzi fcilicet St tyranni perfecutores ecclefie, in tenebris
ignorantizac infidelitatis 'conticefeent : confufi ac vi^ I
per fapientiam & condantiam (an£lorum,<S: dem&m in ts*
nebris exterioribus inferorum v i erit fletus ac dridor do
tium etiam conticercent:cedabuntqueabinfolentia Aob
locutione in ecclefiam Chridi. Qubd autem obmutefcaac
impij & cedent ab oblatratione in (anflos : nonproprijs
fandiorum viribus ed alcribendum fed dei virtuti,qui pu-
gnat 3c vincit in tandlis fuis,quia non in virtute propria ro I
budi funt viri :certantes contra impiosrfed in diuina for- I
titadine,fiiggerente illis vires. I
if €: In decimoquinto verfu. Dominum formidabunt ad- I
uerianj eius.Aduerfarij Chridi:funt Iudci,reges, princi- I
pes, tyranni,qui praedicatione apodolorum «S: proconum I
Chridi firpios indudli funt in timorem dei:ob minas ignis ?
cterni,damnationis<^ue perpetue illis praedicatas: vnde 8c ^
multi eorum Ispe conuerfi funt.Etfuper ipibs impios in i
cxlis id edapodolis detonuit dominus;quia (onus & to-
nitruum legis euangelica; intonuit (uper omnespopulos
mundi, per przdicationem apodolorum : quare etiam fii-
per Chridi aduer(arios,vnde propheta in pfalmo. Vo* «
tonitrui tui in rota.Alluxeruutcoru(cationes tue orbi ter r
reteommota ed & contremuit terra. Nomine autem eae-
lorum, apodolos accipitin (cripturis & preiertim pfalmts w
frequen-
EXPO.
4ri
freqtfentUTtfflDra eft. frindeciroofeTtOT«rru:Donii
liutiudicabh fines terrje.Noiolum mediterraneas regio* |
nes,fed & extremas terre ptagas tudicabit dominus in ex*
cremo iudidotquando congregabuntur ad ip(um omnes
gentes i qoatuor plagis terre .Vel fines terre intelligun-
cur extrema hominis opera, Tt ait Augoflinus , quia noa'
ludicabunturquein melius xel deterius medio vite tem-
pore commutantur:fed tantum extrema eius fafta in qui-
bus fuerit inuentus.Et dominos dabit imperium ac domi-
nium celeftium.terredrium ac infernorum, regi Tuo Chri-
fto,manifefte in ipfo dic iudici|,qoia tunc regnu & princi
Jiatus Chiifti omnibus erit manifefhis & patens : quando
n nubibus celi veniet adiudtchim cum potedate magna’
A maiedate.Tonc etiam dominus fublimabit cornu Chri-
Ili fui tquoniam Chrifti regnum ( quod nomine cornu fi*
gnatur.ob eius fortitudinem & foliditatem , flabit enim,
Vt ait Daniel prophetatin etemum^fublime monflrabitur
in confuromatione feculi : quod nunc ab infidelibus de-
Ipicitur.quandoquidem tunc Chriflus,cognorcetur habe-
re regnum in cclo, in terra ac inferno: excelfum St glo-
riofum.
f[c AM T I CTM MOT S I ■ T F I-
I Itorum Ifrael.
C Mittemus dominoygloriofc enim magnipeatus
effycqmm «y afcenforem deiccit m md-»
re.
X Fortitudo mea v Uus mea dominus:^ fa^ efi
mihi in falutem.
I Ille deus meus er gloripeaio eum:deus patris mei
cr exaltabo eum.
4 Dominus quafi uir pugnator:omnipotens nomen ei^
currus Fharaonis CT exercitum eius proiecit m
f Eledi principes eius fubmerpfuntinmari rubro:
ahyfU operueruift eos dependerunt in profun-
dum quaft lapis.
€ Dextera tua domins magnificata e/{ in fortitudine^
mare.
dextera
tX P O. J4t
2 i Domnus regnahit in (ftcmum: cr fdtrd.
2} IngftSoscf enim eques Pharao cum currihuscre^
quitihus eius in mare:cr reduxit fuper eoS domi-
nusaquds maris.
% 4 Filif autem Ifrael amhuUuefunt per pecum: in me-
dio eius.
CHoccanticota in laudibus matutinis feris qoinra; can-
tari folicunirdefcribitur Exodi decimoqninto capite conti
net^ue axonem gratiarum populi Ifraelitici de fua libe-
ratione i manibus Aegyptiorum : & de ipforum hoftium
Pharaonii fcilicct & equitum eius rubmerfione.Comple-
fUtur etiam deinceps ituras viAorias quas ille populus
erat habiturus poilei de Philiftds & Moabitis & Chana-
netSfin ingreifu terrx promi(Tionis:prsdicit()ue poffeiTio
nem illtus terr9 & cdiHcationem templi futuram in ea ter
ra.Et hic fenfus ad literam:clarus e(l 9c lucid*. Veru quia
per liberationem Ifrael de AegyptotfigniBcata eft mydi-
cd liberatio generU humani d tyrinide dsmonis:per Chri
ihim podea exhibendai Et per rubri maris aquas: virtus
baptiimi purgantis animam & abdergentis peccata,immd
demergntis totam dzmonumcohortem^vt populus fide-
lis per baptifmum liberatus fit:& dedu£Ius de capiiuitate
diaboli in libertatem {gratis, quemadmodum populus If-
raeliticusper traniitummarisrubri;ereptQsed de ierui-
tute Pharaonis. Ingredus autem terrs promilTionis , dt:
fubie Aio eiu(dem,& viAoria habita de Chananeis & Phi
]ideis:prs(ignabat quod apodoii erant ingrediiri regio-
nes gentium,populumque gentile fuperaturi gladio ver-
bi dei:tradu^ri<^ue i cultu idolorum ad veram vni* det
religionem,eundcmquefubieAuriiugo fidei Chridi. Ae-
dificatio verd templi in terra promiifionis.qu^ hic etiam
pr^nunciaturifipificabatccclcfilm fanAamdemiim sdi-
Ecandam & multiplicandam in populo gentili. Idcirco
huncienfum mydicum & fpiritualem potidimum atten-
dit ipia ecclefia catholica :in huius cantici decantatione«
in nooa lege faAa,& ipfum etiam pr^fenim proTequemur
in hac nodraexplanaiione;quodnous legit myderiis fit
admodum accommodus.
* "V
r
;4,^ CANTICOK-VM.
1 f][A KtroTATtoMBs. In primo vcr(u. Gloriolee*
nim magnificatuscft-DomtnusnoOer letiis Chriftus ma-
gnificentiam fux gloris & potedatis ofiendit:quando itw
fernum fpoliauit,& patres veteris tefiamenti inde edoxit,
quod perfpoliationern Aegypti & exitum ifrael de Aegy
pto:fignatum ed.Tunc etiam dcclaraoit fux glorix ma«
gnitudinem:quando lubmerlit dxmonemcum tota vitio-
rum caterua aquis baptifmi,dlr populum etiam infidelem^
CUI iniidebat & dominabatur princeps huius mundi, quod
per Pbaraonetn & equos cius demcrfos figurabatur. Infi-
delem autem populum demerlit Chrifiucnon aquis fu£fb
cando,fcd infidelitatem ab eis tollendo , quemadmodum
Chriftusfpintu labiorum fuorum interfc^urus impium'
dicitur;quoniam ab impietate illum conuertet ad pietate,
virtute& gratia Tuorum verborum. Vnde ficut viriboni
dicuntur equi manfueti:& aCcenfor eorum eft Chriftus.dl
rigens cos freno fux difciplinc in viam falntis. Ita praui
homines Tunt equi feroce»:dr afccnfor eorum eft diabol'
prxcipitans eosTuxmalitix inftimulaiione in varia fcele
ra, Itaque in aduentu Tuo Chriftus omnem fuperftitionenl
gentilitatis in cultu idolorum, omnemc^ue ludaicam xmu
lationem in peninaci Tuarum cxremoniarum obTeruatio-
pe Tubuertit:& cum principe eorum dxrooncdcmerfit in'
profundum lacus infdrni.idcircopopulus.fidciisper Chrl
ftum liberatus fatctur*qubd ipfe dominus eft eius fortitu-
do contra hoftiles impetus, & eius laudatio pro fulceptiff
Benefici js,denique eiuidem ia Ius atque Taluatio:ad confis-
quendam vitam xternam. Et hic fecundus verTus omnino
idem eft cum tertio verTu cantici ferix lecundxiTupra ex-
plicati.
3 CIn tertio vcrTu. Deus patris mei:& exaltabo eum,po
pulus fidelisrhic fatetur domimim lefum Chriftum elfe
deum patris fui:id eft patrum Tuorum Abraham ITaac &Ia
ecb,quoruro per fidem & imitationem ipTeChriftianospo
pulus eft filius. Dicitur quali vir pugnatorrquoniS incar-
nevifibilis apparuit dominus fonis & potens,domin*po-
tens in prxlio. Neque id mirum.qubd Iit propugnator no
flcr,hoftes vlfibiles & inuiTibiles expugnans pro nobis.nl
omnipotentis appellatio eft illi lurc congruens teoqueno
minc,omnipot£u8 fcUicct,rcftdinfignituri, eft enim verd
ddusv
E X P O. 417
4eui:caIos potentic nemo renuere potefl' , cuius poteftat
nulla tenetor menfura. Vnde mydica illa quaiuor antma-
liaiaflidua laude deo concinunt.San6lus,fanflus,CinAos:
dominus deus omnipotet. Porro currus Pharaonis hic di
cuntur infideles & praui:in quibus fertur & equitat dia-
^lus,ft prcctpitM illos agit in viua:quemadmoduro edi-
ucrfo boni fimul ad virtutum opera mutuo conieniti nexi
funt currus dei, de quibus dicit propheta. Quadrigie tus Ahdcb.t
ialuatto.Ezercitos vero Pharaonistfunt prauorum homi-
num turba & cohors:ad fidelium perfecutionem def^ies. ^
£t quoniam aduentu fuo dominus omnem ruperditionem
idolorum ritust^ue nefandos,omnem etiam obdinationc
Iudsorum& tyrannorum violentiam deiecit in mare ig.
nis infernij&prodrauitperapodolorum pradicationem:
aptd hic dicitor currus Pharaonis & exercitum eius in ma
re proiecide.
5 dln quinto verfu.EleAi principes eius. Ele^iprinci*
■ pes Pharaonis,funt principes facerdotum qui Chrillucm
cidzerunt,& apofloloslunt perfecuti,reges item & prin-
cipes gentium :qui in fandos martyres funt debacchau,A;
quiconqoe alij tyranni eccleds perfecutores.Qui omnes
fubmerfi funt in mari rubro & igneo inferni : abyfTu^}
ferni operuerunt eos & defcenderunt quafi lapis in pro-
fundum lacusinfernaIis:ebdepre(n,grauiponderefuoru
peccatorum. C^oniam enim cor habuerunt malitia obdu-
ratum indar filicis,& iniquitates eorum dcut onus graut
fuper eos grauatsfuerunttaptd quafi liqpis in profundum'
defcendifie dicuntur.
6 CTln (exto vcrfu.Dextera tua domine. Dextera dei pa-
tris eddiius eius, dominus noder lefusChridus quiapef «
ipfum fada funt omnia) ficut A; dextera manus hominis
ad operandum valida eft & efficax. Vnde propheta in pfal
itao.Dextera domini fecit virtutem dextera domini exal-
tauit me:dextera domini fecit virtutem.llla autem magni
ficata ed in Fonhudine:quia fuam odendit fortitudinem
in fpoliationiinfemr,prodratione diaboli [nodri inimici,
4tin deiedionedsmunum aduerfariorum nodrorum:per
Pharaonem A Aegyptios fignificatorum. Et quemadmo-
dum in liberatione populi Ifrael,ira dei vindex malorum
quspcrpetrauerum Aegypiij : illos abiuropfit ficut igaia
dd fiipolam^
41* CAMTICORVM
fiiputam . &ia velieiiientia indignationis diuinie eontrs .
malos:aqu«funt congregata: ad vnamjpartemOxureiBain
Aalteram,vtrelinquereiur itermediu nlijs Uraelad tran
fitumzdc aquafuapte natura liquida , hinc atque hinc inv-
nota confifteret.Iu etiam deus roifit iram fuara peccato»
ram punitoriam fuper ludarot Sc. gentiles in malo obdura
tos:qucdeuorauit eos.Siquidem Titus cam Romanis mi
litibu$:Iudxos exterminauit, bella vero , peAes ac fubiue -
mortestfuihilcrunt getiles , ecclefia Chrim perfecutores.
9 dln nono verfu. Dixit inimicus^periequar dtcorapre
hendam. Domeftica fibi temeritate & fuperbia diabolus
apud fecogitauit atque coniiituit:qubd totum genus hu-
nanum perrequeretur ac inuaderet,fpolia toti* mundi di«
uideret:in (ingulis eius partibus regnando per cultum ido
lorum,& ita fuam expleret Tolunutem.Etcertd hoc mo-
do ‘.totius fer d muiidi plagas fibi occopauerat. N am in As
gypto colebatur Serapis, in Libya:Ammon,in Grzcia Pal
las.in Italia Saturnus, & RomzMars.Sedfpiritus pncdU
cationis Chrifti,euangelicx(^uedodlrinc ventus apofto-
lorum minifterio emiflfusrflauit fuper mare huius mundi,
fubmeriit^ue vniuerfa idola atque comminuit. Spiritus
etiam diuinc indignationis fiauit fuper ludxos & gentiles
impios:qui tanquam plumbum ob grauedinera & pondus
peccatorum, fubmerli funt aquis infernalibus . Et ita ma>
num fuam extendit dominustad inferendam punitionem
maIorum,a qua cum celTat: videtur eius manus e(Te con-
tradla.Haudaliterqua'm ferire quempiam volens:exten-
dit manum fuam ad i£lum incutiendum , at vbi perculTio^
liem non vult cuiquam inferre : manu habet cum brachio
complicatam. Demilffi cum dicitur terra deuoralTe Aesy»
ptios:nomine terrz intelligitur aqua,teme in naturalibus
affedhonibus cognata,illiproxima,&vndique terra con-
tenta.Com verb impios dxmones St eorum fedlatores di-
citur ipfa terta deuorafle:terrx nomine locus infernus in-
telligitur,in lerrx meditollio(vt multorum cft lententia)
collocatus,
14 CLlndecimoquarto verfu. Dux fuiili in mif^cordia
tua.Per beneficia populo Ifraeliticopofltranfitum maris
rubri colIata,qu« hic commemorantor : accipienda flrac
^iritualia munera quie Cbriflus impendit populo fideU
poft
EX P O.
fuaa Incarnationem & pafnofiem.Tnoc enlm*dux illl
fuitperibla AiamUCTicordiamrvc educeretur i morte ad
Titainperpetuam,ricut& antiquos patres eduxit infernis
]ods,& introduxit in glorum caeleitera. Quod autem il-
lis tuncpracftititthoc Sc toti(qoantura ad gratiaefufficien-
tiam)conlulit humano genentquodpredoib fuo fangui-
■e redemiuNam vinculis peccati & mortis exemptu: irai^
nlitinipfum ecclenae fanda; gremium,& demi^m in ter-
ram viuentium 'gloriamque catleilem. Vtninqoe au-
tem»dc ecclefia landa 6l mydica promiiTioius terra ;£an-
duracft domini habitaculum.
id €LIn decimofexto veiTu. Afcenderunt populi &irad
^ fimt. Amalechitanim populi aicenderunt contra lirael in
defoto ad prselium t & vidi funt , vt decimum feptimum
Exodi caput oftendit. Philiftei etiam ex ingreOu nliorum
lirael in terram promiiTionittconterritifunt, ingemit^ue
dolore affedi. Tunc etiam conturbati funt principes £d6
iiue Idumeorum dum traniiret populus Ifrael per termi-
nos eorum vtviceiimum Numeri caput refert. Robuili N»».ao
quoque Moabitarum vfque adeb tremore funt concuilt
cum viderent tentoria Iinelitahim:vt vocauerintBalaam
ariolum ad maledicendum illi populo. Demiim omnes ha Nsrn.ar^*
bitatores Cbanaan occupantes terram promiiTionit audi-
to aduentu populi lirael in eam regionemtroagno ihipo-
reibntcorrepti,vtliber lofue latiusenarrat. Per omnes
autem iilos populos aduerfarios filiis liraehintelliguntur
nationes gentium, & omnes reges terr« prius idolorum
cultui de^ti,qui audientes prxdicauonem apoilolorum,'
'fidenies^ueiigna & miracula qusefaciebant:magnopri- _
mCim timore fuerunt attonitif&deic^miugo ChriftiUib- :
iedi per iufceptionera fidei.
it CIa decimo odauoveriu.Irruatfuper eos formido.
Sicut fuper populos prius enumeratos cecidit formido;
on audiret magnitudine diuin; virtutis pro filijs linml pu
gnantis,fuerunt^j immobiles quafi Iapis fua duritie obri
geiccs,neq;naciua habes mobilitati, donec paulus Ifra-
el trafmiiTo Iordane tranfiuertt in terra proroimonu : qui
fand populum fibi peculiarem delegerat dens.Ita fuper re
gesgentium,& principes terne irruit grauifnmus timor;
audita apoftolorum przdicadone vifisque miraculis ni-
dd ii mioquo
CANTICORVM
ioque metu perculfi obriguerunt inftar lapiifii : coA
populut gentilis tranlir et de infidelitate ad fidem, & culta
idolorum ad yeram Chrifti religionem. Hunc amem po«
pulum ea gentilitate conuerfum polledit Chriftus: quiat *
preciofo fuo (anguine redemptum fibi yt proprium' yeh-
dicauit.
ao frinvigenmoverfu.Introducereos&pIantabis.Fa-
pulum Ifrael introduxit dominus in terram promiflfionls
tanquamfibi haereditariamtquxfiindterrajexceira ed St
montuo(a:cxterisque regionibus finitimis eleuatior acse-
ditionvbi confiru^lumeft in monte Syon templuro:diuU
no opificio, & Salomonis minifieiio.Et illud fuit fan£iua*
rium domini, extru^m fpeciahter ad eius cultum :illioC^
que manibus & virtute firmatum. Ita populum fidelem in-
troduxit Chrifius & flabiliuit in monte hereditatis Cvtti
ytpote in hac ecclefia catholica per gratiam qu^ mons det
fandus dicitur in pialmo, A; infirmiuimo habitaculo fuo,
(cilicet templo huius ecclefic:(undato fuper fundamenti
apoftolorum & prophetarum. De quo canit ecclefiailicum
officium. Hcc eu domus domini firmiter edificata : beno
fundata eft fupra firmam pctram,(cilicet Chrinum.Ethoc
rpirituale habitaculum operatus efi dominus: per (iium in
carnem aduentum,ln(titutionem (aeramentorum, & pre-
dicationem apoftolorum.Item etiam fanduarium eccleitf
(an£^e firmauerunt manos eius:hic per gratiam,dt In fiitu
ro feculo per gloriam, quoniam ecclefia militans ad finem
yfquemundi durabit :& triumphans nullo ynquam fine
. claudetur. Nempe de ea dicit propheta in pfalmo : quod
deus fundauit eam in xtemum.Sunf etiam nonnulli gra-
uesauthores,quihocinlocopdr(andoarhjm domini in«*
telligunt facratilTimam eius humanitatemjn qua yt tem.
pio ian£ioihabitat omnis plenitudo diuinitatis eorpora*
liter. Et illud fan^arium firmaueruntdiuime manus noia
horoinisiquia non humano opere formataeft Chfi(Bhii-
manitaSffed fpiritusfan£U virtute.
21 Cl n vicefimolecundo verfij. Dominus regnaSif ih ao>
ternum:& vitra. Aeternum hic dicitur:totum tempus rani»
danx durationis. Quippe id nomen interdum pro diutur-
no fiimitur durationis lpacio:qoamuis principum habeat
auc fiaem/icutperpetuuxDyrempiternnm,ft fimiliaid ge
■
E X P O* 4«
tmiToeal^Ia tn (acrit liieris fumatur « ft pod/rirau in £so*rtJ
tateucotirbi ritut & ccriinoni;t lesales dicuntur efle Iegi> Gtnt.ij,
cimu,ctemu,nue feropiternu ip(ii,hocc(l tandiu duratura,
^uadiu flat* illius legli perflabit acp durabit. Vitra ctemii
^erd hoc modo acceptumtefl curriculum durationis cuius
Bullos habetur finis.ltaquedoraiaos Chriflus regnabit in
aeternuni:quia per totum mundani procurfut fpacium ha-
bebit regnum ia caelo, & hic in fanda ecclefia. Regnabit
etiam vitra xternumequoniam podfeculi confiimmatio*
nem regnum eius erit in caelo perpetuum vt enim(inquit)
angelus ad facratifTimam virginem .regni eius non erit fi-
ais.Dcmum vtckculari quadam concinitate finis huius
carminis iuneatur principio, quantum ad fententic con* Ler.i*
formitatemeduo poflrsmi verfus eundem continent fen*
iiim & replicant , quem continebant verfus circa princi-
pium candei huius ponti,quarenoua expofitionenonin- ^
digent.
CCANTICVM abachvc
prophetat.
D Omine aidiui auditionem tuam:c timui
z Domine opuf tuumiin medio annomnuid-
ficaiUud:
I In medio annorum notum faciesieum iratus fueris,
mifericorddt recordaberis.
4 "DeusiA aufhro uenietrcT fandus de monte Pbaram,
f operuit edos gloria eius:a’ laudis eius plena efl
terra.
f Splendor dus ut lux eritufomua in mambus eius.
7 Ihi dbfcondita ejl fortitudo eius, ante faciem eius ibit
mors.
8 Egredietur diaholus ante pedes eius: ffetit C7 menfus
efl terram:
9 tXfpexit cr diffoluit gentes , cf contriti funt montes
fcculi'
dd iij Jncur*
- 4« CANTICORVM V *
IO 'liuutrudHfunt colles mundiuh itineribm £temitdt ' \i
■i ' : dus. ,
. 1 X Pro imquitdte Uidi teiUork^ethiopifihtrhdtuntitr^. .< ,
* i V peOes terrx Modia. \
12 Nu^uidinfkminibusirotusesdormeuutinflim
nihus furor tttuSjUel in mori indignatio tuof
13 Quiafcendcsfupereiluos tuostCT ^uadrigituofd-
y.. uatio.
I ^ st^citons fufcitohis arcum tuumiiuramcnta triMmi
qua locutus es.
ly J^luuiosfcindes terra, mdcrunttccrdolucruntmott'^ '
tes:gurges aquarum tranpjt.
■ Dedit abylfusuocemfuam,idtitudo manus fuas te-^ ,
uauit.
. i j Soler luna fleterunt in hoBilaculo fuojn luce fagjit^
tarumtuarumibunt:infplendorc fulgurantis h4
ftatua. !
18 Jfn fremitu conculcaSis terram: (y in furore o^fbs-i A
’ pefacies gentes. ' %
J9 [£grrJ/iK$ eft in fdutem populi tuijm falutem cum T
Chriflotuo.
20 Percupifii caput de domo impijfdettud<^fund4me» '
tum cius ufque ad collum.
21 MaUdixiflifccptriscius^ca^hellatorum cius^tte^,
mentihus ut turho ad di/pergendum me.
22 Exultatioeorumfcut qui deuorat pauperem in '
[condito.
. 23 Viam fecifli in mari equis tuis:mluto aquarum md\
tarum* ,
24 ^udiuicrconturhatuse/luenter meustauoce con* .
tremuerunt Iohia mea.
2y Ingrediatur putredo in opibus mds : V [tehter me\
[cateat*
Yt
4
i
i
i ■■
\
t
%
w
EXP O. 4»J ~
recftdcfcain in die trihuUtioms : ut ap^cnd4m ud
populum accinHum noflrum.
%y Ficus enim non florehit:(TrM erit germe inttineis.
% g Mentietur opus oUu£:cr arue non afferent cibum:
29 ,Abfeidetur de ouili pecustO" non erit armentum in
prafepibus.
3 0 Ego autem in domino gaudebo : C7 exaltabo in deo
lefu meo.
3 1 Deus dominus fortitudo mea : CT ponet pedes meos
quafi eeruorum.
Et fuper exeelfa mea deducet me uidortin pfalmis cd
nentem.
CHoc canticam in laudibus matutinfs feriae fextc cani*
tur,& in tertio propheta: Abachuc capite dcfcribiiur ;pr«
caeterit canticis intelle£lu dif^cile^ob varias tnetaphorai
quibus refpergitur , & fublimia myfteria qu« complefU-
tur.Sand dicunt hebrzi quatuor efle partes (cripturzfa-
crz*reliquis ad intelligcdum dtfftciIiores> quarum leftio«
nem aggredi non debent nifi prouefti ztate virl:& erudi-
tione infignesPrima eft:primuro, fecundum,* tertium ca
putlibri genefeo$.Sccunda:liber canticorum Salomonis.
Tertiailiber Ezechiells prophet» in primo c«ite : & i
quadrageiimo capite vique in (inem illi* libri . Qjjarta eft
illud caticum Abaebue prophet*:my Ilcrijs nooi teftaraeis
ti arcanisque deramentis refertiflimum.qu* & ft no pro
reidignitateitamenproaioilra tenuitate exilitatcquevl-
xiumreierare tentabimuSf expofeentos leflorem : rudi & X -
plandexpofitioneinre tam ardua & fubliml velle abire -i ,
Mntentum.In eo fidelis populus expetit raluatorem’mun \
di in carnem mittiiqul omnium redemptionem fuoaduen ' .
tu compleat.lllius qu* fa£lurus fit opera admiranda prz-
«tcltrvlftoriam contra roonem &d«monc per fui palTio-
nem,& euangelice przdicationis officio mundi totius ad
deum conuerfionem, ac reliqua in procurfu expofitionis
particulatim explicanda.Vnde beatus Aogufiinus in deci AufftJlmM
mioflaui libri de ciuitate dei capite tricefiroo fecundo :to
tum hbc caticu exponit de myflcrijs buman^ redeptionis,
dd iiij p«c
4S4 CAMTICORVM
per Chriftu copletis & exhibitis, a cui* intelligetia& aS-
te,qaim minitnu po(eriin*,in hac explanati6edifce(ieinf
I Cahotationbs In primo verfu.Aadiui aodi-
tione tuatn.Hic auditione domini vocat propheta refpo-
fionem illam fiue locutionem internam, quam (operi* ti|
fecundo huius propheta; capite reddiditilli dominus de
aduentu faluatoris mundi in carnem,cum ait.Et aparebic
in|finem,& non mentietur.fi moram fecerit expe^ illum
quia veniens veniet & non lardabit.Itaque dicit hic pro*
pheta,qubd audiuitac intellexit reuelationem(ibifad|
i domino, quod redemptor humani generis iit tandem vc
turus in mundum. Et quoniam illud, altum eft & fublime
myderium quod deus ut homo mortalujue corporecir-
cundetur idcirco fetimuilTe dicit & tremore correptum,'
ob admirandam iaframenti illius altitudinem &profbn*
ditatem. Hoc autem arcanam &inefifabile commeriiunt
rufceptionis carnis i filio dei, opus eil domini lingulare
Sc praKlpuum,quia eo folo authore: & no humana virtu*
te,complctume(l.Q^od fane opus, In medio annorum,id
eil plenitudine temporis petit ipie propheta viuificari dc
exhiberi fecundum rei veritatem,vt viuum appareat hu*
manis confpe£Vibus,ac obuium. At vero medium annoru
hic dicitur temporis aliquod Ipacium ac curricula, quod
principio ac fini totius temporis eil interdes . (ecunduin
eam roedij rationem,qua dicitur id medium,quodextre*
mis intercipitur. Et quoniam Chrdus venit in hunc mun^
dum non in principio mundanae durationis neque in eiuf .
fine.ied intermedio teporis interuallo,vt pote pod quin*
quae milia annorum & ferd ducentos , Sc nunc pod eius
aduentum duxerunt anni mille quingenti & vigtnti,con*
dat viiqucid verd completum ede quod mox fubtungic
propheta, icilicet quod in medio annorum dominus opus
luum dominicae incarnationis notum faceret.Et polquaoi
iratus fuerit humano generi propter praeuaricationem -
primorum paretum, demi^m milericordiae recordaretur
mittendo redemptorem , qui illius peccati tolleret opi
probrium ac reatum . Porro traduAio leptuaginta
interpretum , hunc locum fic habet . Domine audiui
auditum tuum & timui , confidcraui opera tua &ez*
paui : inmedio duorum Jatumalium cognolcerit . Ec •
■* * it*
EXPO. 4,5
ita eanitur hicverfus , fublau eias vldmadiftionc : in
officio ecclefiaflico natiuitatis dominice. QuamlUeram
4: textum Augaihnut ita interpretatur. Domine audiui
auditionem tua & timui, coniideraui opera tua &. expaui.
Qmd enim hoc efttniit precognite nouc ac repetine fa-
lutis hominum ineffabilis admiratiof I n medio duoru ani
malium cogno(ceris,quid e(i,ni(i aut in medio duoru te-
ftamentorum,f«it in medio duorum latronum, aut in me-
dio Moyli A ^oliecum eo in monte fermocinantiuihzc
Aoguiiinus. At yerh eiufdem liter^ fecundo loco addu£i£
poftrema lententia , a nonnullis in hunc fenGim exponi-
tur.qudd Chriffutefret cognofpendus a ludeis & genti-
i>ut hinc inde eum cingentmu$,eiufque Bdem ampleAen
tibuSfXel inter duo tedamenta nouuift & vetuitvitale len
fum fpirantia, & mylHca animalia, vel demu nofcedut in
Betthleem in medio duorum animalium, fcilicet bouis &
aiini: cum iacerec reclinatus in prefepio, quod aliqui ex
primo cap. E faic adruere nuuntur: vbi a it. Cognouitbos
>otius videtur elTe intelli'
podelTorem fuum:& afinus praelepe domini fui.Ilrael au p - _
tem me non cognouit:& populus meus no intellexit. Ve- ' ^
riim illius di£ti prophetici alia pot
gentla, illic exacui difquirenda.
4 CE Inquartoverlu» Deus ab audro veniet. Duplicd
Chridi natiuiiacem fecundum geminam eius intelligen-
ttam hic verfus innuit. Diuinara quidem :cum ait. Deus 9t
dominus noder lefus Chridus, deus verus, & verus ho-
mo:fecudum diuinitatem & «terna generationem veniet
ab audro&d meridie, idedab aeternitate patris, quai
tota lemperedlimul in meridie non habens mane nec ve
lpere,nec principium nec Bnero,led (emper in meridiana
dtuinae lucis datione. Humani verd naciuitatem iniinuac
hic locus : cum fubnedllt quod idem Chridus qui ed fan -
^s (anftorum ac line macola,(ecundum humanam & t€
poralem natiuiiatem veniet de monte Pharam (quod in -
terpretatur vmbroliim & cddenfura, cuius rei id argume-
to ed.Nam in officio aduentus dominici hic verfus ita it|
vlumaflumitur.Deus ab audro veniet, & fandius demo-
te vmbrofo & condenfo) id ed de humana propagine ip-
lius Adam Sc exterorum patrum, vmbrofa per peccati ca-
liginem,& condcla per malorum congeriem, line tamen
vmbra
4,^ ' ' ' CANTICO RVM -
vmbra ArdenGtate peccati.nam onani(an£his e(l&(etn« ji^
per fandus, vt ait angelus ad facratiOimam virginenu v *
Qnod enim ex te nafcetar fandum : vocabitur filius dcL '
Cetei^ra beatus Auguftinus vtranque prcientis verfiis
paniculam exponit(& multum congruenter)de coditio»
ne natiuitatis ChriiU fecundum carnem quod vtrobique <'*,
futuri temporis verbum ponatur. Per id^inqult) quod ab
auftro dicitur vel africo:fignificatur meridies, id e(lfer« ;
uorcharitatis & fplendor veritatis. Motem vero vmbro«
fum atque cond«nfum,quanuis multis modis poisit intel- \
ligi-.libentius acceperim fcripturarum altitudinem diuU j
narum, quibus prophetatus e(t Chriftus. Multa ibi quippe
vmbrofa atque condenla funt: quae mentem querentis e* ^
aerceant.Tnde auteq) venit^cum ibi eum qui intelligic in» ^
uenit.Harc AuguGinosinfupradidoloco fuilibri deciai |
tate dei:vbi hoc canticum ftridim & breuiter interpreta- ^ •
tur. 5 €[In quinto verfu . Operuit cados gloria eius. In '
aduentu Chriftitomnia repleta funt gloria, vnde angeli in j
eius natioitate dulcem hunc hymnum concinuerunt. Glo '
ria in excellis deo &in terra pax hominib* bonae volun-
tatis. Apparuit etiam in czlo noua (lella,quae magos per-
duxit ad incunabula Chrifti.&d caelo defeendit angelus > V;
setherea claritate refulgens , natiuitatis ipfius aa pa-
llores nuncius. £t deinc^s in toto vitae Chrilli decurfii,' (
multa in caelis gloriola ligna fada funt . Et ideo laudis
eius plena ell terra . quoniam per euangelicae legis*'
praedicationem ab apollolis fadam,admirabile redditum
ell nomen domini lelu in vniuerla terra,& k folis ortu vf
que ad occafum, laudatum ell eius nomen, vt nulla fuetic
natio quae laudem domino non perfonuerit , noro^nque ^
eius non coluerit. S plendor etiam eius qui fol ell iulliti;,
Icilicet virtus ac fulgor miraculordm ac doftrina euage-
lica,fuitvt1ux,monllrans omnibus iter vitae,diedclatpec- '
catorum cflFugls tenebras. Et cornua triumphi, inlignilb; « t -
trophis in manibus cius, quoniam Ipfe conclauat* & affi-
xus cornibus crucis, expugnauit ac prollrauit diabolum:
praeclaramque de eo tulit vi^oriameffulionefuilangui- r
nis Sc morte gloriola qua in cruce pertulit, infernu^l i^-
liauit,vt in manibus ei* cruci cofixis, liquido colpiciantur ;
cornua i ^
. J
V.
t X P O. 4*7
cornaa yi^ri jc,GngQtarii(|ae palme. 7 fT (eptimo
vcrfii. Ibi ablcondita e(l fortitudo eius, fn cornibus cru>
cis»& ipCi paTsionis hora^abCcondita fvit fortitudo domi< l\atA,vj
ni,quonia foa: diuinitatis poteftatem non exercuit in Iu«
<laeos,qoos folo nutu potuiiTet rubuenere,cumpateretur
ia cruce^fed Ibla humane nature fragilitatem »rii tunc
2>didit, mortis extrema perferens. Et ergo ludcis occulu
ta fuit tuc yirtut diuinitatis eius, infultattb* illi lingua vi
perca. Sifilius dei e(l:defccdat niic de crjice,& credemus
in eu.Eius tamen fortitudo : in abdito & (ecreto n6 delite
opemiyCiaqae vim exercere in mortem ft diabolu, nam
tunc ante faciem eius mors vifta fiigittqudd mortem no' Ofu.t\
ilram moriendo de(lnixit,quemadmodum per Ofef pro* han.tx
pheta prxdixerat. Ero mors tua b mors : morius tuus ero Liw.u
inferne. Egreifas ite eft diabolus & fugit ante pedes eius;
virtute paisionisdominiczproftratus dl: conterritus. Na
princeps mundi huius eieftus e>l foras : & fortem armati! Tfsi.t
cuftodientem atrium fuum fortior (uperu en iens deturba*
uitantlouodomicilio.Ipie aute Chridus dominos quan* 1 '
do cum nominibus conueffatus ed: conditit in ludxa, dk
toum illam terram dmul & Galil^am emenfus ed ac per« ,
iudrauit,prjtdicando euangelium regni & miracula ope*>
rando.Deinde per apodolos fuos roidos ad opus prtrdica
tlonis,etiam inuifibili virtute conditit in mundo:& totam
terram permendised. Nam in omnem terram exiuitib»
nos eorum & in fines orbis terre verba eorum.
9 Cln nonoverfu.Afpexit&didoluitgetes.Chridusdo ]
sainus oculo roirericordiz fuz aipexit getes : vocas eat d: f'
duedt ad fui agnitione per apodoloru predicationc que*
admodu in pfalmo prodixerat propheta.Oculi eius fuper
getes refpiciant.DUToluit etia gentes i vinculo diaboli
Molatrie,quo fuerit ar£Iiutc6dri£le: conuertit<)ieasin
libertatem euangelice gratie.Tunc montes feculi,reges,
princip«,& imperatores in fadigio ac fublimitate domi*
natus c6dituti:funt contriti, na autper martyrum codan •
tiam indomabilem vi&i funcautlideiiueo fubmiTerunt
colla 3c fubiedli funt. Colles item mundi icilicet philofo*
phi & iapictes huius feculi: incuruati fut Sc humilitati ad
catholice fidei fufceptioncrab itinerib* etemitatit Chri
di, ab ingrelTu eius gOtem*cdi corda eoru&populoru:
Tr* »
O T/ ‘ * - ' ' **
'''CANTICO R V M
" qyi minifterlo apoftoloram conuerfi funt ad Mcm:!S: a-'^
{(craerunt «er Chrifto.Ttfpiritualiter introiret penetra-
ia cordis eorum. Siquidem Conftantinus imperator ft
A/I.x multi alij principes: facrx fidei fignacuIafiifceperot.Bea-. ■ '
40 tus etiam Dionyfius Areopagita philofophus infignis,4: ^
aliis prxdames eruditione viri : Cbriftianam fidem (unt
amplexi, yt completum in eis yideatur quod praedixerat
Efafas omnis mons & collis humiliabitur.
II C In vndccimo verGi. Pr« iniquiute yidi tentoria
Aethiopix. Dxmonei vitiis tetri: dicuntor Aethiopes ft
bomines vitiis dediti potifsimumfuperftitionibos genti» ^
litiis, hint Aethiopix tentoria, iidem etiam funt pelles ft-
ue tabernacula Madianitarum, quoniam habitaula dae-
moniorum. Huiufmodi autem tentoria expauerut lur- ; , -
bata funttquonfam gentes in quibus habitabat Sathanas ^
per nefandos idololatrix ritus: audito prxeonio eoagelli
Chriftl repente funt perterritx , abieftoque Mioris vitat
ftatu addicx funt Chriftiano populo & fidem Chrifti cotv-
feffx. In fequente aotem vcrfii nomine fluminum Intelli»
4foc.ij guntur diuerfarum nationum populi, fecundum illud di- V
ftum in Apocalypfi.aqux multx,populi multi. Nomino \
▼ero maris accipiendus eft vniuerfus totius mundi popd
> lus,qubJ maris appellatione totus hic mundus frequen-
V ter infinuatur. In fluminibus igitur no eft iratus dominus, ••
nec in mari eft indignatio eius, quoniam no venit in Ibo
primo aduentu Chriftus vt iudicet mundum, (ed vt laluo-
tur mundus per Ipfum.
Ua 15 €[ Indeciraotertio verfii.. Qmalcddesfiiper equot
mos. Equi Chrifti funt ApoftoIi.in quibus fedens totum
lobequiuuitorbem.Quadrigxverdipfiusfunteuangeli-
ftx:per quos vehitur in vniuerfiimmundum.Itaquealc^
dit Chriftus fuper equos fuos, quia per aooftolos in om-
nem locu eft delatus. Et quadrigx eius (aiuatio funt,quia
euangelium Chrifti lalus eft iis qui credunt illi. In fequS»
te verb verfii per arcum domini intelliguntur verba
eloquia facrx fi^ipturx:qux percutiunt corda audientlu,
ft infidelitatem in eis occidunt.Hunc arcu fufeitauit Chri ,
ftus, quando prxdicationem euangeli j in totum orbi trif ,
mlfitjtecundum illud verbum pfalmi. Sagittxtuxacutx .
|(/W.44 (populifub te cadent)in corda inimicorum regis. Sufef»
4
BXPO. 42,
tiolc etlaiD Chri(his inramenta tribobui qnac locutus e((, i
quia compleuit iuranenta anriquic patribus promiiTa de
mittendo redemptore totius mundi, quod &iacrati(siina
dei mater in fuo candcoi ft Zacharias identidem in(uo: I,«r4
plane contellatur.
i( C In deciffloquintoyerru.Fluuiosrcindei terre. Flu
oij terne, reges & tyrannt,fluaus perrecutionuro excitan
tes contra ecclcHam Chrifti de quibus propheta in pial*
mo Eleuauerut flumina flu£his Tuos, ii vocibus aquarum, ^
mirabiles elatioesmaris.Hosdifcidit dominus, quia per*
fecutorum rabiem reprersit vimdue retudit, diuidens at-
que dilj^rgens eos.M6tes vero hic dicuntur potentes fe-
cu1i,faflu elati, qui vifo per apofloloru prcdicationc dlC
figna Chrillo,doIuerunc nomen dt fidem eius vbiquedi- '
latari. Et g,urges aquarum tranfiit: quoniam impetus dii
periecutio illorum montium & fluuiorum demi^m cefla*
uit.Preterea abyflus hic dicitur profunditas infemi,qusi
dedit vocem fiiam, quoniam conteflata eft licet inuita vif \
cutem A pote(latemChri(li:quam duriter fenfit. Altitu* ^
do etiam ianaorumangelorudeuauit manus fiias in laii* \
deraniiconditoris,quoniara &ab inferis db iceleflibue
ipfe Chrlftus agnitus tftefie triplicis machinae princepi
ac dominus.
17 €E In decimofeptino verfu. Sol d; luna fleterunt In
habitaculo fuo.SoI, Chriflus efl,d propheta di^s (bl ia
fliti(,luna,«cclefia,in node huius mundi viatores dirigds
dC i Chriflo lumen ac diredionem fuicipiens.Ambo aute
in fuo habitaculo firmiter fleterunt quia nec dimoueii
fuoloco potuerunt, nec peflundari d periecutoribus an « •
nitentibus in vtriuique exitium, immo nec portse inferi,
preualere potuerunt aduerfus ecclcfiam. Apoftoli ver&
d: martyres iuerbt fine offendiculo in luce (agittaru Chfi
fliverborumque euangelicorum: que docuerunt dc ope* . j
ne compleuerunt. luerunt etiam primi illi ecclefic roili-
tes in fplendore hafte Chrifti d; fortitudinis euangelicae . ^
fulgurantis & effundentis radios euangelicos in totu or-
be,ouibus apoftoli ipfi fimt illuftrati, gentiles verb d: in-' ' ^
fideles conterriti, cum perftringerentur eorum oculi cla-
ritate (ignoram & miraculorum. Ceteram primam hn«
iaa verus particulam : feptuagiiita interpretes ita tradu-, :
zeronu
EXPO» jjf
yit fiirbo sJ dilpergendum quemque Iioniinem:quoniain
'vehementi impetu adoriuntur coi, quos concufsione ten
tationum nituntur fubucrtere. Illorum vero bellatorii Sc
dxmonum eiultatio curo pneualent alicui quem impu-
gnant: e(l licot illorum latronum qui pauperis viri iub*
flantiam in abfcondito praedantur,* deinde vitam illiad-
imunt.Nam quemadmodum ficarijiilt gaudent capta pr^
<Ia:cum fpolia pauperis inter fediuidunt, ita demonei li-
quis in eorum manus inciderit:gaudent de illius ruina
^cipitio.vcl quando contra ccclefiam Chrifti pofliint
aliquem tribulationis motum excitare. Atqui ad hrcnud
debelbndu hos improbos hortes, Chriftus equis fuis vt-
pote apoftolis & praedicatoribus (quoru minlrterio quali
vehiculo per totum orbem crt dcue^lus)fecit viam in ma
ri huius mundi & in aquis lutolis, quoniam id illis prclti-
dc: quod per terram via pedertri,* per aquas transfretati
<lo maria * tranlinittendo flumina, ipfi totum mundu li-
bero tranlitu peragrauerint: vt omnibus gentibus annuti
clarent regnum dei. Quemadmodum inaniis aportolicis
de beato Paulo legimus, qudd maria * terras, infulas*
regiones varias:nuncterrertti itinere nunc nauigio per-
errauerit. »4 f[ In viceliraoquarto verru.Audiui:*c5- Aff.ttf
turbatus eft veter rocus.J,oqucte ad internas prophet? au Afl.it
res domino, intellexit iplc imroinctes ecclefia: tribulatio-
nes, & quata palTuri erant eqqi Ipiritualcs iplius Chrirti.
Quoru auditione, coturbata eft mes ac intimaprophet*
prireordiarvetris appellatione lignata,* huiulmodi tur-
batione redundante in corpus ob vehementia afteftusila
bia ipfiusetu tremore funt a&£la,vtipre mentis pauor,
ore quoq; Iit fignatus. Deinde i domino cofortatus pro-
pheta,optat fieri particeps palsionu,* tribulationu imml
nentium leAatoribus Cnrifti:vt tandem eorum annume-
retur confortio ac coetui.No folum (inquiOin carne fed M.n
* in medullis ollium meorum ingrediatur putredo, ac ia
cens in fterquilinio vermibus fcateam cum beato lobi vc
fubter me ftematur vermis, quo in dic tribuladonis ac d3
nationis malorum^qui in confiimmationc lixuli immine
bit terribilis ac calamitofus iniaftis)rcqniefca cu eleftis,
acio^:afcribarquefocietati|ft numerum iuftorum fi-
delifqoe populi , alcendamque raptus obuiaru Chrifto • » '
ia '■
CANTtCORVM
fi
{ '
Hitre,n
K«m.ic
Jf' ;
4<»
in aera a<! populum noftrum (qui & domini eft p6pului:
& ab eo ad beadtudinem ele^t t^acdndum acprcpanu
tum ad ambulandum in lege euagelica,acdn^m etiam
ad pugnam contra diabolum & inimicos fidei. Ac fi pla«
ne dicat. Paratus fum omnia perferre tormenta ac fupplU
plicia pro veritate ac iufiitia, dummodo tandem afc^S
ad ibnem ac (latum beatorum.
CE In vicefiroofeptimo verfu. Ficus enim non flore»
a?
bit. Per ficu hic intelligitur gens ludcorum, figurata per
ficulneam in qua dominus nofierquxfiuit fru^m & in-
venit folia tantum, & ergo maledixit illi & (latim arefa-
fla e(l« Quo fignificatum e(l,ipfum dominam qucfiuiiTe
fru^lum ii^itif in populo Iudxorum,& quoniam no in-
venit,maledico illum perculiiTff & (latim exarefcentia er
le percuflum. Idcirco dicit hic propheta, quod ficus Ula
myftica non florebit. Idem etiam populas dicitur apud
prophetas vinea vt in Efata.Vinea dOmini exercituu do«
«os Ifrael ell,&Tiri luda germe eius dele^abtle. Et ex-
peAauit vt faceret vuas, & fecit labrufcas. Et iii Hiere-
nia. Ego planuui tc vineam eleflam, omne femen verb.
Quom^o ergo conuerfa es mihi in prauum, vinea alie*
na(£t quoniam
runt Clirifhim^
dicit hic propheta quod non erit gi
tur tertio idem populus oliua in (acris literis vt apud Hie'
remiam.Olhiam vberem,pulchram^fru^feram,fpecio- /
fam:vocaoit dominus nomen tuum. Et dominus exerci- -
10 ergo conucrui C5 niintinprauuniy Yinca aue«
oniam in populo ludcororo pofiquam reproba-
riflum, nullum fuit germe bonorum operu, pne-
propheta quod non erit eermen in vineis. Dici-
tuum qui plantauit tedocutus efl (boer te malum. Illias
autem oliux frafit funt rami per ifideliratem: 8t ex olea^
A
flro gentilitatis defumpti rami noui,in(erti funt oliuc: &
participes fafHpingutminis illius, vtlcnbit apollolusad. ^
Romanos.Quare opus oliuc mentitam e(l domino,quo-y#
niam non protulit voerem frufture iu(lithe,fed (linlefcca ^ ^
exaruit. Sic corcTa populi ludcorum , fplritualia (unt a>
rua: afsidutf excolenda exercitio, vt bonam afferant fru-
gem.Sed pofiquam negaoerunt Chrifiumrnonattulerut L
amplius fru^hin virtutis & bonitatis. Denique populus v
lud{oruro,pecus efi &. ouis vocata i bono paftore ad fun ^
i^oruroypecus efi & ouis vocata i bono paft<
ouile. Verbm quia renuit audire vocem palloris ipfum^;^
fequi abreifum efi refecatum illud pecus de ouili Chri' \
T'
; -l.-
E X P O. 4!?
IK,qaeiBa(]modum dixit eis aperte. Sed vns non creditis;
quia non ellis ex ouibus meis.Po{h‘ennum idem populus:
armentum e(l & de grege domini : Ci primam eius condt • I«4o,io'
tionem & dei ordinationem fpeftas. Sed quoniam pabu-
lum do£(rin^euange1ic; & verborum domini Tumere re-
cuCiuit: non habuit amplius locum in prtrfepibusnou^Ie
gis& gratiaCf neque ex illis pabulum doArinx aut (aera-
menioruoi ferculum fufeepie: (ed fame contabuit. Vnde
trium iam di£lorum verfuum iententiam explicans Au-
eufHnus Termone compendiario:in loco iam adduco ait.
Vidit propheta eam gentem qux Chriflum fuerat occiTu
ra,vbcrtatem copiariiTpiritualtum perdituram: quas per
terrenam ftreunditatem more prophetico figurauit.
30 C In tngeftmoverTu. Ego autem in domino gaude-
bo. Hxc verba Tum fidelis oopuli,(^ui poft intellegam Iu
dxorum reprobationi & aoTcifioncab ouili Chrifti pro-
pter Tuam incredulitatem: ita exuliabundus domino ca-
nit. Ego autem admilTus ad ouile ChrilH & gratia eius ad
hoc vocatus : gaudebo in domino, non in iis que huius
funt mundi, <S:exultabp toto Tpiritu & animo in deo lefu
neo: id ed Taluatore ac falutis authore. Quoniam domi-
nus deus ed fortitudo & virtus mea contra hodiles incur
fus,& conditues pedes meos expeditos & agiles quafi cer
uorumrad currendum fine offendiculo in lege euangelt-
ca,&ada(cendendum in fiipemam HieruTalem. Etipfe
dominus deus vi£loi^quoniam primusin agone vicit:dt
xitdue difcipulis Tuis.In mundo preffuram habebitis: Ted
Conndite,qnia ego vici mundum') deducet me gratia fiia:
Aipcr excelTa roca.fadigia Tcilicct& tabcrcula celedia ml
hipromiffa: meinquam in pTalmis canentem :prxdican-
timque triumphum eius & vi£borlam in pfalmis snemc
glonx. Porro nonnulli libri in tricefimoverTu ita habet.
exultabo in deo Talutari meo: Tcd minus aptd qulm no
ftri codices: nomen leTu apertd exprimentes. Qned his
verbis confirmat Augudinus in fine prxdiffi capitis. Me-
lius autem mihi videntur quidam codices habere. Gau-
debo in deo leTu meo,qu:lm ij,qui volentes id laiine po-
stere: nomen ipTum non pofuerurity quod ed nobis ami-
citius & dulcius nominare.
•c C AI^-
1 , •
1
/
f
♦
y *
4
CAMTICORVM
CANTICVM MOYSI.
vdite c^U quiC loquor audiat terra, ucrhd oris
mei.
2 Concrcfcat in pluuiam dodrina mea : flu<a
ut ros eloquium meum.
3 Quafiimherfuper herbam, crquafiftUUfupergra
minaiquia nomen domini inuocaho.
Date magnificentiam deo nofhroi dei p efeda funt
opera, cr omnes uia eius iudicia.
j Deus fidelis CT abfque ulla iniquitate:iuflus C7 redus.
C Peccauerunt ei:cr non filij aus:in foribus.
7 Generatio praua atque p^uerfa:h£ccine reddis do-
mino.popule fluite (7 infipiensf
8 Nunquid no ipfe efi pater tuus qui poffedit fcrcT fs
cit CT creauittei
Memeto dieruatiquorS: cogita gqteratioesfinguUs,
10 Interroga patrem tuumyCannunciabit tibi: maio-
res tuos,CT dicent tibi.
11 Quando diuidebat alti fiimus gentes: quando fepara-
bat filios tyfdam.
1% Conflituit terminos populorum: iuxta numerum fi-
liorum Ifrad.
13 P4T5 autem dominiipopulus ehts,Iacob: funiculus h£
reditatis eius.
1 4 Jnuenit eum in terra defcrita: in loco horroris CT U4
fla folitudinis.
1 5 Circunduxit eum C7* docuitiCT cufiodiuit quafi pu-^
pillam oculi fui.
1 6 Sicut aquila prouocans ad uolandum pullos fuos, CT
fuper eos uolitans, expandit alas fu as (7 afjium-
pjit eum, atque portauit in humeris fuis.
1 7 Do«m’ foP,dux ci' fuit, et no erat cu eo de* alicn*.
' 1 8 Conflituit cum fuper excelfam terram jst comederet
frudui agrorum.
EXP O
i5 Vt fuggeM fttel de petrd,oleS^; de f4xo durifsimo,
20 Butyrum de armeto^<cr de ouim^cum addpe ag-
norum cr arietum filiorum Bafan.
21 Efbircos cum medulla trixkijcr [anguinem UU£ W
%erent meracijUmum.
% z incraftam ejl diledus c7 recalcitrauit, incraffatuty
impinguatuf^ilatatuf.
23 Dereliquit deum favorem fuum.cr rece^t i deo fa
lutari fuo.
2 4 Prouocauerunt eum in diis alicnii : CT in ahomina-
tionihus ad iracundiam concitauerunt.
2 j molauerut damoniis et no deo. diis quos ignorabat,
26Noui recetesq;Ucnerut:quos no coluerut patres ccru
2 7 Deum qui te genuit dereliquijUtO’ oblitus es domi-
ni creatoris tui.
2.8 vidit dominus c iracundiam concitatus ejl: quid
prouocauerunt eum filij fui cr
2> £txtit abfeondam faciem meam ah ek: V confide-
rabottouif ima eorum.
■30 Generatio enim peruerfa efUcr infideles filij.
3 1 I^i me prouocauerunt in eo qui non erat deus:cr it
ritauerunt in uanitatihus fuis.
JEt ego prouocaho cos in eo qui non efl populus , ct
in gente ftulta irritabo illos,
33 Ignk fuccefui efl in furore meo: cr ardelitufquedd
inferni nou^sima.
34 Deuorahit^ terram cum germine fuo, CT montiu
fundamenta comburet. (in eis.
3 S ^^gregabo fuper cos malaxet fagittas meas coplebo
$6 Confumentur fame, ctdeuorabunt eos aues morfu
^ amarifimo:
i 3 7 Dentes Ufliarum immittam in eos, cum furore tr4
hentium fuper terram atque [erpentium.
ee i\ toth
t
^g' CANTICORVM ' /
38 roris Udliahit tosgUdiufcr intutpauorjuumem
fimi 4c uirgincntyladantcm cwm homine fene. ’ '
3 p £t diriyUhinam funtf cejfare faciam ex bonumbut ^
memoriam eorum, '
40 Sed propter iram inimicorum difluUine forte fu^ .
perhirent hofles eorum, CT dicerent.
4 1 Manm noftra excelfa^cT tio donun^: fecit hae ota,
42 Gens abfqueconftlioc7 fine prudentia-Mtinamfa- •
nus conclufitillosf
45 Nonenimefideusnofler ut dij eorum, CT inimici
ttoflri funt iudices.
45 VeuineaSodomorum/uneaeortmyCrdefuhur*
bonis Gomorra.
4 7 Vud eorum uua fellis,cr botrus amari fimus.
48 Fel draconum, uinum eorum,K7 uenenum afpidam
infanabile.
4 9 Nonne hac conddta funt apud me,<cr fignata in the
fauris meis>
jo Meaefi ultio, sj’ ego tribuam in tepore /it labatur
pes eorum.
5 1 luxtaefl dies perJ^tionis,sy adeffefeftinat tepora. :
f t judicabit dominus popuUm fumi C7 in feruis fuit
maerebitur. /5,
53 Videbit quod infirmata fit mamts ,cr claufi quoipte
5j De quorum uiilimis comedebant adipes:
4 i Quomodo perfequebatur unus nuUr.C7 duo fug<h‘
rent decem miliiaf
perent cr intelligerentacnouifima prouideret.
44 Nonneideo,quiadeus fuusueniidit eos: CT domi-
r-
5 4 JEf dicet, ubi funt dij eoru. in quib^ habel
defecerunt:rcfid^ confumpti funt.
:/ '
v-.-» r-
5^ surganter opitulentur uobkiCr in nec
protegant •
■ \
^ E X P O- 4J7
tcrmc.
j 8 £go occidam cr ego uiuere facu.pcrcutiaCT ego
fortabo:cr non e(l qui de manu mea pof?it eruere.
5 p Leuaho ad c£lum manum meam,cr dicam: uiuo ego
in £termm.
6o Si acuero ut fulgur gladium meum : cr arripuerit
iudiciim mamu mea .
£\ Reddam ultionem hojbbusmeis: (7 iis qui oderunt
me retribuam.
z Inebriabo fagittds meas fanguine : cr gladm meus
deuorabit carnes.
6} De cruore ocdforum: cr de captiuitate nudati im^
micorum capitis.
4^4 Laudate gentes populum eius: quia fanguinem fer-
uorum fuorum ulcifcetur.
6$ Et uimUflam retribuet in hofles eorum : cr propi- ‘ ‘
tius erit terra populi fui.
Hoc camicu laudibus matutinis dieiiabbati alsigna*
tu:Deuteronomij triccHmo fecundo cap.defcribitur. Et i
Moyfe con^ofitueOyprzcepto domini in prccedenteca* ^
piteexpre(lo:vbiait. Nunc itaque fcribite vobis cantica
i fhid, & docete filios Ifrael: vt memoriter teneant ore
decantent, & fit mibi carme ifbidj)ro teflimonio inter
lios Ifrael. Et paulo pbfl.Poflqua autem inuenerint eum
mala multa A affli^iones: refpondebit ei canticum ifhid
pro teflimonio, quod nulla delebit oblioio ex ore feminis
tui. Deinde fubiungit eode loco.Scripfit ergo Moyfes d-
ticum:& docuit filios Ifrael. In eo commemorantur plu«
rima & maxima beneficia populo Ifraelitico collata a do
mino:in fpeciali illius eleftione.per defertum,& introdii
£hone in terram promifsionis vberem & frugifera. De-
inceps ingratitudo eiufde populi declaratur & grauiter
increpatur: quod dereltftofuoauthore deo pariter &ga
bernatore.ad idolorum cultum declinauerint: & illis bo-
Eias immolauerint:poflqu2 terra fibi repromilTam pofTe-
ee iij derunt-
P«»r.}i
CANTICORVM
Demiim grauis punitio pro illis (celeribasprsU'-^. '
fHlc$Chald*onun& • j
Romanorum. Neque omnino comminatoriusefthic fer<« >
nunciatur inferenda: per manus hofHles Chaldjeomm &
“ :que omnino comminatoriusefthic fer- >
mo.fed verepropneiicu$:denunciansea ventura^quaclo
q tempore poft mortem Moyfi contigerant, fplrltu fari-
^o illudran te eius animu notione earum rerum : ^uae in
, S’
profpcftu no erat,fed longo pod tepore fuerat eueturje*
ANNOTATIONES, In primo verfu. Audiue
cxli qux loquor. In prxcedente capite dixerat Moyfes.
Cogrcgatx ad me omnes maiores natu per trib' veftras,
atque do^oteaSc loquar audientibus eis fermones idos»'
& inuocabo cocra eos esium & terram. Ab hac igitur in-
uocaciune line teilificatione, exorditur Moyfes fuum can
ticum,obtellas coelum & terram, atque in teilimoniu vo-
cans. Per cxlos autem :atigclicx fubdantixquz in caelis
funt, accipiuntur,* per terram: homines terrx habitato-
res, vt angelica pariter & humana creaturaf cum fu vtra-
que,& fola incerrescoditasjrationalisyciteturhic&ac-
cerlaturintedimoniu.Siinilimodo& Efeiasluum incoe-
pit propheticum fermonem, dicens. Audite cjeli,*aurib*
percipe terratquoniam dominus locutus ed.Infequeote
autem verfu : pluuix & rori conferuntur eloquia Moyli,
quia licut ilia terram aridam foecundant : & herbis dant
incrementum. ita (aliitaria prophetx monita exarefeen-
te$ hominum mentes irrigant rorx doftrinx: & ad profe
rendum bonorum operum fru£lum reddunt aptiores, ac
ad producenda vinutum germina magis idoneas.
4 In quarto verfu. Date magniBceniia deo nodro. Dea
magnificac:qui corde ore * opere maiedatem cius prxdi
cat.Perfe£la funtdei opera: quoniam ipfe perfefhis ed,d
quo nihil nid in fuo genere perfe^fum prodire poteft.O-'
mnes vixeips,iudicia : quoniam omnia mandata domini
iuda funt.vt ait propheta in pOilmo. ludicia domini ve» -
ra:iudificatainfemetipla. Et alio in loco. Vniuerlie vic
domini:mifericordia & veritas. Fidelis eddeus:quia pro*
milTa fideliter imp]et,nue bona ea fuerint:fiuc minx ma-
loru. Abfq; vlla iniquitate etil ed deus:quonii fumraa efl
aequitas. Reftus(inquit ^pheta)dominus deus noder :
non ed iniquitas in eo. Dcm^m iudus & reAus ed domU
is.quonia reddit ynteuiq; iuxta opera fua,bomsqiboDx
«0:4-
\ EXPO. 4)9
retribuit & malis mala.& vt quifque meritus eHalli mer-
cedcro c6(lituit.Senael(ait diuinus pGItes)locutiis e(l de*
duo hacc audiui;quia potefias dei e(V,& cibi domine mife. V/4I.61
ricardia,quia tu reddis rnicuique iuvta opera fua. 6
fEIn (exto verru.peccaoerutei,& non iilij eius, in fordi-
bus.Id poftremum dati verfus,referendum eft ad verbum
in principio eiufdc pofitum. Fitijcnim Ifrael deopecca-
uerunc in n>rdibus,id e(l idolis qu^ fordes & abominatio*
nesinicripturadicuntur.auiinlurdibus,inpeccatis.nihil
etenim fordtdum fuapte natura nili peccatum, nam cetera
naturaliter bona funt & pulchra . C^i autem pcccauerue
deo, non funt fili j eius per gratiam & adoptionem, quia i
deo patre fuo degenerauerunt & malignum (ecuti funt lMWs.t
jipter quod ipiis i domino dicitur» Vos ex patre diabolo
e(tis,& defideria patris vedri vultis implere.Sani omnes J
homines,6lij funt dei per creatione &originem,no tamen
per imitationem & aisimilationem , fed illii tantum de
quibus dicit euagelida. Dedit eis potellatem lilios dei fic*
rl:iisqui credunt innomine eius. S dlnoifbauo veiiu»
Qui pofTedit te: & fecit, & creauit te • Fratpofterus ordo
hic nominando feruatur . Prius enim fecit iK creauit deus
populum Ifracl : formando cuiufquecorpus animamque
inipirando ad imaginem & (imilitudinem Tuam . Deinde
eundem polTedit , quoniam per fidem exnulfis erroribus
vendicauit fibi & populum peculiarem delegit . Idcirco
illius populi deus eft pater,tam creatione quim guberna*
tione atque adminiftrationc . Vt autem pofterior illa pa-
ternitatis ratio habeatur exploratior, admonet propheta
an memoriam reuocandos ciTe dies antiquos, quibus ele-
git deus patres hebraeorum in populum fibi hareditaria
&. proprium . Cogitandas etiam eflfe fingulas generatio-
nes vetuliorum patrum, Abraham, l(aac,& Iacob,caete*
rorumque patriarcharum , ex quibus ipfe populos ell p-
f enitus.Monetitem interogandbs elTe patres illius popu-
l,id ell preceptores,magiltros,& legis doflores, qui fa-
cile annuntiabunt opera dei quz pro gente
fecit. Dembm & i maioribus atate fiueanteci
tatur perquiredam huiulce rei veritatem: quoniam in an-
tiquis efl lapientia & in multo tempore prudentia. U
^In vndccimo yerfu. Quando diuidebat aliifsim* getes.
ce
■-■'sii
Cent.it
fient.^(
r
rt
\.
f*'
Exod.xo
Hum.i
440 CANTICORVM
Atnbusfilij Noepoftdilauium exorti populitperEfiila,
Aphricam,& Europa diuifi funi in feptuaginta natione*.
Et cum ante «dificationcm turris Babel omnes regiones
elfent vnius linguae & idlomatis:po(l confuiione lingua*
rum d domino indu£^l,diuifi funt in feptuaginta linguas.
A t Genefeos quadragelimu fextum caput meminit quod
omnes animaliberorum lacob qu« ingreifaE funt Acgy*
ptum cum patre fuo ; fuerunt feptuaginta Conflat itaque
qubdindiuilione filiorum Noe & confufione linguaro,
dominus tot confHtuit lingulas gentes: quot fingulz per-
fon* populi Ifrael ingrelfe funt Aegypium« Alia autem
seditio hoc loco habet. Statuit terminos gentium : iuxu
numerum angeloru dei.Vbi infinuat feriptura: fu^lin*
gulas gemes, cuflodiam & minilleria angelorum a deo ef
fe ordinata, & quemadmodum angeli prouinciarum pr^.
iides, certo fut numero vtleptuagenario determinati : ita
6c gentes terre ac regiones, eodem funt numero d deo c6
fiitutx. Praeter hanc tamen angelorum prefidentiatn ac
prxfulatu, populus Ifraclicicusideo peculiariter ell ele-
^Sjtanquam poffefsio hereditatis eius ac fors : quefua
cognitione fignis & miraculis precipud glorificabit.
H €E 1" decimoquarto verfu. Inuenit eum in via de*
ferta. Populum Ifrael inuenit primum dominus in terra
Aegypti deferta d vero dei cultu : & in loco horroris ob
(uperilttiones diueribfq; ritus idolatrie, deinde eundem
inuenit in deferto Arabiz poH tranfitum maris rubrirqui
locus erat vallzfol^tudinis, fine domibus & agrorum fru
ilibus: quemadmodum dominus per Hieremiam increpi
tans ingratitudinem ludzorum: ait. Etnondixerunt:v*
bied dominus qui afeendere nos fecit de-terra Aegypti:
qui traduxit nos per dcfertum,per terra inhabitabilem St
inuiam, per terram fitis &. imaginem mortis, per terram
in qua non ambulauit vir neque habitauit homo.Illic ta*
men in monte Sina dominus pa^um cum illo populo
iniit*, dans illi legem ac pracepta, manna de cxlo contu*
lit, aquam de petra produxit, conturhicet miniOrauit, St
in e.idcm eremo per quadraginta annos eundem circun»
duc(do,carimonias & madata fua edocuit. 16 C[Indeci*
molexto verfij. Sicut aquila prouocas ad volidu. Aquila
plumelcctesfuos pullos alis Tcrberat; viad voladum eo*
prouocet.
EXPO. 44*
pTooocet, quinimmo & fup volitat cos vi fuo (ludio excl-
cecad vobioro.&lalTosalisruftentat. Ita adtcrramCha-
naaro pofsidendam dominus populum Ifracliticum pro-
uocauit frequenti monitione, & adiuuit multorum bene*
ficioruro collatione fuftcniauitquc orotcAionis fu* vir-
tutc.Ncquc ad id prxftandum , aut dij Aegyptiorum auC
idola gentium , illt fuerunt cooperatores aut adiutores.
Deinilm induxit illum populum dominus in terra repro-
roilsionis pcriranfiito Iordane, quam vocat hic propheta
oxcel(am:quoniam montuoia cratac jfduior .terra vero
Aegypti ac dclerti Arabix, plana fuit ac deprcfsior» 19
^In deciraonono vcrru.Vtfugcrci mcl de petra. In terra
Chananeorum.apcs reponunt mcl atque conficiunt inca- _
uernis petrarum ac rupium. Ohu* cnam ibi confitx dicu- • I
tur in locis Cixofis ac lapidoCis. Ibidem larga eft armeto-
rum &pecoru copia, ex quibus la^licinia parantur. Vnde
Bala regio (cuius Og tenebat principatu)muhu erat pe-
coribus abuodis propter pafcua. Idcirco Rubetis & Gad * ^
ditis ac dimidix tribui Manaflc tradita fuilTc legitur d Mo
yfe in po(reIiioncm,quia pecora multa habebant . In ea-
dem quoque terra Chanaam, magna erat abundantia fru-
menti dkvini.qnod cum purum fuerit & merum fine aqu^
■permixtione, mcraclfsimum vocare folemus. His autem
«mnibuslam diaisdofcriptiombus, fertilitatem iUius ter
rx explicat propheta omniumque rerum in ea affluentia
vt rcftt' fuerit fxpius nominata terra lafte & meile ma-
nans. Cui rcfpondei & illud pfalmi verbum . Et cibauit
eos ex adipe frumenti , & dc petra , meile faturauit eos.
CIn vicefimofccundo vcrfi^ IncraCTatus eft dilettus uyaiaao
& recalcitrault.In prxcedcnte Dtuteronomij capite legi
^ tur dominus dixilTc Moyfi.Introducam populum hunc in Utut,
terram pro qua iuraui patribus eius: laftc & mclle mana-
tem. Cumque comederint,& faturati crafsitjuc fuerint, co ;
’ siertentur ad deos alienos & (erulentcis, detrah^ntque
mihi & Irritum facient pa£Vum meum . Id Moyfes futuru
prxuidens, hic enunciat vtprxteritum.ob certitudinem
rei vcnturx.Sand in terra illa optjlcnta confidens popul*
Ifracliticus: propter largam rerum omnium exuberantia
incraflatu$cddclitiis,impinguatus diuitiis, dilatatus ho-
norib*,& recalcitrauit contra dominum rebelbns. Nam P/il,
• dere-
r;
t
Jiiere.z,
fiiereAt,
Imdicmm 4.
Indicum 6.
it.
4. 2^
•jf
i?
i ‘
iT
44» CANTFCORVM * '* /
derelif^o eius cultu declinaueninc ad idola adoranda , Ii« '
barunc^aeracradzmoniis(nam omnes dif gentium :dc«
monia)& non deo. Thura euam incenderunt diis: quos ig
norabani qui & quales eifent.Q^ippe putantes illos habe
realiquid diuini numinis : ignorabant ipfos elTe pelTima
dcmoma.InCupernoui & recentes dij venerunt, ac intro-
duf^t Tunc a populo [frael.vt colerentur ab eo , quos pa-
tres eorum antiqui Abraham,Ifaac,& lacob « Moyles > &
lofue non coluerunt:immb prohibuerunt eorum cultum.
Hanc autem nouorum deorum introduflionem di: multi-
plicationemiinnuit Hieremias dicens . Secundum nume-
rum quippe duitatum tuarumterant di j tui luda, A fecun
dum numerum viarum tuarum, Hlerufalem ,pofui(U aras
confulionisraras ad libandum Daalim.
21 Ciln vicehmooftauo verfu. Vidit dominos &ad ira-
eundiam-Q^os in filios & Blias elegerat dominus , db In .
populum peculiarem ac primogenitum: Gepius idolorum
ipurcitiis ipfum ad iracundiam concitarunt. Nempe tem-
pore iudicum Ifraehticorum faspe traditus fuit ille popu-
lus domini in manus regum alienigenard finitimorumve
populorum, i quibus grauiter opprimebatur: potifFimam
ob nefarium idolorum cultum quibus Tacra faciebanu
Propter idem fcelus a Salomone perpetratum:regnum fi-
lij eius difcifTuinell in duas partes. Cumque in regno I&
rael reges omnes & populus perfcuerarenc in cultu vitu-
lorum aureorum Hieroboam:a Salmanafar rege Alfyrio
rum traduffi funt in terram alienam :nec vnquam redie-
runt in natale folum. Regnum quoque luda 00 idem cri-
men demum excifum eii d Caldcistdb populos in Babylo
na addu^us.Ideb per prophetam hic denunciat dominos
rcpropofuilTe atque condituiCTe, quod abfeondet fadeoi
liiam ab ipBs Blijs Ifrael : fubtrahendo iphs auxilium db
adiutorium.quodque nouilTima eoru opera , obdinatio-
nemfcilicetin (ordibus idolorum dS: impccnitendam , in
quibus vitam fuam finient: confiderabit , vt puniat eos ob
luam peruerfitatem db infidelitatem.
31 CEln tricefimoprimo verfu.Iplt meprouocauerunt.Se
eundum diuinat iunitia;re^itudinem:mododeli£lire(p6-
derefolet modus fupplicij db poeng.Quia igitur filtj Ifra-
slcontempferantdcumiaidolisruisdbdUsaiienis ,quo- .
rum
E X P O. 441
ium nullus jare e(l deus:iiled prxdidc hic quod iplbs Pu«
niet per eam gentem qux vere non eft populus dei, fed o-
mninoil deo alienus, Ttpote gentem Babylonicam, Aut
AmpUciter id Intelligi pote(l,qudd affliget ipfos dominos
peream nationem quf non e(l populus:quoniam nihil ha
bethumaniutis ftcommiferationis in affli£los,(ed crude
liter in eos defguiensrferinot potius aut beluinos profert
mores ac ritus. Et hunc fenfum confirmare videtur quod
proxime lhquitur,rcilicet quod in eence (lulta,inhumana
ac immani irritabit eos:permictendo qndd debacchentur
iinevllo modo ac ratione in ipfos. Q^od A completum
eft:cumeua(lata duitate Hierufalem, templum quoque
exodum ed.
5J €L Iu triceiimotertio verfu.Ignis accendis ed in furo<
re meo. Per ignem : ira & indignatio domini diccenia ad
inferendam vltionem pro peccatis populi luda reAd intel
ligirur,qu; in pr^fenti quidem vita inchoata ed:&v(que
inf temu puniendo durabit apud inferos.in its qui n5 ege
runt poenitentiam in temporali fua affli^lione. Et ignit il
le, reprobos ;Iudf os terrena amantes cum diis operibus
deuorabit,& vanam fuperborum ludiorum fiduciam ac
i^m {ternis flammis abfumet.Poted etiam hic verdis in-
telllgt de igne materiall:qui deo permittente immilTus ed
d^Cald{it cinitati Hieru(a1em,&fo(Tis inferiores templi
ac domorum in quibus iada dint fundamenta abdimput,
deuoraoit^ue totam terram Iud{{ cum arboribus , vineis
&legetibos:pr{diaque& podslTiones quaerant in radi-
cibus montium tanquam eorum fundamenta, condimpdc
inobfidione Hieruuletnac dedrudlone. Detnd; prxdt*
cit etiam dominnstquddfupcr ipfos ludcos congeret in
vindiftam fcelerum ipforum multa mala vt prxiia , fedi-
tlonet,famem,pedem,ftcxtera.id genus fligella:& iram
indignationis ac vltionis acutx C vt etiam animam pene*
cret& vitam auferat^complcbit in eis,per varia tormen-
ta.Per fagittas dquidem dominitgraues plagx quas horni
nibutimmittit,hicre£i^accip>uniur , quoniam vtiela ex
improuid) feriunt & enecant hominem: dc flagella i deo
infliiia demunt percudbs.
$6 CCIntricedinoiexto verdi.Etdeuorabuteosaues mor
.iu amariflimo.H^c ad litcra dc auib*<S:bcQits irratlonalib*
intelligi
intelllgl poflunt;qoa$feiroroi(rurufn predicitdominot I*
exterminium gentis [udxorum/icut in deferto immiftc 4e
nitos fcrpentestquorum morfibus multi extlnai funt & a-
lt| gMuiterfauciati.Aut nomine illorum animalium intel
liguntnr Caldzi :vcloccsadmoduauium, irrationales tan
quam befliac, crudeles ac immanes more ferpentum ac dra
«feuiiljc efiFundentex m
ludeos.CTut fane Caldxi occulto dei iudicio excitati fune
in cucrnonem ludeat:* interitum tam vrbis quim popu-
Il finevlla commifcratione.Etcum obfidionc cin^a foie
ciuiias Hlcrufalem i Nabugodonofor rege Babylonio-
rum: populum luda intra mifer* vrbis moenia conclufni
ab extenoripane vaftauit boftilis gladius, machin* ae
^^«ca-«n vrbe verd* pr^cordijsintimiKpaoor
continuus & timor expugnationis St excidi j immd
mi exitij omnes perculit.nulla aut fexus autetati* babitn
ratione autdifcrimine.Qn* omnia.in prima deftmaiooe
Hierofolymitana per Caldeos fafta:er quarto libro Re.
gun^ fecund^o Paralipomenon leguntor eflccopleta.
19 CIn tncefimonono verfu.Etdixi.vbi nam(bnt* Pr«
pter apoftafum i deo per coitum idolorum: meriti fifcrSt
ludei omnino exterminari nullo foperiHte vt nol^r
run. amp^a. ap„ J f„percl?« S" '
propofuiffe hic deus comeftatur, quod fecundum merirt
& qualitatem iniquitatis ipforum Iud*orum, penims e^
tirparMtur&euclIcrenturdmundotvioemoeonim r.r '
duuicOet interhomines.Diftulittamendeos haw“mnt
mi^am illius popnli exterminationem :ne exindehofte*
eorum Caldzi erieerentnr in A /! ^
«mnia ao noltibus tafta funfauthore deo
puli luda punitionem. '
^ impreca-
EXPO.
imprecator illis prop1ieta:optare fe dicens qu6d ladat no '*•
ulQtma aut tormenta aut prxoiia prouiderent, qux pro *
iuis operibuslbntrecepturi:Nempeilla nouiiTitnorum cd
fideratio abfterrerec iprosfjroius i tnalo perpetrando,
quemadmodum dicit Ecclefialticus.Memorarenouifnma
tua:& in «ternum non peccabis.Ueinde odendit prophe>
ca,popult Ittdaicideftru£Honem non ex hodium virtute
{>rofeftam,eire:rcd dei nutu ac voluntate, qui fuum popu
um deferuit & dedituic preddto fuo in punitionem pecca
ti ipdus.Qupd vnus(inquit)hodium perfequebatur mille
Iu^os,&duo Caldzifugauerim decem milia ludiorum:
eatantucauia fafium ed, quia dominus deus dereliquit
eosac tradidit ludzos in manus hodiumyeofdemque con
cluiit in manibus inimicorum propter fceierapopulifui.. '
4$ illn quadragefimoquinto verfu. Non enim eddeus
noder vtdij eorum. Dij gentium:vanifunt,fairi, & raen>
daces.Deus autem noder:iudus,reAu$,dir verax. Pr^terea
dij gentium vltionem exercere non polTunt in fuoi conti*
ptoresinifi quantum deus noder permittit, & ergo vidi
pl«runque leguntur acimpotentes.Vndeed id poetfr.
Ilium in Italiam portans vidos<)ue penates. Deus autem
noder omnipotens, quando vult exercet vindidam in ma
losietiam per malos homines tanquam fuciuditix execu
tores,neque i quopiam prohiberi poted . £t quoniam ab
hode Tumptum, firmum ede Iblettedirooniumiipn inimi*
ci nodrifuntiudicesactedespotentiz ac virtutis dei no*
dri. Vt Pharao dicens.Fugiamus Ifraelem : dominus enim
pugnat pro eis.Et Nabugodonoforcontedansiquddnon
eft alius deus fuper terram nid deus Hebrxorum. Demi^ Dxn.).
Cyrus relaxans captiuitatem Babylonicaroiihgenud etiam x.E/dra.
profitetur dei nodri inuidam virtutem ac immenfam ma •
iedatem. Et multi alij hodes diuinx legis :idpm confefU \
/unt.
4.6 CIn quadragefimorextoverfu.De vinea Sodomord
vinea eorum.Iudxorura vinea tempore aduentus Chridi ^ 7'
in carnemiproferre debuit opera 6dei & iuditix, fed pro- v '
duxit labrufcas, odium rcilicet& inuidiam in Chridumip '
fis txildumfideb fuide dicitur de vinea Sodomorum & Go
inerrx.Vua itidem ipforum debuit continere fuauitateia
obedientix & vanerationts in Cbridnm :(ed illius loco c6
tinoic
L
*. ,
J^S ganticorvm
tinQitinreacemifitfelmendacijtfaUitellunont}, St hlaf-'^
phemUe contra ipfoin, idcirco hic dicitur Tua fellis & bo^t
tms aiuariinmus.DemCini vinum corii habere debuitdui- '’
cedinem bonorum operum ;ac receptionis nouc legUpef '
ChriAum indu^tx.Veriiin illius loco habuit venenum no- ^
mlcidi j & crucifixionis Chrifli , perTecutionem nominis '
eius acobdinationem in malo etiam adhxc vfque tempo
ra.Refld igitur vinum eorum, feleft draconum, & vene-
num afpiduminfanabile. Vinis autem afpidis , infanabile
hicdicitpropheta:alludens ad rei ipdus proprietatem.
Afpis enim ferpens ed exiguus mole corporis, nocendi ta
men virtute magnus,exitialis & pemiciofus: quandoqui-
dem veneno fuo viuentia quaque repente occidit,& que-
cunque percutit protinus enecat,nifi pnefens remediii ad-
hibeatur. Author autem ed Pliniustvenenum afpidis ace-
to epoto repelli, & afjpide perculTum d acetum concite bi
berit:nihll tenfurum nocumeti tabiferit^ue veneni. Quo-
niam igitur fuapte natura curari non poted i£his afpidis,
aut vix vnquam curatur re£^e venenum eius hic Indinabi
]e dicitur.
49 il In quadragefimononoverfu. Nonne hxc condita
funt apud me. Prodicitur hic punitio fopradi£H peccati Ia
dxorum,fcilicet negationis Chridi:quxfa£la edper Ti-
tum in deflruAione fecundi templi. Dicit itaque dominus
hic per prophetaro :qu6d hxc fcelera apud ipuim alta men
te iacent repofita & condita in tbefauro diuinx memorise,
Tt fuo tempore acerbe puniantur. Ad ipfum enim pertinet,
vitio tantorum rcelenimtquam retribuet eis tandc'm,dif-
ferettaroe aliquantulum illationem illius punitionis: ex- *
pedans eos ad pcenitcntiam,&ex illa prorogatione labe-
tur pes eorum in grauiora fcelera,ac demi^m completa ma
litix eorum menfura infligetur vitio. Siquide quadragin- '
ta duos annos expeAauit dominus conuerfionem Iudaro- *i
rum:pod fuam palTionem,red quoniam femper in deteri* *
funt prolapHitandcm per Romanos locum illum & gente^
fiidulit.Et quia modicum erat id temporis fpacium , quo
differebatur punitio ludxorum : dicit hic dominus per
prophetam quod iuzta ed dies perditionis ludxorum per
Romanos:& adeffefedinant tempora. Quicquid enim fi-'
nilur:breuifrimom ed Sc exiguu,!) xtemitati comparatuts*^
CIb
•+1’*-’ - 1 .
'•i V
EXP O.
51 fEIn quinqoage(imo(econdo verTu.Tudicabit dominus
populum ruum.Qui de populo dei erant & fceleribus in-
quinati ipHim offenderant:duro iudicio funt ab eo percuf
». Serui vero dei & immunes fcclerum: roifericordiam e-
ius ienferunt & benignitatem. N am in vtroque ciuitatis
excidio prcierusti funt diuina gratia : vi non occidcren-
tur,& hoftiles manus euadercnt De malis vero & peruer-
fis ludcif id compertum eft in vtraque obiidione : quod
infirmata fuit manus Tuorum militum& bellatorum:qubd
ipfi obfidione clauTi defecerunt fame>pefte, & gladio, .
quodque refidui qui mortem euaferont : in captiuitatem
& diuerlas nationes funt dirperfi. Tunc holies exciiam vi-
dentes ciuitatem,& ludcorum populum cis TuccubuiHe:
cum acerba ironia improperabant ipfit fiduciam in diisva
nis & falfis repofitaro, amare infultantes quod non potue-
rint Illis effit przfidio. Porro id locum habuit poti*:inpri-,
ma ciuitatis Hierufalem euerfione.Nam infecunda lud^i
nequaquam leguntur idolis facra libaffe : fed ob occifum
ab ipfis crudeliter Chrillum tamgrauia perpefTi funtroa-
la,quanta ipfis leguntur Inflifta. Simile quiddam apud Hirre
Hieremiam legitur cum ait dominus de ludxis. V erterunt
ad me tergum & non faciem : & in tempore affli^ionis
fuat dicent, furgede libera nos.Vbi funt di j tuiiquos fecifti
tibi f Surgent & liberent te:in tempore affliftionis tuz.
57 CEInquinquagefimoieptimo verfu.Videte quod ego
fiim fblus.Hicfolus dicitur deus , ad excludendum deoro
pluralitatem:non diuinarum perfonarum triniutem . Na
pater,<& filias.&fpiritusfan&usirum vnusdeut,vtdeita-
tis folitudo & vnttas nullo paAo prariudicet fuperbeataru
iiypoftafcon triadi atque ternario. Et hanc intelligentiam
fequens fententia fatis »erit & approbat. .Se deinde do-
minum vitx & mortis eileproteftaturtdc tantx potefbtis,
quod eam nullus pofTitefinigere.Cum vero fubiugitleua-
bo ad cflum manum meam:humano more loquitur. Apud
honQtneseniro,iuramentumprzflituri: manum leuarefb-
lent & attollere in altum. Q^dd in altera editione cla« |
rius cxplicaturtqux ita habet. Tollam in cslum ma- .
jium meam,&iurabo per dexteram meam:& dicam.
Viuo ego in zternum.Qimiuramento Te vitaro eflepereiv ^
ne mt principi j finist^ue expertem deus dard profitetur, -r
r ,■ 1 V'L~
L ■ ■I' . ’
44* CANTICORVM -'Z " - 1
£t ita fenteuaro fuam contra populum Iud«oroffl,imtno- '
bilc)ilabileim& firmam e(Te fubinfinuat :quam fequenu*
busquoqus verfibutcomprobat. r. >5
6o flJn rexagenrooverfu.SiexacueroTtfulgurgladitt } z
meum. Fulgur repentinum e(l dr ineuitabile iis.in quoivi * ^
bratur,ita detiudiciumin ludxos: & rubitofuturumhic
denunciatur,&abipnsdeuitarinonpo(Te. Qi»ndo(ta*
quiOgladium mee feneritatiidiftrinxero in ludacos Arce •
leriter Sc inopinatd:& iudicium punitionis exercuero in
•totum ludcorum populum per Romanos .exterroinanduy
fecundum fentcntiam apud me decreram, tunc reddam vln
di£lam fceleru fuorum ludaris hoilibus meis : qui me fune
hoftiliter perfecuti,& illis ipiis qui oderunt me, negantes
coram Pilato Chrillum ad falutem ipiis miiTum: rerribua
ultionem immittendo exercituro Romanorum in fines eo*
rum qui omnia exterminent.lnebriabo etiam tunc (agit'*
tasmeas(qu*cximprouifo& repente feriunt incautos')
iplbs (cilicet Romanos d me ad excidium ludconim exci*
tatosrfanguine ludxorum,& gladius meus vtpote virtot
Romanorum , qua vt gladio in ludxos vtar: deuorabit
carnes inimicorum roeorum.Et ita fatiabitur gladius me^;
partiro cruore occiforum,partim capiiuitate inimicorum,
nudata capita habentium, quod poilremum adiecit prtw
pheta. Nam apud antiquos captiuorum ^capita radebatur:
quidiftrahebantur.&fub corona vendi dicebantur. Al^f
cenfent hunc fuilTe morem antiquorumrqudd captiul du-
cebantur nudatis capitibus ad grautorem ipforum igno-
miniam,& clariorem vid^orix declarationem. Et hacc om-
nia :in excidio ludcorum per Romanos completa funt.
Nam tunc partimocciii funt ludarirpartim vero incaptt-
uitatem du^i &diuenditi. ^ l
^4 f[ In iexagefimoquarto verfu.Laudate gentes popu- I
Ium eius.Hoc in loco prardicit Moyfet conuerfionem po- |
poli gentilis ad Chriftum & cius ecclefiam, qux faf^a eft
pod reprobationem fynagoge propter fuam incredulita-
tem.Et exhortator gentes ipia$:vt audito enangeli) prae-
conio laudent populum domini, fcilicetChridianum,
profeilioni & fidei feft ocyus adiungant focias.Et hic fen-” I
fus apertior ed in tra nflaiione feptuaginta interpretum t
qox fic habet, Ixtamini gentesicum plebe eius.Et hoc pa-
* J
0
E X P O* 4^
Ilo adJucHuf 1 beato Paulo in epiftola ad Romanos: vbi
multis Icripturarum teOimoniis allruit prarnunciatam elTe
gentium ad 6dem ChrtlU conueTfioncm.Caunt autc qua-
re gentes laudare debeant populum domini: fubne^itur.
qoia dominus fanguinem ieruorum ruorum,vtriu(qircili-
cct Iacobii& Stepnani ac aliorum martyrum i ludaris oc-
cilbrom.Tlcilcetur. Retribuet etiam vindicaro in hodes,
reges, principes, &iyrannos:qui debacchati in martyres
Chrifti:eorum Ginguinem crudeliter eff'uderunt.Et demu
propitius erit terrxpopult,ecclenxfci licet cathoirex to-
to orbe diffufx.Q^od totum olim completum e(Te:iam
perfpeflum eil.N am exterminatis ludxis Chrifti perfccu
toribus,&fublatis morte violenta tyrannis gentilibus fan
Hos martyres perfequeniibusreccleria dei rerpirare coe-
pit ad placidam quietem, & d perfecutioiiibus libera:pac«
iranquilla efflorere. * .i
I CcANTtCTM ZACHARtAH,
BEnedidus dominus deus If racU^uu ui(itauit C7 fc
cit redemptionem plebis fu^. : ^
2 Et erexit cornu [alutis nobis : in domo Dauid
pueri fui, ^ [
3 Sicut locutus efl per os fandiorum ( qui X fcculofuntj
prophetarum eius.
4 Salutem ex inimicis nojhrisiV de manu omniu qui
oderunt nos. _
j v/fd faciendam mifericordiam cum patribus noflris : ~
memorari teflamcnti fui fan^i.
€ lufiurandum quod iurauit ad Jfbraham patrem no-
ftrumtdaturum fe nobis.
y Vt fine timore(de manu inimicorum noerum libera-
ti )fcruiamus iUi.
2 In fan^itate C7 iuflitia coram ipfo : omnibus diebut
ttofhris.
^ Et tu puer^^ppheta altifimi iiocabcris : praibis enim
ante faciem domim\parare uias eius.
IO tXd dada fcietia falutis plebi eius: in remifione pecca
torum eorum. ff
4fo CANTICORVM
II Pcridfeera mfcricor^£ dei nolbri in ^ui^us tdfUd^ ;
uit nos oriens ex alto. '
X 1 Illuminare iis qui in tenchris cr in umlra mortis [e-
I dentiad dirigendos pedes nojh os in uiam pacis, •
([Heczacharix patris*beati loannis Baptidc eft cantU
cum:quod fpiritu fan£lo repletus, & releratam in circondi
fione Hli j fui linguam adeptus, quam ante conceptum eius y
incredulitas ligarattdeo in gratiarum adlionem concinuie
irt oftendit Lucas primo euangelij fui capite:ex quo loco,
exa^ior huius cantici inibi imegrd politi dedaratio: eft
expetenda. In eo Zacharias deo gratias agit imprimis de
prxfenti exhibitione mylleri j incarnationis filij dei:& tniT
fione eius in mundum ad faluandum genus humanum
quam multo ante deus antiquis patribus &. patriarchis
promiferat:& vthdelis eft & verax, eam promilTionem
tunc adimpleuit. Deinde ad puerum natum verba diriges,
dignitatem eius propheticam prxnunciat:& przcurfionls
officium,quo eflet Aio tempore funftu ros, fimul(^ueprx> *
' clara per totum hoc canticum enumerat fingulariat^ue bs
\ neHcia:qux nos homines ex aduentu domini in carnem fa
mus alTecuti.
X CEannotaiohx s.In primo verfu.Benedifhjs do
minus deus Ifrael.Intelligatur hoc loco verbum fubftao*
tiuum iit:vt perfera habeatur fententia. Deus aOteoA*
raci dicitur: vel populi Ifrael fecundum carnem,quipeca«
liariterab eo electus eft:(ecundum illud pnilmi,quoniaia
Py«/.i)4. lacob elegit fibi dominus:Ifrael in poflenionem ftbi,&ft
veniffe conteftatus eft Chridus ad oues qua; perierunt do
mus Ifrael,vel populi Ifrael fecundum Ipiriium: ideftfiv
delis & deum per fyncxrx hdei lumen videntis, nam & il'
lius proprid dominus eft:& ipfe credentes in le vifttauit
benigna fui in carnem manifeftatione atque apparitione.
Eft autem hic nomen I&ael: indeclinabile & genitiui caf*.
Verbum verh vifitaait,quia aftiuum eft & ad lententic
perfeftioncro expofeit accufatluum, intelligatur ordinact
cum accufatiuo repetito ipfumlfrael,velcum accufatiuo
ex fequentibos fumpto:p1ebem fuam , quemadmodum in
euan gelio turba vius domini miraculis in hanc erupit dini
n»
, \
\ (
1
► f
i I
1-MC4,
).
EXPO;' 4^i
^cbooitads laudem. Propheta magnus furrexit in nobis:
& quta dominus vifitauit plebem fuam. Vifitauic autem
tanquam medicus argrotos:& diuturno confcdos morbo
9d Tanitatem reduxit,
z CE in fecundo verfb.Cornu falutit nobis. Cornu falutis
c(l lefus Chriflustcul* Ttrtute,forlitudine, & efificacla per
cornu ngntficata(nam in comigerii animalibus cornua in
munimentum func,& tutamen ac robur indicant) Talus hu
mani genens e(lfa£la,& in aliis quoque fcripturae locis *.
hic loquendi mos obferuatus con(picitur,vt in pfalmo.Il-
luc producam cornu Dauid,id efl Chridum' dominum. £t
alio tnloco.ConfelTio eius Tuperc«lum& terram :&esal Pftl . 131;
tauit cornu populi fui,id cfl Chriflumtqui cfl fonitudo Sc Pfal. 148*
virtus populi (ui.Rurfum in ETaia vinea faAa eftdile^o
neoin cornu,6liooIei,id edin leTuChrido ;vt exponit ' ■
Origenes.Subiungiturauteminliocverfu.IndomoDa>
uid pueri Tui, quoniam de dirpe Dauid fecundum carnem
natus ed Chriuustex diuina pollicitatione prius illi fa£la.
< Iurauit(inquit)dominus Dauid veritatem & non frudra*.
bitur eum;de fru6lu ventris tui ponam fuper Tedem tuam.
Vocat autem hic ipTum Dauid puerum domini : quoniam P/d/.rji.' ' '
fecundum cor domini eleAus ed in regem, & in viis man- itf,- .
slatorura eius ad finem vfque vite ambulauit.
3 Cln tertio verfu. Sicut locutus per os fandorum. Lo>
cutusefredominusperprophetasdiciturtquoniamprfci- ~
puus ed author prophetic; locutionistmouens corda pro-
phetarum & illis tanquam organis vtens , perinde atqu* ,
mens humana vt primaria c.tufa: dirigit linguam ad Io- ' . ‘
quendum.Et confimilis ferj-fententia in adis habetur a-
podolicis:vbi Petrus ad populu dicit de Chrido. Quem
oportet quidem czlum fuTcipere vfque in tempora r^itu
tionis omnium:qux locutus ed deus per os fandoru fiio-
rum i feculo prophetarum. Quod fi quis obiiciat , o-
tnnes quidem prophetx a Samuele A deinceps locuti
funt de aduentu c h r i s t i tquinimmb ante Samuelem, ~~
& Moyfes,&Iacob. Verum non videntor ante lacobali*
qui locuiifuifTeprophetx de Chrido. Quomodo ergo
hic dicitur deus effe locutus per os fandorum propheu-
rum,quiruntareculo(,ided mundi exordio cum quo in-
terpit fcculum tcporale)de ifta vifitatione redcmpiiond-
f f i) qu«
4JX CANTICO RVM
qnehuitiatii generis? Rcfpondct huic obieftioni Beda:
i quod tota YCteris tcftainenii fcriptura prophetice deChri
ito ] rocefTit,nam & ipfc pater Adam & ab eius tempore
exteri patrumtfuis quique faAis diipenlationi eius tefti-
nonium reddiderunt.
4 dln quarto verfu. Salutem ex inimicis noiiris. Accufa
tiuus falutem:cum verbo erexit fecundi verfus( quod hic
repeti intelhgatur')ordinandut eft.vt fenfus fit ; quod do-
, minus erexit nobis falutcm.fiuclaluationem liberatio-
nem ab inimicis no(lris,& videatur hic vcrfiis : ipfius fir-
N eundi e(Te quodam modo explanatorius. Non autem de
eorporaltbus inimieis hic fermo fieri putandus eft» fcd de
fpirituahbustde quorum manu atque poteOate, benignita
te domini faluati fumus.
5 dln quinto verfu. Ad faciendam mifericordiaro cu pa-
tribus nofiris. Hic redditor cau(a,quare yifitauit plebem
fuam deus,dc redemit eamrercxitque cornu falutis , mit-
tendo Chriftum fuum, Id enim fccit^inquit^dcus: vt face-
ret roifericordiam cum patribus noftris Abraham, (cilicet
Kaac & lacob. Qmbus fan^ mittendo filium fuum in mon
dum.mifericordiam fecitiquia ex fola bonitate fua & non
ex eorum meritis , pium eorum defidenum de aduentu
Chrifii & fpera diutius dilatam implcuit. Porro in fecun-
, da huius verfus parte, infinitiuus pro gerudiopofitus e(l:
morefcripturx,eo loquendi genere fiepe vientis,qnod
hic fatis indicat coniundlio copulatiuatannedlens gerun-
dium infinittuo. Itaque memorari, ibidem tantundem va-
lere intcliigaturiatquc ad memorandum, fiue vt memora-
retur atque recordaretur teilamenti fui fanfti. Illius fcili-
Gen.is.O' cetfan£lxconftitutionis:atque ordinationis fuxqua lan-
iiiOzt, ilis illis tribus prxfertim patribus promiferaerquod infe
mine eorum fcilicet Chrifto benedicerentur oes gcies,ona
nes it8trib*& cognationes terr^. 6 <[ In fexto verfu. I ut
iurandum quod iurauit.Accufatiuus ille iufiiirandu : cum
verbo memorari, ex prxcedcte verfu repetedo ne£lendus
efi.Na id verbu:& genitiuo adiungipotefi & .accufatiuo.
Et efi hic verfus prxcedentisdeclaraton*:qtio di^lum eft
quod erexit nobis dominus cornu falutis ad memorandu
teilamenti fui fan£ll:vtpote ad memoridu operet^i coplen
du iufi(uandum,quodturauit ad Abraham patre noilru)
ludacoruQ
EXP O
luJconifn qQidem patrem fecundum carnem, fidelium ati
tem omnium & credetitim patrem fecundum fidem & fpi*
ritu/icut di^u e(l ei a dotninou]uia patre multaru ^entiu
conilirtii le.Iufiurandu aut tllud{ cuius hic meminit)id eft
promiffio firma & hauddubiccomp1enda:Gene. x2. cap. Grne.at/
exprimitur. Vbi & inter extera ipfi Abrahe fafla eft pro»
miiTtotquoJ in femine eius omnes gentes lerrz effent be*
nedicendx.Hoc auce in nullo defeendente ab Abraham Io
cum habuit & veritatemtquam in folo Chri(lo,de quo ide ^
prcconiu in pfalmo deinde di£bu e(l.Ecbenedicentur(in>' ,
quit)tn ipfo omnes tribus terrx:omnes gentes magnifica-
bunt eum. Qi^are eo iuramento plane promifit deus Abra i
hc:qu6dChri(lus(ecundumcarnemefretexipfona(citu-
rus. Atqui Chriftus,eft verus deus & dei patris vnigenit*;
ficut& verus homo. Eodem igitur iuramento, quo gentes ' ■
omnes alTeruit in femine Abrah* benedicendas; promifit ■ >.*,
edam deus Abrah* quod feipfum nobis daret, & corpora- •
Ji veflitum forma jprxicntem exhiberet, quod & fecit.
vC In nono vcrf.Et tu puer,prophetaaItifftmi vocaberis. ' '
Non id mirum videri debet ,qudd Zacharias alloquitur
infantem o£lo dierum, quia qui in vtero matris falutatio- ^
nem Mariae audiuit:iam natus patris vocem agnouit,& vt
inquit Ambrofiusihabebatintelligendifenfum, qui exui-
t^ndi habebataffeftum. Vel propter inftruendos illos qui
aderantifutura fili) munera qu* per angelum didicerat ' ‘ ^
depromic.Qnbd autem propheta m£ius fit loannes^ex te *
Ihraonio domini in euangelio dilucidum eft, quod ite pr^- ^
^clTerit faciem domini ob parandum vias eius : etiam ex , V
euangelica narratione & oraculis Efai* & Malachij pro- i
plictarum in euangelio adduftiSjcfi perfpicunm.
IO CL In decimo verfu. Ad dandam fcicntiifiilutis.Hoc Io -
co, quare pracuribr domini prxcefTurus erat faciem eius,
oftenditZacharias:idquefaciendumdicu,vtdaretIcien-
tiam lalutis plebi eius.Sandfalus etiam totius mundi :ell y
dominus noder lefus Chriftus.Non enim efl(vtaitPetr*) ^
in aliquo alio lalus, neque fub cxlo ed aliud nomen datu
hominibustin quo oporteat nos laluos fierl.Dataeditaq;
plel>i Icientia falutis,idedChridii loannerquitedimoniu Aer. 4»
perhibuitdeChrido dicens. Ecce agnus deitecce quitol-
lic peccata mundi,populumque admomiii: quod in cum
' CAN TICORVM
crederent qui poft fe venturus effec. N e autem tempora-
lem Cilutem quis promitti putarcirGibiungit continuo , in .
reminfioneu) peccatorum eorum, vt eo etiam indicio co- *
gnoiceretur Chrifius eiTe deus. Solius enim dei eft: pecca
tadimittere. ti fEIn vndecimo verTu .Per viicera raiferi-
^ordiae dei nodri Quomodo peccatorum reroilTionem oU
tineamus a dco:planius hic aperit, perhibens id heri no ex ’
meritis hominum, fed ex fola dei mifericordia.Vnde viice
ra mtrericordiz det vocat intimam & profundam eius be«
nigniutem atque miferatricem clementiam : quia nobis
pod lapfum ad fe redeuntibus clementer ignofcit.Et in il-
lis mifericordix virceribusnosvintauit:quoniam vtferi-
bit Paulus ad Titum, non ex operibus iuditixquz fecim*
nos, fed fecundum mifericordiam fuam ialuos nos fedt*
Adiungit autem Zacharias,qudd iit oriens ex alto de* no
der:id cddefcendens decxlo per adbinptionem nodne
•. fubdantix. Non tamen idcirco alta relinquens:fcd Icmper
jjjij permanens,* tamen ad ima fe inclinans , quoniam
ficutante fufeeptionem carnistita & deinceps c^Ium ac tec
ram implet.
12 G In duodecimo verfu.IIIummare iis qui in tenebris
&vmbra mortis (edent . Hicetiam verbum infinitiuom
pro gerundio accufatiuicafus ponitur: vtienfus (it, quod
vidtauit nos deus oriens ex alto ad illuminandum iis:qul
^ tenebris ignorantix & errorum, cxcitatedue peccatorum
(qux mortem infcrunt)depre(rtiacent. lilis enim illuxit
Chndus fuoaduentuin mundum:quemadmodum prxdt-
xerat £(aias.Populu$(inquit)gentium qui ambulabat in
tenebris: vidit lucem magnam, habitantibus in regtono
vmbrxmorcis:luxortaedeis.Infuper vidtauit nos deas
oriens ex aIto:ad dirigendos pedes nodros in viam pacis.
V ia quidem pacis ed via iudirix:quia pax multa diligen-
tibus legem domini, dequa di£lum ed.Omnia madaca toa
xquitas,&ad illam viam pacis direxit dominus pedes no
drus:idcda£Fe£tus animorum nodrorumfqui nomine pe
dum infcriptura(an^a(ignantur :qu6d tllls ferimur ad
res expetendas aut rcfugiendas)quoniamdocuic'lmprimis
Chridus vLim mandatorum domini ambulare:dicens. Si
vis ad vitam ingredi:(erua mandata, Etrurfum legem ad-
ducenti ait^hoc fac & viups.
CAlf.
i
A
QVicun^ueuuItfaluusefJe:attte omia opus cjl
ut teneat catholicam fidem.
^ Qu^mjiquifiiueintep-amfinuiolatam^
ftxuuuerit : ahfque dubio in £temum peribit.
3 Fides autem catholica hxc efl:ut unum deum in trini--
We,sy trinitatem in uniteUe ueneremur.
Nt(fte confundentes pafonas:ne(iue [ubjlantiamfe-
parantes.
f o€liae(l enim perfona patris: aUafii^jOlia fpiritus
faniHi.
6 Sed patris fpiritus fandi una cjl diuinitas ;
£quaUs gloria^coatema maieflas.
7 Qualis pateri talis filius, talis fpiritus fandus,
P Increatus pater jincreatus filius, increatus fpiritus
fandus.
fi Inmenfuspaterfimmenfusfilius^mmenfus fpiritus
fandus.
1 o .Aeternus pater, itemus filius, £temus fpiritus fdus.
ji Et tamen non tres £terni:fed unus £temus,
I z Sicut non tres incrc4ti,nec tres immen[i:fed unus vt-
creatus,cr unusimmenfus.
13 Similiter omnipotens pater, omnipotens filius, omni-
potens fpiritus fandus.
24 Ettamennontres omnipotentes, fed unus omni-
potens.
I ^ Tta deus pater,deusfdius,deusfpiritns ' fandus.
j6 Et tamen nontresdii:fedunus cjl deus.
17 Jta dominus pater, dominus filius, dominus fpiritus
fandus,
jg Et tamen non tres domini : fed unus[eft dornim
nus.
Q^dpcut [irtguUutim un4mc{u<ttt<{ue perfonm :iei$
aut dominam confiteri:Chrifttan4 iicritate con-i
pellimur,
to Iu tres deos ac dominos dicere: catholica religioiu
prohibemur.
2 1 Pater k nullo ejl failus^ncc creatus ^ec genitus.
1 1 filius k patre folo ejl^onfaduSyUec creatus fid ge-
nitus.
25 Spiritus fanilus k patre v filio ^noH faSluSyHee crea
tus.ncc genitus: fed procedens.
24 Vnus ergo paterinon tres patres^ unus filius: non
tres filijyunusfpiritus fandius : non ircsjpiritus
fan£H.
2 5 £t in hac trinitatOynihil prius aut pojkriuSynihil ma~
ius aut minusifed tota tres pafonxy coxternafibi
funtcyco£(jualef.
2 6 Ita ut per omnij(ficut iam fupra didum ejl)^ unU
tas in trinitate o* trinitas in urcate , uenerat^
da fu.
2 7 Qtii uult ergo faluus efje:ita de trinitate fentUt,
25 Sed necejfarium efl ad cternam falutemiut incoma^
tionem quocfue domini noftri lefu Chrijli unuf-
quifquc fideliter credat.
29 Efl ergo fides re^4y ut credamus CT confiteamur:
quia dominus nofler lefus Chrtflusjdei filius: deus
homo efl.
3 o Deus eflycx fuhjlantia patris ante fecula genitus : CT
homo efl , cx fabjlantia matris in feculo n<*-
tus.
31 Perferius deus, perferus homo-.ex anima rationali CT
humana carne fubfijlens.
3 2 Aequalis patri fecundum diuinitatem: minor patre fc
eundum humanitatem.
EXPO. , 4j
33 Qni lirrf dem [it ty- homo: no duo tamen^ fcdumts
eft Chrifim.
3 4 Vm autemytwn conuerfmc diuinitatis in carnem:
fed affumptione hummlatis in dem.
■35 Vm omnino non conucrfionefubfiitntia: fed unita-
te perfont.
3^ Nam ficut anima rationalis ^7 carOyUnm efl homo:
ita dem cr homoyunm eji Chriflus,
37 Q«t paffusellprofJutenr){lra,^fceiitadinfnos:
tertia dic refurrexit 4 mortuis.
38 Afcendit ad caloSy fedet ad dexteram dd patris om-
nipotentis: inde ucnturm ejl iudicare tsiuosfy'
mortuos.
39 iAd cuius aduentumyomneshominurefurgereha’
hent cum corporibmfuis:c7 reddituri funt de [a
dis propriis rationem.
40 £t qui Bona egerunt : ibunt in uitam atemaMy qui
ttero malajn ignem f ternum.
41 Hac efl fides catholica, qiumnifiquifque fideliter
firmiterque crediderit, faluuseffe non poterit.
Hoc canticum vulg& inferibitur fymbolura Athana»
(i j. Dicitur autem iymbolu latine collatic^nue quod plu-
res in vnum conferunt, vt conuiuium & caena:in qua c6»
parandam plures fuam quifque pecuniz portionem con»
tribuunt. Et quoniam apodoli abinuicem diifeiTuri ad e<
uangelium toti mundo annunciandum,in vnum contule-
runt id quod eoru quifque de deo.hdeque catholica ien»
iit:idcirco huiufmodicolleilio duodecim articulorum fi-
dei fecundum duodecim apoftolorum numerum) dicitur
fymbolum apodolorum, qood certam & preferiptam
dei orthodoxz regulam continet: & quotidie ad preces
primz& completori j in cccleita profertur. Ipia quoquo
ciufdcmBdeicathoIiczconfeftio inconcilio Niczno ex
mullis in vnum coIlata,& ad damnandas pullulanteshz-
refes multis exprefsius adieilis adau£la:diciturfymbold
' Nicznam,
» CANTI CORVM
Niaenum,quod in auguiliQimo altaris (acrificio cond«
nuo poft euangelium pronunciatur. Denique tertio loco
licc{acro(an£lae B<Jei norma, ab Athanafio epifcopo Ale«
I xandrino contra Arrianam impietatem foriiislmo athle-
' -fi , ta:& poft mille perfecutiones ac tribulationes ( quas hi*
ftoria eccleiiadica libro decimo latius prolequicur) glo>
riofo triumphatore, compo(ita:dicitur d nomine authorit
fymbolu Athanalii. Q^od tanta quide authoritate rece«
ptu eft ab vniuerfali ecctefia vt celebri fan^ide inllituta
fuerit ipfum ad prima inter pfalmos quotidie catari debe
re. N eque id ab re. N em pe comple<5htur dilucide & aper
te omnia qux de fublimi,diuinoque myflerio fummz tri-
nitatis & incarnationis dominicz funt pie & religiofe fen
tfenda.qubd ea tempedate contra hzc duoprzcipuaca-
tholicz Hdei facramenta^fiequentes & pemiciofz pullu-
labant hzrcies atque impia hoiliu eccleiiz dogmata, que
omnia : per hanc re£laiu fidei airertionemelidutur pror*
fus & exploduntur.
I c annotationes. In primo Terfu. Ante om-
nia opus eH vt teneat catholicam fidem. Catholicum grae
cum nomentidem fignat quod vniuerfale. Inde catholica
fides dicitur quam vniuerfalis tenet ecclefia quz in toto
terrarum orbe vna omnium e(Te deberet, (ecundum illud
apofioli.Vnus dominu$,vna fides, vnum baptifma.Veru
hanc fidei vniratem indiuiduam dirumpere ac difeindere
femper molitus efi inimicus veritatis: & eius loco varios
diOeminauit errores, abduxit(][ue complures a re£Io calle
in deuia,& d plana femita in diuerticula impietatu. Propo
nit autem huius cantici exordium, & finis ipfius itide re-
petit necefsitatcm ampleAend^fidei:vt exinde ftudiofius
enitantur omnes ad fynczritatem & integritate ipfius alsi
dud tencdam:quoniam vt feribit Apofiolus ad Hebraeos:
fine fide impoUibileefi placere deo.Credere enimopor-
tetaccedentemad deum:quiaefi, & inquirentibus fe re-
munerator fit. Et dominus in euangelio ait.Qui non cre-
diderit: condemnabitur. Rurfiim in alio euangeli j loco.
Hf 6.1 incredulus eft filio:non videbit vitam, fed ira dei laa
Marr.i^ netfijpereum,
4 In quarto verfu. Neque confundentes perfonas:
neque fubllantu leparantes.Pcrfonas diuinas confunde-
ret:
EXPO. • ‘ 4r>
jttiqot fublata dilcredone perfonali, eandem prorfu* di-
ceret e(Te perfonaoi patris, Sc filij, &rptritus fan£U,vt a* T.I«4it«5
Aruxit Sabellius&fui aiTe^atores: non attendentes feri-
pturam dicenteni,qudd tres Tiint qui tedimonium dant in
czio: pater,verbum,& fpiritus (an£lus. Subdantiana ve-
ro diainitatis diuideret : qui aliam atque diuerfam pone-
ret fubdantiam patris, & filij & /piritusfanfttiVtconfin*
xitinfoelix Arrius &(ui adipolatorestqui grauiisimo tur
bine & diuturno totam conculferunt eccleliam,(ed udem
non prxuaIuerunt:quinimmo vicit veritas. Neque idi e-
tiam attenderunt (cripturamOinflam: eodem lococu fii-
periore fententia fubiungentem. Et hi tres:vnumfunt.
Inter has autem duas extremas voragines (cyltam & cha
rybdim, ecclefia fanf^a tuto curiu deducit cymbam fidei:
f fitens aliu ede patre, aliu fihu, alium fniritu (andu, atta-
men eandem prorfus ipibrum trium ede naturam, eden-
tiam & deitatem. 7 C In feptimo verfu.Qj^alis pater,
talis filiuSftalis fpiritus fan£Ius. Id nequaquam ed intel-
ligendum in proprietatibus (ingulanbus perfonarum di-
uinarum, &difcretionibus earum perIbnalibus:quoniani
illae ita vni perfonarum funt propriae, qudd reliquis dua-
bus funt incommunicabiles. Solus enim pater, ingenitus
cd:non filius,neque fpiritus fan£hts, quandoquidem in-
genitus hic dicitur:qui ab alto minime prodit ac emanat.
Similiter filius dicitur genitus : non umen pater, neque ,
fpiritus fandus. Denique fpiritus lanflus dicitur proce-
dens: non autem pater neque filius. Sed hcc propodtio *
applicanda folumedadeommunes proprietates atq;ef-
fentiales:totamconcernentesdeitatem,naturamquedi'
uinam.quales funt potens, faplens,bonus,perfedus,incir
cunfcriptui : & cattera id genus. Q^od fatis liquet ex de-
dudione particulari hic f^ida. per ex e pia deinde fu biun-
Aa:in quo nominantur ha: proprietates, increatus, imme
iiis,a:ternus, omnipotens, qua toti diuinitati communes
funt: & cuique diuinarum perfonarum etiam (igillatim
attribuuntur. 8 C In odauo verfu. Increatus pa-
ter,increatus filius. Creatum id dicitur: quod ex nihilo
ad ede dedudum ed, vt quicquid citra deum in rerum v*
jiiuerfitate fubfidit: creatii ed,(iue creatura. Ex oppofito
in creatu ed, quod fubfidit quidc:n6 tamc i nihilo ad elfc
perdudum*
i'
P/4/.I44
4€o GANTICORVM
perdu^m.Et M (aae folj deo conuenit.ItomenruniTe- ■
rd (iue iniiaitum ed quod fuac magnitudinis & ptenuudi*i
nis no habet tcrminos:fed pro omnia did^ifum cenis ca«
ret limitibus quibus contineatur.Et hoc ltidem:rolius dei
^e(l proprium Na cattera omnia: iuis Hnibutdit metis de»
terminata funt. Aeternu aute:quod fuc durationis princi-
pio caret pariter 8c fme, vt fcilicetfemper fuerit Sc feper
futuru fit. Etidipfu etil foIideoc6petit:ca cetera omnia
fui eiTe habeat initiu. Denique omnipotens dicitur deus,
quia infuperabilis eius virtus in omnia poQit: ?t nihil oc
currat quod eam debiliure, aut irritam facere exhauri-
r£ve queat. Oeui autem dicitur: quia natune excellentias
cun£la longe exuperans:omniaprofpiciat, omnibufque
benigne prouideat. Dominus verd:quia omniu qusc fub-
fiftunt dominatum gerat, & teneat principatum. Nam re-
gnum eiuseil regnum omnium feculorum : & dominatio
eius in generatione & generatione.
16 (E In decimofexto verfu. Et tamen non tres dij': (ed
vnuseddeus. Siloannesedhoroo, & Petrus homo, &
& Paulus homo:loannes, Petrus, & Paulus funt tres ho-
mines & non vnus homo:quiain tribus illis lingularibus
edfubdantiarum diuerfitas (ecunJum numerure,& mul-
titudo,& ita inquibulcuquereru creataru eiufdefpeciei
in diuiduis. At non eode modo cum pater litdeus,& Elius
deus,A: rpiri(usfi£lus deus:quis reAd pofsit colligere m
pater St Elius Sc fpiritus fan£Ius funt tres di j, quia non ed
in diuinitate: fubdantiarum di£Ferentia,muItitudo,aoc vl
ladiuerEtas,fed tres illae fuperdiuinae perfonaefunt vnus
deus:quoniam vnica ipforum ed & eadem fubdantia. Et
quoniam nomen deus,fubdanriam Egnat Sc eEentiale ed
nomen: in numero plurali inEnuat pluralitatem,numeru
& multitudinem rubdantiarumdiuinarum,qute in deita-
te nequaquam habet locum, idcirco nunquam admitten-
dum ed:qudd tres diuinat perfonz Ent tres dij, aut plures
dij.nequefacriauthores vnquam tribuent aut recipient
id loquendi genus:ne videantur deorum multitudine aut
turbam inducere.Et eadem ratione : ceterorum nomina
hic addu6foram,vtputa increatus, immenfus,eternus,o--
mnipotens,dominus : vnumquodque de Engulisdiuina-
rum perfonarum feorfum Sc lingulariter dicitur, non ta-
men
IX PO. 461
fljen poteft aliquo j eorum: pluraliter de ipfis tribus per-
fonis fimul fiimpti$,verc & catholice enunciaru
21 €E In vicelimo primo 7crfu. Pater nullo eft fa£hjs,
nec creatus, nec genitos. Faftum id dicitur quod ex nihi-
lo,aut materia extrinfecacft formatum. Vt totus mundus
i deo faAos eft quoniam ex nihilo conditus: & ipfe vere
dicitur faftor c«Ii & terrx. Dominus itidem ab artifice di
citur fa£fa ex lapidib* & lignis: quia ex prae exiflente ma
teriaedeondru^a. £t quoniam nulla diuinarum perfo*
narum d non efle ad ede dedu£Va ed, neque ex fubdemi-
culo extrinfeco formata:nulia (ane earum, faAa dici po<
ted, quare neque creata. Ed enim creatum:inferius atq;
contrarius, qudm farum.Nam fi quid creatum ed:con«
fequens edipfum &farura ede, non tamen cdiuerfo,do
mus enim ab opifice fara cd:no tamen creata, porro ge>
nitus dicitur: qui ex alterius fubdantia prodiit,ipn prodo
centi fecundum naturam omnino confimilis.Et inter tres
diuinasperronastfolusquid: filius, genitus dicitur, nam
. ex folius patris fubdantia, & proxime ac fine alteriusin*
terditio perfonz produflus ed. Spiritus autem fan*
dus:neque proxime d patre neq;d foio producitur patre
(quod tamen ad geniti rationem in diulnis exigitur) (imi
liter neque d folo emanat filio, idcirco non debet dici ge-
nitus.Demi^m procedens dicitur diuinaperfona: qux ex
duabus mutui amoris confpiratione fucieiat^que produ-;
citur.quibus ed connaturalis, coefTentialis & confubdaa
tialis. Et foli fpiritui fan^o conuenit huiufraodi procef.
fio:neque vnquam debet pater aut filius dici procedens.
Veri^mhxc abditifsima proprietatum diuinarum myde*
ria: omnem fuperant (ermonem & mentis capturo, Tan-
tula tamen diAafunt: vt vel vocabula ipfa rudi quadam
declaratione innotefeant.
25 C In vicenmoqnintoverfu.Ecinhac trinitate : nihil
prius aut poderius. Hoc loco, prius & poderiusrduratio-
nem refpiciut,maius verd & minus;quantitatem& qua-
litatem.eo quidc modo quo illa deo pofTunt attribui: qui
Aiper omnem quantitatem & qualitate eminctifsirae col-
locatus ed Itaque ndedvna diuinarum perfbnaru prior
duratione quam altera:vtpater qudm filius, na filius ed
patri coxtcrnus:vt lux intima fblis,ip(t coxuaroli,nequs
' itidem
* '
‘ 4gt canticorvm
itidem (piritut Hinnias duratioae pofterioreftqaim ps-
ter & 61ius,quauis ab ipHs prodear.fcd etia cft ipHs coel
cernus,iicut calor ignis intnfecus:ignec luci,& ipH pari- ■ '
ter igni edcquzus. Similiter paterno e(l maior iilioant •
fpintu fan^o;fecundum perre^ionem,virtutem,rapien.
tiam.aut bonitatem, neque Hlius & fpiritus fandus: in il-
lis e!l poderior patre, fed eadem & xquaVts e(l trium per- *
(bnarum perfedio,magnitudo, vinus,fapientia,bonitas. '
Etexhoc verfj omnino confutatur Arriana ve(ania,po-
nens in lupcrdiuina trinitate incquarnatcra & difledio-
nem. jt ([ In tricedmo primo verfu. Perfedut deus,
perfedus homo. Circa facratilsimam doihini noftii lefa
Chrtdi incarnationem,duK potiisimum infurrexerut h{-
refes exteris nocentiores. Vna quidem,negantiumduas
in eo naturas diuinam & humani permandiTe pod vnio-
nem integras dkfaluas, Hne confuiione & commixtione,
fed dicentium nunc diuinitatem in carnem efle mutatam,
nuuc verd carnem i diuiniiate abforptam ,nunc autem il-
las ambas in ynam tertiam naturam eOe coalitas & per«
mutatas.Et hxc eliminatur in prxfemi verfu:cum dicitur
Chriihis perfedus deus & perfedus homo. Si enim per- ^
fedused deus:habet integrd & plene naturam diuinaai
& proprietates deitatis naturales, fit ita cure perfedus fit -
homo:feruat incolume infeac impermutata natari ha-''^ ‘
snaniteuius & panes fubtlantiales animam & corpus: & ■
preprictates naturales etia obtinet. Secunda hxrefis fuit
negantium in Chrifio ynitatero perlbnx : & adruentium
alium ede filium dei & alium filiam hominis, vt hoc mo«^
'do negarent Chridumraut verum efie deum,aut veru ef- ^ '
fe hominem, fit hxc grauis impieus damnatur in tricefi-' 'T~
fimotertio prxlentis cantici verfutqui dicit qubd no duo^
fed vnus ed Chridus. Nempe vnus & idem numero ed:
qui ante incarnationem folura deus erat &dei filius, poft
incarnationem verd etiam homo & hominis filius; in (e
vno duas integrd & verd complexus naturas:& fecudum ^
eas diuerlam recipiens & plxrunque contrariam denomi'"
nationem. Siquidem fecundum deitatem.-deo patri ^qua-'
lis edvt ait apodolus. Qui cum in forma dei efTet:non ra
pinam arbitratus ed fe e^xquaIem|deo,& fecundum hu T
manitatem minor ed patre: ficot ipfe ait in euangelio. Px ^
ce^
BXPO.
ter m:i!or me ell. Ita fecundum diuinitate» intemporalis
e(l,incircunrcriptus,immenfus , fecundam humanitatem
verb:temporalis,circunfcriptu$,finitus Neque iflaadin>
ulcem in eodem repugnant: quoniam (umunturfecundu
diuerla. C[ In tricefirnofexto verfu. Namficutani-
ma rationalis & caro :vnut edhomo. Inhacmanudu-
^one fenfibili: Tumenda ed folum fimilitudo fecundum
id, in quo ea qua; adinuicem comparantur conueniunt,
Ttpotc quemadmodum anima rationalis & corpus huma
num: diuerGe inter fe funt naturx,vna corporalis : altera
fpiritualis.nihilominus tamen vniunturin vno & eodem
homine, &podvnionem macent (aluz < vt neque anima
in corpus trjfeat, neque corpus mutetur in animam:qui*
nimmo naturales vtriufque proprietates omnino manent
pod vnionem incolumes, ita natura diuina & humana,pe
nitos diuerfxiconinnguntur in vno eodcmque Chido,
pod coniun Aionem manent (faluis etiam Tuis proprieta*
tibus)abinuicem didin£lx & inc6fufie.Difsimtlitudo ve-
rb inter hxc,alia ex parte comperitur : fcilicet qubd ani-
ma rationalis & caro fiue corpus humanum, concurrunt
tanquaro partes fiibdantiales ad condituendam tertia na-
turam fcilicet humanam. Non autem hoc paflo deitas
& humanitas conueniunt inChrido : adcondituendum
aliquod tertium, ex illis tanquant-partiboscompofitum^
{edibiedfimplici(sima& finecompofitionetplorium In
vuum coadunatio. Non enim poteddiuinitasfumma,ob
luam impartibilem (implicitatem : alicuius ingredi com-
pofitionem. Verbm fecundum hoc quod in his & illis in-
ueniturdifcrepans : non debet hic fumi comparatio ne-
que ne£H argumentum.
39 €E In tricefimonono verfu. Ad cuius aduenium:on-
nes homines refurgere habent. Id intelligendu ed de iis:
in quibus no ed prius c6pletarefurre£Iiocorporu. Nam
qui iS ad vit2 immortale refurrexerut: vt facratifslma vie
go Maria &fan£li illi patres quiChrido confurrexerut:
non funt denuorefurre^hiri.Prxterrea quiinaductufu-
premi iudicis in confummatione (eculi inueniehtur viui:
it dicantur non morituri led fine difTeparatione anima
i corpore ad immortalitatem transferendi ex diuina dii^
p^faiione atque indultu ( qucmadmodu innuere videtor
btataa
4«4 ' CANTTCORVM - \
beatus Panius in prima ad Tlieflalonicenfaepiftoljc:^^ / '
quarto, & grauluin aurhonim illis Pauli verbis inniten* *
fiura eft fententia ”) in illis inquam non cft futura ficut in
aliis ant^ mortuis refiirrcftio; curo non fit ex hypoihe®
■ prxcefTura ipforura mors , qua prsrfupponit refurreffio, . ‘
fed refurreftlonis locum funplebit repentina vnius fla* , ^
tus fcilicet corruptibilis, in alicrum vtpote incorruptibi-
lem permutatio. V trum autem horum futurum fit : (blu« ^
deus nouit. ,
CANTICVM SACROSANCTAE 4
1 virginis Mariae.
Magnificat anima mea dominm.
2 Et exultauit fpiritus meus : in deo pdutari
meo.
^ Qttiu refpexit humilitatem ancilla fiia-acce enim cx
hoc^heatam me dicent omnes generationes.
4 QSW fecit mihi magna qui potens efl ; CT fanifam
nomen eius.
q Et mifericordia eius k progenie in progenies: timen^ ^ ^
*
tihuscum.
6 fedt potentia in Brachio fuOjdifperfit fuperBos me--
te cordis fui.
<2 JDepofuit potentes de fcde:(^exaUauithumilef,
. 8 Efurientes impleuit Bonis CT diuites dimifit inanes,
p sufeepit Jfrael puerum fuum:recordatus mifericor^ \
diafua. ^ '
IO Sicut locutus efl ad patrssttofbrosisABrahamtirfc^ . '
mini eius in fecula.
I -
Hoc dulcirsimum &diuinirsimumcanticuro,efliacra«)
tifsirax virginis Marix ; quod ex corde gratia fanfii fpU •/]
^itus pleno eruAauic, cum in humanifiima vifitatione .
fizabeth cognatx fuXtpofl benignam illius ralutattonem, ^ 41
exultationem pr^curforis domini in vtero materno 3e faj
honoratifsimam i (andfa Elizabeth magnificationem:
dei laudem Iaera ora refoluitivt ichbit beatus lucas prl .
E X P O*
‘ ino (ut eoangelij capite;coi totum hoc canticbm integri
inieritur.ln eo primum deo iacrata virgo^ampliisima c6«
memorat gratiarum munera & dona fuigulana quae fu(^
cepit, & de quibus exultabunda gratias agit. Deinde ge-
neralia dei beneficia toti humano generi collaia recc&,
in mirericordiK Tuae extenfione, humilium exaltatione Sc \
efurientium impletione. Pofiremo incarnationis domini
efurietiam commcdat,quam vt antiquis patribus promi-
iit:iia nunc fideliter exhibuit.
iCahnotationis. In primo verfii. Magnifi-
cat anima mea dominu. V ere humilis animi efi propriu,
cum Tuas audit laudes no fe extollere, nihil fibi tribuere,
fed omnia deo accepta referre,quz przclara & commen-
datione digna in eo videtur. Id plane effecit hoc loco fiui
^(sima vireo. Nam (vt ait Bernardus)cum audiuit ma-
{;na ian£Iz clizabeth przconia fibi feriptatdeuota humi-
itas nihil fibi palla retinere,in eum magis vniucrfarefu-
ditfCuius in Cs beneficia laudabantur.Tu(inquit)magnifi
cas matrem domini, fed magnificat anima mea dominum. '
In voce mea filiu tuum perhibes exuluffe in gaudio, ted
fexultauitfpiritus meus indeo (alutari meo. Beati medi*
cis quia credidi, fed beatitudiniscaufaeffrerpe^usdiut*
nzpieutisvtexhoc magis beatam me dicant omnes ge-
nerationes: quia ancillam humilem & exiguam refpexic
deus. Hax Bemardus. Confimilis aute deu laudandi for-
ma:facris literis eff peculiaris & admodu frequens, vt in
pfalmo. Anima aute mea exultabit in domino, & deleda-
bitur fuper faluuri fiio.Et alio in loco. Laudabo nomen i. lUC* *
dei cum cantico,& magnificabo eum in laude. Sic & An-
na Sarauelis mater in fiio cantico. Exultauitcormeuin
domino,& exaltatu eff cornu meum in deo meo.Dilatatu
eff cor meum fiiper inimicos meos, quia Iztata fiim in la-
lutarituo. 3 Cl Iri tertio verfii.Quiarelpexit humilita-
tem ancillc fiiz. Hanc eximiam Marlc humilitatem qua
snater dei elefta, ancillam (e domini nominat, Auguffi- - <
nus his verbis extollit.O vera humilitasiqu^ deum nomi
nibus peperit, vitam mortalibus «didit,cclos innouauic,\ ‘ - '
xnundu purificauit,paradifum aperoic,& hominu animas
liberauit. Fa£hi eff Mariz humilitas, lchalaaeleffis:per
deusdefeendit ad terras.Qind enim eff dicere, relpe-
CAMTICORVM
E/4.^<$
Vr*^ U.<6
jiiitniuapprobaoUfMultiemra videntur In eonfpe^ Kd ' '
tnbiumliumilcs cffc: fcd eoru humilitat i deo non rcfpl-
citur. Si enim veraciter humiles fllTent, certe ab homini*
but laudari no vellet in hoc mudo, fcd in deo fpirituteo*
1 ru expItaret.Hxc Augudlnus. Refperit vtique dominos
humilitate ancillx fux:quia ea acceptaoit & vfque adeo
grata habuit, vt quauis omni virtuto decore fulgeret or>
natifsiroa hzc deo dicata virgo,&nitidi(simoTirginica>
tis candore przluceret: prccipue tamen ob infignc ipiiua
humilitate,deus eam elegit fux diuinc roaieftatis habita*
culum, (ux<^ue cellitudinis tabernaculum. Et ex hoc ^in*
quit)qubd dominus reipextt humilitatem ancillxfuz: o-
nines generationes omnimode^^e credentium nationes
prxdicabunt me beati- Q^od plane n6 inani geftiens glp
ria:dixi(Te credenda eft.Qui enim heri pofiittvt in humil
limo corde virgineo locu habeat vana luiextolletia! fed
£in£lo afflata (piritu qui fuper humiles t
limo corde virgti __
(piritu qui fuper humiles requieicittqux fu '
tura funt verd prenunciat.Et vide quo pano non libs aut ' f
fuis operibus afcribitmodellirsima virgojquod d cuneis
pnerationibus dicetur beata, fed folidiuinz bonitati, cx
.joc illud ^turu denundans,quia refpexerit dominus ho ^
militate ancillx fux, quare eo verbo, dei potius eztollie
benignitatem & gratiitper qui ab omnigenis notionibus
\
>fS
Erxdicabitur beata. 4 C In quarto verfu.Qyj^ ^'ccit mi
i
magna qui potes ell. Vt verd humilis : (e eximia dona ..
i domino fufccpilTc fatetur , it largifsimu tatoru munera
* cognofeit author^tnonie re(picics,nihll (ibi tribuens. Et
cene magna ip(i facrofanflx virgini fecit dominusiquo-
ftia ipfam amequacocipereturprxuenitinbenediffioni
(dul
bus dulcedinis,& a labis originalis contagio in ipfo coa« *
ceptu (eruauic immune,vt in opufculo de puritate conce*
ptionis eiustlatiusdiflenjimus.Omnis deinde per tota vi
tx fux curriculum noxx,& morti ferx & leuistexpertem
reddidit.Spiritu (anfto faecundi,viri nefeia: angelo nun
_s J T —
ciante, virgineoque manente pudore grauida cfiecic. In
dei matrem, hli) dei parentCjartemxfapientifdomu purif ..
1
iimarotipCim delegit.Nonne & illud magnutquod virgo
permanens (ine dolore mundi (aluatore genuit, it virgi*
neis laflauit vberibusiq» eu cuius eft terra & plenitudo e*
^ iuitvt fedula nutrix dt folicita mater educauitf Sed & i4
omniniik
4
EXPO:
iilu maxifflom: a tran(ado huius vircflaortaliscurfui ad
immortalitatis gloriam ft anima 8c corpore aflompta : in
«clo lublirais reddet dlio fuo j)xima,& fuper omnia fan-
Aoru agmina exaltata. 5 (E In quinto vCTfu. Et miferU
cordia eius d progenie. Ndrolum^inquit^mihi fecit roa*
gna qui potens e(t:fed & in omni gente:qui timet deu ac*
ceptus e(l illi. Mifericordia enim dei non in vna genera- ^
tione:fed in lempitemu extenditur a generatione in gene
radoncyVt i progenie ludzoru in progenies gentiu: vel i
progenie praefemiu in progenies pofteroru , vt nulli vn-
cua hominu ztati negata fu aut przclufLEt omnino con
iimilis huic habetur lentrtia in pfalmo: cu ait.Mifericor-
diaaut£ domini abzterno & vfquein ztemu:fupertime
tes eu.EtiulUtia eius in filios diioru dis qui feruant te(la« pi^ . >
mentum eius.' Intelligendu eft autc in hoc verfu verbum ' * , *
(ubfhintiuue(l:quodcunominatiuo illo lingulari & dati- ^ v >
uoplurali connexione habeat. 6 fEInfexto verfu.Fe-
dtpotentia in brachio fuo.Brachiu domini: filius ell «ter ' ' ,
ni patris.Sicut enim brachium nollru eliquo operamur: - ,
dk dulHc natune nobilcu « lic brachium dei di£iu eli eius '
verbd,per quod fecit & fecula, eiufdemquecu eo fubllS-
tic.Et hoc modo f^pius id nomen in fanda fcriptura fu-
miturivt cu inquit Efaias. Parauit dominus brachiu fan* £/a^s -
du fuum:in oculis omniu gentiuro.Et rurfum alio inio-
co. Quis credidit auditui nodro,& brachium domini cui
reuelatum eAf iterum propheta in pfalmo. Saluauitfibi
dextera eius: & brachium fandum eius.Fecit autem deus ' , '
pater in brachio fiio potentiam,quia per Blium fuum hu-
manam indutum carnem debellauit pnnapd huius mun*
difSc virtute potenti deiecit inimicum. Cxter^m eos men
te cordis di^ergere dicitur deus, humano more loquen-
do,quos obliui&tur,& ita abiicitdfua memoria vteora
nolit recordari. Hi autem funt, quos nefcit A: reprobat,
quales funtprzfertim fuperbi,quos appfobatoria fenten
tia minime deus nouit. (bibilis enim cora deo eA & ho« * * ^
sninibusfujMrbia.Idcircoinproximefequenteverfupo- *
tentes & animolbsjde fe magnum lapientes, & confidctes
in vinute fua no autem in deo,deicere fuo gradu dicitur
deus,* d humiles corde exaltafe , quonia qui fe humiliat , v
Exaltabitur qui fe exaltat humiliabitur.
ftg *i ■
£c
C'
'O-
eiE
■r::
■4«';; CAMTICOKVM
pheta inpfalflDO ad deum. Quoniam tn popolam humile c
lidoum facies : & oculos (uperborum humiliabis Deniq;
beatus lacobus in epiftola lua. Deus fuperbis re(illit;ha- 1
milibus autem dat gratia. S iL In oAauo yerfu.Efurieu
tesimplcuitbonis.Efurientes dicuntur qui efuriunt&n-
tiunt iuAitiam : quibus fafla eft repromifsio quonia ipA .
laturabutur. Et cos implet deus bonis fpiritualibustquo'*
rum ardenti afficiuntur dcCdcrio. Venite ad mc omnes ,
(ioquiQquiconcupiicitisroej&igencratiqnib^mcisim
plemini. Et alio in Wo. Si quis fititryeniat ad me Abi-
bat. Diuitcs autem hic dicuntur qui terrenis abundant o- _
pibustnon funt tamen io deuro diuites, neque bonorum
operum fhidbj locupletes. Ethi dimittuntur inanes ani- >
moiquoniam nullum iuilitiac prouentom habent aut gra 1
tiarum munera, quibus animos ditetur.Dormieront enkn
fomnum fuum:& nihil inoenerunt omnes yiri diuitiarum
inmanib*fuu.Vf(inqoit')yobisdiuitib*: qui habetis hic
confolationem yelbram.Vse vobis qui fatorati eftis: quia
'cTurietis. 9 C lononoyerfu.Sulcepit Ifrael pueruliiu
Carnalem quide Ifrael Gifcepit dominus, benignit^rque .
recepit in gratiam A amicitiam : quoniam ex eo A pofte-
ritate eius iecfidam carnem natus eA ChriAus,eaque (ba
prcdicationeadduxitadeuagelicrm locem. Et rene hoc *
puerum Aium vocat, id eA ambulantem in AmplicitateA
innocemiaiquoniam vita ipAus lacob, refta erat A placi
ta coram domino. Vtdeeo di^m At d deo per prophe-
tam :Iacobdilexi,EAni autem odio habui. Spiritualem e-
tia lAiael AiAxpit dominos: omnem A:ilicet homini qitc-
rentem videre deum per Adem, quonia ynioerfos cuiufca
que fuerint nationis hde ad deum tendentes fecit gratiae ^
A veritatis(qoae per ipfum in came apparctem fafta e A) \
participes atque confortes. Suae vero mifcricordiz recor .
datos dicitur deus,in Angulari nouae incarnationis di fpe- II
Aitione : quonia promiAum diutius humano generi id be '
iieAcium A diutumadilatione qoaA in obliuionem dedu- j
Aum lam exhibuit, A more recordantis Alud in prsefen-
tia praeAitit. Catteh^m verbum Aifcepit,in hoc verfu com
nominatiuo dominus, ordinatur ( Acot A caetera verba d
fextoaerAi deinceps poAta) A cu accufatiuo Urael,quo«l
nomen;hic declinationera non recipit.
A
Ia
%
'0
EXPO.
4f^
1 ^
] 10 f[ In Pectino Tcrfa. Sicut locatus eft ad patres no*
'i " ftroi. Siquidem promtisio huius (ingularis gratiae fa6hi
\ primum ipH Abrahaed domino his verbis. Sutuampa
ftumioeum ioter me & te,& inter femen tuum pofl te in
generationibus fu is foedere (empiterao« vt fim deus tuus
4 feminis tui poft te.Semen autem Abrahz dicit,no tam
t qoibus aduentus (aloatoris,in fecula, id eft in perpetuum
f OTomiffuseft:quiaipiapromKsio«ternsehsEreditatis,nul
lo fine claudetur, & vique in fine feculi credentes no de*
i ^ erunt, dkbeatitudinis gloria erit perennis. Porrb nomen
^ /brahaminhocverfaintelligipotefteffe accufaiiuica- * ■' »
fuf,&Cumpr«pofitioneadordinari;ficut& accuCitiua» '
proxime prncedcns.Poteft item accipi vtdatiui iit cafus» ^ ^ .
4 neftatur interftite copula cura fequente datiuo femini: ' ^
- • . ad verbum locutus eft, quod & accufatiuu habere poteft , y ap; -'
.V cum pnepofitione,* etiam datiuum. Hic autem vtnim^; -
eorum rcvl^ habct^cusim copuladua c6iunftionc coalitu»
W t CANTICVM SIMEONIS. '
Nvnc dimittis [erum tum domineifecutm uer: ;v-
hmtuminpace.
% QuUuideruntocuUmeifalutaretum. - ^ .
5 (l^pardftharUe faciem ommmpopulorm v
4 Lumem ad reudationem gemim : cr foriam pfe-
histu^ j[raeL :
-Hoc iufti* timorati Slmeonls eftcanticu, quod fuf-
cepto in vinis puero lefii ^ cum Inducerent eum intem* Lar. a^
. plom parentes eius iccundum coniuetudinem legis^ cum -
fijaaitateingentifpiritusdeocednitringradarumaftlo-
nena quddfuumdefiderium quo Chriihim domini vide*
re in came petiaerat,eirct impletum,vt beatus Lucas fe- ^
eundo cap.refert : vbi hoc canticum integrd continetur.
In quo primum petit i deo corporeis abfolni clauftris,
' Sc placida pace obdormire cum patribus fuis quonl- ^
am mundi ialuatorem (auod furamopere efBagitaratj ** ' • '
a** .
came ab eo progenitos: quam fidei eius veftigia fecutos.
GAN TICORVM
.«4
. 105
fus nt,a<l gentium itidem illuminationem, A l&aelitid
denique populi glorificationem •
I Cannotatiohb s. In primo verTu. NuncdU
mittis feruum tuum domine.Iam quafi cupiens diflblui A .
‘iTecum deo hic venerabilis feneztpetii a domino dimiN
pace,& mox de hoc mundo tranfire fecundum dJnl« '
num relponfum i fpiritu (an£io acceptum, quod non gu«
ftarec mortem nifi videret Chrifium domini, ex quo A id
erat confeqnens: quod pofiquam vidifiet Chrifium do-
mini!hincelTet migraturus, hoc ergo domini verbum: pe
tit hic impleri. Et verbum dimittis: deprecandi notionem
habere intelligatur,aut futune rei denunciationem,qua(i-
dicat, nunc dimitte me obfecro in pace: vel pofthacdifflU
tes me,& huius mundi carcere per mortem iblues.
£ In fecundo verfu.Quia viderunt oculi mei.Beati
fane oculi qui Chrillum in carne viderunt, A per fidem
contemplati funt,ficut di£lu eft apoftolis a Chrifio. Beati
ocuIi:qui vident quz vos videtis. Viderunt vtique oculi
Simeonis corporales: Chrifiu hominc,oculi vero cordic
eiusteunde deum. Cognouit enim Siroeon & publice con
: ipfum efie ulutare dei A Chiifiu domini,mtC>
fum ad totius mundi falutem, quod tantopere expetiue*
rant antiqui patrcf:fufpirabundi & clamates. Oficde np-
bis domine raifericordiam tuam: & lalutare tuum da no-
bis.Et iterum. VifitanoS in (hlutari tuo,& fimilia. 3 CEf»
tertio verfu. Q^od paradi ante faciem omnium populo-
rum. Hoc falutare fuu paraiTe hic dicitor deus ante (acie
omnium populorum:quoniam non tantum ad ludxorum
(alutem miilus eil Chridus in mundum (ficut olim Mt^-
(es iblum populum Hebrasorb eduxit Aegypto:& lolue
eundem in terra promifsionis induxit)(ed ad totius mun-
dl,omnium nationum A populorum ialuationem, ficut il
li i patredi^ium ed per Eiaiam.Pofui te in lucem gentiu;
vt fis falus mea vfquead extremum terrac.Et prophetam
^>(almo eandem exprimit diuinz vifitattonis gratiam: cu
ait. Viderunt omnes fines terrz lalutare der nodri.
4 C In quarto verfu.Lumen ad reuelationem getium.
iParauir quidem deus hoc lalutare fuuro, tanquam lumen
ad reuelationem fiue illuminationem gentium: quoniam
gentes ante Chridaaductam iodenfis er;it tenebrio con-
" ■ ' ' ' ' ftitucar^
^ Expa'
ftitutae cognitione dioinj (oucibla nentes Uluminat)
priuat». Atcum Chrirtos ip/i$perapoftolos cOannun-
datusradmirabili luce gracic & fidei Uint illuftrat», ficut
praedixerat Efiias. Populus Bgtiom qui ambulabat in te- E/i.
nebris vidit lucem maBnam:habicanubus in regione vni-
br* mortis,lux orta elt cis . Parauit item deus hoc fuum
falotare, vt Ifraeliiicc* plebis gloriam, quoniam ingens
Hebrseonim populo acceftit gloria quod Chriftus fecun-
dum carnem ex eo procefsit . inter eum conueriatus eft:
fbxquediuinitatisveritate doarina & miraculis illi pri-
mum manifeflauit . Annunciat (inquit pfalmus) verbum P/ii
fuum Iacob,iuftitias & iudicia fua Ifracl . N on fecit tali- ^
ter omni nationi,d: iudicia fua no manifeflauit eis.
INADVBNTV DOMIMI, AO CANTI-
I cum beat* virginis, Antiphon*.
SdpUntU qu£ ex ore alttpm prodifH ; attin»
Ugensl fine yfq; ad fine fortiter^ fuauiterii di/'-
pones omnia, veni ad docedu nos via prudetis,
% O adonai o* dux domus ifrael^ qui Moyfi in igne
fUmm£ rubi apparuiftif ei in sina legem de--
difiL Veni ad re^mendum nos in brachio extento,
'5 O radix /eff : qui fias in pgnum populorum : fuper
quem continebunt rega os fuum^quem gentes de-
precabutur.veni ad liberandu nosud noli tardare
4 O clauis Dauid cr fceptrum dam^ Jjrael: qui ape-
ris cr nemo daudity claudis cr nemo aperit , vcw
cr educ vindum de domo carceris : [edentem in
tenebris cr vwhr4 mortis.
f O oriem{plendor lucis £tem£ , cr fol iufiitUiVem
€7" illumina [edente in tenebris cr Vmbra mortis.
O Thoma Didymc per Chrifium quem meruifii ta-
gere:te precib^ oram* altifjonis/uccurrcre nobis
mi[ nris^ne ddnemur cu impiis:in aduetu iudicis.
7 O rex gentium cr dcpderatus earum, lapifjue angu^
laris qui facis vtraque vnum,vcni[^a hominem
quem delimo formafii. •
ee iiii O ema-
CANTICORVM ^ *
O emmcl/ex C7 nofier, cxpcMo gctim S
er fdluitoreanmtUcm ad ftluariJm nos domi* \\
nedmnoflcr. ^ ;■*;
Oi4rgo uirginm^^uomodo fiet iftudf(iuomamHee y ^
primam fimilem uifa es nec baiinr [equentem^ fi*
lU Hiernfalemyquid meadmiranmit dimiumf
ejlmyjleriumhoc quod cernitis.
Antiphona dicitur vox reciproca: daobat choris al*
ternatim canentibus, quali vox voci contrapofita. Et ea
eft claufula (iue fentenciaiacra: qux inchoatur antepfal*
tuum quemlibet, eo qu* finito integrd dicitur. Debet an»
tem ea di£Ho Grxea proferri penultlma Ibnga c6tra, mo-
rem tritum atque vulgatuni:quonii in tertia (yllaba ferir -
bitur apud Grxcot per «(,qu« femper producitur. Porr&
ritum canendi antiphonas in ccclefiaapud Latinos, pri- ^
mum fanftus Ambrofiusepilcopus Medtolanenfis cran£^'
tulit i Grxcis:apud quos hic ritus iam inoleuerat & in v-
fumiranfierat, exinftitutobeatiignatij epifeopi Antio-
cheni & apodolorum difcipuli, qui per vinonem In cxlu
; raptus:audtuit angelicos fpiritus per antiphonamm reci-
procationem fummx trinitati hymnum laudis caneotes.>
£t ad ipforum imitationem conftituit hunc canendi mo« '
dum etiam in ecclefiaflica funfttone obCeruari debere. *
\ Nonnullas autem antiphonarum hic elucidare operxpre
Cium vifum eft : eas prxiertim qux ex facris literis colle- '
6ix conflatx^ue funt, & ex earum pendent intelligentia,
quales funt hxnouem, qux pollremis diebus aductus do-
minici dicuntur ad faerx virginis Marix canticum in of-
ficio vefpertino , infinuantque nobis vehemens antiquo-
rum patrum defiderium de aduentu Chrifliin carne. Li-
cet enim in Abrahxfinu tum placide requiefeerent certi
in perpetux lucts regionem fe demum ituros: longas ta-
men moras dilationis dominici aduentus pertx(i,ardenti-
bus expefiabant votis accelerari mifsione Chrifti in md-
j^o/K.io dum, dicentes quodel apud Eiaiam. Emitteagnu domt-
£/4. £4 ne dominatorem terrxtde petra deferti ad montem filic
£/4.4f Syon.Et illud item. Vtinam dirumperes cxlos & defeen-
. deres. Rurfumft illud apud eudem Rorate cxlideiuper
1
i
I
. I
t
r
'V
• f- **
A
I» ' '
f..'
V
r*-
1 ' EXP O. 475
4: nubes pluant !ufhjtn:aperiatur terra & germinet falua-
. (oretD.DemAm & illud in ptalmo. Domine deus virtutum
conuertenos:& odende faciem tuam & falui erimus, & H-
snilia id genus. Vnde beatus Bernardus horum attentione
iplrito deuottonlt & compun£iionis accenfus: (ermone fe
cude fuper catica ait. Ardore defideri j patru furpirantium
Chridiin carne praelentufrequctiiTime cogitis:c6pugor
dk confundor in roem‘etipfo, & nunc vix contineo bch«
symastita pudet temporis torporis^ue miferabilium tem«
«porum horum.Cuiniqinodruytantu ingerat gaudiugra'
tiae huius exhibitio :quantu fan^s vetenbus accenderat
, denderiumtpromilliofHaec Bernardus.Qubdit ipfe totus
' amorediuino feruens: & ardens vt facuTa ingemifcebat .
iegnitiem animoru fui tempons,no magnifacientiu tantae
^ratuemunusexhibitum:quidigiturnobisagendu!quio-
innino gelidi fumus & (cytnic;y^1acie frigidiores: neq; coe
. ledis in cordibus noftrisperci{^us amoris icintilia.Cer- " ,
td quoniam tepidi fumusttimendu fummopere ne euoma* . .
murdeore domini,(icutip(cin Apocalypii comminatur,
Quid item de nodris dtcendu temporibus : nid quoniam
abundauitiniquitas,mnltorum charitatem nunc refriguif- .
Cei Verum vt huiufmodi i nobis torpor noxius expellatur
exciunda funt alacrius corda nodra his exclamatoriis ad
deum & piis antiphonis:ardentiade(ideria,redulavota,et *'
gemebunda fufpiria ianftorum patrum ex indituto eccle*
uaftico(vtdi£him ed)(igni(icanttbus. His tanquam Habel
lis crebro agitatu commouenda funt nodra praecordia : vt
excuda iegnitie concipiant vel exiguum pi) adeSus incen
dium.Quiniromd non aberrauerit meo ludicio qui totum
gen* humanum intellexerit has ade£h)ofas ad dei filiu pre
cesedunderc,adiduisqitllum efflagitationibus pulfaro:vc
diutldime expertus pod tanta moram tandem veniat M
mundum, & nataram humanam d captiuitate dxmonis , i
carcere peccati,^ tenebris erroru fua vidtatione liberet.
Vnde & vnaquaque ferd idarum amiphonaru circa dnem
cotinet verbu deprecatoriu:inuitas pariter & rogans vt le
fus Chridus falutaris funs Sc redemptor veniat. 8c liberet
humanam propaginem i gratii vinculo feruitutis. Et cer« . .
tdipfi fan£li patres qui expe^fabant redemptione Ifrael : ^ ;
sson tam pio fe quim pro toto humano genere(cui* apnd
deum * "
'CANTICORVM
deum fungebantur legatione^has Uchrynofaf profbndai
preces in aunbus diuinz maiedatis . Quomodo enim pro
ieipiis orare dicentur diuinatn (apienttamtTC veniae &do
eat eos viam prudentix ! qui praeientis vite iam curium ^ •
peregerant:oeque amplius indigebant vt notam faceret
eis deus viam in qua ambularent.Pro toto vtiquehuma*
no genere illam effundunt orationem, & prudentic viam ^
illi mondranexpetunctiicut & hominem (aluari totam^}
hominum focietatem & multitudinem,de limo terne for-
matam, neque enim ibi de hoc aut illo homine particula-
ri loquuntur:ied de tota natura humana , cuius expetunt
liberationem.
f[ANNOTATioMis.In prima antiphona. O lapi-
entia quzezorealtiiTimiprodiili.HaKv^aad^emam '
diriguntur rapientiam,qux dei filius eft: vt ioibit apofto- ^
Corinthios. N os au|pm*przdicamus Chri(lum:det '
virtutem & dei faplentiam.Qmsd autem ipfaez ore altiHt '
miprodierit:teflise(lecclefiallicus(vnde bocrumptuefl) ' .
dicens de ea. Ego exoreahiflimiprodiuitprimogenitaan
te omnem creaturam. Idipfum vero de diuina dicitur ia-
pientia:quoniamipfa ex virtute fubdantia^ue paterna ab >
«terno genita eft.Et os quidealtiffimi nominat ecclefia- ^
ilicus in deoiqui nullis ex partibus componitur, tC gene- -
rationis eius ineffabilis exprimat myfterium permanudi-
£lionem & fimilitudinem verbi fenEbilistquod ore huma- ’
no formaturae profertur, ita ruperintelleftuale,acfpiri- '
tuale verbumtore diulno patris progignitur. Attingere ve '
rd i fine vfque ad finem fortiter,& omnia fuauiterdiipo-
nereteadem Capientia hic praedicatur ex libro lapienticy t
dicente de hac fuperdiuina Capientia. Attingit ergo a fine ■
vique ad 6ncm fortitert&difponit omnia fuauiter. Ec v-
trunque fane horumrmeritb ilh attribuitur. Illud quidem:
quia iCupremis altilTimisque angelicorum ipirituum (ub
iiantiis per intermedia omnia adextremas vfque & infi- '
mas rerum CpeciesCeexpandlttOmnia permeans & pene- '
trans.Hoc verb.quia fapientifGmis iiiz prouidentiz legi-
bus omnia moderatur,regit ac gubernat: vtcuiufque fert '
natura, captus (Stratio. -r
2 f[ In fecunda antiphona. Oadonai db dux domos (fra- ^
•l.Adonai Hebrzura vocabulum: vnum eff ex propriis ■'
dcl
4
4
E xp o:
dei nomlniboi^tn (acris literis ft prcienim pialmis frequc
ti(rimum:lococulus:Latiniinterpre(atiruntdominus,c6. P/al.t» ;
quepaiTim ▼tuncur,qaod de filio dei (jepius difluminoe
nitur,vtin pfitlmo o^uo.Domine dominas noileriquim
admirabile eil nomen tuam in yniueria terra. Et alio inio
co.Dominos fortis &potens:dominus potens tn praelio. P/dl.iy. ■“
Etpaold poft.Dominus virtutum: ipie ell rex gloriae , &
multis aliis in locis.Dux autem domus Ifrael dicitur Chri
ibs apud Micheam prophetam:cum ait. Et tu fiethleem
terra ludatnequaquam minima es in principibus luda,ex
te enim exiet dux qui regat populum meum Ifrael. Et ita
quidem nominatunquoniam totius facrc congregat/onis
ndelium & fide deum quaerentiu dominator e(l &. re(kor.
At quomodo domin* Moyfi in igne flammae rubi aparue*
rit:o(lendit Exod.cap.v Et quomodo in monte Sinailege
illi dederit:enarratidemlib.cap.ip.iS: 20. Dem&mexten*
tum brachium vocat hic author(qui(quis is fuerit: nam id
nihil refert)ingentem fortitudinem ac virtutem : prcm*
ptam ad ferendum auxilium, quoniam & nos cum brachia
extendimus:vires noflras explicamus & accingimus nos
operi vt feramus cuiquam Tuppettas^aut arduum opus mo
liamur.Eifumptus eu modus ille loquendi, ex facra feri-
Gura fiepius vtente confimili genere locutionis , vt apud
ieremiam. Debellabo ego vos in manu extenta :& in
brachio forti.
1 CIn tertia antiphoni.O radix lelTe qui flas i n fignum
populorum.Hocdiftumfumpiumeflex Efaia dicente. In H/trr.u
die illa radix lefle qui fiat in fignum populorum : ipfum £/t.iic
gentes deprecabuntur. Vbi radix lefle dicitur Chriflus
sninus noflertquoniam de radice lefTe egrelTus efl de flir-
pe Dauid filij lefTe fecundum carnem progenitus , ad que
denotandum fubiungiturrelatiuummafcuItnum,quod no
ad nomen antecedens exprefliim , (ed ad rei fignificatt
nomen Chriflus referatur. Stat autem in fignum populo
rum dominus nofler , vtpote tn fignum falutis gentium,
quando fue paflionis tempore exaltatus fuit in cruce, vt
omnia ad fe trahcret.Hinc Simeon dixit de illo. Eccepo*
iirus efl hic in ruinam Sc in refurredionem multorum , &
jnfignum cui contradicetur. Q^od verd fubiungitur,ip<
iiim gentes deprecabuntur, impletum efl pqfl refurred io.
B/4.5»
A/o-5*
A/?.4«
GAKTICORVM
nem fta(cen(ionem domini, quando per ^(loloru prr-
dicationem gentes Chrifti Hdem promptlmme fuicepettic
ipfum<|ue vt verum deum adorarunt.Demi^ra ea parttqi»
la fupradi^it St iam explicatis fenteniiis in hacantipho*
su interie£ia,ruper quem continebunt reges os fijum:es
52.E(a.cap.rumpta ell vbt ait propheu de Chrifto. Iftea*
Ij^get gentes multas:fuper eum cotinebunt reges os fab,
ne fcilicet irreuerenter quippiam de eo loquatur aut efiii.
tiant fed vt minores folent in maiorum pr«ieotia:ob yene
rationem illius coniice(cent,(lbi^ue (ilentium imponent.
4 €E In quarta anttphona.O clauis Dauid & iceptram do
mus lirael.Qupd in fronte huius antiphonat pontum eft,
& prxtermifla iecunda particula deinde fubne^tur : ex
j.cap. Apoca.ed deproraptd.dicente de Chrifto.Hxc didt
fanftuS(S: ver*,oui habet claupm Dauid qui aperit & ne-
mo claudit,claudit St nemo aperit.Qnem locum expones
eximius pater Ricardus de fan£io Vigore, in explanatio-
ne fua fuper Apocalypnn,ait.Hxc dicit (anftus & ver* (aa
dus in bonitate,verus io promilTione:qQieo quod (anft%
nunquam peccat, & quia verus:nunqoam metitor,& quia
habet clauem Dauid:cui vult myfteria (apientue aperit dt
largitur.Qmd enim per clauem Dauid apparens nlij ho-
minis fimilitudo nobis re£lius defignauit:quam graclifti-
rituaIts(apientUr,quc & Dauid & aliis, prophetis myfle-
rium humanx redemptionis luculentur aperuit? Qux fpe-
cialiter & nominatim non inconuenienter dicitur Dauid :
& propter przrogatiuam manire(lationis,& propter pro-
miiTionem fibi fa^aro:Qtii aperit: & claudit, aperit corda
ad intelligenciam hdei,aperit ora ad pnedicationem verbi
aperit intellefhis (cripturarum,aperit naturas rerumtape-
rit fenfum ad cognitionem, aperit afFeftum ad dile^one.
aperit linguam doflorum ad docendum, aperit corda po-
pulorum ad credendum. £t quoniam qux eleftis aperit,
reprobis claudit:re£le dicitur,claudit St nemo aperit.
Q«>d autem ipfo aperiente nemo poteftclauderectefiaa*
tur apoftoli in aflibus Hiis dicentes. Non pofllimus qux vi
dim*& audinimus non loqui.Etpoft pauca delud^is.No
poterant fapientix refiftcre & (pirituitqui loquebatur.Ip*
Ib vero claudente reprobis, exigentibus peccatis iuis,ea
que refta runt,ncmo poteft apcrire,quia nemo poteft cor-
riget
■ *t
IX P o.
477
K-'
%•
rigere que» itlc defpezerit.Hcc ille. Ac verolclanfula (c-
eondo loco hic pofita &iam explicatis fcntcntiis interie-
fta,fcilicctfceptnira domui lfrael;cxHiercmta propheta H/<re.3|
«d denimpta«cum ait.Ecce diei veniunt dicit dominuo, &
(afcitabo Dauid germen iu(lum:& regnabit rex Tapiens
erit,&faaet indicium &iuditiam.£tZachariat deChri- Zaeb.y,
fio.Dicitefilic Sion:eccerex niui venit tibi manfuet*,iu-
flos 9C ialuator.Eflenimfceptruureeiaspoteflatisinngne.
1 fl[lo quinta antiphona.O oriens (plendor lucis ^rem^.
Hic ChriftuSyOriens dicitur:quoniam in fcripturis illo no
mine celebratur, vt apud Zacnariam. Ecce vir oriens no-
nen eius.Et in cantico Zachaaix. Fer viicera milericor-
diae dei noflriiin quibus viHiauit nos, oriens ex alto. Ludi 2.*chA,
vero iecemc,Chnflus fplcdor efl :quia dei patris(quilux
eflctema)rplendoreflcocternus,& ab apoflolo ipl^dor He&.i.
gloric patris appellatur.Denique fol iuflitiae didtur etiS
Chriflus apud propheca,cu ait. Vobis timentibus nomen
neu orietur fol iultitiae.Et in pfal.iii.Ezortu efl 1 tenebris
lume replis cordeimiiericors 8c miierator & iufl* domin*.
4 €E In fexta antiphona.O Thoma Didyme.H^c antipho
naCquamuis vt prccedentes)ad Chriflum non dirigatur, M«/«4.
caeteris tamc ex ritu 9c more ecdeflaflico hic interleritur ;
quoniam beati Thom« apoftoli dies feflus quotannis ce-
lebratur inter eos dies aduentus, quibus iflae antiphonae fo
lent cantari. Idcirco &. ipEus fefto accomodau efl etiam
vna antiphona:eiuIde cum praecedentibus Tchematis atq;
formae. In qua Didym* dicitur Thomas:quonia eo cogno
ninein euangelio exprimitur apud loannem/:hait.DixU
ergo Thomas qui dicitur Didymus:adcondifdpulos. Di-
dymus autem, Launc^ geminus didtur: eo qudd Didymon
Oraecl geminum dicunt,eum Icilicet qui vnus efl ex gemel
lo foetu & gemellorum alter,vt lacob,Didymusfuit:nmi-
liter & Elau.Vnde gentiles (tgnum geminorum «Didymof
Graecd appellant,quhd Caflor & Pollux quibus id (ignum
eorum fententia aimbitur,gemellt fuerint.Itaque Sc fan-
Aus Thomas Didymus cognominatus efl:qu^ gemellae
prolis fuerit alter . Ccteriim quomodo idem Chriflum
cangere meruerit pofl eiusrefurredionem,in teflimonin
‘veritatis & corroborandam hde noflradefada Chriflire
furreftionetbeat* Ioa.cap,ao.(bi euigelij diluddd narrat-
i[In
L\
x.Ti«4*»
£(a.43*
CANTICORVM
7 Qirnreptitna antlphona. O rex gentiom ft de(idenJ
vjs eahim.Rex gentium appellatur dominas nofter lelbt
Chriftus apud Hieremiam, cum ait. Qms non timebit te.'
O rex gentiomiDefideratus autem gentium nuncupatut
apud Aggeum, dicentem. Adhuc vnum modicum , & eae
ego moucbo czlum & terram^mare & aridam , & veniet
defideratus cun£lis gentibus.Infuper lapit angularis vo^
caturapud £faiam,cum inquit.£cceego mittam infundi
mentis Sion lapidem, bpidem probatum, angularem,pre«
ciofum, in fundamento hindatum. Derotlm vtraquetacic
vnum Chriftus, quia populum gentilem & ludteum prius
dtuerfo feparatum ritu in vnam fandam coadunauit ecde
fiam, aut humanam nataram & angelicam prius diuilasab
snuicem,per gratiam reconciliationis placida pace deuin«
xit&invnum glutino amoris adrinxit.Vndeapoftolusad
Ephefiot de Chrifto icribenSjait.lpfe ell ^ax nofhra , qui
fecit vtraque vnum.
S CfInoaauaantJphona.OEmanueI,rex dk legifer no«
fler.Chridut.Emanuel dicitur apud Ebiam.Ect^inquUy
virgo concipiet & pariet fUium,& vocabitur nomen eius
Emanuel.Qupd quidem nomen Matthaeus interpretatur
in euangeli j fui princiuio,nobifcum deus,quoniam per fir
fceptam carnem nobilcum eft Chriftus communione na-
tune,& deus diuinae fiibftantiae maieftate.Quare in hoc fa
cratiftimo nomine Emanoel,vtriufque nature, diuinae in-
quam & humane veritas in Chriftoiniinuaturac claudi-
tur. Rex autem & legifernofter dicitur Chriftus apud B-
iaiam,cum ait.Dominus enim iudex nofter, domillus legi*
fer nofter, dominus rex nofter,ipie ialuabit nos. Legi&
quidem vocatur, quoniam triplicis legis, natura1is,Mo(^-
ce dk euangelice inftitutor eft ac lator,(ed potilTimu euan
gelice,quam facro oredeprompnt.Expedkatio vero gen-
tium appellatur Chriftus in prophetia ipHus lacob patrt-
arche,que eft. N on auferetur fceptrum de luda necdux
de femore eius,done6 veniat qui mittendus eft, dk ipfe erit
expedkatio gentium.Denique qu&d earum iit Etluator, ex
feripturis Itidem liquet vt ex Paulo feribente ad Thnou>
theum. Speramus in deum viuum,qui eft faluator omniu
horoinum,quare dk gentiam.£t cx £(^ dicente. N on eft
abfque mefaloator.-
'I
5
4
EXPO. '^79
y f[Innonaantlphona. O virgo virginDm.qunmodo
£et t(hicl*Hxcanciphona non eflroorepccedentium de«
precatio fimftorum patrum ad dei fiUuro,fed commenda*
toria racroiandae virginis Marix,in qua completum eft
iioc admirandum doroinicaeincarnationii myilerium. Et
compledtcur ipfa diuinum qucdam dial^urti:ia quo pri-
ffiam animz fideles & miro deuotionis affe^iu in deum in*
tente, interrogant ipiam facrofan^am virginem cum aJ*
mtrafione, quomodo in ea fupra nature lege ac iura.per*
fedum e(l inefiabile illud facramencum, quo verbum ca«
to cft & habitauit in nobis. O virgoQ inqaiuni)virgl >
ndjVirgocandtdiflima, nulla labefa£Uforde,virgo^£ia ^
corporeft fpiritu, virgo virginu.omniu gloria, dcc*& fple ^
dor, virgo ita carteras antecellens virgines , vt fbl minora ; «V ^
(ydera,vt lilium ceteros flores, vt aurum metalla reliqua,
quomodo fiei i(lud,qudd virgo (is & mater quod virgo &
puerpera! Stupet boc nacura,non capit hoc ratio,ignorat
illud nuoiana intelligentia.Qimmo^o etii fiet i(hio,qubd
creatura,deum paries creatorem , quod fa^ra tuum fa*
ftorem,qubd plarma tuum conditorem jDenique quomo*
do flet i(iud,qubd facratilTimi vteri tui angulHiscotineas
eum,quero celi & terra capere non pofliintfqubd compro
hendat in comprehenfibilem, qudd capias immenfiira &
nullis coercitum raetisiquoniam nec primam (imilem vi*
ia es, nec habere (equentem. Nulla vnqui inuenta efl md
Iier,nec futuris feculis inuenietur vlla preter te , que vU
ri nefeia filium concipiat,que virgo permanens fdat pro^
Iem,que (ine dolore enixa (it infantem deum 8c homine.
Caneru hic verfus,nec prima (iroile vi(a es nec habere fe*
quente huic loco in(ertus,ex Sedulio authore grauiflimo
& (^quod pluris faciendum efl ) viro ChriiHano ,fumptux
efl.qui in primo libro diuinorum mirabilium virgineum
deteri bens partum quo mundi aedidit faluatorem,noc pa-
negyrico laudatorio^ue carmine eam pientiflimefalutaca
SalueianAa parent, enixa puerpera regem.
Qui celum terrarotji regit Mr (ecula, cuius
Numen,&etemo compleaens omnia gyro
I mperiam,(ine fine manet que ventre beato
Gaudia matris habent cum virginitatis honore,
. .. Kee
' ^
i
i \
-k
S
; -v
■vV
*v
■V
.5^
4*0 cantico RVM
Nec primam limilem vila es nec habere (eqaentett.
. Sola.line exemplo placuifli foemina Chrifto. ' ^
£x quibus quidem carminibus:duo prima propter eotni
dignitatem & grauitatero accommodata funtex infiitoto
ecclcfiadico ad principium milTx,qu;in commemoratio»
nem (acrofandlac virginis celebrari foIet.Qointum Itideio
carmen :pro verfu illius principi) milHe plan’unque ceteris
fbletannefii. Porro in rebquahui* nona anttphon^par-
ticula :beata virgo Maria reipodere inducitur interroga»
tloni fidelium animarum iam propofita in fua rel^fio
ne nihil fibiC vt humilium fpiritui mos eft) afcribit: kd o-
mnia deo tribuit;& in eum (blum refert vntuerfii. Fihc :
Hierufalem(inquic)&animz fideles, vifionem pacis aman
tes,contemplationi dedita, & ad deum qui vera paxefta-
nimo rufpirantes.quid me admiramini, quafi mea virtutef
fa£lum fit hoc opusi quid me obftupelcitis : quafi aothoc
fuenm&e£Be£irix tanti miraculilquid me fufpenfie intoe
mini:quafi contulerim quippiam ad hoc inauditum omni-
bus ieculis & nouuro myfleriumiOefinitequaromeipfimik
admirari, & diuinam potius magnificate virtute, qua tan-
tum confecit opus.N olite mei admiratione duci :fed fii*
perczlefiem praedicate potentiam , qua hdc ineffibile in
meexpleuitracramentum. Vos tantum moueant harum
ssivacula rerum :qudd d deo(qui facit mirabilia magna
foIus)pera£Fa funt & conTummata. Nam diuinum eft mp-
flerium hoc quod cemitistnon humanum. Id plane ange-
lo nunciante coeptum efitfpiritufanffo in me rupenieni-
ente efie£Fum,& virtute altifiimi mihi obumbrante com-
pletum.Ipfi igitur foli qui fua dignatione tantum in me
fupercalefie operatus eft myfierium ; qui fiia benignitate
hoc quod cernitis miraculum tn me peregit , qui denique
folauia gratia hoc roeriioidmirandum i n me perfecit la-
cramentum:tota laus tribuatur, benedidio ft gratiaroas
a^o infecula feculorum. Ameit.
f[p OST NATIVITATEM OOMINZ^
I . de beata virgineiantiphona.
O^dmTahile commercium, creator generis b»-
numi mmatum corpus fumens de uirgi*
ne:tut[ci dignus ef/j procedens bomo
fiXPO- 4*1
fine felmneilarptus efi nolis fuam deittitefri,'
i Quando natus es ineffaliliter de uirgineitunc impleo
Ut funt fcriptur£jicut pluuia in uellus defcendi^
IH:ut feduum faceres genus humanum , te lauda-
mus deus nofler,
3 ^ uhum quem uiderat Moyfes incomhuflumieonfer-
Uatam agnouimus tuum lauduhtlem uirginitatem
dei genitrix Jntercede pro nolis.
4 Germinauit radix leffe: or ta e(l (lella ex lacol, uir
go pcperit faluatorem:te laudamus deus nofier.
5 Ecee maria genuit nolis faluutorem , quem /oannes
uidenSyexclamaidtdicens^ecce agnus dei yccce qui
tollit peccata mundi.
€ Miralde myflerium declaratur hodiejnnouantur na
turx:deus homofa^us eft:id quod fuit permanfit^
cr quod non erat affumpflt , non commixtionem
paffus neque diuifionem.
7 Magnum hxreditatis myfleriumjtemplum deiftUlus
efi uterus nefeiens uirum.no efi pollutus ex ea cor
‘ ' nem affumenSyOmnes gentes uenient dicentes ^o-
' riatibidomins,
€[ Giptem ant jphonx ex conftltatlone ecclefiaftica d -
tari folct in honore facratifTunc virginis Maric inter fe«
ftum natiuitatis domini & purificationis eiufdem virginis
qudddtgneadmodu,prxciardft luculenter explicat my>
(ieriu dominicae incarnationis,veteris quide teftaroentifi
guris praeii gnatum :fed iam illis completis abiblutum db
snundo efmbitum,queadreodum annotationes pro more
fingulis applicandc^ampU* i2 enodabunt. N eque quifpii
de his antiphonis prxcedentibus ite & fequentibus aut re«
iponforiisaliisveadvrum eccleiiafiicu accomodatis fen«
tentiis facris unpendio folicttus fittquifna author ea c5po
ruerit,aut quo tempore illa Itnt inftituta.NS idipfiim de-
terminare,admodu difficile foreccu de ceno eorum au-
4U CANTICORVM
ad renitquoniaai ignorato aaihore non minus eorum fen
tentia dinofcitur elte przclara,digna & cum magna reli-
gione ample£icda:quam fi certus nofceretur author. IdeA
in his omnibus tenendum cenieo id Senecz Tcrbum.Non
d quo dicatur, fed quid dicatur attende,
s Ca MNOTATioNB s. In prima antiphona.O admi-
rabile commcrcium.Duorum inter (c diucrforum in vna ,
coniun£lio:commercium dici folet. Natura autem diuina
& humana,longo abinuicem & improportionali didat in-
teruallo:aitatnen vnite funt in vna Chridi perfona.Ed igi
tur confortium illud ver^admirabiletquofuroroum con#
iungitur imo,diiiinuro humano:cternum temporali, im-
menfum linito, incomprehendbile circunlcripto, impalti-
bile pa0*ibili,immortale mortali. Ccterilm re^d fubiugi-'
tur humani generis creator animaturo corpus fumpniTe
de virginetanimatum inquam anima rationali, ne quis cd
hcreticis infaniens & delirans,putet eum aut phantadicu
fumpniTe corpus aut de cclo & non ex virginis fubdanua
aut corpus tantum fine anima, aut animam lenfitiuam non
autem rationalem accepide.C^ia enim perfeihisproceT-
itt homo: ex anima rationali & humana carne erat vere
Tubfidcns. Procedit autem (ine femineiquia fine viri con-
fortio& operatoria rpiritusfan£li virtute homo fa^ed*
Dem^m fuam nobis largitus ed deitatem, vt qui de noftro
genere fumplit humanitatem,de fuo nobis impartiret dei-
tatem fuzt^ue diuinltatis participationem.
2 «E In fecunda antiphona. Quando natus es ineffabili- I
ter.In principio huius antiphonz, verbum fubdantiuu (e-
cundz perlbnar esjegendd ed:& non in tertia perlbna,ed
quoniam in tota ida antiphona,fermo ad Chriddden dt
hominem dirjgitur:(icut in tertia antiphona ad facrol^ |
dia virgine, & ergo per fecunde perfonc verba aut prono
mina: lermonit contextus formari deber.Neq} ociole aut
iuperuacud hic didum quis putet Chriduineffabiliter na
tum ede de virgine.Siquide ineloquibile & diumanis ver
bisinexplicabiie edmyderium dominicar natiuiiatisiecaa
dum carne:quo virgo fadla ed mater:& deus hoino,v( no
cantum de atterna fili j dei n atiuitate i patre fecudo deita- |
thofe nequaquam condet,aut tempore inftStutlonufpIo^
ruffl. Neaue id etiam nofcere multum conducit autcoferc
“l EXPO: 4*5
i^tn.fed & fcmporali cias orta i matre fecundum foma-
•>^'iiJtatem:venim fit illud prophci* verbum :gencration^
* eius quis enarrabitfQoando autem exhibita eft mundo hu
iufmodi admirabilis natiuitasuunc impletae funt feripturg .
prophetarum qu« multo antd tempore prenunciauerant
iduentum Chrltti in caml,& naUoitaiisiftius noultatem,
vl Eraisc,Hieremi«,Ezechielis,Danielis, Miche» , Ag|?i
& c«terorum.At vero 6cut pluuia in vellos defcSdit Chri
ftus:cum fubiit vterum vir&inis matns,qaonia placido lU
Japfu vt celeftis imber io illius gremium intemeratum fi-
ne corruptione venit, quemadmodum in illius typo &n»
rura.vellus Gedeonis cxpliCatum in area(ipfo petfte hoc
Senum a domino)irfigatum eft largo rore : tota reliqua
terra manente arida. Proinde In nouo illo virginali con-
ceptu impletum eftrquod predixerat
flo.Defcendetficutpluuiainvellusidtficut ftiUicldiaflll- py-^^
lantia fuper terram. Ex quo quidem loco pfalmi:h«c claa
fula prnfcntis antiphonK fumpta eft.DemCim delcendit de
cjelo dei filius in munduro.vtfaluum faceret Mnushuma
«loiBiquoniam vt feribit apoftolus ad Timotthtum.Chn.
ftus lefus venit in hunc mbdum,peccatorcs faluos «cere.
Et vocatum eft nomen eius lefus,vt inquit angelus ad ^ l/Utt.u
fcphrquiafaloum fafturus erat populum i peccatis eorIB.
t C In tertia antiphona.Ruburo quem viderat Moyles
incombufluro. Ricardus de fanfto Vidorc in principio
«xpofitionis fu* fuper Apocalypfimihac vifionem Moyfi
oftgfam de robo incobufto.myfticdad facroCinaa vlreinS
Mariam applicat, his verbis. Vifio (inquit ) uu« Moyfi m
niboextrinfecusvifibiliterapparuitrtypica fignlicatioM •
plena fuit.Quid nanque accipimus per flammam :nih Ipi-
ritus fanai gratiam * Quid ner rubumiarborem paruu-
lam,afperam,viridem & floridam : nifi beatam virgmeni
Mariamfper fui contemptum humilem , per virtuti^ ex-
ercitium afperam contra mollitiem , viridem per fidem,
floridampercaftitatem.Domino itaque apparente in ru-
bo, flamma rubum non l«fit, A filio dei carnem in
•vireine fumente , obumbrante fpiritus fanai gratia;
pudor virginalis illxfus pcrmanfit. H«c igitur vifio;
cteleftis facramentl virtute redundat. Vnde & Moyfe*
ile hac eademvi ione dixit. Vadam A videbo vifionem
hh ii h*BW
4*4 CANTICO RVM
hanc magnam.Reuera etenim yi(io magna (bitttjocft
praEfens tunc miraculu exhibuit,& incarnationi verbi ac
virginis matris integritate perpetuaro prcfignauit^htec il-
le.Ccteriimprorententia praefentis antiphonar perfedd
capienda, fubaudicdu eft verbu fubHaciau eife :quod illos
:quod illos
duos accufatiuos vnu explicante BgurS & alteru re figu«~
ratam, conne£lat adinuici,yt hic habeatur fenius.O dei ce
•_ I - -- ?i fca /* t j\t»
nitriz,agnouimus rubum quem viderat Moyies incobuiro
eSc tuam laudabilem virginitatem conferoaia.Efle inqoa,
nonfecnndumrem &rob(lannam:fed fecundum fignifica .
tionem & repracfentationemypropier figurzad figuratum .
. i.Car.io» habitudinem ac affinitatem, quomodo & Paulus dictr de
•l
petra ouae fcaturiuit populo Ifrael aquam in deferto qodd
eratCnrif
iffus:quia Chriffum przfignabat.
€[In quarta antiphona.Gerroinaultradix leffe. Prxdt-
xerafquidem Efaias.Egredietur virga de radice leffe , ft
ie(c<
flos de radice eius afcedet:& requieicet fuper eu fpirit*do
mini.Qnib*verbis deff gnauit facra virgine Maria nomine
virgf ibi expreffam:de ffirpe leffe oritura;& domina no-
Arii lefum Chriffu per flore ibi fignatu,defacrofanfta vir
gine* nafciturii.Id ergo vaticiniu:in natioitate dominico*
pictu eff,na tu radix leffe, virgo fcilicet gloriofa oriunda
de leffe per Dauid germinauit,fuoq; germe protulit fcilU
cet Chriffu flore toti roudo falutare:cuius fuauifTimo odo-
re ad vitSreuocatifunt omnes. Infuper Balaidiuino affla
tus fbiritu vaticinatus fuerattvr habet liber Nume. Orie-
ffella ex Iacob,&confurget virga de Ifrael :Sk percuti
tur
et duces Moab.Vbi per ffella intelligitur Chriffustqui de
feipfo dicit in Apoca.Ego fum genus A fadix Dauidiffel-
la fplendida Amatutina:Stellaautemilla:ex lacob orita
ranunciabaturtquonia Chriffus fecundo carne ex lacob ■
erat defcenfurus. Quod ergo tanto ante tepore fuerat pr«
nunciatn:innatiuitatedominicopletumeA,na tunc ftella
illa totum fuo fplendore mundu illuminans: ex lacob Ce»
cundu carnis origine prodiit:A virgo mundi faluatorem
atdidit. j €[In quinta antiphona.Qoemloannes videns:''
exclamauit dieens. Ecce agnus dei. Id ex primo cap.euan-
slif ‘ -
gellj loannis fumptum eff vbiait euangeliffa, Vidit loan-
-nes lefum venientem ad fe:A ait.Ecccagn*dei reccequt
mundi. £c agnu dei iooeUc itera Chriffum
/
EXPO.
. nominat prccur for domini, propter (tngularem eius inno
- vemiam & puriucc:qui peccatum non fecit, necinuentus
c(l dolus in ore eius.lnUiper& propter immolatione eius
in cruce:in qua (eipfum tradidit oblationem & hoilu deo
in odorefuauitatis.In veteri nanquelege:agnus iine ma>
cula in typum huius veri agni & nguram immolari iuiTus
eif.Hicautc verus agnus peccata mundi tollit: quonildo
ininus poiiiit in eo iniquitates omnium no{lruro,ac pecca- ExtJ.i»
ta noftra in corpore iuo pertulit iuper lignum:& huore e-
his lanati fumus, Non enim corruptibilibus auro vel ar-
gento redempti fumus de vana noOra conuerlatiqne : fed
preciofo languine quafi agni immaculati Chrilli A incon Prtri,
taminati,vt ait beatus Petrus. 6 fllnfexuantiphona.
Innouantur natur^ . N on quidem per vnius in alteram, mu
talionem tranlitum &tradu£lionc. Neque enim inmirabi
li mytlerio incarnationis dominiiautdeitas in carnS mota
ta e(l,aut caro in deitatem, fed per nouam vnionemvtii*
ulque naturarum in vnam perfonam.Nunqua enim prius,
naturae illae omnino inter fe diuetiie:fuerant inter fe vnitf,
A nunc pnmum in fufeepta difpenfatione camis :mirabi-
liter ad inuicem vniuntur.ldcirco innouari dicuntunquia
nouo fe habent modo,& noua ratione fubGllunt.Pr^terea
id quod fuitfpermanlit ChriiluSjnam ante incarnationems
deus fuit & dei filius,& per fufeeptam humanitatem: Idip-
fum non deperdidit. Et quod non erat:a(Tumpltt. Nempe
ante incamationemtnon erat homo,peraduenmm autem *
eius in mundum :a(Tump(it humanitatem , perinde atque
aliquis induent primum purpuram:idquoo fuieperman- ' '
nttVthomo,&qui non fueratante purpuratas : alTuropiic
nouam purpuram. Demilm Chrilnis in hac alTumptione
Iiumaniia(is:noa eilpalTus commixtionem naturarum.
N am ambx poft vnionem manlerunt in eo diferet se atque /
inconfufae- N eque diuifionem etiam palTus eA perfonc,na ^
deus & homo vnuseA Chri(hiS’.non alius deus & alius ho ''
ino,fed omnino idem:deus A det filius: ac homo A filius
hominis. 7 ffln feptimaantiphona.Magnumhscredita> . .
tis royAerium.Id lingulare facramentum incarnationis do
mini :didtur royfierium hzreditatis,tum quod perituro:
ChriAus vt homo confecutus eA hereditatem gentium A
totius humani gencris,quemadmodam in pGdmo dicit ad Pf<d,u
hh iij eum
CANxrcORVM
eum palcr.Poftula i mc & dabo tibi gentes hcrediuten
tuam:&poflrcflionem tuam terminos terrae. De quaedam
h*reditate:orat propheta in pfalmo. Saluum fiic populum
tuum domine:& benedic herediati tux.Tum edam quod
per ipfum det St hominis commercium,nos aOecuti fumus
hatreditatem regni caeleftisrfafti^uc furau$(vt ait Paulus^
hmredes quidem dei, cohxredes autem Chrifli. Er fubau-
dienda eft in principio huius antiphonae particula o, vt in
terie£bio eft admirationem exprimens & cura nominati»
uo accuiatiuoque re£tdponitur:quam interdum authores
fupprlmunt.aut fi quis malitrintelHgat ibi ad fententi* co
pletionem verbum fubftantiuum eft. Porrb relatiuum ia
tertia huius antiphon* claufula pofitum ; non ad vteroia
refertur, cum id prohibeat diuerfttas generis, fed ad virei-
nem:cuius vterus nefeiens virum, faftus eft templum do-
niim & locus habitationis gloriat cius. Qudd autem poUu
tus non fit Chriibs ex ea virginecarnem airuraens:ratio*.
ni apprime confentancum eft, quia ip& omnino impollu-
U eft atque illabefa£la:neque vilius pafta mali contagiu.
Quomodo igitur ex immaculata came alTumens carnem:
contraxerit maculam! Adde quod fiimroa deitatis puritas
aha quidem minus pura purgare poteft & purificare; fed
labem ab alus non poteft fufeipere. Si enim fol iftefenfibi
Iis non poIluitur,fceculenta huius mundi * crafla corpo-
**/v*?i *“*”®"* perfundendotquomodo lux illa deitatis in«
uifibihs attingens vbique propter fuam munditiam, maca
lam[ubibit:fi inferioribus pro fua dignatione corporibus
ineffabiliter yniaturf Sanftificauit ergo carnem quam af-
lumpfit,(^£lificauit&vberius virginem iacram ex qua
carnem aftumpfit dei filius Tua; deitatis prxfentia :non for
dem exinde aliquam aut pollutionem fuftinuit, CxterAm
quoniam per apparitionem Chrifti in carne & deinde ex-
hibitam eius paiTionem ac apoftolorum prxdicationem.
multitudo gentium Indufta eft in ouilc domini: rocritti
hjbiungitpoftrema huius antiphon* claufula , quod om-
venient ad
Chrii^m in fpiritu St veritate adorandum:& gratias aec-
tesdefofcepto lumine fidei dicent ei.GIoria ubi domine.
QUI natus es de virgine. Amen,
4J7
E X P O.
.1
C** OCTAVI* BPiPHAMIAi:
I antiphonx.
VEtcrm hominem rcuocans faluator^ucmt ad hd
ptifmum:ut naturam qu£ corrupta efl
per aquam recuperaret ^incorruptibili uc
flcycircummidans nos.
% Te qui in fpiritu C7 igne purificas humana contagia:
deum cr redemptorem omnes glorificamus.
^ Baptifla contremuit^ cr non audet tangere fantlunt
dei uerticem:fed clamat cum tremore , fandifiea
nief<duator.
a Caput draconis faluator contriuit in Iordanis flunti
ne:crub eius poteflute omnes eripuit.
5 Magnum myflerium declaratur hodie :quia creatof
omnium in Iordane expurgat nofhra facinora.
6 Preteurfor loannes exidtat cum Iordane ybaptifato
dominoifada efl orbis terrarum exultatio , faila
efl peccatorum noflrorum remiffio fanHificans
aquas ipfi omnes clamemus miferere nobis.
•j Fontes aquarum fanBificati funt^ Chriflo appt^en^
in gloriaiorbis terrarum haurite aquas defonU^
bus faluatoris/antUficauitenim omnem creatu^
ram Chriftus deus nofier.
8 Baptifat mites regem, feruus dominum fuum , loaiu
nes faluatoremy aqua Iordanis flupuit columba
proteflatur, paterna uox audita ejl, bic efl filius
pteus.
In tempore pafchali ad afperfioncm aqu£ le*
nedi(f£:antiphon<e.
9 Vtdi aquam egredientem de templo x latere drxtero
halelu ia,cr omnes ad quos pauenit aqua iflafaU
ui fadi funtitr dicent halelu ia halelu ia.
hh iUi Zrtttt
/
C0/.4
Gau.6
l.Prtr» ^
4S« CANTICO R VM
CrnterHas antiphonas ofto prim* cantari folentui Q*
dauis epiphanias dominisquonia tunc de baptifmo d do-
mino fufeeptoin Iordane, fit celebritas &c6meaioratio
in pfiFicio ecclefiatico.de cuius myfienis^dignitate & gra-
tia,ille faciunt mentionetn:expIicantque cauias fiicepuH
Chrifio lauacri baptifinalis,fimul & beneficia humano ge
neri per hac ablutione collata depromit, vt annotationes
ipf* per ordine amplius apperient . Nona rerb & po-
itrema antiphona coci nitur intensiore pafcali ad aiper-
fioneiD aquat benediifijc. qua: tamen cacteris hic cft fubie-
«aacannexa,qu6dc6fimilecum cis pertrahet materuT:
& de exundatione fontis baptifinalis &raiuificaeius vir-
tute etiam faciat mentionem. vt eius explicatio docebit.
I €Ea N oTATiONBs In prima antiphona. veterem
homine renouans . Vetus homo hic dicitur vita vetus in
peccatis, (ecundu Adam & cocupilcentias carnis. Er op-
pofito.nouus homo cft noua vita in iuftitia,fecundu CW
fti fimilitudinem & legg fpiritus . Vtruque horu ex apo-
ftolo ftatim euaditplanum , fieferibente ad Ephcfios.de-
ponite vos^und^um priftinam conueriationem veterem
hominc,qui corrupitur lecundum defideriaerroris.Reno
uamini autem fpiritu mentis veftrat,& induite nouura ho-
minem,qui fecundum deuro creatus eft in iuftitia & Cinri-
tate ventatis. Et in epiftola ad Coloftenlessidem innuit di
cens . Nolite mentiri] inuicem, expoliantes vos veterem
hominem cumadbbus fuis:& induentes nouum, eum qui
renouatur in agnitione dei (ecundum imaginem eius qui
creault eum.Cnrift* autem virtute fui baptifini ab huma-
no genere vetuftatem abftulit peccati, & vit* noultacem
illi ^ntulit, idcirco veterem hominem renoua^e dicitur
per baptilmum . Castenim quemadmodum tempore vni-
uerfalis cataclyfmi fub Noe cum omnis caro corruperat
viamfuamsaqua diluuijexpiauit hominum peccau.ter-
ramque corruptam purgauit , & ergo typus fuit & figura
bapttfmi aChtifto infticuendi ,vt dicit beatus Petrus in
prima fua epiftola In dicbus(inquii)Noecum fabricare-
tur arcatin qua pauciyid eft odio animz fiiluaefag^alunc
per aquam. 0£od & vos nunc firoilis formae fiiluos facit
baptifma . Iu piant' humanam naturam peccato corru-
ptam , in fiilccptionc baptifini Chriftus expurgandam
docuit
EXPO. 4«?
< docaU:& talem illi efiPicaciam tradidit. Demilimperbap*
Cifmum contulit etiam nobis Chriftut veftem candidifsi*
mxm innoceiitix Sc puritatis quf G fyncera (hidiofe ferua '
tur:incorruptibilise(l,& ad vicx incorruptibilitatem nos
perducit. Ideo tertio Ipco hoc beneficium nobis per Chri
ili baptifstmum indultum commemoraturtqudd vefle in«
corruptibili nos circundederit E(l autem(^ne etiam mini>
ma prxtermittantur')circumami6lans,partidpium verbi
£requentatiui: quod a fupino amifhim huius verbi quar»
ncc6iugationisamicireformatur,& fignificat drcundas,
(tue circunuefliens aut circum induens.
3 CE In fecunda antiphona-Te qui in fpiritu&Igne pu-
rificas.Chriilus in fpiritu Sc igne dicitur hominum pecca
ca purgare:quoniam (iio baptifmo fpiritum (an£hira lar-
gitur & amorem diuinom,qui omnia abflergit peccata A:
noxias exurit concupifceniias : vt immifTus ignis '
& vnicas agrorum, (d (ane ex euangelio compertum na
betor: vbi loanes baptifb Chriflum (ibi longe prjEferes5
ait.Ego quidem baptifo vos in aqua:in poenitetiam.Q^
autem poft me venturus e(l: fortior me e(l,coius no fuin
dignus calciamenta ponare.Ipfe vos bapit(libit in fpiritu
ianflo & igni.quia fcilicet(vt ait glofa) fanftiGcat ipec-
catis: accendit amore dei.
) CE In tertia antiphona. Bapciftacontremuit.Tremor
iftefuitob reuerentiam & confidcrationem fublimitatis
domini : refilitio in fuam paruitatem, & fui in confpeflu
ChriGi humiliatio , cum admiratione tantae fubniifstonis
qua dominus ad (eruum & rex ad militem venire digna-
retur, vt ab eo baptifroum fufciperec. N empe vt fcribiC
ManhtruSyrecuCiuit loannes, ex humilitate Chrifti bapd
fandi officium idicens. Ego i te debeo bapci(ari:& tu ve-
nis ad met Q^od etiam in fine huius antiphonx innuitur
his verbis loannis ad Chriftum, fanflifica me faluator.
Fuerat quide ipfe (an^lificatus In rtero materno, fed am-
pliorem abeoquiianflus e(l fanflorura petiuitiibifan*
£bificationem concedi:quS nomine baptifationisiniinua-
oit euangeliffa.Nam fanftificacio omnis, bapcifatioelUn
fpiritu fanfto.Cxtcrikmifte tremor: neq;pcenx annexus
eff neque peccato, (ed venerationis plenus & admiratio-
nis, maximilque commendandus quia ex humilitate (pi-
ritut
i
' '490 CANTICORVM
IfpJ, t ritus procedit . V nde iubemur in pialmo (emlre domino
in tlmore:& exulure ei cum tremore. Et Eiaias ad bonos
tfdU 46 & re&os corde rerba facies, ait. Audite verbum dominL
qui tremitis ad verbum eius.tremitis( inquit gloia) reoe-
reates & venerantes. Quinimmo in angelicis ipiritibus
e(l huiufmodi tremor ^lorror reuerentic plenus ; quo
26 procunbunt in factes fuas ante thronum diuinae maieftacis
quemadmodum ait lob . Columnae cclt contremiicunttdc
pauentad confpeffum eius. Eccleiia itidem catholica ca-
nit,qudd diuinam maieftatem laudant angeluadorant do«
minationes,tremuntpote(lates. 4 f[Inquaruantipho«
na . Caput draconis faluator . Id fumptum eft ex pddmo
Teptuageiimo tertio: vbi propheta dicit ad dominum . Tu
contribulafti capita draconum in aquisitu confregtdi ca«
pica draconis.Contriuit autem dominus capita draconum
inaquistquia fuperbias daemonioru vndis baptiCni c6tu>
&c6preisit.Vc enim caput princlpiueft corporis: ita
initium omnis peccati fuperbia . Et quod fecundo loco
draconis numero lingulari fubiungit p(almut:eo nomine
principem daemoniorum lingulariierlignat.Mempe licaC
in tranlitu maris rubri ( qui figura e(t& repneientatio
x*C«rm.lo baptifmi:vt innuit beatus Paulus dicens in prima epilla-
la ad Corinthios. Patres nolbri omnes fnb nube fueruut:
& omnes mare tranfieruntft omnes in Moyle baptifatl
iuntin nube & m ari )Pharao rexAEgyptius cum omni
Cio equitatu demerfiis efi, & populus domini euafit incol
lumis,ita in baptilino tota conors daemonica pelTundatur
atque conteritur, & homo lalutaribus ablutus vndis Chri
flo renafeitur. 6 fflnfexu antiphona . Exultat cuna
Iordane. Scripturafxpenumero quod rei animat^ efl:ac«
cribuit per profopopeiam, perfonariimque fifUonem re«
bos inanimatis, vt in plalmo. Montes exultauerunt vtari-
P/4/.3C etes:& colles ficut agniouium.Etalioinloco.Tunce-
T/iU, xultabunt omnia ligna fyluaru k facie domini. Ita & hic
exukalTe dicitur Iordanis baptifato domino; quoniam
magna illi accelsit dignitas & praedantia ex eo, quod co-
taftu mudifsimx carnis domini fitntificatz funt eius aqux
&in illis omnia fluenta aquarum ad baptifmum con(e«
crata . Accelsit dc lingularis ilji praerrogatiua : qudd ex ^
•mnibus mundi fluminibus iUe yaus eledus elt i do« j
nino, ^
E X P O. 49t
mino fluahis in quo baptifari dignaretur, & quem Tui cor
poris facratirsimi attadiu vellet con(ecrare, quemadmo*
dum etiam veteris legis tempore,muIta in eo diuinae vir*
tutis Indgnia mondrata funt. Nam populo Ifrael ingref-
furo terram promifsionis (iccum prxbuit iter coiitra61is
(uis fluxibus, vt prius mare rubrum, illi cgreiTo de Aegy-
pto prcditerat.Ide quoq; ad contadu palli) Heliaeifemsl
& iterum tam Helix qurim HeUfxo aridum exhibuit al-
ueum proicmita.Ferru itidedelapfum in eius amnc,HeIi Exod.i^
(ieo imminente lignum aquz:adfuperiora remiiit,vt na- x
tans coniungcretur manubrio. Denique Naamaniepro- 4.R«2;.6
fum iepiies aquis filis ablutum:reddidir mudaium lepra, 4<R.c£.^
&imegrzranita(i reilitutum , quod virtutis baptifmalis
(^qua omnis animx tollitur macula*) prxftgniHcatio quz-
dam erat &(ignum.Porrd cum eadem fubiungitantipho
na, quod Fa£^a e(l orbis terrarum exultatio: nomine orbis
terrarum,totum genus humanum intelligatur, quoniam
inter creaturas illud folum , baptifmi gratiam potefl per *
cipere: Bt enim per metonymiam fcriptura frequcter no-
men loci pro iis quz eo loco cotinentur, accipit. Fafla e(l
A per Chn^i baptirmum;remifsio peccatorum nodroru,
vrthicdiciclitera, quia ioflitutum e(l d Chriflo baptiiina:
Yt per ipfum aboleantur & abHergatur peccata nuflra, A
cccleda catholica vnum conKtetur baptifma: in remiisio-
nem peccatorum. Denique remifsio peccatorum dicitur
hoc loco (anAiHcans aquastquonia virtus diuina dimit-
tens peccata, fanfliBcauit aquas, vt per eas in rite fuiciple
tibus id facramentum abradantur & deleatur peccata. Ec
relatiuum ip(i,circa Bnem przfentis antiphonz pofitum:
intelligatur elTe daciuus lingularis, referens Chrillu lan*
^ificantem aquas. 7 Infeptimaantiphoiia. Chrifto
apparente in gloria. Dicitur Chridiis cum baptifaretor.
In gloria apparuilTe : quia tunc fuperCiniflz trinitatis my •
fterium, fenlibilibus indiciis defuper ell declaratu. Vor
enim illa czlo delapfa,hic dl filius meus dilc£lus : patre
declarauit Chriftus in carne fiiper quem cxli funt aperti:
dei Blm manife(lauit,quonia ipfe is erat,& coluba delcen
dens fuper eum &manens:fpiritum fandum mondrauit. Mattb.f
Infuper diuinitatis Chrilli,de c^lo tunc perliibitu ell tcfti
IDoniul per vqce paterna conteilantem Cliriftum eflTe dei
^Uum,
Il4rr.i(
49» GANTICORVM
filiom.In fiisaatem omnibus:gloria Cbrifti mirificcpate
fa^a e(l, atque toti mundo demonftrata. Noraen autc*
orbisi hoc m loco vocatiuus (i ngu laris ede intelligatnr:
ordinatus cum verbo plurali hauritc,& pro humano ge-
nere^ (icuc fuperius)fumi,vt lenius fit huIufmodi.O homi
• nes vniuerfi : haurite aquas de fontibus faluatoris, ideft
fufeipite baptifmi lauacrum,& gratiam qu« inde profluit
ex Ciluacoris nofti;i exuberantia, bonitate & affluentia,
Sjmptumqueefl illud ex Hfiiiae duodecimo capi dicetis.
Haurietis aquas in gaudio de fontibus Ciluatoris:5t^dice-
tts in illa die, confitemini domino dk inuocate nome cius.
In quibas verbis prsenunciat propheta : gratiam baptii*
malem nouas legis tempore in totum genus humaim pro*
fluxuram, per fontes aquarum intelligens faluuriabap^
tifini fluenta: euangelica luce corulcante i Chiiflo con*
fecrata. Poftremu cum hic dicitur Chriflus omnem crea-
turam fiin£lifica(re:omnis creaturas nomine, intelligatur
liomo,auandoquide ipfe cum omni conuenit creatura &
fpintuair & corporali:imrao vtriufqueinfegeneriscrea
aurarum nexum habet & coalercentiam, corpore cu fen*
flbilibus: & anima cum intelle^alibusconueniensfi>^
ftantiis. Proinde in feriptura nonnunquam homo,o(oais
creaturas nomine defignatus inuenitur,vt cum dicit CHrl
flusdilcipulisfuis apud Marcum. Euntes in munduvoi*
uerfum:prasdicate euangelium omni creature. Cuemia
in przfente antiphona flat (ecundum materiam fiibie^
mentio de fandliflcatione fa^a per baptifinum.cuiusnm
la alia creatura pr^ter homine efl capax : plann ell & hic
flinfUflcationem intelligi debere foli humano generiin-
dultam. 9 Ino£Uuaantiphona.Iordanisflupuit.Ide
efl id loquendi genus cum eotquo fiiperius di^ii efl lor*
danem exultafle baptifato domino.Atverbinipfiusbap*
tifmi i Chrifto fufeepti hora,columba proteflatur (vt hic
dicit Utera ')iplum fcilicet Chriflum efle verum deu & dei
fiUumtfecundum fignu.beatoloanni Baptiflz caslitusda
tum. Qm mifit(inquit')me baptifare in aqua ille mihi di-
xit. Super quem videris fpiritum deicendentem & manS
tem fuper eumthic efl qui baptifiit in fpiritu fiinflo. Et e«
go vidi& teflimoniuperhibuitquiahicell flliusdeuPof
rd in haciacratlrsuoa Chrifti baptifatigne, triplex oflen-
(uin
V
EXPO. '4,,
fcm eft monas & bencRdui ^od a/Ieqoontor omnes qui
in Chrifto rite baptifamur. Primum adoptio in dei filia-
tionem : dcfignata per vocem patris, conteftantem Chri-
ftum qui baptifabaiur eiTc fuum filium.Significabatenim
Illa voit:& eos qui facris illis Initiamur, in filios dei ado-
ptari.Secundumrapcrtio regni cxlcftis : deraonftrata per
caelum apertum fuper Chriftum baptifaturo, quod indica
bat introitum caleftis regni illis protinus aperiritqui hpc
facramentoCmaificantur.Tertiuro.fufceptiofanftifpiri- '
tustinfinuata per rpiritu fandum in fpeciecolumbzded
cendentem fuper Chrifium,quod pland monftrabat: om-
nibus qui legitime baptifioalifius abluuntur vndis, etiam
ipintum fanau inuifibiliter darirquo in Chrifto funt re-
geniti. 9 C In nona antiphona. Vidi aquam egredien- p
tem. Haec antiphona,cx quadragefimofeptiroo cap.Eze-
chieliseftdefumpta: vbi dicit propheta. Eteonuertitne
ad portam domus :& ecce aque egrediebantur fiibter li.
men domus ad orientem.Aqux autem delcendebant in Ia
tus templi dextrum. Et paulo poft. Et ecce aquae redudan t
les a latere dextro.Demdm paucis interiedis fubiungit. ^'*****P
Et (aluabuntur & viuent omnia: ad quae venerit torrens.
V eriira my dica illa vifio aquae egredientis de teropIo:ilU
fignat aquam facram , quae de templo corporis dominici
exiuit in hora pafsionis d latere dextro» cum vnus roilitu
lancea latus cius aperuit, continuo exiuitfanguis & a-
qua.Sacratifsimum nanque domini corpus,nomine tem-
pli in fan£liseloquiisinterdum nuncupatur: qu6d ineo
habitauerit omms plenitudo dioinitatis corporaliter , vt
in eoIococuangelij.Soluite templuhoc.&in tribusdic-
bus excitabo illud.quod verbumrpcrhibeteuigeliftado-
minum dixilTe de templo corporis fui. Et quicunque ea *
fuerint aqua lateris domini afperfi rfalui faSi funt,vt di-
cit prarfens antiphona, quoniam aqua illa dominico late-
re profluens(ficut& aqua, ipfi Ezechieli propheta in pre
dida vifione oftenia^ fignat aquam baptifinalem & (acri
baptifmatis vndamide templo ecclefi; militantis egrefia.
nomine templi etiam in (acris literis interdum exprefl*,
vt cum ait pialmus. Su(cepimusdeus miiericordia tuam lV^/,47
in medio templi tui:(cilicet ecclefia; pratlentis. Egreftam
inquam ad (alutem : prefidiuro & ftrUciorem ipfius fijc-
I felTura;
V.
EXPO.
libore perqoirendam.Non funtlgltor vU« lllaru frigidd
& languido corde legendae: ied cum attentione folicita ac
Tcneratione,tanquan3 particulae qojedam &portiuncuIx
facrorucn eloquiorum, & vnaquacque earum, ad fuu fon.
tem vnde furopfit originem, d ftudiofo leaore reducenda
eft ac renocada. Sicut enim antepofitjantiphone.e» pro-
priis facrarum literarum paisibus vnde fumptae funt, Coi
acceperunt explanationcdta & cater^ oranet ad cum feri
ptur* locum ex quo pendent: funt referenda,* reaa ea.
rum protinus patebit omnibus intelligcntia. Quod ergo
in explicatis antiphonis tanquam exemplo quodam pr^
pofita iam faaitatum eft.in catteris etiam (de quibus con
fulto foperfedcmus)eodc calle moftrataqj via eft tetado.
IN ADVENTV DOMINI:
I RESPONSORIVM.
ECec dies ueniuntydicit domnuut^fufeitabo DM
germen iujltmy cr regnabit rex crfapiens erit:
er faciet iudiciump' iufiitiam in terra. Et hoc eH
nomen quod uocabunt euidominuf iujhtt nofler. Verfut
Jn diebus UUsfaluahitur ludatcr Ifrael habitM confi-
denter. Et hoc efi nomen. ' \
In nigOia natiuifatis domini.
% Judxacr ^inufalem:nolitetimere.Crds egredie^
tnmip’ donum erit uobifcu. Verfus.ConJiates eltota
mdebitis auxiliu domini fuper uos. Crat egrediemini.
In natiuitatedomini:de beata uirgine.
3 er immaculata uirgimtM : quib* te laudibui
effera nefciq.Qm que celicapereriopoteraf.tuogre-
mio cStuUfh. Verfus. Benedicta tu in muUerib*: cr be
nedictus fruilus uemtris tui.Quia quem celi.
In purificatione beat£ Alaris.
Verfue:
4*9« CANTICORVM"* \
Vcrfut, Gahrielem archangdum fcimm Muimhtt te effe
d^atm: uterm tum dc j^iritujando credimus
piatum^eruhefcat Iud(fm infeelix: qui dicit Chriftuot
lofephfemitfeejJenatm.Dmuirgo.
In commemoratione hcat£ uirginU,
'y ToeUx nanque es [aera uirgo Maria: cr omm laude
dignipima. Quia ex te ortm efl fol iuflitUyChrifhs dcujs
ttofler. Vetfus. Ora pro populojnteraem pro clero j
intercede pro deuoto f a mineo frxu^ fentiat omnes tum
iuuamen : quicunque celebrant tuam commemoratione^
QttMcxfe.
in natimtate beata uirginis.
6 Solem iufhtia regem paritura fupremum. SteUa
Maria maris hodie procent ad ortm. Verf es.
Cernere diuimm lumen : gaudete fidelei. Stella
ria maris.
in eodem fefloyaliud relf>onforim.
7 u4dnutmdomini^oftrum itantis honorem. SU
eut j^na rofam^ genuit lu^a Mariam. Verfus. Vtui-
tim uirtus operiret, gratia culpam. Sicut ^ma rofam.
ReToororia nonnolli autumant Jici A: nficupari:quia
lefHonibus matutinis quibus A)biiciatur,materiac cogna-
tione afl^nitatfque ferefemperrefpondent.Vt fi ex vete*
fi lege aut prophetis deprompte fuerint le£^iones & refi>
ponforia illis fubiunfhi etiam ex illius feripturat proptua
rio autpfalmis funtfiimpta. Et fi ex libris noui teftamen
tidefomaturle61iones:itide & earum refiponforia, cuod
tamen non in omnibus ad rnguem obieruatum comperi-
tur. Alij refponibria di^a pntant:quia vno illa inchoan-
te» reliquus illi chorus concordi cantu rerpondet. Verfiia
xerb quirefponforiisannefhintur itanunaipatos arbl-
tranturi^uia per illos vertimur atque regredimur ad ali-
quam partem refponfbrij repetendam. Vtcunque tamen
res fe habetirefponforij cantus in ecclefia pie & religioGs
fantindudiyftTtplurimuai ex aliquo (ctipturte veteris
aoe
H X P 0* 497
autnouc tegblocodedudi: ex quo illorum quarritanda
eft fententia,quemadmodu nonnulla ezplurimisihic ad-
dufta rerponforia liquido patefacient ; Tt per illa in aliis
idein temetur inueftigandi modus.
I CANMOTATioNBt.In pHmo relponlorio. Ec-
eedies veniunt. Hoc rerponforiu ex vlccfimoterno Hie.
remiac capite fumptum eftrvnl cumfuo verfu, vbiideni
omnino verborum(^vthic)habetur contextus. Fit autem
ineo,pramunciatio aduentus domini in carnemteiufque
gemina natura, diuina fcilicet & humana ibide innuitur.
Humana quidem; cum iuftu germen ipfi Dauid fufcitadu
i Deo promittitur, fcilicet Chriftus xe flirpe Dauid nat
citurus.Cuius&potcftas deinde dcclaraturiqubd regna- « '
bit fcilicet rex & fapienserit.Dabit enim ei(inquit ange r/r
Ius ad facram virginem) dominus deus fcdem Dauid pa-
ttis eius; & rt^nabit in domo lacob in a;ternum,& regni
eius non erit finis. De eodem dicit etiam Paulus^qudd in «/• j
eo omnes thefatiri fapientia; & fcientiae funt abfconditi.
Monftratur iniuper hic equitas cius atq; rcAiiudo; quo-
niam faciet(inquit)iudicium atque iuilitiam. Quod dc E-
/aias eodem afflatus diuino fpiritu teflatur dicens. Non
iecundum diuiiionem oculorum iudicabit : neque fecun-
dum auditum aurium argaet,fed iudicabit in iuflitia pau
peres : «k arguet in equitate pro roanfuetis terre. Diuina
•vero eiufdem natura hic infinuatur : cum fubiungit pro-
pheta.Et hoc eft nomen quod vocabunt eum dominus iu
ftus nofler. Vbi fecundum facros expolitiores hebreara
callentes linguam, loco nominis dominustponitur in He
breo nomen domini tetragrammaton^id eft quatuor ele-
mentis literariis Icriptum ; quod tamen eflineffabile, ne-
que quoquo paflo proferri poteft.Illud autem nomen iii
feriptura foli deo attribuitur: neque vnqua creature ac-
commodatur, quoniam diuinam fubflantiam abfoluteli-
gnat. Porrd in ipfo verfu dati refponfori) ex eodem loco
iumpto: luda & Ifrael, non fecundum carnem fed fecun-
dum fpiritum fumidebet.IudafciIicct(quodfignificat co
fitetem pro coetu eorum qui confitentur nome domini &
mirabilia eius.Ilrael verd quod videns deum interpre-
tatur) pro multitudine fideliu , fyncera fide deum hic per
ipeculum & in atnigmate videtium. V trifque enim & con
ii fitentibos
/
EXPO: 9$*
nmae\irg!ms:qax & dei mater e(l & virgo pei]petua,eri
genfqoe ad illam totum fui animi affe£Vum,tota in (lupo*
fem verfa,tota denique ob magnitudinem excellentiz e-
ius in admiratione furpenfa: prorumpit in hoc virginalis'
fuaE integritatis prxconium.San£la & immaculata virgi-
nitas. Verd fanfla vlrginitas:qux nullo carnalis affe^us
puluere vnqua fuit reiperfa & coinquinata. Ver^ (an^a:
3UX foliSjlunx & clarorum (yderum longe exuperat mu«
itiam . Denique verO fan£la virginitas, qox nitidilsimS
angelicorum fpirituom tranfcendit puritate : & fanfhim
fan^oru habuit fui tabernaculi & virginalis thalami ha-
bitatore. Immaculata fan(? virginitas in conceptu, imma-
culata in partu, & pod partum immaculata: perpetuo can
dore nitens niueoque pudore. Quis igitur hanc ianflam
& immaculata virginitatem dignis e^rat laudibus : qua
nec lingua nec mens humana laudare fu£Ficlat vnquamS
Quis oro illam eximiam puritate debitis celebret hono-
rum titulis: qua nec mentes angelicx latis laudare queit!
Qms inchoinquinatam illam integritatem pro dignitate
extollere valeat:cui fumma laus illa ed quod nunqua la-
tis laudari & prxdicari i quouis poGitfQ^od (i caulam il
lius Icifsitaristillico fubiugitur,quia illum cadilsimo no-
bis vtero fuo exhibuit quem cceli caelorum capere no po
terantiuec polTunt adhuc, nec poterunt vnquam:quia ce
loterraqueedamplior.Sicxlum (exclamat Salomon ad
deum^di: czli czlorum te capere non polTunt:quanto mi-
nus hzc domus quam tibi zdidcauii Non potuit quidem
Salomonis templum capere dominum*cuius immenfa ell
plenitudo. At viuu veri Salomonis tcplum, gremiu virgt
neu, tabernaculu altilsimi:illu coepit vt hominem, veiris
fui (acratifsimi latebnt illu cotinuir, & demu toti mundo J’*'^^**
falutiferuprofudit.His itaq; verbis ecclefia Hdeliupiein
tanta virgine matre();dei ade£fa:profitetur & deu ededi:
homine, quem cadit cocepit vifeeribus & peperit. Vt deu
enim: czli illum capere non poterant,vt hominem vero:
fuo gremio nobis illum contulit Sc protulit. Czterdm vt
6tiam eorum quz grammaticam concernut admoneamus
Ieilorem:non hic , quibus te laudibus referam nelcio le-
fendued,vt faciunt nonnulli,lededera. N a referre ver-
u,neq; lignificationcm habet huic loco accommodam,
ii i> neque
JOO C A M 1 i ^ U K V M
neqaeconftruftionemtcam non debeat ▼nquam accodt^
tino (ifDuI & ablaciuo iungi. Efferre yero verbum pro ex-
tollere:prefenti loco aptifsime c6gniit,& Tupradiflos ca-
fus expolcit. Denique verfus huic fubiunftus refponfo*
rio,ex primo capite eoangelij Lucae fumptus e(l,vbi fan*
£ba Elixabeth repleta fpiritu iando hoc laudis prcconiui
facre virgini acclamat. Et merito quidem. Na benedi Aa
efl i^fa in mulienbus (iue inter mulierestquae fola mulie •
rum Eux ma1edi£luro nonienfit. Immobenedi^ l^pra
mulieres, & plufquam exter; omnes:nam Eu; prirox ma
tris maledi^ionem ab(lulit,& toti mundo attulit benedi*
Aionem.Etquodatrpliui eff,benedida eftipfa vitra vU
ros omnes pod hliumrquoniara vniuerfo generi humano
benedt£lionis gratiam promeruit.Cui non ab re tota con
cinit fidelium ecclefia. Benedi£la filia tu a dominotquia
per te firuffum vitx communicauimus. Benedi Aus ite fni
^us ventris eius: totius benediflionis ac graiix largitor
& author:BenediAus ille fru^his maledi Aionis profb
gatortfudulitenim i nobis maledi^onem Sc dedit bene*
dicionem Denique benedicius fit,laudatus& fuperexal
catus in xternu fruChis ventris virginalis, lefus Chridus:
qui ed benedicius in fecula amen. 4 f|[ln quarto refpo*
lorio.Cundas hxrefes fola interemidi. Merito dicitur Ca
cratifsima virgo eundas hatrefes fola inteemiffe : quo*
niam fidem habuit omnium perfedifsimamyfirmifsimain
& foIidifsimam,cuius Ermitas dc integritas omnem h;re«
ieos impietatem fiue contra diuinitatis myderia fiue (uf*
ceptxi Chrido humanitatis, penitus elifit. Omnis fiqoi-
dem hxrefistcontra facra fidei dodrinaro aliquod ne»n-
dum fu (citat dogma. Qox igitur inc5cufTam dSr integram
habuit Bdem:omnes h;reticor5 infanias & pediferas ob*
latrationes prorfus attriuit. Atfi nofcere velis quata fue
rit huius facrofandx virginis fides : audi eam tantopere
dfanda Elizabeth coromendari,dicente ad ipfam. Beatai
qux credididi: quoniam perficientur in te qux dida (iint
tibi d domino. N eque meo etiam iudlcio aberrabir,qui di
xerit hanc virginem lingularem eundas hxreles intere*
miffe:qiiia fummam veritatem & diuina huic mudo pro*
tulit.quemadmodu ait pfalmus. Veritas de terra orta cft»
Chridum enim peperiuquide (eipfo dicit* Ego fum via«
vetitaii
r
A
EXPO. joi
veritas & vita. Verirat autem non aliter omnem propei-
Iit hzrefeos faliitatem : quim lux clariisima aecas nod^is Iom* 14
opaca: tenebras, ouam fol aduenics no^lurnam caligine,
3udm lucida oeli ncies vmbram terrx. Porrd quod pia H
elium omnium & virgini omniiandx deuotorum cofef
ItOjin principio verfut huic refponforio annexilTe crede*
re proponit:ex primo cap.euangelij Lucar, deferibete an*
nunciationem coceptus dominici, defumptum e(L & per»
ipicuum.Et ex illo,merito (jamnatur ludcorum pertinax
veiania, comedentium Chnftu non de fpiritu iando fuif-
ie conceptum, neque de virgine natum:(ed ex nuptiali c5
fbrtioipiius lofephelTe progenitum, derogantes & virga
naii puritati & diuinitus fa£Lae Chridi conceptioni. Idcir
co ignobilitatem ipH domino noUro exprobratet luda;l,
obicurhatemque generis,qui omnia humana (lemata lo-
ge antecellittdixerunt in euangelio apud matthxu. Vnds
huic fapientla ha:c & virtutes! Nonne hic e(l fabri Hliutf
nonne mater eius dicitur Maria! Et apud Marcum dicunt
de Chriilo. N onne hic eft faber filius Marix! Rurfum a-
pudLucam.Ndnne hic filius (ofephfOenique apud Loi- Matth.ii
nem. Nonne hic e(l filius lofeph: cuius nos nouimus pa* Marc.S
trem & matrem! Sed eorum mentita efl iniquius fibi. 4
i C In quinto refponforio. Quia ex to ortus eft fol iu- loan,6
ilitise. Chriflus dicitur (bl iuflitixiquia fcelici ortu fuo de
(as huius mundi propulfauit tenebras, & fulgentifsimum
veritatis lumen humanis cordibus infudit. Et eo nomine
etiam apud prophetam nominatur:diccntem.Vobis time
cibus nomen meumvorietur fol iuflitix. Et quoniam bo»
nis (blum & re6Lis corde hic fol inuifibili radio fpiritua*
literoritur: apud Salomonem impij& reprobi poeniten* .
tiam agentes in inferno, de non percepto onu huius cla* ^"^‘4
rilsimi folis apud fe conqueruntur dicentes. Ergo erraui*
rnus i via veritatl$:& iuftitix lumen no luxit nobis, & fol
intelligentiz non efl ortus nobis. At vero totus verius hu
ius reiponforij,ex vno Termonum beati Auguflini de af^
fumptionefacrofanflx virginis fumptusefl:ita adeSpix SafUa.^
deuotionis verba dirigentis. O beata Maria,quis tibi di-
g;ia valeat iura graiiiruac laudum prxeonia repedere?
qu* fingulari tuo affenfu mudo fuccurrifU perdito.Q^as
tibi laudes fragilitas humani generis,perfoiuet{quz folo
ii iij tuo
f
jp, - ' CAN TICORVM
tuo commercio recuperandi aditu inuenit. Accipe Itaque
quafcunq^ue exiles,quafcunquc meritis tuis impares gra«
Ciarum aniones>&cum fufceperis vota:culpas noibas o«
rando excufa. Admitte noftras preces intra facrarium ex*
auditionis : & reporta nobis antidotum reconciliationis.
Sit exculabile : quod per te ingerimus, iit impetrabile; .
quod fide pofcimus. Accipe quod o£Ferim*:redonaquod
rogamus,excufa quod timemus. San£la Maria fiiccurre
raiieris,iuua pufillanimestrcFoue flebiles:Ora pro popu«
lo interueni pro clerotintercede pro deuoto foemineo (e*
xu.Sentiant omnes tuum iuuamentquicunque celebrant
tuum nomen. AfTifle parata votis polcentium : & repede
omnibus Cilutiseffeflu. Sint tibi (ludia, afsidui? orare pro
populo dei : qujc meruHH benedi Aa redemptorem ferre
mundi.hacc ille. Ex quo etia loco fumpta e(l illa antipho- ^
na de beata virgine,multum deuota.Sa£la Maria fuccur-
^e miferisiomnino illic integre infena.Et finis etia alteri^
antiphome de eade: fcilicet.Beata dei genitrix Maria vir-
go perpetua, templum domini, facrarium Cpiritus fanfti:
tu fola fine exemplo placuidi domino lefu CHrido, ora
pro populo, interueni pro clero, intercede pro deuoto foe
mineo fexu, ex fupradiflis Augudini verbis ed defum-
ptus. Sicut & ea eiufdem podremac antiphonx particula,
tu fola fine exemplo placuidi domino lefu Chrido:ex il-
lo carmine Seduliano paulo ante addu£lo,(bIa (ine exein
pio placuidi foemtna Chrido,cd deprompta.
6 G In (extorefponforio. Solem iuditia,regem. Cur fbl
iuditix hic vocetur Chridus, in prarcedente refponfbrio
reddita ed ratio. R.ex autem fupremus idem hic nuncupa
tur:quoniam,vt ait Apocalyp(is,habent in vedimento &
in foemore fuo (criptumirex rogum & dominus dominan
tium.Deniquecurdeo facrata virgo Maria, dicatur della
maris:a(signata ed in praecedente libro caufa,in expoli*
tione huius hymni. Aue maris della. Caeteru verfus huic
refponfbrio fubnexus exhortatur fideles omnes, vt gau-
deant de tanto dei beneficio quod diuinura cernunt lu-
men : facrofanflam fcilicet virginem Mariam tanquarn
auroram prodeutem in mundum, ante veri folis exortS:
tanquarn ftellam dei praenunciam progredientem ador*
tUB)
... . I
E X p o. sn
ton ante lucidi folis a(pe£luro . lumen Inquam ciluinom
quod humano generi horrendis in tenebris obuerfanti
feliciter iHuzit,quod caecutientibus infuKit mentibus ho«
minum;&po(l diuturnam caliginem ccelitus ortum no>
ftris oculis apparuit . Caeteriim hoc refponforium prarter
aliorum morem carminis lege coercetur:& tria comple-
bitur carmina hexametra. Sicut & iftud quod (equitur,
in beatae rirginis laudem compofitum refponforiumteo-
de clauditur genere carminis , nmlliqidringiturmcfura.
Stirps le(Te virgam produxitivirgaque florem*
Et fiiper hunc florem requlefcit fpiritus almus-
Verfos. Virgo dei genitrix virga eft:flos, filius eius.
Cuius poftremirefponforijfententia, ex vndecimo capi-
te E(aiaefumptaeft:dicentis,vtfuperiu$ per quam freaue
ter addubumefl.Egredietur virga de radice [e(re,¬
de radice eius afeendet • & requiefeet fuper eum fpiritus
domini. Duofiquidem priora carmina:illam propheti-
cam compleftutur (ententiam. Tertium vero carmen , j
verfus efl refpoforij dati:fignificaiione myflica illius ape-
rit oraculi . Virgo naqidei pares * virga eft quantu adfi-
gnationc, quia per virgam apud Efaia infinuatur.& filius
cius eadem ratione flos e(l:quia per florem ibi denotatur.
Neque rerponforiarolumifecl & antiphona; interdum
occurrunt lege carminis comprehenGe . vt hate in (aerse
virginis laudem confeba antiphona.
Alma redemptoris materiqu* peruia catli
Porta manens, & ftella maris, fuccurre cadenti
(Surgcrequicurat)populo.tu quas genuifli
N atura mirante, tuum fanbum genitorem:
Virgo prius ac poflerius,Gabrielis ab ore
Sumens illud aue:peccatorum miferere.
In quinto tamen eius carmine, iambus in fecunda (ede
ponitur pro (pondeo , contra verfiis hexametri regulam
& legem* 7 €E In feptimo refponforio . Sicut fplna ro-
iam genuit . Spina afpcritatem habet offendentem ta-
bum : aculeis armata efl & pungit, latditque contreban-
tem-rofamumen progignit (inc aculeis, fine afperitatis
ii iiij hor-
^04 CANTICORVM
horrorergratam afpeftuyodore fuauetii & lenem atta^«
Haud fecus ludca peccatorum amaritudine acerba,mul>
tis^ue obnoxia maiis, quibus ftepe deum oflFendit : lacri
virginem Mariam produxit (ine labe, & omnis prorfua
peccati nefciam. Et id quidem, non ex fuis meritit,operi>
bus iiilHtiac aut infita dignitate : ied folo dei nuta,ro1o il-
lius beneplacito, & bonitate fola, qui tam fanflae virginis
exortu voluit humani genens honore amp1iare,qui can-
tae virginis innocentia ac puritate: decreuitnoftram for-
tem honoratiorem reddere pariter &decoratiorem,& vl
tra cactera omnia tanto nos munere locupletare. Qj^dd fi
quiipiam roget.cur id facere dominus fuerit dignatuarref
pondet ipfe verfus dati refponfori), vt virtus facrofanflff
virginis:humanaE conditionis inueteratum tegeret vitiu,
& gratia eiufdem cumulatior : nollra obuelaret culpam,
quinimmo vt virtus etiam fllij eius :nofirum detergeret
vitium, & illius gratia :no(lram deleret culpam Porrd £c-
cundum huius refponforij carme, propemodu ex illo can
tici canticorum verbo depromptum efi.Sicut lilium inter
(pinasific amica mea inter filias. Nempe inter (pineta vi-
tiorum progenita efi clarifiiroa virgo : fpinae tamen neU
cia , vernans vt lilium & virginitatis candore necnon A;
fuaui virtutum odore gratifsima, nihil in feafperu, acer-
biimve fufiinens.
IN SEPTVAGESIMA:
I refponforium.
P£ccat4 mea domine : ficut fagitt£ infixa funt : in
me. Sed ante quam uulnera generet in me: fana me
domine medicamento pomitentix dews. Verfut.
QSOniam iniquitatem meam ego cognofeo^ delicium
cora me eji femper: tihi [oli peccam.Sed arUequa.
In quadragefma.
Emendemm in meliusiqux ignoranter peccauimwtt
pefuhito prxoccupati die mortUiquxramiM jpacium per
nitentix^ inuenire non poj^mui. lAttende domine cr
miferereiquiapeccauimuitibi. Verfuf. Peccauimmeu
fatriy nofhrisjiniulk egimuf:imquitatefecim^. Attede'
' Dominic^
EXPO. 5oy
I>OMINlCsA /N P^S-
* pOIK.
I Circimdederunt me viri menidcesi fine aufa fldgeU
Us ceciderunt me. Sed tu domine de fcnfor: vindica mc.
Verfus. (^oniam tribulatio proxima eft ; C7 cjl
^idadiuuet. Sed tu domine.
Tempore pafcali.
'4 Chriflus refurgensex rnortuis:iam non moritur,
mors illi vitra non dominabitur. Qttod enim viuit: viuit
deo halelu ia haleluia Verfus. Dicant nunc ludei:
quomodo milites cuflodientes fepulchrum perdiderunt
regem ad lapid^ofitionemfquare non feruabant petr 4
iuftitieautfepultum reddant:aut refurgentem adorent
nobifcum dicentes. Quod enim.
IN DiE ^XSCENSlCflll S
domni’
< Fbflpajiionemfuam per dies quadraginta apj^uU
eis:loques de regno dei halelu ia. Et videntibus illis ck-
tsatusefl halelu ia. C7 nubes fufeepit eum ab oculis eo^
rum halelu ia. Verfus. Et conuefeens pr<ecepiteiSf
db Hierofolymis ne difcederent : fed expeOarertt pro-
mifiionem patris . Et videntibus illis eleuatus eft.
In die Pentecoftes:
6 cum complerentur dies pentecoftes erant omnes
pariter dicentes halelu ia . CT fubito fa^ks eft fonusde
calo haleluia. Tanquam fpiritus torrens repleuit to-
tam domum,halelu ia halelu ia. Verfus. Eepletifunt
omnes fpiritafan^jCr coeperunt loqui .Tanquam fpi-
ritus torrens,
I ^ANNoTAiOMis. Inprimo refponfbrio, pecca'*
tamca domine. Sagitta infixa corpori, ipfum fauciat &
eraui afficit vulnere : neque loco plagae poteft educi line
medie» manus ope,qu« nifi tempeftiuc admoueaturient
CANTICORVM
illa letalis arudo,& mortem detnikin inferet . Q^dd ii rni«
cum telum letiferum e(l,& trifte fatum intentare yalet:
quid duo aut tria,immo fepte facient tela, aut maibre mol
tiplicata numero:(l infigantur humano corporifnonne va
lentiore iure vulnera infliget & mortem? Anima autem
mea, domine deus meus: multis peccatis tanquam iaculit
mortiferis edconfeffa.Vulneratafiquidem e(l rpiculofu
perbiar,inuidix,iracundiz:fauciatacufpidd inertiae &aua
ritiZjtraiefla demijm mucrone gulae & libidinis ,qui infer
nafuccenfus fornace:nozias in carne & anima mea fufci«
tat concupifcentias.Nequefemel tantum his feptem iacn
lorum naodis e(l lzfa:fed iterum & fzpius,vt multiplicata
iint fuper numerum ab huiufmodi telis illata mihi vulne«
ra.Ecnifi mature adhibeatur medicamentum falutare tan
tis & tam multis anime mezplagis:a£lum elide ea, cor-
ruet in mortem zternam, nec vnquamreipirabit ad vita.
Sed quis tam grauibus poterit fuccurrere morbis : niii tu
domine deus meusfqui verus es & benignus medicus ani-
marum,qui dixiili non opus elTe fanis medico :fed mald
habentibus.Male me habere fateor: & graui languore de-
prefTus iaceo. Vifita igitur pro tua benignitate me ^grotu,
qui cotum vifitaili genus humanum, educ iacula peccato-
Lec.lo. rum animz raex alttus ii^xa, infunde vulneribus meis vi
num & oleum :&cataplafmata falutaris poenitentiae illis
rupcrimpone,vt eo raedicamento,tua gratia adiutrice re*
(lituarintegrzfanitati. Czterum verfus fubiun£lushuic
refponforiotexpfalmo quinquage(imofumptusefl,in quo
pfalmodia gallica & hebraica habet , & peccatum meum
contra me eflfemper. Pfalmodia vero R.omana(qua prae-
iens fequiturverfus)habet:& peccatum meum coram me
eflfemper. Verum in fententia, nullum fere vniusab alte-
ra efl difcrimen.Nam prxpofitio contra ibi polita , figni-
ficat peccati authore duci poenitudine & difplicetia quod
illud admiferittd: afTidudipfum detcflari.Przpofitio vero
coram fignat peccati memoriam iugiter ante oculos poe-
nitentis obferuari:ipfumque affidua illius recordatione af
T/altiJ, fligi,ficutdicitpCil.)7.& cogitabo pro peccato meo, quo-
niam id multum humiliat poenitcntem:& Incitat ad peten
dam veniam faciendamque poenitentiam. Vtraque autem
feotcntia:& pia efl,& ipfi loco conueniens.
CIn
E X P O. J07
Ctn fecundo rcfponforio.Emendetnus in melius.Saluu-
ris cft admonitio, qua acerotife inuicem adhortantur : vt
fuo morbo remedium adhibeant cum temporis datur op-
portunitas,ne ea negleftaidemCkm omnis auferatur facuj
tas admouendx medicin*. Morbus autem animx.peccatu
morbus quidem grauis,noxius & letifer» Qmfquis
ergo peccato obnoxius efttdeltftique in deuro reus:xgro
tus eft,& morbo laborat difficili atque periculofo. Clamat
enim propheta fuoru peccatorii confcius.Miferere mei do
minerquonia infirmus fura. Et iterum alio in loco. Sana a- Vfal.g,
nima meam quia peccaui tibi. Salubri itaque exhortatio-
ne Cc inuicem prouocant & incitant in hoc refponforio fi-
delesiad querendum medelam contra Tpirituales morbos
quibus affliftantur, per falutarem poenitentiam , dicentes
adinuicem. Emendemus in meliusrqu* ignoranter pecca»
uimus. Emendatio nanque vite in melius :eft optima anl-
mz medicatnx,& cun£f orum medicina malorum. Cxteru
lion putet quifquam (bla ea efle emendanda qu* d nobis
ignoranter admiffa funtieoqubi illa fola hienominatim
exprimantur. Sed quoniam ea hic explicanturiperfuadeat
fibi certd ea qu« ignoranter in deum funt commifTa ,igno
rantia quidem habente annexam culpam aut ob caufam
prxftitam aut obnegligentiam:e(Te emendanda in meli\
£t exinde tanto valentius illa qu« (cienter peccauiraus:
c(Te emendanda colligat. Nam quxfcienter committuturt
iis qux per ignorantiam fiunt funt grautora , quandoqui»
dem vt plurimum imminuit & extenuat ignorantia cufpS.
Tam folicitx vero admonitionis & anxi* folicitationis
caufa fubneftitur.ne fi tranfiglfinaturid noftr* vitetem-
pus ad poenitentiam datumjfine digno pocnitenii* fruftu r
repentinus nobis fuperueniat interitus, & fubitaria inter-
cepti morte, tunc querarous poenitentiz tempus: qiibd iu
(lodeiiudicio nobis denegetur, vt quia cum potuimus, no
voluimus agere pcenitentiam,tunc cum volemus, non pof
/imus. Ne igitur illa premamur angutlia : vt monet facer
paulus, cum tempus habemus operemur bonum, & cum
datur hora falutis,eam expetamus, fopplici voce orantes
quod tota fidelium ecclefia in hoc facro tempore quadra»
Sefimali ( quod eft tempus acceptabile & dies ^*utis)
iuinx maiellatis inclamat auribus . Attende domine
^ dk
Vfal.tu
Vfal.^6
V/4l,6Z,
ffal.loi»
P/o/.ya.
WtrtJu
Vfal.tt,
fot CANTrCORVM
A tni(erere:quia peccauimus tibi.Demt^m vernisflibiqiiJ
dushuic refponrorio ex pOalmo ccntentnoquinto fiim*
ptus cui integer inrericur:& humilem continet pecci*
torum confe(Tionem,qux vel fola coram oculis diuincma
ieftatit veniam confequitur.
3 CIn tertio refponiorio.Circundederunt me viri men*
daces. Hxc verba funt domini lefu ChriiHacerbiiTimaa
paiTionem fuam nobis declarantistpartim ex pfalmo vice
limoprimo, partim ex aliis ptalmorum locis myderiurn
fu* paiTionis e xplicantibus deprompta. Dicit enim i n pftl
mo vicenmoprimo.Circundederuntme vituli multi :iau>
ri pingues obfederunt me. Et iterum eodem in loco.Q^o-
niam circund ederunt me canes muld: conciliu malignan*
tium obfeJitroe. Qmid viri mendaces illum circundite*
rint:odendit in pfalmo vicelimolexto dicens. Infurrexe»
runt in me tedes iniqui :& mentita ed iniquitas (ibi.
Quod vero linecaula : alio in loco pfalmi declarat cum
ait.MuItipIicatifunt fuper capillos capitis meitqui oderut
me gratis,confortatifunt fuper me qui perfecuti funt me
Inimici mei iniudeiqu* non rapui tunc exoluebam Et ite
rum.Et pofuerunt aduerfum me mala pro bonis: & odium
prodileftione mda.Denique qubd flagellis c*fus fuerit :
etiam in pfalmo tedatur dicent.Et fuiSagellatus tota die«
Dem6m Chridi tam grauiter affligi oratio ad deum pa-
trem fubiungitur.Sed tu domine defen(br vindica me.
Q^* ex vndecimo Hieremi* capite deprompta videtor :
vbi ait propheta in perfona Chridi : cuius in perferendif
ob iuditiam & veritatem tribulationibus erat typus & fl-
gora.Tu autem domine fabaoth quiiudicas iudd , &pro«
bas renes & corda: videam vitionc tuam ex eis , tibi enim
reuelaui caulam meam.Qu* quidem expetitio vitionisi
deoper&cutoribusinferend*, non ex adeftu iracundiae
aut appetitu vinditd* proheifeitur : fed ex re£litudine ft
xelo iuditiz,& ergo nihil habet inordinatum. At ver6 ver
fus huius refponforij, ex vicefimoprimo pfalmo manife-
de depromitunqui ait, quoniam tribulatio proxima ed,
quoniam non ed qui adiuuet.
4<LIn quarto reiponibrio.Chridus refurges ex mortuif.
£x fexto capite epidolz (acratiifimi Pauli ad Romanos:
fumptum ed totum hocrefponforium vlque ad verfum.
In
EXP O.
<09
in qno celebrator Chrifti i mortols rera(citatl immorta-
litas & vita perpetua:amplius violentic mortis & mole-
iHae nequaquam obnoxia . Indutura eil enim in eo ipruni
corruptibile : incorruptionein , & monale prius corpus
immortalitatem. Pofterior autem refponfbrij particula,
3uodenim viuit:viuit deo, eodem exlocoaccepu eft,vb^
icit PauIus.Q^od enim mortuus eil peccatotraortuus e(l
{emeI,quod autem viuit:viuit deo. Et intelligenda edetia
de ChriilotHcot & prxcedens,nam ipie 8c peccato mortu*
eftpro nobis:& deo viult ad gloriam & viuiScationem no
/Iram.Dem^m verfiishicfubiun^iusrerponferlo confota MatUtj,
donem colligit ludzorum; qui ( vt narrat euangelium)
permittente Pilato munierunt fepulchrum Chriflicufto-
dibu$,& lapidem ob(ignarunt:rari hoc modo fe impeditu-
ros refurredionem eius. Sed non c(l fapientia,non eft pru
dentia, non eil confilium contra dominum. Nam cuftodCs
illi poiiu vt refurre£tioni Chrifti przberent obdaculum:
fa£U funt vel inuiti,te(les eius & f^£iatores . Merito igi* Fr«i»«r« ><•
tur militibus ipiius (epulchri cu(lodibus,a nobis fidelibus
bzc in prcfenti verTu ineeritur quxdio : Quomodo prc-
m
i
(i humana id virtute fa£fum nonelTe quod furrexit,fed
diuina.Nam vt teftis efl beatus Paulus>cruciHxus e(l Chri
Ilus ex inHrmitateifed refurrexit ex virtute dei. RurTum
ingeminata quzflione fi interrogentur milites illi : quare
non feruabant petram iu(litix,id eft Chriftum qui fpiri- i.Cor.io*
tualis efl petra(vt ait Paulus)& totius iuftitix balis : nihil
iterum habent quod aptd refpondeant,mTi fux non fuilTe
facultatis illam feruare petramtquz immenfa virtute fua
mortem contriuit,& toti mundo vite perenis munera red-
didit.Deindefubdinun^lione proponitur iofis militibus
alterutrum horum quod aut Chriilum fepulium reddant:
nam Cax coromifTum cuflodix acceperunt, quare vt depo-
pofitum reflituere debent iisrqui eum fidei iprorum ere-
diderunt,aut quia cognofeunt certo, eum fupra naturzle
gem & vires verd d monuisrefurrexifTe ; iplum vt deum
& mortis defhm^lorem adorent,confitentesnobifcura, cu
diuina virtute nunc vitam viuere immonalem.Et quonii
primum eorum qux propofica runt,praefhue non pofTunt ;
nam'
jr
4
Jfd canticorvm
tiam id in fua no eft facultate, id folum reliquum eft quo<^
. fecundum ample£tantur,Chriftumque vt verum deu fup-
pliciter adorent.
^ quinto refponforio.Poft paffionem (uam. ExprU
ino capite adluumapofiolorurafumptumed hoc refpon-
ibrium,defcribens gloriofam Chrilii afcennonem , quam
• beat* Lucas in loco fupradifto latius explicat. Sand quod
pod paflTionemChridi fucceiTerit eius arcen(io,rationi fuit
confonura,vt fcilicetpoil laborem quies ,poft ignomtnu
gloria, &pofl pugnam celeberrimus fuccederettriuphus»
Sic enim & Heliam prophetam ( qui zelo zelatus eft pro
domino deo lfrael,& Chridi patientis atque afcendenris
geiritimaginem')legimuspri* variis agitatum perfecutio-
nibus,fuga,mortis comminatione & opprobrits.pro iufti-
tia &xquitate,&demiim grauibus exanclatis laboribus,
curru igneo & equis igneis in cocTum e(Ie raptum, Qmxl
4.Rr^.z. vero non protinus pod refurreftionem corios confcende-
Aff.t.
r — — — — —
ritChrid*,fcd per dies quadraginta difcipulis apparuerit
prxbueritqueteipfum viuuminmukis argumentis, vt ait
S
Lucas,mira domini difpcnfatione & benignitate (a£hjn>
ed,adnodrx fidei confirmationem, vt rclurreftionis in
Chrido£a£i«veriwsfolidareturin cordibus apodolorut
& ad nos vfque pertenderetur , vt qui quadraginta horis
(quemadmodum perhibent ^monuus fuerat pro nobis,
iro hora diem compenfando, quadraginta diebus manifs
,H$ indiciis fc viuere declararet. V identibus autem apodo-
lis eleuatus ed dominus in cxlum, quemadmodum hic di
cillitera,vt oculis confpeftx ipfiusafccnfionis probatio*
res edent & certiores tedcs.Plus enim valet(vt aiunt lo-
culatus tedisvnusqnam auriti decem. Nubes verbluci-
da Chridum fufcepit ab oculis apodolorum, non quidem
vt neccfi*arium illi vehiculum,qui corporeo ad aCceofum
non indigebat fudentaculo vel adminiculo, fed vt creatu-
ra prxberet obfcquium creatori. Denique difcedurusab
ip(is,conuefci & manducare cum eis (quamuis cibi non
edet indignusyudinuitjVt fcilicet per effcftu comedionis
(quemadmodu ait Gregoriusivcritas patefceret carnis.
Prxcepitautcapodolisnedifccdcrent i Hierofolymis ad
przdicationem edangelij,antefufceptione(anftifpiritus,
ne tanquam inermes milites prodirent ad bellum contra
^ infcftif;
f
EXFO. yn
hifeftiClinioslioftes nneneceflfarits armorufK munimentis
fcd induerentur prius virtute ex aIto,& cxpediarempro-
ini(rionempatriSfrpiritumrcilicetran£Vum quempromife lodanisit
ratChrifhjs (e ii patre ipfismifTurum, dicens. Cum autem
■venerit paraclitus,quem ego mittam vobis d patre, fpiritu
^eritattsjquinimmd quem facro ore Chri(li,deus pater eis
promi(erat,com illis ait Chriftus.ParacIitus autem fpirit*
ian^s quem mittet pater in nomine meo, ille vos doce*
bit omnia Sc fuggeret vobis omnia quzcynquedixero vo
bis.EtrurTum.Ego rogabo patrem, & alium paraclitum 1040.14*
dabit vobis, & Oepe aliis in locis, huiufmodi promiAum
Chriftus explicuit.
6 €[ In Texto refponforio.Dum complerentur dies pen*
tecolles.Ex (ecundo capite a^luum apoAolicorumdepro*
ptum eA hoc refponforium, explicans (an£ri fpiritus in di-
fcipulos ChriAi miA'ionem viribilcm,quamTan£lus Lucas
in loco modo addu^^o diflFufius commemorat, primum re*
pusipAus miAtonis deiignans cum ait tum completos eAe
dies pentecoAes.PentecoAe quidem grxeum nomen , la*
tind dici poteA quinquagenaria , deduciturc^ue d nomine
»acco penttcouta,quod quinquaginta Agnificat, quoniam
nacc dies, i refurre^iione domini diAat quinquaginta die-
bus, &penticoA6s Graccd,diciturlatin(} quinquageAmus,
vt ait Calepinus.ConArmat Koc Rabanus,ita exponens In
a6iis apoAolicis locum iam addudum. Antiquus populas
pentecoAer>,id eA quinquageAmumdiem obieruabar.
A die enim immolationis agni, per quem egreAi TuntAlii
lA’ael de Aegypto, quinquageAmo die data eA lex tnig- Exsd.ao
ne. In nouo etiam teAamento quinquageAmo die i pa«
A;ha ChriAi eius^ue refurre^ione^defeendit fpiritus (ait-
£^us in apoAolos.in igne apparens.H^cille. Erant autem
func(vt dicit pr^ientisrerponforij litera )omnes diibipuU
pariter, dicentes halelu ia, id eA laudem deo , quia erant
omnes pariter in eodem loco congregati,& perieuerantes '
in oratione, quf eA laus dei aAidua. Subito vero faAus
eA Tonus de cce)o,tanquam TenAbile quoddam Agnu,adue
nientis Tan^li fpiritus nuncium , vt qui omnium lingua-
rum eloquia & Tonos venit apoAoIos docere, in Tono 0-
tiam TenAbili Tuum voluerit aduentum manifeAare. Dc-
ni^ai tanquam fpiritus torrens repleuit totam domum,
quitr
^Zt CANTICORVM
quia ftrpiritutiplerenfibiWs (iue ventus v^enetitcnlot
fragor audiebatur:repleuit domum ipfam materialem in
quadifcipuli erant congregati,&rptritusian6ius impetu
fui fluminis laetificans duitatem dei : exuberantia gratic
fus repleuit ipfius domus habitatores, hic nomine oomus
intel1e£los. De qua quidem affluentia & inundatione (piri
tus domini dicit Efaias. Spiritus eius velut torrens inun.
dans.Poftremum verfas ipfe eodem ex loco quo refpon«
(ortum fumptus, incompletam continet fententiamrquf in
a^lisapodolicis ita legitur completa. Et repleti funt om«
nes fpiritu fan^o,& cceperunt loqui variis linguistprout
fpiritus fanflus dabat eloqui illis. Ex quopalTu: quod hic
decd fenteniiae, debet fuppleri.
fTlNDlBVBSTO SACBAMBNTIBV-
I chari(liae:refpon(brium.
HOmo (jiiidam fecit coettam magtutm cr wi/if fer-’
uum [uum hora cccnt diccre inuitatis ut
umrent.QuU parata funt omnia.
Verfus. Vcnitc^comedite panem meum •* cr
iiBite uinum quod mi f cui uohis.Quia parata funt.
In eodem feflotaliud refponforium.
i Hefpexit Helias ad cdput fuum/uB cinericium p4-
nem-.qui furgens comedit cr bihit . £t amhuUuii
in fortitudine cibi illiuitufque ad montem dei.
Verfus. Si quis manducauerit ex hoc pane: tdUet
inaternum. Et am buUuit,
In eodem fe flo: aliud refpot^orium.
dui manducat meam carnem cr bibit meum fangui*
nem:in me manet cr ego in eo.
Verfus. Non efl alia natio tam grandis., qua hd^
beat deos appropinquantes fibi : ficut deus nojlcr
adeflnobis.ln me manet.
In dedicatione templi.
4 Benedic domine domum ijlam quam adificaui nomU
excc^o [oUo glorLe tu^.
i Verfm.Bcgtiqui habitant in domo tua domine^ •
'' in fecula fccuU^um laudabunt te. Exaudi preces
in excelfo.
Ineodemfefloyoliudrefponforium.
f Terribdii locus ijie : non eft hic aliud nifidomus
dei cr porta cxli. Vere etenim dominus ejl in lo^
• co i/fo;cr ego nefeiebam.
Verfus, Cum^i euigUajfet Tacohcptapdegraui ‘ "
fomno :ait. Vere etenim. ..< •
S O conflantia martyrum laudibus: O charitas inextin
gUihdis^O patientia inuincibilis ^qu£ licet inter
preffuras perfequentium uifa fit defpicabilis: Inue
ttietur in lauiem,cr gloriam, cr honorem, in tent
pore retributionis.
Verfus.Nobis ergo petimus piis fubueniant me^
' ritisihonorificati ^ patre qui efi tn calis. Inuenii -e i t
. turinlaudem. 73
' i • ‘ .
f 1 , T.
tf[AKNOTATioNit.In pHmo rerpon(brio;H6ffiO'
quidam fecit coenam magnam. Hoc refponroriam. ex de*
amoquano capite Lucae defumptum eiicvbi dominus no* Liw.i^»
fler parabolam proponit de.coena magna parata & inuita*
tisrecuGintibus venire ad caenam.i emus expolitio royfH*
ca:ex homiliis illius loci & potilTimum ea quat Gregorij
e^facile haberi potei\. Verum ad prtefentisfolennltatit ''
myfterium illam parabolam ( vt hic fit ) accommodando,
iMmo ille magnam inftruenscoenamilefus Chriftus eft,
ftii facratilTimi corporis & (anguinis facramentam in viti* ' ,
ma caena inftituens.Q^dd (and facramentu, merito ma-
gnx coeoae nomine nuncupatur:ob magnitudinem 'excel>
lenriaeeius & pra;(lantiae,quam nec lingua fu£iceretange'
lica deproraere.Mifit autem (eruum fuu, totum fcilicet a-
' . poAolorum & pneconum nouae legis coetum: vt inuitehe
De pluribus martyribus.
kk
«
omne#
V
5*4
CANTICOR VM
r
offlne* ad hancrplendidatn & magnificam coetiam* Imm^
& IpCe pro fiia dignatione dulciter vnluerfos ad eatn inui<
tatdicens.Venitc ad me omnes qui laboratis ft onerati '
I0.J, 0‘ d* elfas:& ego reficiam vos. Et rurfum,Si quis fiiit:ueniat ad
me & bibat.Quid i(hi etiam quaefo inuitatione benigniuf
aut humanius optari queatfC^i manducat meam camen
Abibit meum (anguinemiin me manet A ego in eo. Rur«
fum , qui manducat hunc panem:viuet in ctemum. St ita
decKterisad huius facramenti (umptionem prouocatio-
nibus:quafezto capitulo euangelt) loannis ampli* expro
muntur. Porro huius reiponforij verius: nono c;^itulo
7r««er. 9. P*'oucrbioruro defer iptus habetur^vbi dicit Salomo qubd
* bpientia cdificanit fibi domum, excidit columnas feptemr
immolauit viAimas fuas,miicuit vinu,propofuit roenfam
fuam mifit ancillas fuas vt vocarent ad arcem: A ad moB'
niaciuitatis.Venite,comedite panem meum : A bibite vi-
num quod mifeui vobis. Aeterna fiquidem lapientia , nos
bis verbis vltimis ad fuum preclolum corpus A fanguine
fbb fpecie panis A vinifumendum inuitat.Et hic pailus ve
teris teftamenti:loco noui teilamenti per refpoforiu addu-
co, apta materia: conforroitate.A conuenientia refpodet.
2 f[ln(ecundore(ponforio. Refpexit Helias ad caput
fuum. Ex tertij libri Regum capite dectmonono furopta
eft huius refponfori) hiitoria:prjerenti loco valde conera
cns.NempeperHeliaro defatigatum Afopore oppre^,
intelligitur myfticdhomo praetentis vita: peregrinatione
tranfigent:Iaboretameii re£fe agendi lafiatus A torpent
jgnauia.Per panem verd fubcinerlciom, accipitur Iaera-
tifiimumChnfticorpus:igneferoid<echaritatis A tribula
tionis in ara crocit conco Aum fub humanx fragilitatis ci-
neribus.Per ambulationem vcrb-Heliefumpto cibo cor-
roborati,vfque ad montem dei Oreb:innuitur quod virtu
te fan^ilTimi facramenti eucharidiefumpti pro viatico»
perducitur homo pnus imbecillis vlque 'ad motem foper^
na: cioitatis vbi clara deijirxflatur vifio. Refpondet autfi
' huic fententir magna affinitate verfus pratfentis refpon-
fori) ex fexto loannis capite fumptut, A figuram iplamin'
refponferio affignatam in foam referens veritatem :vtpo
te viuificora A fupercatleffem pane.Qmnimmd id ftudio-
lein omnibns re^onforiis huius celeberrima: folcnhitatis
afan£l*
if . •
EXPO: jif
ifatifto Tlioma Aquinate eximio totius officij eccleiiafti
d(quod hodierna decantat ceIebritas)authore, e(l obfer-
Dafointvt quodque refponrorium ex dlquo veteris tella-
menti palTu defuroptum iit:ft vetTut ex aliquo noui|te(hu
menti loco»aut ediuerfo,& hic illi maEnacocinnitatcTcn
tentistque conformitateconuenientimme adaptetur at-
que congniar,vt tria huc addufia illius folennitatis refpo
fonatroanlfefto produnt indicio.
3 C In tertio r^ponforio.Qui manducat meam carnem.
Exfexto loannis capite fumptum id rerponfohumonen-
dit lingularem & praecipuum fru£lum uimptionis huius
auguftilTimi facramentirqui e(l vnio & infitio Tumentis cu
deo.reciproca immanenda Chridi in eo Qmd autem ho.
mini optatius aut foelit^ obtingere poteli: quam-qubd
in Chrido maneat & Chridus in eo* vt non tam ipTe utuar,
quam viuat in ipTo Chridus:vt vnus cum eo Iit lpiritus,&
ar^dimo amoris glutino illi adriAus. Porro commendat Dguf^,
lianc dei propinquitatem ad nos.apertius huic relponib-
rioTubiunfius verTustex Deuteronoroij quarto capitulo
fumptuSjvbi Moylesad populum Ifrael verba faciens, o-
dendit nullas gentium nationes ita deos Tuos habere libi
praefentesrlicut deus Hebreorum aded populo Tuo ,cui Sk
legem dedit & cerimonias atque iudicia:certis definita re- _ ,
gulis. Verum longd propinquior quim populo Ifraeliti*
co faftus ed nobis deus nodertqubd humanam indut* car
nem in terris vifus ed:&cum hominibus conuerfatus.Sed
maximd omnium, & omnino fa£lus ed nobis propinquus:
cum feipTum nobis in falutarem exhibuit dbum & potum
non qui in nodram conuertaturfubdantiam: Ted qui nos
fibi inferat, ar^lius adringat,fuseque diuinitatis participa-
tionem nobis intima illa vnione coniunAioneque com-
municet. Si igitur dii j Ifrael fub nube tantum degentes
& vmbra futurorum bonorum , id verd de deo dixe-
runt qudd pnefentior( vt ita dixerim ) ipds erat quam
quicunque dii nationum fuis cultoribus ;multo valentio-
re iure nos Chridiani de profbTiiTima Chridi in nos &
indulgentidima benignitate gratias agentes : decantare
deo ex intimo cordis affero debemus. Non ed alia natio
tam grandis , que habeat deos appropinquantes flbi , li-
ent deus nojler aded nobis. Siquidem fe nobis admirabili
kk i) dilj^
5t^ CAMTICORVM
dirpenlatione & condefcendone, videndum exhibet & cd«
tredandum:& quod amplius e(l,pro nodrac peregrinatio-
nis viatico deguilandum & manducandum: vt nos penitus
Ubi inierat. Habitat item in medio noilri & inambulat in-
ter nos admiranda dignationerne deficiamus in via, fociu
(e prxbcs nobis Sc ducem huius an fra£luofi itineris, quod,
magni muneris loco, populo Ifrael ante promilerat :(ed id
promifium in nobis perfe£ld complcuit. N eque id quidem
exiguo temporis fpacio pr^fiat quod aflit nobis:(ed fecun
dum pollicitationem fuam nobilcum efi omnibus diebus
vfque ad confummationem feculi^ft fecundum fux diuinl
tatis omnia circumambientem przfentiam , & fecundum
preciofi corporis & fanguinis fu^yfteriumt.in falutarem
cibum animz & medicinam efTiflKifiimam nobis reh^o.
4 fE In quarto rerponforio. Benedic domine domum
S* ifiam.Ex terti) Regum oflauo capite & fecundi Paralipo*
roenon capite fexto,fumptum e(l noc refponforium &par-
ticula quaedam videtur illius praeclarae orationistquam Sa
lomo in dedicatione templi Hierofolymitani i fe magnifi
cdextru£li ad deum profudit, vbi inter caetera ita preca-
tur. Audi hymnum & orationem quam feruus tuus orat co
. ram te hodie: vt fint oculi tui aperti fupec domum hanc no
' £le ac dic. Exaudias deprecationem (erui tui:& populi tui
Ifrael, quodcunque orauerit in loco ifio lexaudies in loco
habiuculi tui in cxlo,& cum exaudieris :propitius eris.
Etrurfuro.Quicpnque orauerit in locoiilo:exa«dide ha
bitaculo tuOjtdefide calis,& propitiare. Verum illa de-
dicatio templi Salomonis,quaedam erat imago & figura
dedicationis templorum in noua lege confiituiz: & ex illa
tanquam effigie quadam rudi & reprzfentacione tenui,
dedu^tc.Proindefandla ecclefiain templi dedicatione ea-
< dem(qua Salomon)vtitur orationis forma. Petitque diut
nam benedi^ionem ipfi tabernaculo dei infundi : Sc om-
' niumillic vota ferentium orationes exaudiri.At vero quo
niaqi templum dei in prefentis vite incolatu extruflum :
qutedam ^ figura fupemx domus beatorum in c^lis, Vt in
przcedente libro di£lum efi in explanatione hymni. V rbs
beata HierufaIem,idcircoverfDS hoi*re(ponforij ex p(al-
no odluagefimoterdofumptastbeatoseosprfdicat qui in
domo dei cslefti habitant quoniam iuge& perpetuum eo-
rum
EXPO. fi7
nm officiutn erit:diuin{ laudis pronunciatio ac iubilatio.
5 ClnquimorefponforiOjTernbilis cft locus iflc.Ex vi
.cenmoo^auo Genefeos capite id fumptum eil reiponfbri»
um,contineni verba(|i£ob admiramu fanflitatem loci in
quo dormierat & vifionem editus fadam habuerat de (ca
la in edum ere£hi,cui dominum vidit innixum , & ange-
los a/cendentes dcdercendentet.Tuiic enim pauens & tre
mens ob loci reoerentiam & dei venerationem :in h^c ver
ba prorupit attonitus, terribilis eft locus iftcyide/lnietu-
endus,venerandus,& fummo in honore habendus. Vera
quoniam tunc lacob erexit lapidem in titulum fundens o-
leQmdefuper& dicens, hic locus vocabitur domus dei &
porta edi: ibi quoquo padlo geflit tmaginem exprefliti^ue
ipeciem dedicationis templorum, in euangelica lege in(H-
tutx.Idcirco ipHus lacob verba re^^ itidem applicantur
ad consecrationem delubrorum. £t de vnoquoqueilloru
locorum diuino obfequio dedicatorum:verd dicit eccleiia
iiguram ad veritatem transferens, terribilis eft locus ifte:
maznaque;venerationecoIendus,non eft hic aliud: nifilo
cus Habitationis glorix dei. Reliqua vero verba refponfo-
ri j:ad lacob (lupore miraculi attonitum funt referenda
cut verfusiple (iibiunflus fatis indicat.
6 C In lexto rerponforio. O conftantia martyrum lauda-
bilis.Hoc refponforium elegas admodum & (uaue, fertur
compofuilTe Robertus rex Franciat:vir non minus litera- ,
rom A vinutum fplondore qudm regia dignitate fpcAahi
lia.In cuius refponforij fronte allunUe dicitur ad nomen
reginz vxoris luae,qur Conflantia vocabatur : prdigen-
do id nomen(communiter tamen funmtum ) in capite fui ^
operis.In eo autem curo ingeminata lemel & iterum admi
ratione magnopere extollit inui^lam fan£lorum martyru
conflantiam: nullis fra£lam perlecutionibus aut concuf-
fum tormentis. Charitatem etiam illorum inextin£lam:
mirificd effert, multe enim tribulationum aque non po-
tuerunt extinguere charitatem : flagrantius exdluantera
in cordibus eorum. Predicat item illorum inlignempati- ^
entiam:nulliseuidam preiTurisaut proflratam erumnis.
Nam quanuis illa haberetur de(pe£lui a perlequentibus, Sap,^.
quando viii funt oculis iniipientm mori, & cuvitepr^fen Luc^af.
tisoccafuextingui:ip(a tamen praeclaro ornabitur pre- MattJf.j» /
kk ii) mio:
1
r
ETC P O.
9H
J
VJS lionjfRVM ECCLESIASTU
cmm mmcro ac denomiiuttiomhus:cr primum
de officio matutino,
Ccle{iaftica conditutione (ancitum
ptena quotidie laudem in officio dinino
exoluenda efleifecundu illud propheticu P/al, iil*
verbu.noui tedamenti ritu & gratia de*
promens. Septies in die laude dixi tibiifu
per iudicia iuditiac tuae. Et id quide ratio*
nabilitcr. Na oratio ad deo :no(lra ed ar*
matura qua pugnemus contra dcmones,hodes nodros fpi
rituales eos^iadiutoredeo vincam”, ficutMoyCes legitur
oratione expaffisq; manib* certafTe cotra Amalech: & de- Ex«<Lt^,
mu in fuga eufonuertiffe.Hodis aut noder antiqu* videt
fe ab homine expulfum.adumere nititur ,'fepte alios fpus
nequiores fe,vtingre(Plocu vndeexiuit habitet ibi, &fa
ciat nouilTima illi* peiora prioribus Atqui edtra fepte iU
los fpus nequa Sk immudos no polTom* pr^ ualere :'ni(i fe-
ptiforini gratia fpus fan£fiadiutt,& moniti c5tra ^odilet
inddias.Itaq; ad impetrandu gratia fepteplids fpus (an£H
in hac lufta & pugna difficiliifcptena laudis decantatione
qtiotidiedeoexohiendaecclelia fan^a indituit. Eteu vi*
«oria potiti fuerim* ;ad agedas deo gratias, cui* feptifor*
raidono euaitmus hode fuperioreSjVti^: id totu bonuipd
referamus acceptu : (epties deo facriheiu laudis quotidie
ofierim*.£d enim fepten* numer*:faceradmodu , & ma*
gnoru vtriufq;tedamentimyderiorungni6catiu*t vtdti*
dio(i (acrorum eloquiorum pertraft atores diligentius in-
dagit & difcuttunt.Porrb in ei* rei 6guri:Iofue dux popa
Ii Ifraelitici pod Moyfem cotra vrbe Hiericontina(qu; ty
pum gerebat dzmonicx ciuitatis)pugnatur*: fepte diebus
e2circui(relegitur,(eptequoqj facerdotib* cdmififferoti*
n*: vt fepte tubarum clangoribus eam oppugnarent. Q^o*
rum podremo,muri vrbiscorruerdnt:& fa£la ed populo
dei indireptionem. Dicuntur autem feptem illx horxof*
6cij eccle(iadici,canonicx:id ed regulares ( Canon enim
grxed: regulam latineHgniBcatyquoniam regulari fan-
aione d facrls patribus inftitutx funt & obferuatx.
kk iiij Primum
Sao
H ORARVM
VfaUit
h>Cod, 12
Vecl.
Primuai quidem horum feptem o£ricIoruin ecc1e(ia(!i«
eorum, e(l «fFicium matutinum :quod ex primaria primi,
tiuaque ordinatioe, media noAe celebrari eil foIitum,re.
eundum illud prophetae verbum . Media node furgebam
ad confitendum tibi:fuper iudicia iufiitiae tuae. Tum qu6d
node iptempefla, primogenita Aegyptiorum ab angelo
percuflore funt interfeda : & Ifraeliiici populi primoge-
nita d deo faluata, fecundum illud didum libri Sapientiae.
Cum quietum filentium contineret omnia, & nox: in fuo
curfu medium iter haberet: omnipotes ferreo tuus domi-
ne exiliens de caelo , i regalibus fedibus durus debellator
in mediam exterminij terram profiliuit . Q^od ad littera
intelligitur de tempore interiedionis primogenicorum
Aegypti.vtiequens ibifententia liquido monflrat:quan>
uis fecundo loco etiam in vfu & ofificio eccleliadico appU
cetur fupradiduro libri fapientiae verbum ad horam nati-
uitatis dominicae. Tum quod eo tempore mediae nodis
Chrifluspro nobis de virgine deipara natus e(l, &immi
nente hora palsionis a ludaeis in horto captus ac traditus
in manus peccatorum, vt vosde manu peccatoris libera-
ret.In hoi^m itaque beneficiorum commemorationem,
officium matutinu medix nodis fpacio decantari ex pri«
mxuo more eft folitum: qui adhuc multis in locis obfer-
qatur.Huius rei argumento efl quod ipfius offici j matu-
tini partes compledentes cenum pTalmorum numerum
cum ledionibus & refponforiis nodurnoru nomine nu.
cupantur.vt primum nodumum>fecundum,& tertiumix
node fcilicet nodurnoque tempore, in quo decantari Ib-
lent. Verum tepeicente cordis humani in deum ardore, Sc
feruido deuotionis affedu refrigefede : in plenfque nuc
locis officium matutinum primo mane celebratur fub au-
roram, & inde nomen fortitur . Matuta enim:apud Lati-
nos auroram fignificat . vnde matutinum tempus dicitur:
quod primo mane trafigitur.Sed neque hoc feripturae ca-
ret authoritatetquo fulciri pofsit aut coprobari. Dicit eni
ppheta in pfal. Oeustleus me*:ad te de luce vigilo. & in
matutinis meditabor in te.Ecclefia(lic*itidede viro iuffo.
luflus cor fuu tradet ad vigilandu diluculo:ad dominum
qui fecit illum . Denique Salomon in libro Sapientite.
Oportet pranienirc fol^ad bqned irionem tuam :
' suid
BXPO. 5tf
adortum lucis te adorare, j C! Porro in huius folius
ofFici i exordio prxponitur ille verfuspfalmi quinquage
(imi. Domine labia mea aperies: & os meum annunciabit
laudem tua. Quonia illud, principiu e!l diuine laudis to> Pftl.fo
tlus diei.Idcirco in eo przfertim petimus& pro illa matu
tina & reliqua illius diei rite exolucda laude,labia'no(lra
non ta oris q cordis nobis i domino aperiri: vt digne lau>
dem eius annuncieaus,& non faciamus vtillirdc quibus
conqueritur dominus per prophetam. Populus hic labiis
me honoraticorautem eorum longeedd me. Ecmerito
quidem id petimus, quoniam ni(i ipfe dominus nodra a*
periat labia, & gratiam praedet ipdim pro dignitate lauda
di: non erit grata diuinis auribus neque accepta laus no-
Ara.Cieter^m fubiungitur fupradiclo verfui continuo hic
verius pfalmi fexageuminoni.Deus in adiutorium meum
intende:domineadadiuuandum mefedina. Qm& om-
nium horarum canonicarum praeponitur initio:ad impe-
trandam dei prf fentem gratiam & opem,fine qua nihil o-
oino facere polTumus. I taque hoc verfu nodram condten
tts fragilitatem, & bene agendi ex nobis infufficientiam:
diuinum fedulo imploramus auxiliu, cuius adiutorio de-
bitas & gratas ei budcs offeramus. Quemadmodum & ia
omnium horarum tine: fubne£f itur ex inditutione eccle-
liadica,ea gratiaru a£Ho.Benedicamusdomino:deo gra-
tias. Perquamdeabfoluta deiadiutorio laude, perfeAa-
que cuiulque horarum copletione gratias agimus. Et ita
ad illufn qui alpha ed & «*, principium & finis, in primor-
dio horarum canonicarum & exitu per piam inuocationib
conuertimur: mydicumque& (piritualemcoplemuscir-
^lUjregreGstdemu in eum a quo coepimus exordium.
Qjffd fignetdi^o HaUlu id , quid Homilidj
quid etiam particula Arnen nohis
^ indicet.
QVoniaro in principio ofiici j matutini & cuiufq;
ceterarum horarum canonicarum :pod fuperdi
uinx trinitatis laudem in concilio Niccno indi
tuti,fcilicet gloria patri & Elio, & fpiritui lan-
Ao,rubiungiturdiAiOjhaIelu1a,& in vfu ecclefiadico Ae
pius
.i
k
TMa%
Afocd,iy
5«
HORARVM
pitK eadem repetiturae replicatur, quid didio illa/igust
nofcere operarprecium eft.Sane qui linguat hcbrezperU
ti fiint illiufque leges & documeta callent : cenient id tU-
cabulum duas in fe diAiones integras complefti.quaruna
Erior e(l tri(yllaba:in principio afpirata,& in (ecunda iyU
iba per Hmplex 1 (cribetida,(ic.Halelu. Secunda verd di-
Aio, apud Hebreos monoiyllaba e(l:nam i & a coaleicuC
apud eos in vnam fyllabam.apud grecos verd , poderior
iliadiAio difyllaba e(l:qu6d hi d^uas illas vocales i &a
femper feiun^m & feparatim proferunt . Latini verd in
przdiAz diAionis prolatione fecundum vulgatum vfum
Graecorum morem magis Imiuntur , SigniBicat autc ha-
lelu ia:iantundem,ficut laudate dominu. nam halelu, ver-
bum hebraeum:laudate (ignat.ia verd : nomen dei eft iig- '
nificans dominum. vt diligenter annocauit nofter lacobus
Stapulenfisin expolitione pfalmi centedmi decimi. Eft
autem illud nomen.d facris eloquiis fumptum:in quibuf
impermutatum exprimitur ad inlinuandam dei laudem-
vt in decirootertio capite Thobiae . Ex lapide candido db
mundo omnes platea eius ilernetur: & per vicos eius ba-
lelu ia cantabitur. Et in Apocalypii capite decimonono.
Poflhccaudiui quafi vocem magnam tubarum mukara
in caelo dicentium halelu ia . laus & gloria & vinustdeo
noilra eil.Et paulo poil . Et iterum dixerunt : halelu ia.
Rurfum eodem ioco. Et audiui quaii vocd tube magnae,
A: (icut vocem aquarum multarum , & iicut vocem toni-
truorum magnorum, dicentium,halelu ia , quoniam reg-
nauit dominus deus noder omnipotens. Verum toto tem-
Sore intermedio a quinquagefima vfque ad pafcha , lan-
ia eccleita praetermittit illud canticum Iztitic: vt Iu Aum
poenitentiz pro peccatis expiandis alTumat , prohibetque
ipfum inoiFicio ecclsdadico certis illis diebus dici . Sed
eius loco fubiungitin (ingularum horarum principio:
pod]fuperbenediAz trinitas przconium . Laus tibi domi-
ne:rex aeternz gloriz. Q^z quidem fententia, latind feri
ide explicat, quod diAio halelu ia hebraicz,hoc vno ex>:
ceptocqubd hebratea illa vox exhotatur Bdeles ad lauda-
dum dominum. Latina vero fententia illius vicaria, diri-
gens ad deum (ennoneoi : peiic laudem illi exhiberi ac
bapendl-
Rurfum
E X P O. J2J
Hurfum quoniam in officio matutino pleranque euange
licxlefHoni fubne£litur e«po(itto illius, ab aliquo iacro
dolore fumpta,quae homilia vulgo nuncupatur: quid id
iignet nomen, etiam operaq>recium e^ dinoicere. Horni»
lia dicitur colloquium vel fermoad populum : aliquem
iandxfcriptucac locum explanans. Defcenditi^ue d ver-
bo Grarco omileo : quod fermocinari Sc colloqui (ignac.
Hieronymus ad Heracliura.Ou fupplere cupimus ea quq
ab Origene operata funtiilcut in homiliis vel oratiuncu-
lis in Genefim & fixodnm fecimus. Irtdededucituradie-
^udhomiliacus:quod figniHcat aliquid ad homilia per-
Ciuens.ldem Hieronymus. Quem labore idcirco (ufcepi-
nusinepulfatc quzftiones & reli^z(quodhomiliaOodi
cendi genere ab illo Cxpe fieri alTolet^latino leflori falU-
dium generarent.Itaque homilia beati Auguftini, Hiero-
nymi,aut cuiufuis facrorum doftorum de lectione euan-
gelica: e(l fermo illius de euangelio antd le£10)(ententias
iplius explanotorius.Debet aut£ illud nome i latinis per
iin fecui^a fyllaba fcribi (emper & proferri,quontam a-
pud Grzcos eo in loco Icribitur per iotaiquod nunqua in
e mutatur cum grzca diflio trandt in latiiiaB,fed imper- .
mutatum manet & (criptura & fono.
6 d Demi^m quoniam in Bne orationis matutine & om
nium orationum eccledadicaru fubiungiturdi^o Ame:
Suidnam etiam illa dgnideet non eff dlentio pretereun-
um. Scire igitur par eff, eam di£lione in calce orationil
podtam, optaris elTe particulam: & dgnificare idem quod
nat,due compleatur illud quod in oratione ante difta po
ftulatnm eff. In qua quidem dgnificadone:depius In (an-
alis fumitur eloquiis, vt Oeuteronomij vicedmoieptimo
capite itera atque iteru heefententia repetitur ad nngu-
las malediftiones inibi expreffas. Et refpodebit omnis po
pulus & dicet» Amen. Etiam Tobi^ capite non poff im-
precationem benedi£lionum d Gabeto T obieiunlorifa- ,
A5:fubiungit facra illa hifforia. Cumque omnes dixilTent
amen:acce(Terunt adconuiuih.Przterhanc autem dgnifi
cationem ea di^o in (acris euangeliis alteram habet ad •
modum frequentem acceptionem: qua alTertoria eff par-
ticula duc affirmatoria, tantum valens deut vere. Et pecu
liariter i domino noffro ledi Chrifto(quirumma veritas
eS)
I
i/iatth.ij
ItdMhil
$24 HORARVM
e(l) Crpiur nominata legitur in Iaera euangelice doM-
ezphcatione:ad afTertionem eorum qux protulit. A>
pud tres quidem priores euangeliftas in lingulis fentetiis
quibus inferitur:vnice & fenDelpofita, vt amen dico tibi,
amendico vobis, Apud beatum ver6 loinem : femperin
eadem fententia.geminata, vt amen aro en dico vnbis.Cc
feriim propter reuerentiam& venerationem aflertioais
diuinac veritatis: noluerunt interpretes vocem illa amen
in alienam transferre linguam, fed eam hebr^am vt eft di
miferunt, quatenus intlla,integrL^ficuta domino prolata
ell dimiiTa : honoraremus fyncerius lummam &diuinam
veritatem, ea di^iooe nobis aflertam atque c6pro1)atam.
7 Drima^ertU.fcxta^c notu.
PRlmx horx o£Ficium circa (olis ortum celebrari ex
inftr tuto ecclefiaftico eft folituiin commemoratio-
ne quod ea hora Chriilus dludxis Pilato traditus
eli,qnemadmodum perhibet Matthxus dicens.Mane au-
tem fafto, concilium inierunt omnes principes /acerdo-
tum & feniores populi aduerfus lefum: vt eum morti tra
derenuEt vinfium adduxerum eum, & tradiderunt Pon-
tio Pilato prxfidi.Idem quoque perhibent Marcus &lo-
annes.Eadem itidem hora, angelus ftola candida cooper-
tos nunciauit mulieribus adiepulchrum Chrifti vi/itan-
du progreflis:ipfum d monuis refurrexi/Te.Et valde ma-
ne(inquit Marcus)vna fabbatorum veniunt ad monumS
tumtorto iam fole. Rurfura eadem hora Chridus poft re-
(urre£lione difcipulis fruilra in pifeatione tota no£le oc-
cupatis apparuit:in littore maris confidens, & an pulme-
tarium haberent interrogans, vt oftendit loannes dices.
Mane autem iam fafto: ftetit lefus in littore, non tamen
Cognouerunt difcipuli quia lefus eflct-Dcmiim circa ean
dem horam dominus pro fua dignatione in templum ve-
nire eft folitus: ad docendum populum, quemadmodum
ait loannes. lefus autem perrexit in montem Oliueti, dk
diluculo iterum v.enit in templum: Sc omnis populus ve-
nit ad curo, & fedens docebat eos Denique inter diurnas
horas(nam matutinum o£ficium:no£h]rno magis tempo-
ri
fi X O*
fi alsignataOpriniit* deo laui in oflicio prime perlblai-
tur,& in eo fucudum euangelicum monitum^primu que- MatthX
ritur regnum dei & iulHtia eius.ideoJn eccleiiaiUcum of
iicium:prime nuncupationem merito Tibi aiTumit.
8 CE At vero hora tertia deo laut ex indituto ecdeiia*
iticojczoluitur,in recordationem myfteri) dominice paf- Mare,jf
{ionis:qudd ea hora linguis ludcorum fucclamatium ad
Pilatum vt Chridus crucifigeretur,ipre crucifixus eft : vt
ait Marcus. Erat autem(inquit)hora tertia i & crucifixe- ^
runt eum. Perhibent aute ali) euange]i{lac,qu6d hora (ee
ta cruci affixus fitChridus: quoniam de Iplo crucifixio-
nis adu loquutur. Marcus autem de improbo ludiorum
conatu & (ludio facit fermonem:quo importunis clamori /
bus & lingue procacitate reniientem Pilatum impellere '
tentarut in Chrifti crucifixione,& demum inualuehit vo
ces eoru. Eade etia hora fcilicet tertta,rpiritus fanflut iti
Ignearum linguarum forma defeendit in difcipulot ; ip-
foique reddidit celeberrimos euangelice legis pr^onei^
quemadmodum beatus Petrus inundante (piritus gratia „
plenus:ah ad irridentes Iudeos.Nonenim(vte(limatis)
hi ebrljrunt:cum fit hora diei tertia. Neque ea que pro-
xime (equitur primam horam :in ecclefiadicoru officio-
rum debgnando temporCifecundam appellare quis re^
pofsitytum qudd hic non attendendus ell naturalis numo
rorum ordo & continuus, (ecundum quem primo (ecun^^
dum fijbiungitur,(ecudo tCniura,& tertio quanum: que-
admoduro is ordo obferuatur in fupputandis horis horo-
logiorum,(ed folum aduertenda e(f illarum horard deno
minatio, que in facris literis roanifeffius (unt annotate : '
dic in quibus aliquod myfferium aut veteris aut noue le«
gis peradum legitur. Secunda autem hora,neque in (an-
^if feripturis celebrata inuenitur ; neque in ea aliquod
precipium aut infigne redemptionis noffre (acrametom
memoratur (uiffe completum. Eadem etiam ratione neqj
quana neque quinta hora, aut relique cotinuato natura-
li ordine numerandi occurentes:hic queritande funtaui
nominande. Quoniam hic non de horariis temporii fpa-
ciis fit (ermo:cum vna hora ecclefiafftci officij, tres fero
horas temporarias ft trium horarum horologi; complo-
datur interualla,vt hora prima ecclefiafficatiecondu.no-
ihr»
i
nt
V
I
l0dn»l$
Xm»*4
5s< HORARVM
ihc coMputationu ritum continet horam (mrtani, (epd-
snam, &^aaam teporis matutinLHora tertia ofiicij ca-
aionid: comprehenw horam nonam,decimam, & vnde-
cimam ante meridianam. Hora (exta canonica comple*
^tur horam duodecimam meridianam hmillter& pri*
nam, & fecundam pqmeridianam. Denique hora nona
cccleiiaftici officij : ambit A conibringit horam ceniam,
quanam, &quintampomeridianas.
9 C Porro hora fexta perfoluuntur deo quotidianae lau
des:in memoriam eximis illius charitatit qua pro noflra
redemptione ea hora cruci eft affixus, quemadmodum di
cit loanes. Erat autc parafceuepafchsthora quafi fexta;
Et Lucat.Erat autem fere hora (exta. Et tunc etiam fubi*
to obons funt(vt ait Matthaeus & Lucas) tenebre per v-
fiiuer(am terram ab hora (exta v(buead nona,yt fol pul-
lus & ater fuo lumine contrado : fuum & omnium vifua
fuerit eluxide conditorem. Kur(bm eadem facra annota-
tor hora, qua dominus nofter volens oftendere noftrc (a
lutis dedderium Quo flagrabat : d muliere Samaritana a-
qoare petiuit,& illt fus (iilutaris doflrinx ( de per illam:
Samaritanis omnibus) fluenta communicauit, fui cogni-
tionem oudd edet vere (aluator mundi : ipdselargiens,
atque fub dloru typo,(e in fexra state toti mudo per fuf-
cepum camis difpeniationem benignius manifedans: bX
uatoremque decimans. Non fubticuit id dioinus eoange-
lida loannes: cum ait. Erat astem ibi fons lacob. ledis
autem fatigatus ex itinere :fedebat dc fuper fontem. Ho>
ra autem erat quad fexta. Venit mulier de Samaria:han-
rire aquam Eadem denique hora beatifsirous Petrus ora
tioni intentus, vidonem habuit de populo gentium in v-
num eccled^ dnum per ddem cogregando :eum vidit lin-
theum defoendens de caclo pleno quadrupedibus, volati-
libus ftreptilibas,quemadmodum & a£la apoftoloru te-
flantur : Afcendit (inquiunt) Petrus in fuperiora vt ora-
rer: circa horam («atam.
10 €E Demiimlmra nona quotidianis laudibus (an^hi
eccleda deum cocelebrat, in memoriam amariCstms mor
tii dominiquam illa hora pro nobis perpeffus efl. N am
vtfacri feribunt eoangelifts : circa horam nonam clamas
voce magna expirauit. Circa eandem etiam horam deC-
cendic
B X P O» jiy
ceadit ad inferna : Tt (an^os ind<? patres liberaret , & do
principe huius tnudi triupharet. Denique vnus militum
circa eandem horam lancea latus eius aperuit:& cotinuo
exiuit f^guis & aqua in remiisionem peccatoru noibro*
rum. Eadc quoque hora ditcipuli domini ad orationem
conuenireiuntfolitr.quemadmodum adla perhibent apo . >
fiolicade Petro Sc Ioanne,qudd aicendebantin templum
ad horam orationis nonam^ & tunc vir mendicus qui ab
Ttero matris fuae claudus fueratiin nomine domini no-
ifai lefu Chrifti fecudum Petri verbum illico (anatus eft,
&reA(?ambuIauu:ad confirmandam 6dem credentium,
& ad conuerfionem increduloru. Porrd de nayfteriis ho*
neteniar, fextr, & non* pr*clarc quoque dilTerit vene-
rabilis & eximuispater loannes Cafsianus in libro ter.
tip de indituris raonachoru capite fecundo, permulta his.
que diAa funt confimilia referens.
II
De officio uc/pertino er completorij.
VEfperas dici plerunque autumant d vefpere del«
latquf in crepufculo apparere folet,& diei extre
mitatem nunciare,quoniam circa declinationem
diet Sc Enem: officium Tcrpertinum celebrari ed inditu* .
tum. £t id quidem in memoriam depofitionis domini de
cruce t circa illam horam i Tenerabili St pio lofeph atq;
Nicodemo, permittente Pilato faAam.Etiam in recorda* ^ .
tionem inditurionis fandifsiroi (aeramenti eucharidiaet
quod vefpere fa fto pod manducationem agni pafchalis
^pici, coram difcipulis fuis in vltima ccena domingi ia*
intuit.vt perhibent euagelid*. Praeterea circa eandeho*
ram duobus difcipulis euntibus in Emaus apparuit domi
qus pod refurre^ione in fpecie «& 'forma peregrini: fert*
pturarum interpretatione eos iliuminauit,& demu in (nm
Aione panis fe illis exhibuit cognofeendum. Mane (in- Lnc*s4
quiut illi ad dominum:iam eloquiis eius inflammati)no*
hircum domine i quoniam aduefperafcit , St inclinata eft
iam dies.
iz Completorium vero di^m putant:^ in eo complea-
tur odiciura quotidiana laudis, deo ab ecclefia exolued*,
quandoquide abfoluto completorio:nulla aliud fupereft
illitas
C"'.
t
Matth. i:
tcon.io
TjalM'
«V
-
1
I
|,t horarvM
illius diei pcMgendu II) orjiionisfacriiiciom. Celet>ratuf
autem & id poilremo loco : in memoriam repuhone do«
naini, qux reuerenter & deuote illi exhibita eil cum aro>
matibus & findone murtda circa ipfius dici terminu: qu^'
admodum teftantur euangeiiUx. Circa eandem etiam ho
ram completonj dominus noflerdeuifta mone iam redi
uiuus,dircipulis in domo ob metum ludarorum clauHsap
paruit: & fuac refurre^lionis teflimonia certifsima in oR£
lione manuum & lateris, roanducatione.Iocutione, & ca;»
teris argumentis prxbuit, quemadmodum fcribjt loincs
dicens. Cu fero eiTet die illo vna fabbatorumydli fores ef-
fentclauGi vbi erant difcipuli cogregati propter metum
ludzorura: venit lefus & Retit in medio,& dixit eis, pax
vobis. Porrd ipfius complctorij officium inchoaiurprx-
ter morem c*terorfi,ab eo vcrfu pfalmi o6bogefimiquar>
ti.Conuerte nos deus falutarisnoRcr: & auerte iram tua
d nobis, vt per illum in fronte huius completoria oratio-
nis petamus i deo fi in diurnis a<51ibus(qui iampropemo
du funt tranfafti & completi )ab eo fumus auerli per cul-
pam, & cogitatu maligno veibo aut opere ipfum in die
offendimus: nos iterum ad feconuertat, animum noRru
{ecularibus diRra^um curis, ac terrenis ocrupatfi nego-
ciis ad fe reuocet & colligae: iramque fuam quam mere-
mur ob commiffa in die peccata, i nobis benignius auer-
tatacmoueat.Cxteriim hxcqux de canonicarum horar&
-ratione paucis pcrRrmximus; diffufiusA latius pertra^iS
turin opere, quod inicribitur rationale diuino^om of&i-
clorum.Cutus author in quinto illius voluminis libro aiQ
piam facit determinationem de ftptem horum canonica-
rum officiisromnium qux in iis fiunt rationem exa^
particulatira reddens. Qui igitur plura dehts qudmin
pr^fentia afferutur nofccre cupit : ad cum recurrat locfi^
ex quo ft xofipfi multa hic delumplimus.
De uetrm eorum denomiutionibui efui ad eeclefiam ' j
ah em gremio funt feparati,
At quoniam partiro (anflis literis, partlm verd in
fiicrls authoribus qui piis operibus & fcnptis filia
eloquia domini elucidarut pafiim occurrut variia
nomini-
X
E X P O-
1*9
nomtmbas noeopatl qal aliquod in eccleii^ munus obeut
certunujue in ea gradum coniHtuunt, aut qui ab eccleiia;
iinu ob incredulitatem aut prauitate funt reie£^itij & ie-
parati: age nunc illarum denominationum rationem vel
perfun^oriaereddamus,decIaratQri(vt i nobis efflagita- ‘
tum e(l)qui dicatur catechumini, neophyti, energumini,
apoflat«,pcBnitentef,miniftri, plebs Unaa,monachi,pa- Cattchmi
gani,in(ideles, rchtfmatici,hxre(ici, Iudari,& Hebraei. ni,
1} €E Catechuratnidicutur qui facrx fidei myOeria funt
edo^i,& quid credere debeant infiru Ai. nondum tamen
ialutaribus vndis baptilmi abluti,ncque in Chriflo rege-
nerati. N empe in primitiua ecclefia cum adulti facramen
ttim baptifmatis fufc^turi erant:ant(? per aliquot tempo
ra edocebatur facr* hdei articuIos,& quid pi^ de deo fen
tienduro:lecundum fymboli apoflolici regulam erudieba
tur. Quandiu igitur inflituebantur his facris documentis
antequam bapttrmum perciperent : diccbantuKcatecbu- '
mini. Vt legitur beatus Martinus adhuc caiechumraus: ve
Ile pauperem, & in paupere grillum contexii][e.MVenit-
queidgrxcum nomen a verboeatechizo,as,are;quod(i-
gnihcat doceo^indruo in fide.erudioyquo quidem beatus
Paulus vtitur ad Galatas fcribenstcum ait. Commuixicec
aute is qui catechizatur verbotei qui ie caiechizat in om
nibns bonis.
14 €T Neophyti dicunturtqul de nouo ad fidem funt c6'
nerfi,dl: recens eius facramentis (e addixerut : quafi nouu GaU.^
fidei germen &nou a planta,nouiterve plantati. Neos e- Utofhjti,
nim Grxcinouu dicunttphyton ver6 plantam. Vnde Hie
ronymus contra Luciferianum. N efcis & laicos & cleri-
cos vnum habere Chriduro : nec alium neophytis,aliii e-
piicopisefTedeumiEtapodoIusad Timotheum icribens:
prohibet neophytum joepifcopum ordinari. Nonneo-
phytumCinquit)neln fuperbiam elatostin iudicium inci- uTimet. j
dat diaboli. Entrgumi-
ij C Energumini dicuntur qui ab immundis fpiritibos ni,
vexantur:* corporali affliAione torquentur,ita difti ab
euergeo verbo grxco : quod agere fignificat & raoucre:
Apud Latinos vcrd:arreptitij,Taruati,fiucCvt vulgari v- x.Csf.tc .
tar nomine)d*rooniaci appellantur. Qualis fuit ille Co-
rinthius,qui ob incedum ab apodolo traditus fuit Satha
11 rim
55®
HORARVM
Ictcl.xtf
VomiteKS,
nx in interitum carrits,vt fpiritus eius (alaos fieret^qulSad
snodum Paulus ad Corinthios fcribit.Qu^iles Sc ilU:qaos
dominus nofterin euangelio & diicipuli eius d vexatio»
nedxmonum virtute diuihi nominis liberarunt.
16 C Apotlatzfunt,quiafidequam profefsiruntdif»
cedunt, ad infidelitatem aut horrenda flagitia dei legibus
contraria publice prolapfi. Vt qui fidem Chrifti abnegat:
adiudaifmumaut Machometicamfpurcitiamdecumben» ^
tes,autqui fceJis libidinibus aut cupiditatibus exteris fe
contaminanti inceduofi, notori j concubinari), venefici,
magici, Tfurarij : & aliis grauibus criminibus palam im-
plicati. Ita autem dicuntur nomine grxeo ab apoUafia:
qux derertioneni,defe£lionemque d nde fignat,qua(i de-
iertores cadrorum dei & ad hoftiles acies transfugx. In-
de apodatarc, ed fidem Chridi rufeeptam deferere & ab
ea deBcere : aut etiam d rediitudine xquitatis atque lufti-
tizdifcIdere.Vnde eccleliadicus. Vinum & mulieres apo
flatare faciunt faplentes:& arguunt fenfatos.
17 Posnitentes funt qui i grauibus qux antd comi-
ferunt peccatis pedem reuocantes: publicam in totius ec
clefix confpe£lu pc£nitctiam.agunt, petentes Chrido re-
conciliari & rurfum ecclefiadico coetui(^d quo per nequi-
tiam funt prolap(i)in(eri atque coniungi. N empe in pri-
ma ecclefix condituiionc platrunque ob enormia & in-
fanda peccata,publica peccatoribus imponebatur poeni-
tentia : adfui humiliationem aliorumque exemplum. Vt
de beato Arobrofio roemoriz proditum ed: quod Theo-
dodum imperatorem Romanum ecclefix ingreffu pro-
hibuerit, donec dignam profcelere pcipetrato compleft
fetpoenitctiam:quam ille humiliter,fufcepii& expleuic.
)S €T Minidrt dicuntur qui ipfi pontifici aut facerdod
facra facienti adant ad (an^i altaris roiniderium : & qux
ad hoc aut aliorum facramentorum adminidrationc ne-
cedaria funt, pro fuo quifque ofidcio fubminidram. Et hi
i nobis diaconi dicuntur & fubdiaconi : de quibus paulo
pbd amplior Bet determinatio. Quanuis & minidrorum
nomine comprehendi etiam nonnunqua foleanc in mino
ribus ordinibus condituti : hodiari j, acolythi, leflores,
exorcidx,qudd fuperioribus ordinibus in rebus facris e*
tlam impendant ffiiniderium.
Plebs
'f
X
1
EXPO: fj«
I . tjCPIebs Cin£hi|laicoru eft multitudo vtcoiugatorii& PWj /i»» ^
, ' Titam agentium duilem«qui non admittuntur fecundum
X ' primariam eccleiiae (anfkionem ad exhibedum altari Cm«
roiniderium tamen ad (acrorum my ftcriorum contui-
V tum limul & panicipationem recipiuntur. A fide enim
quam funt amplexi no deiduerunt, neque a diuina lege
p6r publica fcelera exorbitarunt: idcirco pro fui (latus ra • ■
itione adfandlaro eccleiix communionem pertinent.
30 C Monachi funt qui vitam diuiduam&quz in cu-
ris agitur feculi i fe abdicarunt: & deo in c6«emptu mun-
di & femotione a publico hominum congrefTu feruiunt,
ita difti a folitudine : qudd folitariam & a vulgi (Irepitu
remotam vitam degunt. Habent & id nomen ab vniiate:
qudd repudiata multiplicitate negociorum huius feculi,
ad vnitatem fc colligant & lingulares (e deo totos mao>
clpent. Hi in primitiua ecclefia graco nomine therapett-
tc : latine cultores didi funt. Verum de fupradidiscc-
cle(ia(iicaE fortis gradibus & nuncupationibus: beatus pa
terDionyfiusinlibrodcecclefiafticahierarchiaprafe-
tim capite tertio, quiniOj & fcxto, amplilsimam habet &
{acratifsimam determinatione, ad quam, exadius quim
nos prxilare poflemus omnia diicutientem : ex hoc loco
ledorem remittimus. ,
31 €[ Pagani dicuntur gentiles, (iue qui idola coIunt:& •
nomine gentiuln in (criptura nuncupantur, vt in piidmo,
quoniam omnes di j gentium dxmonia : dominus autem ^
caelos fecit. Auguilinus in prologo libri de ciuitatedei»
Interea cum Roma Gothorum irruptione agentium fub
rege Alarico,atque impetu magnae cladis eoeria eft, eius
euerfionem deorum falforfi mutuorumqj cultores ( quos
- 'viitato nomine paganos vocamus )in Chrkftianam reli-
gionem referre conantes : (blito acerbius & amarius deu
veru blafphemare coeperunt.Et pauld pbd.Qupru quin-
que primi eos refe11unt,qui res humanas ita profperari
' volunt:vt ad hoc multorudeorucultum(quos paganico
Iere conlueuerunt ) neceHarium efle arbitrentur, & quia
prohibentor, malaida exoriri atque abundareconten-
, ~ dunt.Inde paganifmiis, paganorum ritus. lidem a Gr^ets
l «ihnici dicuntur, m ethno> getem (ignificetvi apud Mat-
i B ij diBiin ■
l
/
HORARr.M
thcaA leglmut. Qaod fi ecclefiam no audierit, fit tibi fi*
cut ethnicus & publicanus. Dicuntur autem pagani ipa*
gis (eu vids ni(ttcis,^ illos incolentes & ab vrbiu freque
tatione remoti rarius rer^ fidei dodrinam audire ac per*
cipere fuerint foIiti,quxpotifsimum in rrbibus ac horni
num frequentia tradebatur. Et idcirco tardius ab idotoru
cultu reuocabatur, aut Chrifiiano ritu itpbuti facilius ad
priftinam idolorum culturam rclabebantur,curo non ad •
e(Tet qui errantes corrigeret.
€E Infideles fiint,qui fidem catholicam non tenent.
11
neque in deum credunt, ficut ediiierib fideles funt,qui ra
fj jgi confefsionem feruant.Inde infidelitastincredu
litas. Ita enim Ttroque vocabulo vtitur beatus Paulus ad
X,Ttmo/.4 Timotheum fcribens.Speramus^inquiOindeumWiuums
( qui eftfaluator omnium hominum,roaxime fidelium. £c
rurfiim. Qui autem fuorum & maxime domefiicorum cu
ram non habet: fidem negauit & efi infideli deterior. Eft
autem infidelium ratio:gneralis admodum & multbsco*
pleAens.nam pagani:infidelesfunt.Agareni itidddr Tur
carum populus infidelis. ludxi quoque nunc adhuc (uo
ritui addici: funt infideles. Soli autem Chri(Hani<S; qui
legem Chrifii cape(Tunt:fideles funtquia quam debet fi*
dem amp1e£hintur.
1} (E Scliifmaticlfunt quivnitatc ecclefiricindereni*
Schifitta- tuntur : Sc eius fijb vno fummi pafioris vicario colle6Ho>
nem , quemadmodum i j qui vero pontifice fummo reie>
fto:alium fibiconftitnere anniterentur. Hincrchsfma di-
citur (cilTura (eu diui(io ecclefiae:cum vnapars Chrifiia-
norumvnum fequitur vtfumraum ponrincem. d: altera
alteruffl.Vndefcribit beatus Paulus ad Corinthios. Ro-
r.Cor. 1 govtidipfum dicatis omnes:& non fint in vobis (chifina-
Hxrrriri. ^4 C! Hcretici funt qui pietati & re£fitudini fidei
edtrariam politionem & (e£lam pertinaciter defendunt,
aut eam primum adinuenientet:quales fuerunt Arrhius,
. Sabellius, Eunomius & extera nigrae cohortis turba,(i-
ue hsrrefiarcharum nomine notatur, aut ab aliis adinuen
raro fequentes: quales fuere Arrhiani,Sabelliani,Euno-
mia ni, & erteri, cum caecis ducibus quos (equebaniur in
errorum barathru praecipitati. Inde harrefis eftfefta fyn-
' caeritati fidei catholice aduerfa atque repugnant:qua ta-
me»
EXP O. JJJ
ae is qui fidei fu fcepit fignacolum pertinaciter defendit,
Oportet( inquit apoilolus') haEreieselTe: vt hi qui probati (•C»r.ii
{untmanifeftifiant.Etrurfuni.Haereticum hominem poil T/twm.j
primam & fecundam correptionem deuiu.
C ludcidicontur quicunque i lacobdefcenderut: Hetrdt.
i Iuda,pnecipua duodecim tribuum |ca nuncupari, qui dic
Ifraelitz denominatur:quoniam ab ICrael (qui & lacob)
iiimpf^nt originem. lidem dicuntur etiam Hebrjei ab
Heber filio Seth:i quo per Abraham funtdedudi.Aot e*
Ciam a nomine communi heber:quod transfluuialem fiue |
cranfitorem fignac eo quod Abraham veniens i terra &
cognatione fua in terram Chaanan: fluuium Eufrate tra '
fierit,& trans flumen habi(auerit,vt di^um eff in prnce»
dente libro in expofitiotione illius hymni. Gloria laus dt
honor tibi fit: rex Chride redemptor.
Dcfeptem ordinum ecclcfUfUcorum nomnUbm eo^
rumt^ rationibus.
QVoniam autem ad rem ecclefiadicam dinofcen
dam, operacprecium efl dc ipforum ordinum &
dignitatum ad fundlionem ipfius pertinentium
rationem e xplora ta m h abere: illam (vt a oobi» ^
hoc expoflulatum efl)breuibus hic conflringere non pr(
termittamus, ampliorem ipfius determinationem ex aliis j
requirendam admonentes, & potifsimum ex rationali dl
uinorum officiorum, cuius author totum fecundum fui o>
perislibrumabfbluitinhuiufmodiecclefiaflicorum ordi
num declaratione. Itaque impraefentiarum id explanare
par fuerit: quid pontifex, facerdos,presbyter , diaco- ^
nus,fubdiaconus,acolychus,o(liarius,leftor,exorciffa.
zH C Et imprimis pontifex is efl:qui in ecclefiafibide-
fignata primatum tenet, curamque fpiritualium admini •
niflrationum A direAionem cum fuprema authoritate ge
rit. Is i veteri Romanorum more ( apud quos pontifici*
busfuis cura demandata eratfublicij pontis inffauradi )
pontifex di£fus eft: manente etiam apud Chriffianos ve- ?ontifeic»
tuflo nomine. Significatiore tamen vocabulo d Grzcis e-
pifcopus dicitur: id eff fuperintendens,& vigilem gerens ,
curam atque confiderationem in eorum Gtlutem quibus
11 lij przfi-
B X P O. 93J
Timot. Diaconos (iniiliter pudicos.no biIingnes,no mul> i.TimsS.j
to vino deditos , no turpe lucru ie£iites:habentes myfte-
rium 6dei in conicicntia pura.Et hi aotem probentur prU >
muni : & (ic miniflrent , nullum crimen habentes.
30 CPorrd (bbdiaconus ((iuepotius hypodiaconos ; vc
vtraouepars compofitionis (it greca')epiftolam in officio
miffellegit . diaconoque calicem , vinum etiam & aquam
sninilhat.Et isitidem facer c(l minifler fed diacono infe-
rior.Indefubdiaconatusieftordo & fiue hypodiaconatns
gradus hypodiaconi
)i iLAcoiythus:mini(ierquidem e(l fed minor fubdiaco^
no. himeti templo fubminiflrat, &cxreosiert accenfot:
cum offertur altaris facrihemm . & latine ccrcoferarius
fiue portitor luminis vulgo dicitur. At vero fecundu gre-
cae linguae proprietatem : acolythus idem fignihcat quod
famulus fequens aut conieques, qua; quidem denomina-
riorefldconuenit ei qui fert luminaria in templo : nam
eos quibus famulatum exhibet, aut ordine loci aut faltem
officio fequitur. Ceterum ea di£tio acolythus apud Gro-
cos in tertia iyllaba per ou diphthongon fcnbiturtque a-
apud Latinos inuconuertitur . Itaque fecundum grecf
iennonis rationem dicendu effet acoluthus . Confuetudo
tamen obtinuit vt dicamus acolythus mutata u in i longCi.
$2 C[Le£lorexfuomini(lerio pfalmoscumfacerdotibus ^
conciniC;& in officio ecclefiaffico ledlionescum veteris,
tum noui leffamenti profert.
3) CEOffiaritis fiue ianitoritcmpliforesobferoat, nequis
prophanus aut cui facris interdi^bum eff , illud ingredia-
turifed foli admittantur illi qui digni funt tam facris fpe-
^hiculisintereiTe.
34 ([Exorciffa autem is dicitur, qui minifferium habet
adiurandi fpiritus immundos : & ab energuminis eos ex«
pellendi.Inde exorcifmus dicitur adiuratioiid eff huiuf-
modi forma & modus adiurandi fpiritus nequam homi-
nibus infeffos. Et exorcizare verbum a^biuum, efl( vc in*
quit Auguffintis in libro de vita beata ) perdtuina fpiiitu
immundum adiurado expellere. Huiufmodi aute excrci-
ffe non fnlum apud Chriftianorum ecclefiam.fcd etiam
apud ludzos fuiffe comperiuntur . vt innuit dominus
11 iiij noffer
benedictio
monia, filij veilri in quo eiiciuntircilicet exorcin«. £t in
a£^bus apoftolorum legimus, Tentauerunt autem quida
& de circuneuntibus ludatis exorciftis , inuocare fuper
eos qui habebant Ipiritus malosrnomc domini lefu.
nimmo quifque (eptem eccle(ia(hcorum ordinum : in ve
teri lege aliquid habuit, officij fimilitudine fibi relpodcfi
ex quo in noua lege tradufium eft fimile officium : & in
maiore quidem perfedlione.Erant'enim tum Gcerdotes,
leuitf , naihinnei vt leuitaru miniilri,luminu portitores,
odianj,le£lores exorci{l9..Quemadmodu diligeteran»
notaiicqui ordines ipfos eccleiiaflicos latius explanados
fufcipiunt^prariertim magiHer fentetiaru in quarto libro:
di(lin£lione viceiimaquarta..Etquonia complures id am
ple & diffuge fa£Htarunt:non ell iplis declaridis amplius
iniiffendum.
35 C Omne: autem fupradifli, &quiaIiquoi'funguntur
afsignaiorum ordinum : dicuntur clerici, id e(i in domini
fortem vocati, eiufque addi£ii minifterio,qui fui clerica*
cus profefsionem, tojpfuracapilloru in vertice capitis fa*
dia: exprimunt. Qmcuoque igitur tonfuram acceperunt
canquam fignaculum ecclenadicx fortis, clerici dicuntur
grxea appellatione, d nomine cleros, quod fonempar*
tdmque fignihcat: vt in prxcedente libro etiam annotatu
e(l,in expoiitione hymni de fandlo Augullino. Magne pa
ter Auguftine. Keliqui vero qui ad peculiarem dei cultu
& altaris minifterium non funt de(tinati,led vitam agunt
ciuilem & negocioiaro:dicunturlaici.
jn die purificatiom bcat£ M<trU uirginUx henedU
Omine fatUie pater omnipotens teteme deus: he-
\nedicere cr fandificare digneris ignem iflu^que
j/ nos indigni fufeipimus per inuocationem unigeni
ti filij tui domini nofhri lefu Chrifliiquemhodie in tem-
plo prtffentatumjudam Simeonem diu expedantem in
ulnis fufccpiffenouimus : o* [alutare tum ante faciem
dio ctereorm:
Oratio.
ommum
EXPO. 5;^
omnium populorum effe, lumen fcilicet gentibus cr glo-
riam plebis tu£ Ifrael , prophetico fpiritu docuifje . Te
quttfumus domine benedicere digneris lumenifiud:(T
omnibus iUud manu geflantibus verum lumen tu£ maie-
fiatis concede.vt te agnofcentes,te diligentes^ te quteren-
teszper viam virtutum ad te valeant peruenire.Per eun^
denf dominum.
iL Antlphona. Aue gratia plena,dei genitrix virgo, ex te
enim ortus e(l fol iu(titiz:illuminan$ quae in tenebris fune
Lztare & cu ientor lufte, fufcipiens lefum in vlnas libera»
Corem animarii nodraru: & donante nobis refiirre^kione-
Oratio.
Omnipotens fempiterne deus qui hodierna die VW-
genitum tuum vinis fandi Simeonis in templo fando tuo
fufeipiedum prtefentajii. tuam deprecamur fupplices cle-
mentiam: vt hos careoSyquos nos famuli tui in tu i nomi-
nis magnijicdiam fufeipientes, gejiare cupimus luce ac -
cenfos.bcnedicere cr fandificare, atque lumine fupem^
benedidionis accendere digneris: quatenus eos tibi domi-
no deo nofhro offerendo-Jigni , cr fando igne tua dul-
affima charitatis aecenfi:inteplo fando gloria tu<c re-
prafentari mereamur. Per eundem.
4 C[Antiphona. Adorna thalamum tuum Sion, & fulci»
pere regem Chrifturo ampleflere Mariam que eft caele»
ledis porta, ipCi enim portat regem glorixnoui luminis.
fub(i(iit virgo, adducens manibus hlium :ante luciferum
genitum. C^em accipiens Simeon in vlnas fuas ; predi»
cabat populis dominum eum ede vita: Sc mortis, & falua»
torem mundi. Oratio.
•5 Dowinc deus omnipotens creator cali cf terra^rex
regum cr dominus dominantium: exaudi nos famulos tu-
os orantes C7* clamantes ad te.Pracamur te domine fan •
de pater omnipotens <eterne deus qui omnia ex nihilo
creafh, qui iufju tuo per opera apum hunc liquorem ad
perfedionem c4trei venire fecijH:o‘qui hodierna die
peti-
53« BENEDICTIO
petitionem iufH Simeonis implefli , te hutmliter depreed^
mur ut has candelas ad ufus hominum cr falutem amma^
rum cr corporum^fiue in terra [iue in a(juis:per inuoca^
tionem tui fandi nominis ^cr jw interce^ioitem fan(U
Mari£ uirginis genitricis filij tui(cuius hodie fefla deuo
ti colimus)crper preces omnium fandorum tuorum:he-
nedicere cr fandificare digneris. Vt hac plehs tua illas ho
norifice in manibus portans cantando tecjue laudando
te pio domino exaudiatur de cato fando tuo , cr de fede
maiejlatis tua^propitiufi^ue fis omnibus clamantibus ad
te:quos redemijHpreciofo fanguine filij tui. Qui tecum
ttiuitjCrc.
6 AntipKona.Refponfum accepit Simeon a (piritu laa
Aornon vifurum fe mortem, niH videret Chriftum domi-
ni.Et ci^m inducerent puerum in temp1um,accepit eum in
vlnasfuas,& benedixit deum &dixit.Nunc dimittis do-
mine Gtruum tuum in pace.
Cratio.
7 Benedic domine lefu Chriflc hanc creaturam c<c-
ra fu^licantibus nobis:cr infunde ei per crucis tua fan~
da uirtutem^benedidionem calejlem.Vt qui eam ai rc-
pellendas tenebras humano generi tribuifii: talem figna-
culo fanda crucis tua fortitudinem cr benedidionem ac^
dpiatyUt in quibufeunque locis accenfa ftue impofitafue-
rit:difeedat cr contremifeat ille malignus diabolus, cr ef-
fugiat pauidus cum omnibus minifhrisfuis de habitationi-
bus illisinec prafumat amplius inquietare feruientes deo.
Proinde fupplices quafumus domine :ut emittas angelum
tuumRaph^m,utqui euulfit ZT exjwlit a Sara CT
Thobia damonem mortiferum cr infejtantem : conterat
iBum cr perdat dc eundis habitationibus colentium deu.
E X p o;
519
iehdpUcis^de domihus^de dnguUSyde legulis , de refe^o-
riiSydecuriits locis in quihttfcunque deo famulantes hahi
tant cTTequiefcunt^ormiifnt^uigildnt^mhulant^cr fofi-
hflunt non ualeot amplius inquietare^ pauorem itnmit^
tcrefupertVoSyquos tui chrifmatisunUiofeeiteffe intm-
Qos. Benedico te creatura c£r£ in nomine domini dei no
fhicr fan^^ trinitatis-.utfii exterminatio diaholi cr o-
nrnium contubernalium eius. Per eum qui uiuit c re-
gnat deus. . .
Mutata uoce admodum pr<efattoms:
g Per omnia feculd feculorunt.Amen. T^ominus uobi-
fcum. Et cum fpiritu tuo.surfum corda.Hahemus ad do
minum. Gratias agamus domino deo noflro.Dignum C3*,
iuflumejl. Praefatio.
Vere digmim cr iuflum ejl: aquum crftmtfre , qut
per ferenifimam ac fdacidifimam fteUamy genitricem tua
(cuius facratifimum nomen per ineffabile CT inenarr<^i-
ie meritum :flella maris inter pretatur ) humanum genus
illuminare dignatus cs.Propter hoc maximo gaudio ho-
dierna die ouantes,cr ideo in noflris manibtfst-uenerabili-
ter candelas ferenteSyCT inceffahili uoce clamantes quafu
mus: pro dulci fimo amore er clementifima intcrccfione
tua digna genitricis femperque uirginis, nos indignos,
fed tamen preciofo fanguinetuo redemptosite aterno lu-
mine ac uero faciat clementer perfrui.Qui cum patre cr
fpiritu fando uiuis cr regnas deusiper omnia fecula fecu-
larum •.Arnen. Oratio,
g Omnipotens fempiternedeus qui per Moyfen famulu
tuuypurifimu olei liquorem ad luminaria ante confpedu
tuum iugiter continuanda praparari iufifUihenedidionis
tua gratia fuper hos careos benignus infunde^quatin^fic
udminiftrent lume exteriHs: ut te donaie lumc fandi fpi^
tn
1
J40 benedictio
in nofhrUju^ defit cordibus interius. Per donunum
I o Lumen ad reuelationem gentium- CT glorUtn plc-
bis tu£ Ifrael
Verfus.IVuncdimittisJeruum tuum domine : fe-
cundum uerhum tuum in pace.^ntiphona. Lu-
men ad reuelationem gentium.
Verfus.Quia uiderunt oculi mei‘Et itoidtemun-
doufque in finem.
iEReligiora*pia(anftioneconftitutael>ab eccle(ia ca-
fholica.in folennitatc purificationis facraiifTimx virginis
Marixtcxrcorum benediftio , quoniam dominus noder
cum offerretur In templo quadragefimo poft fuam natiui-
tatemdic( cuius oblationis memoriam recolit hxc folen-
nius)d Sirocooeiuftoprxdicatusedeffe lumen ad reue-
lationem ^enWom,& lumen quidem fpirituale ; effugans
denCis noftrte Ihentis tenebras. Idcirco per lumen Ifenfibi-
lecxreoru«*acnforum unquam eiusfymbolura rraerl-
to honoratoT.hocdie atque concelebratur. Sunt etenim iii
exreo acccnfo tria,magnum continentia myfteriumrfigni-
ficationemque eorum qux domino noftro ver<? ‘nfunu
Primo cxra,ab apibus cum fyncxritate formau, Apurifli
mx eius carnis fignadua.Secundo lychnus fiue ellychnia
& funale illud interius vndique atra circumlitum: (acra-
tiffimam eius animam tnfiinuans in fanfta carne latitante.
Tertio verd ibidem eft lumen quod cxrx:dt lychno con—
iungitur:deitatem eiusfummara fignificans,corpori & ani
mx inefobiliter vnitam.Fafta autem memoratur hxc ce-
reorum deferendorum in prxfenti celebritate corameda-
bilis inditutio i Sergio fummo pontifice: ad abolendam
fupcHlitionem Cicrilegam Romanorum, qui ex ritu gen-
tilitio nondum tunc abolito neque eliminato, in principio
menns Februati j foliti fuerant vrbem ludrare txdis & fa-
cibus in honorem Februx matris Plutonis , & in venera-
tionem Cereris oux filiam fuam Proferpinam( vt fabulan
noflrum.
Qua finita:cantorirudpiat.
cur
acceniU
EXPO. -
fccentis anxia qtueritabat.Et quoniam JURM^ata/Tue
(a relinquerefaut repente hunc inorem fuptirtHIbfuiTi fun
<litus exdrpareiconmcoit prouidentiHimaa pqptlfex vt ri
tus ille in meliorem commutaretur obferuatlonem , & in
hodierna folennitate fideles in honorem facratifTimx vir-
ginis &matrisdeicaereos deferrent : qui foletuii benedi- *
£iionefan£^ificarentur atque confecrarehmr. «(acerdote*
Cuius benedi£fionis forma ante pofita;*p^0sannotatton
eulis(nam peruia fatis efl & captu faciIis)pVo more eft elu
cidanda. '
1 CEa NKOTATioNBs. Tn prima oratione. ludum
Siroeooemdiuexpe6fantem. Q^od diu expe£fauerit St-
roeon ardenti defiderioaduentum domini in carnem; ex
euangelio hodiernae folennitatis aperte liquet, quod dicit
ipfumaccepiirererponfum ifpiritu fan£Vo,non vifurum
(e mortem donec videret Chridum domini . Quid autem
fuit illud rerponfuminifi interior infpiratio fuperboni
foauidiroi rpiritusiconfolationem illi datis & certi6catio«
nem, quod pium ipfius & feruens votum implereturfquo
exaeduabat totus^ue flagrabat, petens Chridum mundi
Aluatorem cito mitti ad redemptionem Ifrael.ExpeAabac
igitur anxius ipfe illam ChridI apparitionem in came : A
deo promifH^n a prophetis prarnunciatam, multist^ue 6-
guris prxfignidcatam. Sec^ue faelicem exidimabat foretft
corporeis oculis antequam l^c emigraret,illum contue-
ri pofTet.Comprobat hoc beatus Augudinus in (tntnone '
praefentis folennitatis dicens.Intelligite fratres: quantum
defiderium habebat antiqui patres videre Chridum. Scie-
bant quidem ipfum e(Te venturum, & omnes qui pid viue
bant,dicebat.O d hic me inueniat illa natiuiras.O ii quod
credo in feripturisdeitvidearo oculis meis. Vt ergo noue- ^
ritis antiquos fan£^os & iudos denderafle videre,quod c5
cedum ed huic ieni Simeoni:dominus noder lefus Chri-
dusaddifcipulosloquensaitiMultiiudi & propheue vo-
luerunt videre quz vos videtis: & non viderunt, & audi-
re quxauditis:& non audiuerunt.Et hoc illi tantumcon-
cedum erat iam decrepito:quad dedderami,|& fulpiranti,
& dicenti quotidie in orationibus filis. Quanddbvenietf Larr.lo*
quando nafceturiquando videboiputasme hic inuopiatil
la natiuitas ; putas oculi idi videbunt illum : pe^oem
_ ' oculi
54» BENEDICTIO
oculi co^iwreuelabunturf Dicebat iil&in orationib*lais:
& pro denderio fuo accepit re(ponfijia,qudd non gufhtret
mortem nili videret Chnftum domini. Hxc Augullinus.
» €[ln prima antiphona.Sufcipiens lefum in vlnas. Vl«
na totius brachi j extenlio eft:ab numeris vfque ad digito-
rum extremitatem, & pro iplb toto brachio frequenter fu
mitur:ythocinloco.Vnde& menfura fecundum huiuCi
modi protenfionemfumptatetiam vina denominatur ,li-
cut digitus, pes, palmus, cubitus; nomina funt i panibus
corporis ad aequas illis menfuras tranilata.At vero in hac
oratione propolita &confimilibus momen illud iam expli
catum potius in acculatiuo ponendum eft cum pr^politio-
ne in,quim in ablatiuo,vt nonnulli habont libri. Namfu-
feipere fiue accipere, verbum:motum quendam Hgnat ma
Sis qudm quietem. Vnde & Lucas m euangelio hodierno
e Simeoneloquens:ait.Ipfe accepit eum in vlnas fuas:
XatMiI. ^ benedixit deum.Vbi vero praetermittitur pr^ofitio in:
re&d diftio illa cum verbo fufeipere in ablatiuo ponitur,
vt in fecunda oratione: quz hanc proximd fequitor an-
tiphonam. •
3 ^In lecnndaoratione.In templo tuo fulcipiendu pre-
lentalli.Haec oratio ad deum patrem dirigitur:vt ipfi* fche
ma & forma loquendi latis ii^icat,qui quidem fiuu fuum
in templo praefemalTe dicitunquia & id multo anteprae-
nunciauit per prophetas efle futurum, vt per Malachiam
dicentem. Et llatim veniet ad templum lanf^um liiurn do-
minator quem vos quaeritis & angelus tellamenu quem
Tos vultis. Infuper & occulta infpirationc (acratilTimam
virginem Mariam & iullum lofeph virum fuum deus pa-
cer per fpiritum fanfhim edocuit,Chriflum fecundum c5-
liietudinem legit quadragefimo poft fuam natiuitatem die
in templo elTepnefentandumtquanuis ipla facrata virgo
legi puriBcatiQ.|iis nonfubiaceret.Praefentauit igitur Chii
Ihim in templo deus pater:quia vt praetentaretur in co or-
dinauit atque admonuit,volens eum legem complere &
fub lege lieri,vt nos d legis leruitute& iugo redimeret.
Praefe^uit & ipfuro Chrilhim beata mater eiusrdeferens
eum ljj|^emplum,vt humilitatis & obedientiae nobis exeo»
pium memorabile relinqueret.
4 fflnfecuoda antiphona. Adorna thalamum tBU Sion.
Hoc
Expo;
543
Hoc loco per Sion intelUgitur primum (jmagoga & colle
£lio Iudcorain:qui tum frequentabant templum domini
in monte Sion coQ(litutum,qux his verbis incitatur vt do
minum leium hodie in templo Hieroiblymitano prseien-
tatum cum deuotione & gaudio fufcipiat. Secundo, eode
nomine intelligitur eccleiia hdelinm & Chridianorum :
quz nuncupatione ipfius Sion in (cripturis fandf is fiepius
exprimitur. Nempenis verbis fanda hdeliuro congrega*
tioadmonetur , vt fe przparet per ornamenta bonorum
operum :ad fufcipiendum dominum lefum in templo ob-
latum,& Mariam eius matrem eum offerentem,hoc ed 4d
dignd&debitd celebrandum memoriam fufceptionis ip>
iius domini adhuc infantis in templo. Terdo nomine SiOn
intelligi poted vnaquzque fidelis anima, deum per fidem
fpeculansiquz prouocatur hac voce ecclefiadica vt inte-
riorem fuum thalamum &penetralia cordis przparet , ad
recipiendum dominum leium in templo fuo fpirituali ia
hodierna foIennitate:ficutipfe in templo materiali Hie-
rufalem prxfentatus ed, vt in vnoquoque Chridianorum
Id fpiritualiter fiat:quod corporaliter gedum ed hodier-
no die templo (enlibili:
f f[In tertia oratione.Per opera apum hunc liquorem.
Apes aut apis in nominattUo fingulariigenus mulcz ed ex
floribus mei colligens & fauos conficietis , vnde deaOna
czra componitur. Ouidius. Non apis inde
tui it colledos fedula flores.
Hoc autem nomen pl^riqueexidimant eflecdpofito ab a
quod ed fine:& pes, quod fine pedib*nafci videatur id mu
fcz genus,dicente Vergilio.Trunca pedd primo.Sed cum
id vocabulum apes non feruet analogia & firoilem gcni-
tiui formandi regulam ficut cactera compofita nominis
pes:vt bipes, edis.tripes, edis, compes , edis : potius ipfum
fimplexede nomen cenari debet.Infuper particula a » in
grzcis quidem di^Honibus & earum compofitione nega-
tiua ed: A fignificat fine,vt atheos:fine deo,athanatos:im-
mortalis,achronos;intemporaIi$. Sed in latinis di^lioni-
bus non habet locum illa c6pofitio:aut fignificatio parti-
culza.Manifedu edaut:nomen pes,latinh ede, ^uare po
tius commentitia aut fi^litia potari debet illa ( quz modo
adduftaed)compofitio>Creamur autem apes ex bobus:
ficut
144 BENEDICTIO
Hcuc crabones ex equis, fuci cx mu1is,verpcexa{inis;qt]g
admodum in quarto libro Georeiconimoftendit Vit^U
liusivbideapib* amplam habet determinationem.In ea-
dem quoque oratione tertia cxreus nomen fubftantiuumy
ipaiculini generis, fecundae decIinationis:candelam (igm-
ficat ex caera confbf^am. Cum autem adie^liuum eft id no-
menuiliquid e(l ex caera conflatum atque compa^fum.
' ^ Ouidius. Deuote abfentesznmulacraque caerea fingit*
Htc autem, & in alus huius benediAionis locis :illud no-
men fubflantiue fumitur.
3 Id tertia antiphona.Nifi videret Chridum domini. In
veteri tedamentOyfacerdos fummus qui confecrabaturtdi
ftus eft Chriftus domini,quod fufo fopcr euro vn^ionis
oleo fit fan£Iificatus domino, vt propheta inlpfalmo dicit.
Nolite tangere Chriflos meos: & in prophetis meis noli-
te malignari. Rex itidem qui olei fuper fe fufidheiconfe-
crabatur apud Hebr*os;eodem inflgniebatur nomine. Vt
Dauid,iprum Saul quod vn6his efTet in regem i Samuele
etiam vocauit Chridum domini dicens. Propitius fit mihi
dominus ne faciam hanc rem domino meo Chrido domi-
ni:vt mittam manum mearo in eum, quia Chridutdomi-
ni ed. Vcriiro hi folum figura erant & typos ipfius domini
Iefu:qui verus ed & pr«dpuus Chridus domim,tdem fi-
mul rex atque facerdos a domino deo conditutus,& vnfl*
P/aI.44. i deo patre non oleo materiali fed fpirituali , abundantia
Afl.io* fcilicet diuinorum charifmaium, vt ait pfalmus. Propter-
ea vnxit te deus,deus tuus oleo Ixtitiae prx cofortibus tu is
£t beatus Petrus in a£libus apodolorum ad Corneliam
Centurionem. Incipiens enim j Galilja pod baptifmum
quod pr^dicaui^Joannes lefuro i Nazareth, quomodovn
xit eum deus fpiritu fan£lo & vinutc. Idcirco per excel-
lentiam quandam veritatis & fingularem eminentiam, do
minus lefus dicitur in facra fcnptura Chridus domini.
Alij vero idem fbrtiuntur nomen , folum vt eius imago*
4 In quarta oratione.Quieuulfit & expulit i Sara
Thoh.l Thobia.Ex facra Thobi* hidoria condat,qudd d^rooniu
nomine Afmodeus occidit fubinde fepte viros q ui Saram
filiam Raguelis duxerant vxorero, qudd non cum timore
domini fedcamalis potiusconcupifcenti^caufa.eamexpe
Thob.t tiuerant thori foetam. Thobias verb iunior , hortatu fan-
E XP O*
J4f
Ai angeli Raphaelis quem habuit (ili itineris comitem &
huius facriconlogijauthoremtpoftquam Saram duxerat
vxoremypartem iptius piicis in yia capti pofuit fuper car-
bones viuos ad extricandum eius fumo dacmoniuin , que*
admodum fuerat ab angelo edo6lus: A tribus noAibus v-
na cum vxore in continentia vocauit orationi. Raphael
autem angelus apprehendit dxmonium illud :& rcligauit
in fbperioribus partib* Aegypti.Iraque petit hacc fupplex
oratio vt (icut f>er Raphaeiem angelum (im expulfus dx- \
aon i domo illarita vbicunque fuerint accenfi cacrei qui
coniecranturjitue in templis iiue domibus habitationi hu
manxextru£Vis:expellaiur inde Sathanas virtute diuina»
& nullam ibidem habeat nocendi potedatem. Porro baii-
(ica, regiam iiue regis domum (igniiicat : quia vaiileon
regem Grxei dicunt. Sumitur autem in viu vulgato idem
nomen pro templo iiue deIubro:quoniam ea ed (ummi re'
gitdomus& habitaculum.
8 fEInprxfatione.Per fcreniiTimam &pIacidi(Timadel-
lam.Qm per lunam dicit illuminari aerem : nonprxiudi-
cat ibli neque derogat, claridimo fuo fulgore totum orb8
illudranti, quoniam idipfum quod illuminet luna , i fole
mutuatur & accipittA quo precariam fibi vendicat clarita-
tem.Ita fand qui per (aeram virginem Manam dicit huma
nam genus illuminatum non imminuit dignitatem aut glo
riam domini nodri lefu Chridi , qui cd vera lux illumi- '
nans omnem hominem venientem in hunc mundum. Na
Chridusipfetprxcipuus ed &primitiuus hominum illu* i*
minatortid munus ab alio non fortitus. SacratilTima au-
tem virgo Maria etiam honoris illius «Sc nominis habet
participationemtquoniam ex ea ortus ed (bliuditixChri
(Ius deus noder. (^are fecundo loco,inferiore gradu
podChridum,ipfa facroianfta virgo verddicitur huma-
ni genetli illuimnatrix:& huius maris rpaciofi atque tem-
peduofi della prxfulgida.
5 Cln quarta oratione.Qm per Moyfen famulum tuo.
Id exay.capiiulo.Exodifumptum ed: vbi dominus legi-
tur dixide Moyfi. Prxeipe filus ifracl vt afferant tibi olea Exad.z^.
de arboribus oliuarum purilTimum, piloque pontufumtvt
ardeat lucerna femper in tabernaculo tedimonij extra ve
}um quod oppaafum ed tedimonio , & collocabunt eam
nm Aaron
j4C BBNEDICTtO
Aaron & filij e!ai:Tt vfqae mane luceat coran Jetnfaio;
Perpetuus erit cultus per fuccelTiones eorum : coram fililt
Ifi-aeLIdem quoque habetur Leuitici yiceftmoquano ca-
pitulo his verbis. Et locutus eft dominus ad Moyfen di-
cens. Pnecipe filiis IGrael vtafferant tibi oleum de olioit
puriiTimum aclucidum:ad concinnandas lucernas iugiter
«xtra velum teftimoni j in tabernaculo foederis. Ponetdue
eas Aaron i vefpere vfque in mane coram domino: ciMta
ritu<^ue perpetuo in generationibus velhis.Super cande-
labrum mundiiTimuro ponentur fempcr in confpe£io do-
, snini. Siue igitur in pracienti oratione legeris, ad lumina-
ria iugiter continuanda fiue concinnanda : vt habet Utera
^ Leuitici,ad concinnandas, id eft exornandas ftdifponen-
das lucernas:nihil refert,& eadem ferd ell lententia , nam
liquor ille olei ad vtrunque horum ordfnabatar:& ad con
tinuanda perpetuo cultu luminaria,& ad ea etiam concin-
siandaiiiue preparanda. lo iEPorrd canticum Simeonia
quod decimo & poftremo loco in hac benediAione pont-
turyvltimoverfualiernatim alus inferto & fubinde |repe-
tito cantandum :fuperius expoGtum eft inter cantica Iaera
circa huius libri principium.
Xtt dicfmdo parafceues,facr4ti^itM crucis adordtia:
fecundum ritum ccclcfiafticum.
f[Duo acolythi prarparati portent crucem velatam def^
crarioifequentibos prefbyteris cafulis indutis , & cantaa-
I tlbus verfus fequentes.
Popule meus quid feci tib^aut in quo contriflam te
refpondc mihi.quu eduxi te de teru ufegy
pti,p<tralli crucem fdudtori tuo.
([ Poflea duo cantores dicent,
i Hdgios 0 theos^gios ifehyros , bagios atJmdosl
1 eUifonimas.
CLDeinde chorus refpondeat.
Sm£Ius deusjan&us f ortis mmortedisy mfexcft
nobis.
^Item duo facerdotea tenentes crucem : cantent verfami
ioblequcnten.
V
EXPOs J47
Q«r4 Mteperdefcrtum qtudfd^d mos, rr ^
trunuciBmtefO' introduxi te in terram fttis opima:
parajH crucem faiuatori tuo.
CDeincepsduo cantores dicont.Ha^Otd theos, & cho*
rus re^ondeat. Sanf^ut deus tfQpra.Tenio deinde caa
tent dno (acerdotes.
Quid ultra debui fecere tibi CT nonfecL^ ego qtudi
pUntaui te uineam meam fpeciopfimam : cr ht fada es
mihi nimis amara,acetonan<jue feUe ndxtofitim meam
f>otafti:Gr lancea perforafU latus faiuatori tuo.
Clterum duo cantores dicant.Hagios d theos« & choros
reTpondeat. San£his deus,vt fuperius.Tunclint ibi tapeta
ib’ata>ruper qo« profternat fe pontifex aot {acerdos£icri«
£cans«diicooperiatquecracein:a]ta voce.
EcceUgnumcrucis.Chorusprofe<ikiturjH quofalus
mundi pefmdit:uemte adoremus.
® Ter cantetur fupradiAa antiphona:(uie verfij. Et poft
tertiam decantationem Tobiungat choros hunc vcrfiim. ^
Beati immaculati in uia:qui ambidant in lege dontinL
fC!Deinde dicitor antiphona»
3 Dum fabricator mundi mortis fupplicium pateretuf
m cruceiclamans uoce magna tradidit fphritam. Et ecce
uelum templi fciffum efl^monumeta aperta funt, terr£tm
tus etiam foHus efl magnustquia mortem juif dei clama-
bat mundus fe fujl^e non p^e. ^Xperto ergo lancea
miUtis latere crucifixi d(mini:exmt [anguis uqua ut
redemptionem [alutis nofha.
C[Antiphona.
4 O adnun&ile precium, cuius pondere captimtas redS^
pta ejl mundiltartarea confraiUpmbalau/trainferni^-
perta eft nob^ ianua regni.
C Pontifex itue (acerdos falutet poEea crocetn cum omni
clero & populo :adorando eam &exo(calado.Po(leado9
diaconi accipientes corpus domini pridie referuatumtcum
minilhris & luminaribus ac thuribulo portent coram alta*
ri^os Tcrfus Tequentes cantando.
tam ij
laadat
,4« BENEDICTIO
^ Ltttda ormi^m canimus tiBi; dona fcrcnitt
Corporis immenp, [anguinis atque tui,
C! Chorus deinde primum idorum repetat verTum . Lm>
des omnipotens.
Pangimus ecce tuam re^or [andifime menfam:
^ Tu licet indignis propitiare tuis.
VChorus fecundum duorum primorum repetat Terfum.
Corporis immenii.
7 jingelus athereis fandus defeendit ah aflris:
Purificans corpus corpariterq; prius.
41 Chorus repetat primum verfum. Laudes omnipotenr.
8 Hac medicina potens cali nos ducat in arces.
interea ferris dans medicamen opis.
CEChorus (ecundum repetat verfum. Corporis im>
tnend.
p Hoc pater omnipotens cum Chriflo fu[cipe cle-
mens.
Spiritus atque potens :trinus c unus apex. .
4CChorus repetat duos primos verfus integrosifcilicet.
Laudes omnipotens, & Corporis immenfi.
t 4EaNNoTATtoM H s.Tn prImo v^riu. Popule me*
3uid feiitibi.Continet hic verfus & duo ftquentes eiuf»
em rchematis,modi<iue loquendi:exprobrationem ingra<
titudinis ludzorum in ChriOum dominum , a quo tot dt
tanta veteris tedamenti tempore fufeeperant beneficia.
Omnium tamen immemorestmala pro bonis retribuerut»
& mortem crucis ignominiofam illi intulerunt. Et hoc ip-
fom merito illis improperat dicens.Populemeuszquifect
tibifSumptiiquefunthzc verba exfexto capite Michez:
vbi per prophetam dominus ait. Popule meus quid feci
tibifaut quid moleihis fui tibiirefponde mihi , guia eduxi
te de terra Aegyptirfir de domo (cruientiumliberauite,&
mifi ante faciem tuam Moyfem, Aaron & Mariam. Secun-
di verd verfus fenteniia, quod eduxerit populum liraeli-
ticuro deus per defertum quadraginta anni$,& manna ip-
foi cibauerit:ex libro Exodi, Lcuitici, Numeri & Deute-
ronomii
EXP O. f49
ronomi) (atisninotefcit. Vbi totius itineris Jlliir populi
per deiertum-.decurrus defcribitur,& potinTimumex deci>
mofexto cap.Exodi:dicente.Eilij autem Ifrael coraederut
manna quadraginta annistdonec venirent in terram ha-
bitabilem,hoc cibo aliti (iint: vfquequo tangerent fines ter
TX Chanaaro.At vero terti j verius prxcedentibus refpon-
dentis iententia,in ipia fronte pofita:quid vitra debui fa-
cere tibi,& non feci^ex quinto capite Efaia; e(l deprom-
pta: vbi dominus per prophetam ait. Mune ergo habitato-
res Hierufalem & viri Iuda:iudicate inter me& vineam
meam.Qmd e(l quod vitra debui facere vinex raex: & no
fecieiian qubd expe£iaui vcfaceret vuas : Ifc fecit labra-
icasfVbi per vineam fuam allcgorict} intelhgit dominus
plebe irraeliticam: quam fpeciali prouidentix (uxmune-
re direxit a^falutem& dei agnitionem. Et eodem modo
etiam fumitur vinea, in fecunda huius tertij verfus fenten-
tia:fciIicec,ego quidem plantaui te vincam meam,qu5de-
Tumpiaefl ex fecundo Hieremix capite : vbi dominus per
prophetam increpat populum ludaiaimhis verbis. Ego
autem plantaui te vineam elef^am :omne femen verum,
quomodo ergo conuerfa es mihi in prauum : vinea alie-
na; Canerum llatim nota efl metaphora vinex ad populu
illumiexpropenfadeiineumcura atque folicitudine , &
ipfius populi in deum maxima ingratitudine.
2 €TIn hymno trifagio ,agiosoineos. Hanc dei laude
(acer Damafeenus in tertio libro de Ede orthodoxa capi-
te decimo vocat hymnutrifagium: quod ea oda ter agiot
contineatfin expreflioncm trium fummx diuinitatis perfb
narum,confub(lantiaIium adinuicem & coxqualium. V-
nitas vero diuinx fubflantix.per verbu (ingularis numeri
fubiun^um fcilicet eleyfon infinuatur: quod exprelTius
in Latino fermone apertiutque confpicitur.Celeberrimus
igitur & digniflimusefl hic nymnus:qui & diuinaru per-
fonarum trinitatem,& Emul indiuiduam deitatis vnitatem
indicat atque in fe complefHtur.Quem & eodem loco stC-
(erit idem authorreuelationecxlitusfa^a hominibus an
gelorum miniderio innotuifTetatque in Calcedoneniicon
cilio ab vniuerfali ecclefia approbatum,& vt publice#le-
cantaretur inditutum fuidii. Porro qui fubneftitur ver-
ius Latino contextu, fandos deus, fanfbus fortis omnino
m n iij cande
Exo.itf*
Eyi-y»
H/ffe.x*
r
BENEDICTIO
eandem cotinetrententiam, quinimmo & verba infermo«
neLatino:(icutprxcedens verfus in idiomate Graeco, eft-
^ . ^ue Latinus ille verfus,ip(iut Graeci interpretatio atqns
ad verbum expofitio. Verum tamen in Latino illo vem:
non debet interiefla eife coniunftio. Et , di£lioni . San«
£his tenio loco repetita & di£Honi.Immoftalitatis,quam
tamen connexionis particulam plserique interponant. Td
qubd in Graco,nulla inter hagios atque athanatos dtftio
nes illis refpondente$:(ita fu coniun£Iio.Tum qubd poft
di£Honem Sanftus primo podcam loco, non ponitur con«
iunftio:nequepo(l eandem fecundo ordine collocatam,
quare re£ba oftendit analogiatneque tertio loco politae di
dboni San6his,fubne£ti debere copulatiuam coniunAio-
nem: vt etiam annotauimus in fupradiAo Damafceni loco
Expungenda igitur & obliteranda efteaconiun^Eonisno
ta:vt quae fuperuacanea' fit, & dicendum omnino hoc
tBodo:Sandut deus,fiin£lut fortis, fiin^s immortalis;
niferere nobis, j CIn prima antiphona.Dum fabricator
nundi.Qtioniam duz nature diuina A humana, in vnans
Chrifti perfonam verd & fine confufione funt vnitae,id5(|>
eft verus deus & verus homorfrequenter in feripturis quq
Vnius natare funt propria,alteri per alternatione predi»
cationis & mutuam proprietatum attributionem atque c5
municatlonem accommodantur. Vt hoc loco , pati mortis
rupplicium,quod folius humanitatis efi proprium :diuini«
tati attribuitur,denominatiua voce expreilae.NempeChii
Ihis vt deus:efi fabricator & faftor mundi, tu(inquit pfid«
mus)fabricatus es auroram &folem. Ita beatus Paulus ad
P/dl. 75. Corinthios fcribens;ait.Si enim cognouifient; nunqua do
2« minum glorie crucifixifTent.Nihilo fecius ipfa diuinitas t
omnino fuit palfionis in Chrifto & mortis expers.
4 CIn (ecunda antiphona.O admirabile precium. Libet
apud me pro exemplo reliftus : ad elaborandam eornm
que in toto hoc opere continentur expofitionem (nihil e-
nim quod ad literam textum^ue pertinear, proprio adie-
ci arbitrio aut (ententia , neque permutaui : fed oblatum
mihi textum fola elucidatione ftudui reddere patentiore)
)s inquam liber habet in hac antiphona.O admirabile pro
(ium:cuiuspondere captiuitas redempta mundi. Veriitn
jiblatiuus ponderpinon fatis quadrare videtur huic loco ;
Qudd
E X P O* ffi
qadd iignificatain non habeat prcfendi Hnitendc conuo>
aiens. Siae enim projonere aut grauitate rei corporalis id
nomen furopierisinue pro precio, momento & exiftima-
tione rei, quomodo dicere (olemus rem aliquam arduam
magni eileponderismon bene coharet ea di£Uo orationi
propoiita. Itaque videretur aptior fententia expreiTio : (i
illius loco poneretur di^io virtute,hoc modo. O admira-
bile precium:cuius virtute captiuitas redempu mundi.
Omnia enim opera illa admirabilia qua hio recenfentur :
fadafunt virtute facratilTimiranguinis Chri(U,quod eft
precium noihra redemptionis. Et crediderim fand codicem
apud me dunilTumihoc in loco mendofum elTe,
5 CE (n primo carmine.Laudes omnipotens ferimus. Hic
melius poneretur meo iudicio, verbum canimus : neeadS
dUlio in eodem carmine bis poni videretur, (emel in vo-
ce verbi &(ecnndo in voce fui participii. Et in (ecundo
cannine,loco adie^liuiimmennicongruentius poni vide-
retur epithetum, eximi). Nam (aerum ebridi corpus cer-
tis dimeniionum lineamentis clau(um:non dicitur redo
ifamenruro,nifi fortalTe ob diuinitatem illi coniunflat auC
Immenittate atque infinitate virtutis rpiritualls & effica-
cia.Verdautem eximium, excellens atque augufhim eft
Boc domini corpusitemplum diuinitatis , d: hoftia (aera»
pro totius mundi redemptione oblata.
4 CE In tertio autem carmine, menfam Chridi vocat au-
thor(qui(quis is fuerit )(an61tdimum eucharidi^ facrame
tumteontinens cibum maximdomnium (alutarem & pota
fiiauidimum.Cibo aute & potu indrufta menfa: plena eft,
6 fplendide omau. De qua quide facratiillma Cnrifti me
fazloquitur propheta in pfalmo.Paradiin confpeAu meo ta«
menCamtaduerfus eos qui tribulant me.
CE At verd in fexto carmine cor pro humana anima furaU
tur:cum ibi fiat fupplicatio quod angelus fummo demilTus
olympo expurget corpus nodrum pariter & anima ab om
ni immundicia & forde peccati. Quinimmo in (aera (cri-
pturaplacrunque nomine cordis intelligitur anima :vt in '<
eo loco pfalmi,viuent corda eoru in (eculum (eculi.Et rur
rum.Qm finxit (igillattm corda eorum*
7 CE Deinceps in feDtimocarmine,medicina potes dicitur
£tcro(iui^a eucharima:quoniam omnem morbu animi e£d P/4/.52.
mm iiij cacia
BENEDICTIO
cacia fua 8c virtute valctpropcllcrc. Eft enim in ea t ftht
totius bonltati$,omnem malitiam exterminans, ibi humi*
litas contra fuperbiam,charitas contra inuidiam,manrue«
tudo contra iracundiam, fedulitas contra pigritiam
.cientia contra pecunia; cupiditatem , temperantia contra
gvlam,&fumma puritas contra immunditiam. Etvtin
lumma res dicatur : illic eft omnium apotheca virtututa,
& contra omne vitiorum gbnus falutare antidotum. N on
enim abreuiataed manus domini, neque imminuta eius
virtustqubd fitimmenfa.Qi^l ergo in terris diuerCit* om-
nem corporis morbum etiam lege natura: incurabilem fo
io verbi imperio propu11auit.& mortuos reuocauii ad vi-
tam.cur non infaiiAifsimoracraroentoldem omnino mi-
rabiliter confiftcsioronem animi langorem immo & mor-
tem potenter eKpcl%Jmouo afsit nobis firma fides & fer-
yens animi in deum noftrum affedlus atquedeuotio. Re-
uera & carcos fpiritualiter illuminabit, leprofos roondabU
claudos itidem re£lis incedere plantis praeftabit: & febri-
citantes graui ardore noxia: concupifcenti«leuabit.qoin-
immo Si mortuos peccatis fufeitabit ad vitam rpiritualem
hxc potcntifsima medicina: haud minus hac eadem prae-
ilititpro fua bonitate ianitatum beneficia iis qui corpo-
ralibus vexati morbis pientiftimi medici opem humiliter
implorabant .Obtimus enim eft & animarum medicos.
8 CDcmCim odlaui carminis fententia eft, quod quandiu
in terris diueriamur,& prxfcntem incolimus vitam: peti-
mus quod hxc facro(an£ia euchariftia det nobis fubleua-
menu)iauxilij,ad tranfigcdum hanc difficilem viam. Eli
que ibi nomen opis,genitiut catus lingularis numeri : ide
iignificans quod adiutoriuro. ' '
IO C Poftremo in decimo &vltimo huius metrice mo-
llulationis carminettrlnus Sc vnus apexiid eft culme liim-
mitas & raaicftas dicitur luperfanfta trinita$:trina in per-
fonis,& vna infubftatia.Eftenim apex: cuiufuisrei lum-
mitas.faftigium & celfitudo.Q^id autem Ibper-
liibftantiali trinitate dabis excellius &■ fubll.
mios:quxluper omnem creaturaru gra-
flum & ordinem eminemifsime col-
locata enticaU
In lab-
EXPO. 55)
/gftdfhato fdn^o pafoe: bcnedidio noui igmV, l faccr^
dote facieada,in hunc modum.
I Oratio.
Ominr fan^c pater omnipotens ^eme
IS nomine tuo cT* flhj tui domini
1 y ttofiri lefa Chrtfliy henedicimm huc ig.-
iyss=g./ > tnmty cum c^erac;’ omnibus alimoniis
'eiusfanilificamus, C7 /«gno crucis Chri
■‘/?i fUj tui dei uiui atque altafiimi figna-
mus^ ut intus uel foris acccnfus^ non quod noceat incett^
dat: fed omnia ai ufus hominum nccefaria calefaciat .Jt-
ue illuminet. Et qu£ ex hoc igne fuerint conflata uel ca-
lefada:fint benedi^a, cT omni huManafaluti utilia. Vt
nonem Kadab cr ^biu ignem tibi offerentibus aUe^
mm incendamur: fed cum Aaron pontifice CT filjis cius
Eleazaro cr Ithamaro hoflias tibi pacificas iffiritus fan
igne affatas immolare ualeamus , cr femper eiufdem
Jhiritus faniliigne uicianofhra ure^ cordae^ nofira luce
icientiji tu£ illumina: cr animas nofhras calore fidei cla^
rijica. Per eundem dominumiin unitate eiufdem.
^Alia oratio.
z Omnipotens fempiternedetismundi conditor ylu-
minis fydcrmque fabricator.per cuius ineffabilem po -
tentiam omnis claritas fumpfit exordium, te in tuis ope--
ribus inuocamus , aperi nobis quffumus labia noflra ai
confitendum nomini f«o,cr ad laudem glort£ tu£: ut di-
gne celebrare mereamur facrum officium tuum^quiain
hac facratifima nodis uigilia : dc donis tuis csrcum tuX
fuppUciter offerimus maicjlati. Per Cbriflum.
xAlia oratio.
3 T)eus qui per filium tuimjUpidem fcilicet angula-
rem, charitatis ignem fidelibus contuli fU : produdum ex
(ilice nouum hunc ignem fandificarc digneristO" cBcede
nobis
5H BE ME DICTIO
nohis it4 po- hxc fcfU pafchdU cdcftihui dgpSeriii
injiammari:vt dd perbctaa fefU purgatis mentibus ner-
tingere vdeamus. per eundem dominum*
sAtia oratio.
'4 Domine deus pater omnipotettsexasidi nos, tumen
indeficiensitu fanHe conditor omnium luminum, benedic
quafumus hoc lumen quod i te fanfhficatum atque bem
necdum ejl, qui illuminas totum mundum .\taheo lu^
mne incendamur cr illuminemur: fcilicet igne dwita»
tis tu£, quo Moyfem iHuminaflL^cr hoc lume tribue cor^
dibusnojhrisiVt ad vitam atemam peruenirevaleamusr
Per Chriflum. ^lia oratio.
f Domne fanBe pater omnipotens aterne datf.be^
nedicentibus nobis hunc ignem in nomine tuo cr vnigc-
niti filij tui dei ac domini noflri /cfu Chrifli , crfpiritui
fanSH:cooperari dignare , cr adiuua nos . <^t viuis o*,
regnas cm eodem vnigenito tuounvnitate eiu[dem[pi-i
ritus fan(li deus, per omnia fecula [eculorum. Arnen. "
CTucafpergat facerdos ignem aqua benedlfta, mozqua'
accendantur candelac.Delndeincenfum fiuc thus in
^nendum idem benedicatthanc dicendo orationem.
6 Veniat quafumus omnipotens deus fuper hoc inceni
(umjlarga tua bwidiHionis infupo: cr hunc no^hmum
fplendorem inuifibilis regenerator accende. vt nonfolum
faerificium quod hac node litatum efl : arcana luminis
tui admixtione refulgeat . fed in quocunque loco ex hit~
iusfandificationis myjierio aliquid fuerit deportatumz
expulfa diabolica fraudis nequitia , virtus tua maiefti^
djHliat.Per dominum nofhrum Tefum Chriam.
f[ Redeuntibus autS facerdodbus A miniftris in eccleiiS
cantentur i duobus clericis iiU Tcrfus hymni iequentis.
In
"V
IXPO. yjy
7 IiWfftfor rutiU dux Bone lumims:(lui certis idcSmi
tanpoTU dimdis,merfo fote: chuos ingruit horridum lu-
men redde tuis Cbrifie fidelibus.
Et ita reliqui eius verfusad iinennribue decantentur:
▼t in prxcedente libro inter hymnos collocati funt»
■ f[ AMNOTATioMis. In ptima oratione. Vt
non cum Nadab & Abiu. Nonnulli ubri hoc loco habet,
ftpotifsimum codc* exemplaris apudraedimiffus vt "6
cum Dathan & Abiron ignem tibi offerentibus alienh in«
cendaniur,fed perperam meoiudicio,& mendofd. Nam
decimum fextura caput libri Numeri refert, qudd Datha
Abiron filij Eliab infurrexerunt c5tra Moyfem & Aa«
ron: volentes fibi arroganter vendicare Cicerdotih. Pro-
pter quam infolentiam abforpti funt viui i terra: A diru-
pta fub eorum pedibus humo,defccnderunt in infernum.
No autem ex eo loco aut alio quouis colligere poftis, q»
Dathan Sc Abiron alienum ignem obtulerint domino, aut
emtffb editus perierint incendio:vt oratio pr«fens enun
ciat. Caeterim Leuitici decimum caput meminit, qudd
Nadab &. Abiu fflij Aaron arreptis thuribulis impofue-
rant ignem & incenium defuper: offerentes coram domi-
no, ignem alienum quod eis praeceptum non erat Egref-
rdiq; ignis a domino fubito deuorauiteostft mortui funC
coram domino. Q4»re conie^ra ducor hoc in loco po-
Uus ita legendum^e,vt non cum Nadab & Abiu ignem
tibi offerentibus alienum incendamur & ab aliquo (oruf
fe faersB hifforiac ignaro, aut minus attendente ad propria
virorum nuncupationem:hacc nomina Dathan &Abironji
loco iftorum Nadab & Abiu c(Te pofita Sed nunc cogni-
to errore atque deprehenfo: Tatius fuerit hunc locum ad
veritatem iacrarum literanimcaftigare.At veri Eleazae
Sc [thamar etiam filij fuerunt ipfius Aaron, fed placentec
deo & rite Tuo fungentes officio, vt ex fupradi^fo Leui-
Cici cap. dk sliis peribicuum eff. Et cum data nomina a-
pud Hebreosinar definant, vtin Latinorum nominum
manicant formam:adiicitur ipris fyllaba terminalis us: &
proferuntur ritu moreque Latino, Eleazarusft Ithama-
rus quod in multis aliis nominibus Hebraris fatpenumero
▼fu venit; «b Adam confimilitcr deducitur Adamu^
\
Lm.1*
A
G«m.i
JoMIthlf
Mdtth. 22
55« BENEDICTIO
ab Abraham Abrahatnus,^ lacob laCobas: & ita in reli-
aquis, a In fecunda oratione. Conditor luminis (i*
derumque fabricator.Primum Geneoibs caput, huius ret
fidem facit. Nam ineo legitur deus primo die formafle
lticem:& eam diuifille a tenebris. Quarto verd die creaC-
fe folem, lunam & Hellas : przclarifque illis luminaribuc
cados exornalTe. Quare planum eil omnem claritate fen-
fibilem, per immenlam dei virtutem fumpriflcexordiumi
quandoquidem ea omnis,a fole & aHris in hzc inferiora
deriuacur. Quod fi quis obitciat ignis claritate a (ble aut
cclo non prolicifci.EHo id:non tamen idcirco red^ coi*
liga5|tgneam claritatem d deo non coepilTeexordiu. Na
cum Ignis ab ipfo deo creatus eH Q qui in Genelifub terra
inielligitur: eo quod nomine terrz,elementa reliqua ibi*
dem comprehenduntur') & claritas cius natura illi inlita,
natiuaque ipiius qualitas etiam d deo e£Formata eH atque
profluit.
In tertia oratione Lapidem fcilicet angularetcha*
ritatis ignero.A corporalibus ad fpiritualia,^ feofibilibus
ad intelle£lualia : hic apta eH manudufLio , & concinna
proportio. Siquidem incufsione filicis ad ferrum,excudi
tungnia:& in humanu vlum accommodatur.Et hic qui-
dem lapis e(l materialis: & corporalis itide ignis, qui in-
de progignitur. At Chriflus, lapis eft angularis : vt fre-
quenter fuperius tedimonio Elaiz&pfalmi comproba*
tum eH,& ex eo fpiritualis ignis edufhis eHtardentis fci-
licet & feruidac charitatis,quem terrzimmifit: vt frigida
hominum corda fuccenderet-Ignem(inq»it)veni mittere
in terram:&quid volo nifi vtaccendaturfCu etiam diC*
cipulis dixit. Mandatum nouum do vobis vt diligatis in-
uicem:ficutdilexivos,& di liges dominii deu tuu ex toto
corde tuo & ex tota anima tua & ex tota mente tua, & j>-
ximuro tuum (icut teipfumt quid aliud nifi gemina chari-
tatis ignem fuauiter ardenter,ex feipfo lapide viuo excuf
fit vt nos inflammaret!
4 C! In quarta oratione. Q^o Moyfem illuroinafH.
Q^od igne charitatis fe Moyfem illuminauerit deus : li-
quido conflat argumento ex hifloria Exodi & fequentiu
librorum Penuteuci. Magna certe charitatefuccenfus
Moyfes, pro populo pofl reatum vituli conflatilis orauic
deum:
EXP O.
U7
tomt^tceat: Aot dimitte eis hanc noxam:aotde1enie EW.js
de libro xlue in qoo me icripndi.Rurfum lacefsitus con • Nwm.ia
tumeliis ab Aaron & Mana forore fua, cum videret cara
lepra d domino percuiTamiruppliciter pro ipia dominum
^precatus e(l,pro couicits reddens humilem ad deu ora-
tionem. SsEpe etiam alias d populo rebelli & murmuran-
te affe^us iniuriis <Sr probris impetitusrdominumproeo
deprecatus e(l,vt iliacam pro peccatis plagam ab illo a-
uerteret. Sed vnde hacctnlfi ex fyncacra & a£Fe61uofa cha-
ritatc prodeunt? At vcrb quoniam igni non folum ardor
ied & iplendor ine<l:legimus etiam Moyfem fpiendore dt
uinz cognitionis illuminatum vfqueadeo, vt exuberan-
tia tantae lucis redundaret in corpus, & promicantibus in
vultu radiis indar cornuum mirifice clarefcerec: vnde
factes eius vifa eft populo cornuta. Nonne etiam idc pro-
phetici luminis radio illudratus : & multo ante praeterita
A longe pod futura cognouit?vt propter extmiam cognt* |,
ttonis illius excellentiam.ore ad os loqui cum domino fit
didus.
f CE In oratione ad benedi£Honem incenfi dicenda. Su-
per hoc incenfum larga tuaE.Incenfum,nomcn fubdanti-
uum neutri generis fecundx declinationis : dicitur thus,
quod incendatur vt odoriferum fpiret vaporem:&fuauS
late diffundat odorem, quemadmodum dicit propheta in
pfaloio. Dirigatur oratio mea ficut incenfum inconfpe-
^ucuotcleuatio manuum mearum facrificium vefpe^- P/4/.140
num. Deinde in eadem oratione noflurnum vocat aa-
thorfplendorem lumen illud czreorum accenfbrum ia
nofte pafchalijn <^a & noui ignis & czrei pafchalis fie-
bat olim benediidio : licet b^c omnia propter legitimam
cauiam ex ordinatione ecclefiadica nunc in vigilia pad
ch« & diurno fiant tempore, quemadmodum dk nodfumf
vigiliz priraitiux ecclefiz: inieiunia diurna fune com-
niutatz.
Deinde ftcerdos uel diacotm : hanc c£rei benedi-
iiionem decantet.
Exultet
it
BENBDICTIO
EXuUet Um angelica turba calorim^ eidiltetil
uina myftcria: V pro tanti regis ta^bria^tuba in»
tonet falutaris. Gaudeat cr tellus tantis irradiaa
fulgoribus, cr atemi regis f}>lcndore iUufhrata: totm or.
iisfe fentiat ampffecaUginem.Latetur cr mater eccle»'
factanti luminis adornata fulgoribus: cr magnis popiH
torum uocibus hac aula refultet,
1 Quapropter aftantibus uobis fratres charifum ad
tam mira huius fan^ luminis claritate: una mecu quafo
omnipotentis dei mifericordiam inuocate, ut qui me non
meis meritis intra leuitaru numeru dignius eji aggr^a
re:luminisfui gratiam infundendo,earei huius laude im»
plere perficiat. Per dominum nofhrtm lefwm Chriflu fi-
lium tum: qui tecm uiuit cr regnat in unitate fpiritut
fan^ deus.Per omnia fecula feculorm.^Xmen.Domi-
m uobi[cum.Et cm ^ritu tuo’Surfum corda.Habe»
mus ad dominum.Cratids agamus domno deo noJbro.Di
gnm cr iuflm efl. Vere digium cr iuflm c/l;
fibdem dem patrem omnipotentem.filiumc^ eius wiige-
tiitm cu fpiritu fanShjtolo cordis ac metis affeSiu cr uo
eis miniflerio perfonare.} Qja pro nobis atemo patti^
Jfda debitu foluit: cr ueteris peccati cautione pio eruo
re deterfit.Hac (ut enimfefla p^chaliatin quibus uertu
ille agnus occiditur, eius^ (anguine pofles confecrantur.
H*c nox ejljn qua primu patres noflros filios ifrael c-
duxifH de AEgypto:quos poftea rubrm mare fuco ue^
fiigio tranfire fecifli.
6 Hac igitur nox eft:qua peccatoru tenebras, eolumt
iUaminatione purgauit.Hac nox ejhqua hodie per uni^
uerfm mundm in Chrifium credetes k uiciis (eculi /c-
gregatos cr caligitte peccatorum,reddit gratuefociat^
fanSitati.
7 Hacnoxefltmquadefku&kitmculkmmk^
■X
ixpo;
iff
flm d infmJ dfbr dfcedit Nihil cmm nohis nafci pro»
fuit:nifi rcdim profiiifJct-.O nimid circd nos tux pieUtk
diffMtio.O incftintjhiiis dUefHo chmtatisiut feruu redi
mereSyfiliu trdMjh.S O bcatj nox qut foLt meruit [ci-
re tepuf o-horlin qu4 Chri(ha ah inferis tefurrexit, '
p H£c nox efl,dc qua feriptum eji.Et nox ut dies illu
minatio mea in deliciis meis.Huius igitur fanihficatio na
dis fugat fcelera^culpM lauatxred^ innocentiam lapfis,
cr metfUs Ixtitiam.
10 Fugat odia,concordiamparat:ZTciruat imperia.
HicponaiurtIiu?lii ctereo in modum crucis:deinde
i facerdote conrequenter dicatur.
1 1 In huius igi^ nodis gratia, fufeipe fande patet
mcm(t huius facrificiu uejpertinum:quod tibi in hae c€» '
rei oblatione foleni per minifirorum manus de operibus
apu m facrofandn reddit eeclepa. Sed iam columna huius
paeonia nouim* quai honore dei rutilas ignis accedit.
CE Hic accendatur cacreu$:deinde dicatur.
12 Qui licet diuifus in patres: mutuati tamen lumini
detrimenta nonnouit. Alitur liquentibus caris: quas in
(ujlantiam preciofa huius lampadis/tpes mater eduxit.
13 O uere beata noxiqua expoliauit iAegyptios,dita-
mtHebraos^xin qua terrenis caUHia:S4manis (lua-
na iunguntur.
1 4 Oramus te domne,ut eareus ifle in honore nomi-
M tui conf ter atus :ad nodis huius caliginem dejhruendi
indefiaens p^feueret, atque in odorem fuauitatis accep -
ptusifuperms luminaribus mifceatur.Flammas eiusduei-
fer matutinus inuenlat.IUe inquam lucifer-.quincfcitoe-
qui regreffus ab inferis, humano generi ferenus
uiuxit. Precamur ergo te domine : ut nos fatmdos
^os,omnem clerum cr deuoti&mtm populum itnk cum
famulo tuo papa noflro.
bf. atque
BENE*DTCTlO
antilHteno^o N. er gloriojijiimo regenoflfdi:
N.cm omni familu:<juictc temporu conccffa^in his paf
chahhus gaudiis confcruarc dignerk. Per dominum «o-
ftrum lefum Chrijim filium tuum: quite cum uiuitCT
regnat in unitate j^iiritus fanUi deus, per omnia fecula ff
culorum, Arnen.
1 f[AHNOTATiOMB5. Exultct Tam angelica tur-
ba c«lorum. In principio huius orationis quaEpr«mitti-
tur ad benedidbonero exrci pafchalis: priroura inuhantur
omnes fpiriius catleftesad gaudio & exultationem in f«-
furreftione domini habendam, quam cxreusiftc pafcha*
lis inlinuat. Secundo homines diuina celebrantes mylle-
ria ecclefiailiciis officiis atque inftitutis, etiam inuitantur
ad laetitiam. Sane diuina myfteria proprie dicuntur ope-
ra diuinat benignitatis: ad noftri redemptionem exhibita
vt royfterium incarnationis, pafsionis domini & refurre-
ftionis.Etcuro illis non pofsit apte' attribui cxultatiotdi-
cuntur ipfa nihilominus exultare,cum ea myftico ritu ca
lentes homines exultant. Rurfum vt in terreni regis vi-
aoriadeuiaishoftibus parta tub* perfonant & buccinac
concrepant in argumento l^titir.ita & in cxleftis & fum-
md potentis regis Chnfti vidloria de principe huius mun
di foras eieao & fuperata morte.iaro adepta: tox fidcliu
decantans infignem cius triumphum & laudes ipfius reU>
nas,vt altifona tuba intonare debet- Tertio, totum genus
humanum telluris nuncupatione hic exprelTum.quod ex
humo formatum ru.ctiam inuitatur ad gaudium,qiiia di-
uinse grati* fplendorc corufeum, peccati tenebris lam li-
beratum cft.QLuarto vero tota fidelium concio atque coi
leftio fimul orouocatur ad Iztitia : propter dominica re-
furrefti<Jnis*gloriam,vtque diuinitas celebret laudes ma-
gno deuotionis affeStu: iterum atque iteru admonetur.
•a €L Quapropteraftantibus vobis. Hoc loco, dccStaitf
hancoraiionem: totum artantium coetum hortatur addi-
uinl nominis inuocationem,vi illius auxilio, c^ei j^fcha
lis laudes &facratifsiraa noftis dominica rcfurrechonis
praconiardigne pofsit expromere. Catcn'm leuitain ve
teriicrtameio diaifunttquicunqucdc genere &
^ EXPO» f€t
OtfiU) laoob/ant exorti. Et qabniS hl diuina ordinatio*
iiead altaris miniilerium delegi funt mancipati pra; c«e
ris filiis Ifrael : in nouo teflamento etiam leuitae dicuntur
qui ecclefiafiico deputati funt roinifierio, & diaconatus g
ordinem ibniti. At qui hatcoratioiaut ifacerdoteaut/al
tem diacono efi ex infikuto ecclefiafiico profercda.Re.
igitur aui eam pronunciatife diuina mifin’atione intra
numerum leuitarum aggregatum profitetur.-
J C Qui pro nobis aeterno patri. Relatiuu Irt fronte p6*
fitumtfilium dei dbdorainumlerum refert. Is enim in ara *'
crucis feipfum offerens deo patri hofiiam fandam & be-
neplacentem in odorem fuauitatis : pro Adae praeuarica-
tionc & totius humani genetis abunde fatisfecit , delens p ; a
quod aduerfus nos erat chirographum decretitquod erat
contrarium oobis (vtferibit beatos Paulus ad Colofien-
fes) & ipfiim t« jlit de medio affigens illud cruci, quoniam
pneciouim ianguinem fuum efiiiditad detergendam vete
rem peccati maculam, & foluendam obligationem ster-
nat mortis, qua afiringebamur. 4 f[ Hatc funt enim fe-
ffa pafchalia.Duodecimum Exodi cap.referttqudd diui-
no ioflii filij Ifrael ea node qua AEgypto erant egrelTu' ^®«*a
ri,colebraocruntphafe& occiderunt agnum: cuius latii
goine fuperliminare domus dt vtnimqut pldftc ianu* af.
perferunt,&italiberatr(unt ab exterminatore primoge-
nitorum AEgjrpti. Verim h*c in figura illis contingerut:
ad fignificandum Chrtfium veru agnum pafchalem , pro
(alute mundi Immolatum, colus facratifsimo fanguine:po
des viui & fpirituales, animsfcilicet fidelium in bono fir
ms,folid9 & Habiles, c6fecrantur,illius^ue alperfiooe li-
berantur ab angelo percuflbrerne praraaleat In eas.
f c Hsc nox efi in qua primum patres nofiros.Ex duo- Ejra.ia .
decimo cap.Exodiconfiar,qudd ea node qua filij Ilrael '
immolanerunt agnum pafchalem: ipfi egrefsi funt AEgy
pto, liberati de durifsima feruitute Pharaonis. Et deinde '
rubrum mare,aquis in murorum fpeciem hinc & hinc co-
lifientiboSf&raedtum prsbentibus iter aridum pertran»
fierunt Incolumes. Verilra ea nox fi gura fuit nodis domi-
nies refurredionis, in qua per immolationem veri agni
& immaculati totu genus humanum de feruitute diaboli
per Pharaonc fignati Uberatum efi, atq; falutari lauacro
nn baptifmi
i
0
BENEBICTIO
baptifmi { in qoo demcrGi eft tota cohors dsettoiiica ! vt
Fbarao cum ruisequitibus)ablun]m:con(lituirar in defer
to prsefentis peregrinationis, vt demdm pehieniat ad ter*
ram viuentium lllirepromiflana. ^ fll Hsecigiturnox
eft.Vtdecimumquartum Exodi caput teftatur,cu AEgy-
ptij perfequerentur filios Ifrael AEgypto ia egreflbszan-
gelico minifterio columna poft tergum ftetit inter caftra
AEgyptioru dc cafbra Ifrael.Et «ratnubes tenebrofa & il
luminans noftemiita vt ad feinuicem toto no£iis tempo-
re accedere non valerent.Haud aliter, fi figurS ilbm fuae
veritati adaptare lubet:noz dominicae rerurre£lionis,no-
usegratiz fplendore totum genus humanu illuftrauit,&
depulfa vicioru caligine Chrillianos omnes illuminatos
reddidit & fandlificatos.Pland operzprecium & hoc loco
aliis hic adduflis diligentius animaduertereyquam appo*
lite & accommodate afferantur hic ea quz populo Ifrae-
litico in 6gura cotigerunt, & in Chriflo atque populo eu
colente,in veritate deinde completa funt.Nam er.hniuf*
snodi figurarum adfuam veritatem adaptatiOnezinuenie-
turcongruentifsima illarum ad hanc proportio, refpdfio
atque concinnitas. 7 i[Hzc noxeftin qua.Hiclocnsa*
perte indicat,ea quz dehacno^le ha£fenus lub inoola*
cro figurarum di^ funtzde no&c refurre^onis domini-
Cjedemuintelligenda elTe, in qua d«ftru£ia morte nobis
vitam Chrifhis reparauit. Et certd admodu necelTaria e-
rat toti humano generizhzcnoftrz (alutis confummato-
ria refurreftio. Nano profuifTet illi ad falute, Chrifli in
carne natiuitas : nifi fuilTet deinde illius fa^a redemptio
per mortem & pafsionem Chrifli. Rurfiim illa pafsio non
tata habuiffet efficaciam, neque a deo largam diuinorutn
numerum transfudiffet exuberatiam : fi morte ChrlfH no
fuiffet fubfecuta refurredio ,fpiritualis noflrz refurre*
sitonis i peccato ad gratiam author ac index, & futur^ in
cdfumroatione feculirefurre^ionis pignus ac exemplar.
Quare ad complementum human^ perfe^ionis:maxim<
nolcitur illi conducere gloriola Chrifli refurre£lio, vt
'confummatrix omnium prtrcedeotium myfleriorum.
Porro in prima huius libri editione circa hunc locum an-
notaui in plierifq i libris ecclefiafticis intcrie£his effe pr^*
fentis benediAiont has duas claufulas.O certe necelTariu
Adc
EXPO: fgt
AJ*peccatuiB:quod Chrifti morte deletam eft. Ofoelix
culpa: quz talem ac tantum meruit habere redemptori.
£t illas ibide iroprobauuquaH minus dignas quzdeo^io»
cinantur:ineo quidem ienfu^quo peccatum Adf & culpa
eiufdem illic laudari intelligatur& extolli pracconio,tatt
quam per ie bona & commedatione digna qu6d illis ad-
iiciantur eadem laudationis cum admirabunda exclama*
tionenota:qux duabus fententiis prxcedeniibus itid&&'
/equentijin quibus fuaptd natura bona , vtpote dignatio'
diuinx pietatis, dileftio fupernx charitatis dcnoxdomU
nicxrefurre{iionis:rite mentoque laudantur, quod ipfis
item anneibntur epitheta neceflariura &fcelixmrxclarif
quiddam & commendabile deiignantia diis ineile quibuS
aicifcdtur. Enimuerb id iine quo aliquid efle fimplicitCr,
aut bene eiTe non pote(l:nonne boni rationem prx fe fer
re cenfetur i Illud autem in primaria acceptione neceila*
rium Tulgo dicitur. Quod prxterea iniitam habet fcelicU
tatem,aut alteri per fe illam afien : boni nequaquam e((
expers, Id verbiin proprio ferraonit vlii fcelix denomina
tur.Oemu quod ex fua conditione:dignitat^que:prxmid
aliquo dignom eA(,id enim:mereri proprie fignacV^nnO
etianx in bonorum numero reponi ibIet.'Atqui neque di*
Aarum duarum propoiitionum primus author (quifquia
is fuerit^ neque facri feriptores, illas vt rebus diuinis dl«
gnas approbantes: eumprxtendiintfenrurolamdiAuf
ex vulgata confuetaque diflionum figniheatione primo
occurfufefe auimo offeretem Nequeecclefia(an«aillaa
edeinens propoiitionc$:diuino officio eas adhibet in fen-
fa modo afsignatotqul vna omnium coofefsione, d veri-
tate & pietate longe eA alienus.Non igitur in ea ipfa im-
probatione, aut faoflis auihoribus aut ecclefia Aico in Ai-
tuto fum aduerfatus; quantum ad ipfam intellectus ratio-
nem, intelligendique modum, neque (um mihi animu»
fuit: illorum intelfigentix refragrandiaui reclamandi.
Qdinimmo eum feofum in quo canit ecclefia diCtaspro-
p^tionesrtanquam veru &religiofum amplcCtor,qu^
mUiiAtuerfuaium nihil ab ecclefia recipi aut admitti io
vfura debere:quod pietate no faplat,aut i religione faCIx
fit abhorres. N eq; his obuiat ea,,qux in apologetica mea
difccptati6e,de necelsiute peccatiAd^&focliciute culp^
nn ij «iuideiBy
EXP O. j«5
ficpofitis ibidem neqaicquam cuftodibos,qui illum vrbe
egredi Tolentem obieruarent& caperent. Ali; verd dicut
veritatem ipfamno in omnibus debere ad Tuam figuram
habere refpofum: & ergo ex illo Sanfonis egrefTu media
noftefaAo non validum fumi argumctumyChrifiu quo<
que mediae noftis pun£lo aut aniculo i mortuis furrexii^
ie.Qninpotius celent hi pd(leriores:Chri(lum fub lucem
atque in ipfo diluculo ad vitam immonalem rediille. £t
haec fecunda fententla,facris literis elTe videtur confor* Vfal.^6
nioncum per propheta dixerit Chrilhisinplalmo, exur Marc.ia
gam diluculo, & Marcus euangelilla fcribar. qudd furre-i
xerit Chrillus mane prima fabati. Nofle tamen idemre*
furrexilTe dicitur:qu6d in iplius no^bis extremitate ter
mino atque fub auroram rediuiuus fepulchro prodierit.
£t qui depullis fpiritualib* tenebris clara veritatis ac gra
tiae lucem, fua; refurre^lionis gloria inuexit mundo; vo> ' ^ >
luit etiam noAuxna abeunte caligine & claritate dei exo*
riente,immortabtatis fuae decus &fplendorem nobis exhi
bere. 9 Haec nox eft:de qua Icriptumeft.Inpfalmo
fcilicet cenrclimo tricefimo oftauo: vbi ait propheta. £c
<lixl,forlan tenebrat conculcabunt me:& nox illuminatio
mea in deliciis meis. Q^ia tenebrae non obfcurabuntur k
‘ te,& nox licut dies illuminabiturilicut tenebrae eius ita &,
lumc eius. Qm quidem duo verfuscongruenter adapta-
tur hic lacrz no^i refurreftionis dominicae : quoniam &
pfalmi illius initium de refurreflione domini loquitur, & >
in officio eccleiiallico ad introitum milTz illius folennita
tis decantatur. Itaque nox illa facra qua dominus abinfe
ris rediit ad fuperos,(icut dies illuminata eil: quonia no-
uo refurrefrionis illius fplcdore mirifice refuUit. Eadem
quoq: noxiilluminatio fnit domini Iefu,in deliciis & glo
ria admirand^ refurreftionis eiusiquoniam tunc ami^x
eft lumine incorruptibilitatis, & clamate immortalitatis
ficutveflimento. 10 C Et curuat imperia. Nepe nox
illa qua vi^or mortis Chridus ad vitam rediit percnem:
imperium principis huius mundi confregit, ficut & prius
nox illa cgreisionis filiorum Ifrael, edomuerat Pharao-
nis imperiui qui cum toto fuo equitatu obrutus eft vndis
maris rubri. Curuauit 4t cade nox:imperiu mortis. Nam
qu; prius in totum genus humanum immaniter graffata
nn iij fuerat
P/4/.I40
%
44. BENEDICTIO
foerat,nanc abforpta eft mors in ^idoria:& delbrodo if >
•Uus imperio, yidrix vita de morte triamphat. Deroi^
eadem nox curuatA: imperia gentium, qnoniam perapo
ftolorum prxdicationem tropnaco crucis Chriftiper totu
mundum delato:& eius promulgata refurref^ione: getes
abiecerunt idola fua, & prompte colla fua iugo fidei fub*
diderunt.
II CE Incenii huius facriiiciumveripertinum. Erat a*
pud Hebrxos duplex (acrificium quotidianum & folenne
vnum matutinum: quod mane 6ebat, & alterum vefper-
tinum: quod o£Ferebatur vefperi, & in ipfo noftis crepuf-
culo. Hanc autem thuris can‘eoimponti oblationem, hic
facrificium vocat vefpertinum: quia no^mo tepore ex
prima eccIeHz conftitutione fiebat hxccacreibenedi£Ho
& thuris impofitio. Aut fortafTe id dicitur hoc loco:vt al-
ludat author ad illud verbum pfalmi. Intret oratio mea
ficut Incenfum in confpe£^u tuo : eleuatio manuum mea-
rum facnBcium vefpertinum. Cxteri^ra cum paulo pbft
fubnedit Ittera. Sed iam columnz huius przconia noui-
mus:nomine columnx,czreus ipfe pafchalis inteliigitur:
qu6d columnare propemodum prxfe ferat Bgura : qua-
fiis in fummo pyramidalem magis formam gerat.
11 CE Qmlicetdiuifus in partes.Ignis ipfe cxrei in par-
tes diuiditurtcum aliis qui ex ipfo deinde incendutur ce-
reis quotcunque fuerint communicatur,atque hoc padfo
quafi in plures partes propagatur. Mutuati tamen lumi-
nis detrimenta non nouit ille ignis, quia quanturocunque
difpartitur in alia , nullam tamen indd fux claritatis fufti-
net imminutione. Sicut &fbl ipfe perc5tinuam fux lucis
in totum mundum difiFu(ionem:nullum patitur fux clari-
tatis detrimenta, & feietia ez oreprxeeptoris in difeipa-
los transfufa, no modo n5 diminuitur in animo magiltri:
Ied& augetur potjusft fit cumulatior. Et in haediuina
proprietatedgnis ipfe & fbl & do6hrina animi omnibene-
£cam dei imitantur bonitatemrqux in omnia, fux largita-
tis munera cuiq; pro fuo captu profundit, abfque vlla ta-
men immenfx uix bonitatis diminutione. Q^antumcun-
que enim communicauerit (119 benignitatis in alios dona:
manet tame Indiminuta, & nulla ex parte minor a£Fe£fa
gut c6tradior,eius bonius, Eodem deinde loco pracciofir
hpiuf
1 X P O,
hnltislainpadit aomine intelligitur otreui ipfepa/chalis
qal benedicitur, atque oculis fubie^us habetur quem hic
lampadem vocat au chor : quod cxrc adminiculo alime»
ta miniilrat igni , haud aliter quam lampas olei alimonia
flammam enutrit, i} €[0 vere beata nox . Duodecimu
caput Exodi enarrat quod fili j Ifrael egrelTuri AEgypto, £at#«ia
petierunt (vt dominus per Moyfem illis imperauerat^ab
AEgyptiis vafa argentea & aurea , ve(l£mque plurimam.
Dominus autem dedit gratiam populo coram AEgyptiit
Tt commodarent eis: & IpoUauerunt AEgyptios . Et ita
nox illa egrefsionis filiorum Ifraehexpoliauit AEgyptioi
&ditauit Hcbrxos. Verum vtdctcfta figura,patelMtve>
ritastnox illa exitus populi Ifraclitici de A Egypto,figura
fuit(quemadmodum iam ante ditium e(l)illius (acrati($i>
ii)acno6li$,qua Chriftusab inferis rediit vlftor ad fupe-
ras auras, & i regione tenebrarum, fpiritualique AEgyp-
to noilrum remeauit in orbem. Sed & tunc AEgyptios vt-
pote demones ipfos ipoliauit:cum animas (anAorura pa-
trum ibidem detentat eorum manibus eripuit, & in liber-
tatem afferuit.Tunc etiam ditauit Hebrxos : nam fan£los
illos patres xternx gloriat cumulauit bonis , dotauit mu-
neribus, & donis locupletauit . Comprobat illud beatus
Faulus,fcribent ad CololTenfetiqubd Chridus expolians
principatus & poteftates, traduxit confidenter palam tri-
umphans illos in ieipfo:£t ex hoc fiatim perfpicuum eua-
dit:quare in illa facra noAe dominice refurreAionis,ter-
renis celedia iunguntur & humana diuinis.Nam cxledls
vita atq; immortuis , Chrido & ian£Us patrib* qui cu eo
furrexerunt ad gloriam immortalitatis, cd indulta : & to-
tum genus humanum ad foelicifsimamviue exledis for-
tem tunc cd cuefta atque tradufta.quandoqoidcm(vt ait
Paulus^deus pater porefufeitauit nos cum Chrido: &c6-
fidere fecit fecu in exledibus. 14 fl[Vtcxreu$idcinh^ Epb*,»
norc. Hic habetur fermo de exreo illo materiali; qui co-
fecratur ad illuminadum dominice refurreftionis no^le.
Quem hxc oratio petit indeficientem perfeuerare : ideft
perpetua & indeficicte claritate promicare vfque ad diei
exortum, vtfcilicet non deficiat neque extinguaturante
finem noftis illius . nam confueuit cereus ille tota ea
uo^e incenfus permanere . Orat ite vtfupradift*cxreus
nn iiij deo
/
4
BENEDICTIO
deo gratus (it & acceptus in facri6ciunilaudis:&(apemis
inferatur luminaribus quantum ad oSicij & v(us fimilita
dinem, vtfcilicet quemadmodum fupema luminariafol
dtluna continuu deopexbent in illuminationis funftio.
ne rainiderium: iia & cxreus ille prxbeat deo fine intet-
jnifsione obfequium. Deinde vt intelligamus cum prius
petebatur quod indeficiens perfeueret ipfe cxreus. iliis
verbis id pofiulatum e(Te qudd ad tempus vfque matuti*
num indeficienter luceat: fubiungitur hxc petitio ^ ifiius
> cxrei flammas & ignem adhuc vigentem lucifer matuti*
nus inueniatjfiella fcilicet illa qux folis onuro prxuenit,
vt videlicet prodeunte adortum lucifero: flamma illa
cxrei adhuc ardeatextin^la. Ver^m deinceps 3i lucife-
ro materiali ad intellectualem & verum luciferum domi-
num Iefum:traducitur (ermo,qui hoc nomine reCtd cele-
bratur,nam pofi atras noCtis opaex tenebras, cxcitatCm-
que Sc ignorantiamtclarum mundo veritatis & iufliiixla
men attulit, benigna fui ad nos manifeflatione:Nec (blS
lucifer e(l:fed & fol iufiitix.ln corporalibus enim:illa di
uerfia funt,in domino no(lro:eadem. In corporalibus ite:
& lucifer 8c fol fuum fufiinent occafum. Spiritualis aute
lucifer & fol iufiitix:occafum nefeiunt na perpetuo iple-
dore micant:& lucem habent inextinguibilero. Senterat
quidem lucifer noder & fol (piritualis, triduo illo mor-
tis domini:occafum vitx mortalis. Veriim nunc ad ortum
reduci per glorio(am refurreftionem: nullam podeafu-
, (linere polTunt occcafus moleftiam.
'BenedUUo fontk in [obbato fando pafch^'
C! Ordinentur primum cruces & vexilla, &euageliom
&capfa,&(aChim oleum & chrifroa, & reliqua adipfam
benedictionem fontis neceiTaria,: expleta cxrei palchalis
fupradifta benedione faciendam. Deinde facra faciens (a
cerdos cum cunCto clero & omni ornatu ecclefix proCe •
dat ad fontem : & duo cxrei portetur ante eum quofque
omnia finiantur, litania videlicet & reliqua fubinde can-
tanda. Ipfis autem euntibus ad fontem; cantetur feques
hjrmtius.Et primum duo cantores incipiant.
Rtxfan-
t
A.
EXPO.
REx fdndorum angelorum: totum mundu adiuM.
CChorus repctat.Rcxfanaorum &c.
z Ora primu tu pro nobis, virgo mater ger-
minis C7 minifhri patris fummi ordines angelici,
dChorus repetac.Totum mundum.
3 Suplicate Chrijlo regi: coctus apoflolici fupplicetque
per magnorum fanguisfufus martyrum.Imploratecon-
fefforcs:confonx^i virgines.quo donetur magnum noUt
tempus iniulgenti£ . 4 Omnes faniii atc^ue iufti: vos
precamur cernui.vt purgetur, crimen omne , ve^ro fuB
oramine. Huius Chrifle rcHor alme, plebis vota fufeipe,
qui formafli protoplaflum er genus gignentium.
^ Mitte fandum nunc amborum fpiritum paracletum:
in hanc plebem, quam recentem fons baptif mi parturit*
6 Fac in terra fontis huius f aeratum myfierium : qui
profluxit cum cruore,facro Chrifli corpore.
7 Et letetur mater faniia tota nunc ecclefia:ex profe^
cht renafeentis tante multitudinis.
8 Pr£fla patris atque nati compar fan^k fpiritus : vi
te folum femper omni diligamus tempore.
dCorut repetat.
Eex fan^rii angcloru:totu mundum adiuua.
tr Deinde facerdos dicat legendo.
Pater nofler. Credo in deum verfus. (^uomam apud te
eflfons viU.Et in lumine tuo videbimus lumen. Domi-
minus vobifeum. Et cum fpiritu tuo. Oratio.
Sf Omnipotes fepiterne deus,aie(lo magn£ pietatis tu£
my/leriisy^e/lo facrametis-.zr ad creados nouos populos
(quos tibifos baptifmatis parturit)fpiritu adoptionis ad-
mitteji/t quod humilitatis nofbr£geredu e fi my[ierio:tU£
virtutis copleatur effert. Per dominu noflru fefu Chri-
ftu filtu tuu: qui tecti viuit cr regnat t vnitate fpirit^ S,
rfc**. Per omnia fecula [eculoru Jtme domin^ vobifeu Et
com
cum fpiritutuo.Surfum corda habemus ad donuntm^
Gratias agamus domino deo nojhro.Dignu cr iujlu ef.
Prafatio»
Vere dignum cr iuflum cft:£<juum CT falutare:nos d
hi femper cr Ubique gratias agere domine fan^e , pater
omnipotens, aterne deus:qui inuifibili potentiajacrametu
torum tuorum mirabiliter operaris ejfeilum.
10 Et licet nos tantis myfleriis exequendis ftmus indl~
gni:tu tamen gratU tua dona non deferens, etiam ad pr£
CCS nofhras aures tua pietatis inclinas.
1 1 Deus cuius fpiritus fuper aquas inter ipfa muniU pri-
mordia ferebatur :ut iam tunc uirtutem fandificationis
aquarum natura conciperet.
1 2 Deus qui nocentis mundi crimina per aquas abluens,
regenerationis fpeciem in diluuij effufionefi^afli: ut u-
niuseiufdem^ elementi minijlerio,0‘ finis ^etuiciis
origo uirtutwus.
13 Refpice domine in faciem eeclefta tua,c mtdtipUca
in ea regenerationes tuas:qui gratia tua affluentis impc
tu latif icas duitatem tuam, fontem^ baptifmatis ap^
toto orbe terrarum gentibus innouandisutt tua maiefla»
tis imperio fumat unigeniti tui gratiam de fpiritu fanato.
C! Hic aquam manu tangat in modum crucis.
14 Qui hanc aquam t^egenerandis hominibus praparo^
tam, arcana fui luminis ammixtione facundetiut fandifi^
catione concepta,ab immaculato diuini fontis utero in no
uam renata creaturam progenies caleflis emergat, CT
quos aut fexus in corpore, aut atas difcemit in tempore :
omnes in unam pariat gratia mater inftmtiam.
Procul ergo hinc, lubente te domine , omnis fpiritus
immundus abfcedat:procul tota nequitia ddabolica frast--
disabfiStat.
16 NMhidocihdbeat contraria uirtutis ammixtioz
E X ? O.
non infidumdo drcunuolctmon Utendo furrepntt non in*
fidendo corrumpat.
dltcrum manu tangat aquam in modum crucis:
deinde dicat.
sit h^c fanda (y innocens creatura^Ubera ah omni
impugnatoris incur[u:o' totius ne<iuiti£ purgata di-
fc^u.
17 Sit fons Muus^aqua regenerans , unda purificans.
ig VtomneshocUuacrofalutifero diluendi: operante
in eis fpiritu fando , perfeds purgationis indulgentUnt
eonfequantur.
18 Vndehenedico te creatura ae}u£f per deum muumj
per deum uerum^per deum fandum ^per deum qui te in
prindpiOyUerhofeparauit ah arida: cuius fpiritus fuper
teferehatUTyquite de paradifo manaretcrin quatuorfln
mimlus totam terram rigare pracepit.
CEHic eiiciat aquam extra fontem, in modum crucis.
Q«i te in deferto amaram fuauitate indita fecit effe
potabilem: crfitienti populo de petra produxit. Benedic
cote per lefumChrijium filium eius unicum dominum
nofhum:quiteinChana Galilxs figno admirabili fua
potentia conuertit in uinum^qui pedibus fuper te ambu-
iduit:cr a loanne in Iordane in te baptizatus ejl.
1 o Qbi te una cum f anguine de latere fuo produxit ;cr
difdpulis fm iufit ut credentesjin te baptizareturydiccs.
Ite docete omnes gentes baptizantes eos in nomine patris
cr filij cr fpiritus fandi.
CE il ic mutet yocem quaii legent legionem.
H£c nobis praceptaferuantifuSy tu deus omnipo^
tens clemens adeflo:tu benignus afpira.
CE Hic fufHet in aquam ter:ln modum crucis.
I Tu has fupplices aquas tuo ore benedicito.
lEHic iterum fuffletin aquam:in modum
crucis.
vt
j7> BENEDICTIO
Vt pr£ter naturalem mundationem quam tauanda
poffunt adhibere corporibus :fint etiam purificandis nterf
tibus efficaces:
CHic ponat czreutn ardentem in aquam:dicendo ter.
Defcendat in hac plenitudinem fontis : uirtusfpiritut
fan(h\
(EEtvItimotencatczreuminaqua,quoufque lub Tods.
eiufdem tenore illam etiam dixerit pardeubm.
Er totam huius aqua fubflantiam:regenerandifaecuit
det affectu,
f[Hic deponat czreum extra aquam, &dicat.
22 Hic omnium peccatorum macuU deleantur , hic
notura ad imaginem tuam condtta^v ad honorem fui re-
formata principij cunSlis uetujlatis fqualoribus emunde-
tur'Vt omnis homo hoc Uuacrum regenerationis ingref»
[usiin uera innocentia nouam infantiam renafeatur.
C[Hic legendo dicat.
Per domitam nofirum lefum Chriflumfilium tuumi
qui tecum uiuit cr regnat in unitate eiufdem fpiritus fan-
^iydeus.Per omnia fecula fecu.^c.
S Hic mittatur chrifma abeerdoteinfontem in modum
crucis:dicendo.
In nomine patris & ftlij cr fpiritus fandi paracleti:
fandi ficetur er fcecudetur de hoc oleo falutifero cjchrif
mate fons ifletad abluenda crimina er ad regenerandas
animas in uitamatemam.iAmen. ^
t C***uoTATiosBt.Ja hymno poiito ad prihci«
pium benedi£Iionis ipHus fontis. Rex fandiorum angelo*
rum. Hymnus ifte, nullo genere carminis conihingitur :
quod tame ad propriam hymni rationem pertinere puta*
tur,fed certum complecUtur numerum fyllabaru in vno*
quoque verfutaccedentem ad rythmicam modulationem
nulla tamen obferoata in diueriis verfibus (imili deAnen*
da & exitu fyllabarum. Nempe Tnufquifque verfus ryth*
micus duas continetpardculastquarum prior odio c6ple-
dlitur fyllabas,& earu penultima femper longa, poilerior
■vero
V
EXPO. 57,
ter3:feptem perficitur Tyllabis^ft earan penultima fera-
per breuis.Vt liquido confiat in hoc primo verru.Rexfan
dorum angelorum: totum mundum adiuua. Cuius prior
pars efi: rex fandiorum angeloruro:pofierior vero, totum
mundum adiuua.Et ita de iec^uencibus dicendum. Comi>
nec autem przfens hymnus litaniam, id efi fupplicationc
folennem in ecclefia fieri (blitam ad omnes (an^oru gra«
dus & ordines. Hic enim primum ad deum conuertitur fup
plicatio,Tecundo ad iacroianAam virginem Mariam ,ter*i
tioadfpiritusangelicos,quarto ad apofiolos , quinto ad
iiuiftos martyres, fexto loco ad confeiTores,reptimo advir
gincs,o6lauo ad omnes Cin^os &ele£Vos dei. Deinde par
ticularet exprimuntur petitiones:quae diriguntur adChri
ftum,vt totius populi preces exaudiat.Tt gratiam fpiritus
£in£li in renatos fonte baptifmatis effundat, vt facrofan-
fhim baptifini lauacrum ex latere fuo militari lancea aper
to,cum languine profufumifandlificet, vt denique fandla
matrem ecdefiamrcopiof^prolis fuae ex aqua Sc. fpirltn
(an Ao regenitae prouentu ipirituali & fniflu laetificet, po
Ihremum vt gratiam nobis largiatur:deum Aiper omnia Sc
iemper diligendi.Porrb haec oratio fandiorum cuiufque
ordinis inuocatoriaiGraecd litania dicitur, id efi fopplica>
tio.debetque ea didlio Grxea A Latinis per i in prima (yl« ^
labaproferrrac(cribi:quoniam apud Grxeos eo iniloco
habet iota,quod nunquam in e mutatur fed femper manet
immutatum.
2 fEIn lecundo verfu.Virgo mater germinis. Hic facra«
tilTima virgo Maria dicitur mater germinis ,id efi Chrifii
filijdei,qui dicitur germen patris:quia fecundum diuini-
tatem ex dei patris fubfiantia ante fecula efi genitus.
Quicquidrnim ex alio enafeitur : generali nomine ger>
men appellarefolemus.Et eo quidem vocabulo, filius dei
apud prophetas plerunque nuncupatus inuenitur :vt a<
puJ Efaiaiif.In dieillaerit germen domini in magnificen £7^*4
tia & gloriai&frudlus terrx fublimis.Rurfum apudeun £74.60.
dem. Omnes iufiiin perpetuum hxreditabunt terram, ger»
^men plantationis me^ opus manus mex ad glorificandum.
£t apud Hiereroiam.Ecce dies veniunt dicit dominus :& Hirre.a,
fufeitabo Dauid germen iuftum,& regnabit rex & fapiens
erit.
^4 BENEDICTIO
3 f[In ferto verHi.Conronxqne Tirgines. Confonc hiti
dicuntur yirgines:qua(l concordi voce cum fanftis confeT
foribus etiam orantes deum pro noftra lalute.Id enim con
ibnum dicitur:quod cum alio conipirat & conientlt.
Quoniam Igitur idem poflulant pro nobis facratc deo vir
gines quod fanfti conteiTores^vt icilicet nobis detur fpa-
cium poenitentixihoc loco confonc dici cenfentur.
4 Cln nono verfu. Veftrofub oramine.Nomen illud O* .
ramen,ex arte & analogia potius quim ex vfu Latinorum
formatum-.orationem & preces fignificat.Verbaleeft.& i
verbo orO}aSyformatum,ficutprecamen dprecor;& lena
inen dleuo.
5 €[In vndecimo verfu.Et genus gignemium.Idem de(i-
fnare nobis crediderim genus gignentium : quod genus
umanum,in quo parentes continua propagatione libe-
ros progignunttad perpetuam generis illi* ^ccefiionem.
Apertior tamen fuilTet fermo.h dixiflet author : & genus
tnortaltum. Facilius enim & viitatlos , monalium nomine
quam gignentium:hominesintelligontur:quandoquidem
mortales funt omnes hominesrnon autem orones,alios ex
fe gignunt.
6 €[In duodecimo verfu. Nunc amborum fpiritom.Splrl
tus Cin6hJs,amborum fpiritus.pattis fcilicet & filijdicitun
quoniam ex patre & filio ineffiibiliter & intima emana-
tione procedit.Eandem quoque ob caufam in penultimo
verfutlpiritus fanfhis dicitur compar patris & ulij, aut fi
malisipatri & filio, quoniam vtipfis ambobus confubflan-
tialis efi:ita omnino coarqualis & confimilis ih {ternitate,
▼irtute,maieftate,{jpictia,bonitate& gloria. 7'ln decimo-
tertio Verfu. Qua recctS fons baptifmi parturit.Id dicitur
fecundum ecclcfiae primitiu«ritum:quo in fabbato (an£bo
pafchz abluebantur ialutaribus vndis baptifmi, adulti : fi-
gnaculuro fidei fufdpientes & ad ecclefiae catholicae Hnum
venientes.tanquam filij ad piz matris gremium. £c illos
fons baptifmalts dicebatur regenerare Chrifto tquoniam
roinifteriolauacrifalutaris, tales renafcebantur ex aqua
dfc ipiritu fonfto:& vt filij matris ecclefiz,(pirituali natici-
tate ducebantur ad ortum. Hic aut mos ii abrogat* efi ob
rationabilem caufam:& illius loco quotaais eo die fit .fon
tis benediftio*
<EI»
EXPO.
i71
S ItlndecltDoqaartoverfu.FacIn terra fontis hoi*.HCc
oratio fit ad deum: vt myderium fontis baptiTmalis confe-
crare d: hic (anftificare dignetur ad abluedns animas, qui
quidem fons profluxit (aero Chridi corpore cum (angui-
ne:quando Cnridi in cruce iam mortui vnus mil
— ,.„i militum lan'-
cea latus aperuit, & continuo exiuitfanguis & aqua. Si.
quidem aqua iIla:fontem baptiCmi fignabat : ficut St Cin- ^*^***^*P*
guis ille,precium nodrat redemptionis.
9 f[In oratione fubiundla hymno. Et ad creandos nooos
populos. Per facraraentum baptifmi nouus populus creari
dicitunno quide quatu adefTe,red fecundu boneeiTe :qui4
non ex fanguinib* neq; ex volutate carnis.neq; voluntate
Tiri:fed ex deo nafcitur,& qui prius erant filij ircinuc fidt
filij deijfili) gratiae & filij adoptionis.Fitautemhuiufmodi '
creatio & regeneratio, per fpum r£ium,vt dicit pfal. Emit
teiburo tuu & creabutur:& renouabis facie terrae, ex quo
pPaimi locothcc przfentis orationis particula defumptavi Pyit/.ioy*
detur. Sand cu emittit fpum fuu dominus in eos qui rege«
nerantur per baptifmum,tanc creantur illi : quoniam no-
num gratiae habitum ac datum fufcipiunt.quo ferd de non
clTead efTeprogrediuntunquandoqutdeipfi fummoenti
ihi^ius inferuntur ac Chridum induunt.Ed enim ea crea
donis (ignificatiosetiam apud facras literas vfitata,vt cum
ait p&lmus. Et populus qui creabitur: laudabit dominum.
Sicut &nafci, apud eafdemrlpiritualem interdum expri-.
init natiuitaiem,vt cum dicit propheta in pfalmo. Annun-
ciabltur domino generatio ventura:& annunciabunt cat>
li Juftitiam eiusipopulo qui nafcetur quem fecit dominuai
Tunc etlam,cum fcilicet emittitur fpiritus in eos qui fon-
te viuo baptifmi abluuntur ,renouatur facies terr* , quia
anima hominis , terra quidem fpiritualis,quiepri*erat in-
anis & vacua:nuncca:ledi imbre fpiritus fanfti irrigata,
fcccunda fit & fruftifera. Fit enim tunc homo ; noua in
Chrido creatura , vt feribit beatus Paulus ad Corinthios i.Cor.e
dicens. Si qua ergo in Chrido noua creatura; vetera tran- Galat.6»
(ierunt,ecce fafta omnia noua. Idem quoque ad Galatas.
.In Chrido enim lefu neque circuncifio aliquid valet ne-
que preputium ;led noua creatura. At verb adoptionis
fpiritos hic vocatur fpiritus fandus : quoniam per illum
adoptamur in filios dei , quandoquidem fola dei bonitate
(que
)
Ge».i*
Cen.j,
P/4/^J
BENEDICTIO
(qux {piritui (an£to attribuitur )nos in adopdonem if.
rum dei afciicimur & aiTumimur. Quo etiam noipine» r>
berrimuin totius bonitatis fontem domni bonum atque
fuperbonum fpiritum:nominat beatus Paulus.cum fcribit
ad Romanos. Non accepidis fpiritum feruitutis iterum
in timore:fed accepidis fpiritum adoptionis filiorum dei, .
in quo clamamus abba pater.
lo Hin prxfatione.Deus cuius rpiritus fuper aquas. Id
cx primo Geneieos capite fumptum ed:vbi defcripto for«
mationis mundi exordio, dicit icriptura. Spiritus autcdo»
mini ferebatur fuper aquas. Et eo plane in loco fiicri do-
lores dicunt prxdgnatum baptifmi myderium , atque id
prefignificatum:quddper virtutem fpiritusi^^iinreue
latione nouas legis fan^ificandx edent aqose inlauacrum
ialuiare & ablutionem peccatorum*
n HDeus qui nocentis mundi crimina. Genedieptimuna
caput odendit,quomodo rupti -funt omnes fontes abylQ
roagnz, & catara£Ix czli apertz fune ; fa^faque ed plt^iia
fuper terram quadraginta diebus & quadraginta noAib%
aa expurganda peccata terne quibus omnis caro corrupe*
rat viam fuam.Etfuit edam hccinundatio aquarum, figo
ra & typus bapufmi in nouo tedamento indituendi : per
quem diluuntur peccata,& abder gitur vetudas v ite dc in.
duatur nouitas.£t in boc pado vnius & eiufdem elemes*
tifcilicet aquemyderio:& finis fa6lus ed viciis in diluuio
Noe,& origo virtutibus in baptifmo noue legis. Immd dc
in facramento baptifmi ; etiam vtrumque horum coincU
dit & confertur.In eo nanque contraffa vicia abdergun*'
tur:&facrzvirtutes,anime recens hac ablutione purga.
tx inferuntur, perinde ac fimul in aere tenebrarum fit de>
pulfio & noui luminis infufiotpahterque finis fit tenebris
ac origo lumini. >
'tz HQui tue affluentis impetu. Id ex pfalmo 4f.
depromptum ed,vbi dicit propheta. Fluminis impetus le*
. tificat duitatem deiffan^ficauit tabernaculum fuum al>
tidimus. In quibus fan<? verbis : ipfius baptifini exunda.
tlonc&proauentiaminnuit.Nam per impetu fluminis in*
telligit ioidem largam gratie bapddnalis efPufione atque
exuberantia. Per ciuitatem vero dei:(anida ecclefia dequa
alio loco dicitpIalm.GlorioIa diAa funt de te:ciultas dei*
Flu - i
E X P O- ,77
: Tlofninls igituf Impetus cinitatem dei Ixtificattqoia Iaua«
eri baptifmalis affluentia fanftam dei eccleiiam irrigans,
gaudium illi & exultationem in domino facit,
ij CFontem^oe baptifmatisTOcris. Praedixerat hanc a-
pertionem fontis baptifmalit Eiaias propheta : ita in per-
fona domini loqueos. Aperiam in fupinis collibus flumi-
na:& in medio camporum fontes> Ponam defertum in (la
gna aquarum:& terram inuiam in riuos aquaru. Ibi enim
per fupinos colles, & caropos.gentes intelliguntur:priroa
infruAuoiie & infcecunda;,diuinae^ue focietatis praefidio
deilitutae:ob quod ibidem &deierturo nominantur & ter-
ra inuia.Per numina vero & f6ies:Iauacri baptifmalis ac-
cipitur fcaturigo:cmanatio atque eruptio,quae vbidiuinot
indituto exundauittgentes k pridinis fordibus abluit, iai»- ^
AiBcauit & innouauit. >
>4 Qm hanc aquam regenerandis. Relatiuum illud in
frontepo(itum:iplruum fan£lum(cuius;in calce proximi
pratccdentis fementiz:fuerat mentio fafla)refert. Petit^;
nzc oratio, vt ip(e (piritus fandius dignetur fuz gratic oc-
culta infudone aquam illam baptiderij fcecundare : quo
ipfa ad regenerandos homines idonea dt dc edicax.) Sicut
enim in generatione fecundum naturam foecunda de-
bet e(Te terra qu{ femen ad proferedam fegetem fufcipiat;
& foecunda mater quz foetum zdatprolem^ue pariat, ita
& in hac facra regeneratione, diuino [munere foecunda
ciTe debet aqua quz diios dei gignat, quam quidem foecun
ditatem cum ex fe non habeatde fpiritu fan^o eam acci-
' piat oportet, ^
I, €E Ab immaculato diuini fontis vtero. Verba hce.per
analogiam fpiritualis natiuitatis ad naturalem dida intel
ligantur.-nam per hanc, clarius illadinofcitur.Vt enim in
natiuitateiecundum carnem, ex vtero materno proles in
lucem' zditur,noua<^ue cftnaturz factura, ita ex iacrofon
te quad vtero fpirituali.noua foboles fpiritu fanfto vium
cata:in czleftcm vitam educitur:atque noua fit per huiui^ |
snodi regenerationem in Chrifto creatura, vi mododiflu j
efl, non quidem fubftantix mutatione .fed noua ad deum
habitudine per gratiam adoptionis* filiationem dei. Et]
de hac ipirituali natiultate dicit in euangelio dominus , o-^
porterenos denuo nafcitfi cupimus videre regnum dei,
00 quoniam
I
BENEDICTIO
Col.i.
quoniam ni(i quis renatus fuerit(lnquit)ex aqaa
tu fando:non poteft introire in regnum dei.
j6 4[ Et quos aut fezus in corpore.In natiuitate fecunda
carnem:fexus in corpore dilcemit marem i faemina,&
tas in tempore:puerum difcemit i yiro, & iuuenem d fe-
ne.In fpirituali verd natiuitate :qua qui renafcuntur 6ut
^ijdei:neque fexuumdifcretioed neque aetatum difcri-
jnen,fed diuinae gratiae(qua! in baptifmo fu(cipitur)adiato
rio:orones in fpiritualem formantur infantiam, non eam
quidem quae cognitionis & fcientiae iniinuet prioationem:
led quae innocentiae puritatem indicet & line dolo fimpli*
citatem. Ad quam fand infantiam nos hortatur beatus Pe«
i.Per.2* trusrcum ait. Sicut modo geniti infantes rationabiles &(i«
ne dolo:lac concupifcite, vt in eo crefcatis in falutem.
i Et Paulusitidem ad Corinthios, icribens. Nolite ( in*
quit ) pueri efifici fenfibus : fed malitia paruuli efl«te •
Quod vero in fpirituali regeneratione, nulla attendi de-
beat perfonarum aut conditionum difcretio eoftenditbea»
tus Paulus, cum ait ad Colef. Indnemes nouu hominem,*
eum qui renooatur in agnitionem dei fecundum imaginS
eius qui creauit eumrrbi non eft gentilis & Iudxus,circon
clfio & praeputium, barbarus 8c Scytha, feruus deliber; fed
omnia & in omnibus Chridus.Et ad Galatas fer ibestidem
comprobat cum ait.Qnicunque in Chrifto baptizatieftis:
Chhftum indnlftis.N on eft ludxus neque Gracus, no eft
feruus neque llber,non eft mafculus neque foemina , om-
nes.enim vos:vnum eftis in Chrifto lefti.
jy €[Qui tc in principio, verbo ieparauit ; Primo Ge-
neieos capite terti* diei opus deicribens ; ait. Dixit verd
deus congregentur aqu*qu«fubc«lo funt, in vnum locu
& appareat arida. Et faftura eft ita .Et vocauit deus arida,
terram:congregatione$que aquarum vocauit maria. Et
paulo ante in eodem capite dicit feriptura. Et tenebnee-
rantfuper faciem' abyiTi:& fpirit* domini ferebatur fupec
aqnat,vt iuperius iam dt^hiraeft.
i8 fTOi» tc de paradifo manare. Secundo Geneleos ca-
pite dicit icrtptura qudd fons afeendebat d terra : irrigans
Tnioerfam fupcrficiem terr*. Nihil autem prohibet , p«
hunc fontem myftice intelligi falutare baptifmi lauacru ;
quod ad totius humani generis irrigationem & foccunda-
tion^
G4/.3.
Ctn.v
Gew.y.
i
4
EXPO: iii
donemtcx dtuinx bonitatis thefaDris profiaxit.Non enim
- ad ynlus tantum populi falutem.emanauit hic fons tiuus
^latere Chri(li:vt oiim circuncifiofoli populo lihielitico
demandau e(l:fed ad omnium gentium Sc nationum emu«
dationem &ran^iiicationemfcaturiit. £t eodem in loco
paulo pbft fubne£litfacrahiAoria.Et fluui* egrediebatur
dc loco voluptatis ad irrigandum paradifum: qui inde di*
uiditur in quatuor capita ibide deinde nominaihn exprei^
fa,ex quibus rcripioraeverbis:bic locus intellcdlui perui*
eil«& captu facilis.
19 €E Qui te in deferto aroaram.Decimum quintum Exo
di caput refert:qubd cum fili j lirael peragrato trium die*
rum itinere per loluudinem & non inuentis aquis, demi^m
veniiTent in Marath,nec poffent loci illius bibere aquas»
eo quod elfent amara;:clamauit Moyies ad dominum, pe-
tens in vrgenti necelTitate remedium. At ille ofiedit Moyfi £xo«l7«
llgnumtqudd cum mifilTet in aquastin dulcedinem verl«
funt.Decimumfeptimu vero caput Exodi meminit, qudd^
murmurante populo Ifirael contra MoyGmi ob aquae penu
riamtiuffu domini Moyfes virga perculTit petram, & effla
zit larga aquarum copia, vnde populus totus exatiat*eff.
Idem quoque fecundo fa^tn memoratur: vicefimo libri
Kumeri capite.
30 dQuitein Chana Galilaeae. Qubd aquam in vinum
couerterit Chri(l*:ex fecundo euangelij loan.cap.manifie
flum euadit.Qimd pedib*fuper aquas ambulauerit: facilo
ex 14.Mat.cap.conftat.Qu6d item i loannein aquis Ior-
danis baptizatus eft :tertiuMat caput atteftatur. Praeterea
qubd aquam cum fanguine de latere fuo produxerit Chri
ilusrex i9.Ioan.capite liipcriuseftaddudum. Poftrerauna
quod apoftolis praceperit Chriftos in aqua gentes omnex
baptizariaex 28.Math.capitediludduroeft,cuius hiever-
ba adducuntur in litera. )
31 CTu has fimplices aquas.Vocat fimplices aquas lite-
ra prxfens, aquas puras, meras & fyneseras uiullifcilicet al
teri liquori permixtas.Debet enim baptifml facramentum
in fimplici aqux elemento tanquam materia propHa mf-
niftrari fine confufione aut ammixtione alicuius alterius
rei liquidx, vt ladis aut vini. Et merito quidem aqua defi-
^ 2nacacft:tanquain accommotU huius adrainiftrandi facria
00 ii menti'
% •• •
5?o BENEDICTIO
sientiniatfcria,Ttquenacloodum fuapte naturayim Jiabcc
abluendi corpora i fordibus , & ad eum adhibetur Tfum
humanum:ita fignetexteriusiinuitibilem dei gratiam ab>
ftergctem interius maculas peccatorum ab anima,
ai i[Hic natura ad imaginem tuam condita:Ea e(l natu-
ra humana:cuifoli congruit ablutio baptifmiyd: de qua
dl£lume(HnGeneii quod creauit deus nominem ad ima-
unem & fimilitudinemTuamtad imaginem dei creauit il«
lum.Atquiilla naturalabefa^^auitnatiuam pulchritudine
diuinse imaginis (Ibi inditam:& deformem eam reddidit,
atque omnino dilTimilem fuo principio. Sed per baptifini
dilutionem deteria omni labe antdcontra^a: reformatur
ioCi humana natura ad decorem priftinum & fui prindpi)
(dei rcilicet)(iroilitudinem, abolita(|ue vetu (late peccati:
nouam induit vitam virtutis.Haudiecus qudro (iquis fa-
ciem habens luto oblitam,&natiucformc gratia priuata
fi eam aqua abluerit, prifiinum recuperat vultus decorem.
Aut fi forma figilli imprelTa auro vel argento, immerga-
tur luto:fit illa aliena a fuo archetypo.Quod fi rurfum de
tergatur:reparata antiqua venu(late,ad fimilitudinemfui
refurmatur principi).
Bencdidhcamum -m die pafch£.
D£us umerfe comtis creatdr: qui in Ae--
gypto Moyfi C7 populo tuo in uigilia pafchx co
medere prxcepifH^in figura domini noftri Ie[u
Chrifti:cuiusfanguine omnia primogenita tibi de mun-
do redemifUyO" in node illa omne primogenitum in Ae-
gypto pcrcMfcrc pr£cepifU:feruans populum tuum agni
fanguine pr<enotatum.jDignare qu/fumus benedicere cj*
findificare has comes agninas, ut quicunque ex fidelibus
populis tuis ex eis comederint: omni benedidione colefii
cr gratia faturati repleantur in bonis . Per eundem do-
minum.
Super carnes auium : bene-
didio.
Deus
l
EXP O.' jfi
^ Deus wuuerpe creatur £ , qei inter eiteras diuerfai
creatur arum [pectes pro humani generis ufu etiam uola-
tilium genus ex aqua producere Agnatus es^ex quibus
Noe de arcaegrediens: holocaufia tibi offerens placuit
ex quibus etiam populum tuum ex Aegypto eduUum :
perMoyfcmferuum tuum munda ab immundis fegre-
gans/dcndipraceptumdedi/li. Tcfupplices rogamus:
ut has mundarum auium carnes benedicere CT* fancHfi~
care digneris: ut quicunque ex eis comederint: benedic
Hionis tus abundantia repleantur , er ad stems uits
gaudia peruenire mereantur. Per Chriflum dominum no
ftrum.
€EQuiliaruin duarum benedifHonum titulos legent: pri-
mo fortafTe nominis eorum contuitu mouebuntur tnri.
ium,nos(|ue damnabunt ac improbabunt:qudd hzc etiam
minitula & fua forlan opinione abie£ia ac leuia , exterif
benediAionibusecclefiafticis feriis & grauibus adieceri-
rous,cen(ebunt^ue hsec potius praetermittenda fui/Te:vC
Indigna quae aliis anne£iantur atque admifeeantur. Qui-
bus refpondemus non ante haec damnanda elTe quim per-
fe£ia Hntt&intelle^ia fuerit caufa quae nos ad haec etiam
reliquisfubiungenda impulerit.Inter multas autem eapri
snum iibi vendicat locum caufa:qu6d praeferipta nobis ab
eo cuibbor noder primum defudat,lex ed( quemadmo-
dum antd etiam protedati fumus) vt ea elucidemus quf in
libro exemplari praefertimexponenda:fcripta reliquerat
& afljgnauerat:modo illa nodro iudicio viderentur decla
rationem efflagitare. Cum itaque eo in libro & hae conti-
nerentur benedi£iiones geminae:non potuimus definitam
nobis legem praetergredi,neque has fine explanatione ii-
lentiopr^terire,cum nequaquam afpernandum comple-
Aanturfenfum:ex iacris literis defumptum,quddfane re
hementias nos perpulit,neeas omnino fupprimererous.
Qmequid enim fan£iam redolet icripturam aut ex ilb de-
fluxitipropter illam & magnifaciendum ed & minimd co
temnendum. Adde quod fecundum beati PauU verba ad
oo iij Timo.
Ez9.u.
1
BENE35ICTIO
Timotheuin :omnis creatura dei bona e(l,& nibil reUden
dum eft quod cura gratiarum a£Hone percipitur. San£tia
catur enim per verbum dei;& orationem. Cum igitur in
(blennitate pafchali & vefci carnibus liceat, & au es in ci-
bum fumerercur non licebit eas antequam manducentur
iacra benediftionc fanftificarefQ^d (i benedi Aio,carniu
& auium probanda cft,vt & verd clbcur iure improbabi-
tur illarum benediftionumdeclaratoria explanatio? qua
& legentibus fiant patentiores:& ex iacrorum eloquiora
fontibus hauftae nofcantur.His luque rationibus perfua-
(itoperzprecium duximus &eas (equemibus annotatio-
nibus enodare.
|C f[AHNoTATtoifit.In prima benedidione. Qui
agnum in Aegypto . Duodecimum Exodi caput huius rei
fidem facit: vbi dominus fcribitur dixifie Moyfi.Loquimi-
ni ad vniuerfum coetum filiorum Ifrfiel:& dicite eis. Deci-
snadie roenfis huius tollat vnufquiiqueagnum per fami-
lias & domos fuas,& feruabitis eum vique ad decimaquar
tam diem mcnfis huius.lmmolabittjuceum vniueria mul
titudo filiorum Ifracl ad verperaro,* fument de (anguine
eius ac ponent fuper vtrumque portem & in fuperlimina-
fibus domorum,in quibus comedent illu Vefpera aut illa
3ua maducarunt agna pafchale fili j Ifirael fecunduroadatu
omini: procclTit proximd node illa qua egreifi funt Aeg^
pto,qu9 quidc nox pafcha dida ert,fiue pha(e id ert tranli
ns,qubd media illa node trafierit dominus per Aegypti
percutiens primogenita Aegypti,* quia filij Ifrael perc-
grelTumde Aegypto.iranfieruntdcicruitute in libertate.
Idcirco dicutur hic filii Ifrael manducalTc agnum pafcha-
Iem,in vigilia fiue velpera pafche.Erat autem is agnus pa
fchriis, figura domini nortri lefu Cbrirti.qui pro totius
mundi (aurte ac redeptione i captiuitate daemonis , immo-
latus ert,& nos eripuit de potertate tenebrarum.
* CECuius fanguine omnia primogenita tibi de mundo
jredemifti.Dlcitur ipfedeus fanguine Chrifti redemine o-
snnia mundi primogenita,non quidem brutorum anima-
lium &irrationalium,in quibus locum non habet redem-
ptio ad (alutem aeternam,cum in ipfis non przcederit ca-
pttuius,aut prolapfio & reditudinc fuodue principio , (ed
primogenita hominum , qui (bli animalium, (alutis * re-
f ■ deraptig-
Expo; jsj
demptionit (iint capaces.Primogenita inqoaait non fiscon
dom naturalem temporis ipHus natiuitatis in mundu ordi
neni»red penes gratix& eleAionis habitudine. Eiau enim HiAld»
fecundum carnem primogenitus,legitur fuiiTe reprob*, &
lacob ordine nafcendipolierior,ele61us. N eque apud de(i
yt redeptionis gratia quis alTequatur, refert ,an primo ie-
cundu temporis curfum aut poilremo (it «editus in lucem,
fed an grati^dei rufcipiedx fe praeparet & pr^ftet idonefi.
Quifquis igitur (e difponit vt dei nlius (it per adoptione,
qoicunque hominum enititur vt redemptionis gratia a(Te
quatur,fe4^ue totum conuertit ad deum, is dei primogeni>
tusedpereleAionem, & fpecialem prouidentic curam,
quemadmodum populus Ifrael peculiariter in dei cultum
aTcitus,diftuse(l hlius dei primogenitus. Quoniam enim E4f6d.j,
primogenita fecundum carnem, dignitatem & prserogati-
nam fuper alia poderius genita , & quendam eminentiae
gradum habere folent,quae etiam fecundum fpiritum pr£<
ilantiora funt perfe£liora & ele£Hora,ob quandam ratio-
nis (imilitudine primogenita appellare licet,& ita hic vo-
cantur. R.edemit ergo deus fanguine ChriiH omnia roudi
primogenita,fecundu fpiritu,& hoc qui ia di£lus eft modo Earad.15*
fumpta,id eft omnes homines pio cultu deum honorantes
illum^ue pro viribus imitantes, funt enim hi eleAione &
gratia dei , primogeniti. Sumptu autem videtur illuddiftd
ex I j.cap.Exo,vbi de* legitur praecepi0e Moy(i quod Em
diHcarer, diuino^; cultui confecraret omne primogeniiu
de filiis Ifrael, ta de hominibus qudm iuihetis in memoria
accepti beneficij quo p (anguinis agni immolati afperiio-
nem fuerant prteieruara primogenita Ifraelitarum, inter-
fe^s Aegyptiorum primogenitis.Ita illam figuram fu^ve
ritati acc6modado,per effuiionem fanguinis veri,redem-
pu & conferuata funt primogenita hominum (fecundum
fenfum iam datum) ab xterno interito, ac peculiariter deo
redemptori mancipata.
3®!Et innofteillaoroneprimogenitura.Ex ji.Exod. cr*' Exad.i»
illud perfpicuum eft , vbi feribitur Moyfcs praecepto do-
mini vocalTe omnes feniores filiorum Ifrael, & dixifTe ad
eos. Ite tollentes animal per familias veftras, & immolate
phafe*Fa(c«culu hyfTopi tingite in fanguinc qui eft in luipi
ne,&afpcrgitecxcofuperliminarc& vtrumque poftem.
00 iiij Nol-
!
!,
pr/M.S
5*4 BENEDICTIO
Nutius veftniia egrediatar hoftiam damus vfqoe nane*
Tranfibit enim dominus percudens AEgydos . Cumque
'viderit Gmguinem in Tuperliminari & vtroq; pofte: triCi
cendethofiium domus, &Anet percuITorem ingredi do-
mos veftras & Izdere.Ec paulo poA . Fadum eft autem ia
noftis medio,percu(sit dominus omne primogenitum in
terra A £gypti;a primogenito Pharaonit qui in folio ei*
fedebat,vrque ad primogenitum captiux qu« erat in car-
cere:& omne primogenitum iumentorum. 4 fEInfecd-
da benedictione . Etiam volatilium genus ex aqua . Pri-
mum Genefeos caput.id manifeile prodit, vbi in delcrip-
tione operis quintzdiei:legitur dixiife deus. Producant,
aquz reptile animx viuentis:& vobiile fuper terram fub
firmamento cacli.Creauitque deus cete grandia &»emnem
animam viuentem atque motabilem , quam produxerant
aquz in fpecies fuas ; & omne volatile fecundum genus
fuum .Et vidit deus quodefiet bonum : benedjxitqueeis
dicens. Crefcite & multiplicamini & replete aquas maris:
auefque multiplicentur fuper terram, f CEx quibus
N oe de arca egrediens. Oaauo Genefeos capite, id atte-
ftatur fcriptura:dicens quod pofiqua przcepto deiegreC*
fus cA Noede arca finito diluuio , zdificauUaltaredomi-
no: &tolIensde cunCHs pecoribus & volucribus mundis
obtulit holocoAa fuper altare . Odoratufque cA dominus
odorem fijauitatis:& ait ad eum. N equaquam vitra male-
dicam terrz propter homines. Q^od autem dicatur tibi
deus odoratus fulAe odorem fuauitatis : fignificat ipfum
pro bonitate fua fingulari acceptaiTe illud facrificium i
Noe oblatum, gratumque illud & acceptu habuiAe.
enim fuauis funt odoris : libenter profequimur & accep-
tamus.Quare hic reCie dicitur, quod Noe offerens deo (a
crificia de volatilibusrilli placuit. 6 Ex quibus etiam
populum tuum.Vndecimo Leuiticicap.oAendit dominus
Moyfitquzin animalibus terreAribus, aquatilibus & vo*
latilibus, filiis Ifrael manducari funt permiffa : & quz
prohibita. Et de volatilibus quidem ( de quibus hic eA
fermo ) ibidem ait . Hzcfunt quz de auibus comedere
non debetis . Aquilam , & Gryphum , & Halyztum , A
' Miluum ac Vulturem iustagenus fuum.dr reliqua auium
genera: que nominatim profequitur.Deinde fubiungit.
Om-
V.
EXP O.
5«f
Onme<le Tolucribusquod graditur (boer quatuor pedes
Hbominabile erit vobis.Quicquid autc ambulat quidc Hi
ycT quatuor pedes , fcd h^et longiora retro crura per
quz ralit fuper terram : comedere debetis, vt e(l bruchus
in genere fuo. Etita de czteris volucrum generibus:qux
ibidem nominat. Vnde munda dicuntur auium genera:
quibus ve(ci,Bltis Ifrael licttum erat.Immuhda vcrb:qu9
manducare fas non erat,diujnaq;ran£hone prohibitu.
Inhcncdidionc acjM, diebus domimcisafpcrgendopopH
lo fan^ficandie : primum fit mcorcifmut [dis
hoc modo.
1 ^Adiutmum noflrum in nomine dormi. Qui
Xorcizote creatur d falis, per^etm uiuvm, per
dctm uerum,per dcu fan6him,per deum qui te per
Helifaum prophetam in aqua mitti iufUt,utfana'
retur fierilitas aqua,ut efficiaris fal exorcizatum infa^
tutem credentium:^ fis omnibus te [umentibus [alus me
tis cr corporis, cr effugiat atc^ difcedat ab co loco quo
afperfum fueris : omnis pbantafu cr nequitia uel uerfu-
tia diabolica fraudis, omnis^ Jpiritus immundus adiura-
tus. Per eum qui uenturus efi iudicarcuiuos t!7 mor-
tuos: v feculam per ignem. .Arnen. Oratio.
4 Immenfam clementiam tuam omnipotens dtterna
deus humiliter imploramus: ut hanc creaturam [dis qua
in ufam humani generis tribuifii, benedicere cr fandifi-
re tua pietate digneris,ut fit omnibus fumdibus [alus me
tis cr corporis : cr quicquid ex eo tadu uel refferfum
fuerit:carcat omni immundicia, omm^; impugnatioejpi
ritualis nequitia. Per Chrifhm dominum no^u.sAme.
fecit cabum cr terram.
X
Exorcifmusaquz.
'Exotcxzo te creatura aquaiin nomine dei patris om-
nipotentk,
)
L
BENEDICTIO
ittpofc/tf ,er / fiotnine lefuChrifH ftlij ciui domm Holhv
V in virtute fpiritus fan^i . vt fias a([ua exorcizati ad
effugandam omnem poteflatem immiciy O" ipfum itum-
eum eradicare cr explantare valeas cum angelis Juisa-
pofiaticis.Per virtutem eiufdem domini nojhri lefu Chri
fH:qui venturus eji iudicare viuos cr mortuos, cr [ccuiB
per ignem . ^men. Oratio.
6 Deus qui ad falutem bumani generis maxima quae-
que [aeramenta in aquarum fuhfiantia condidifU : adeflo
propicius inuocationihus nojhris, cr elemento huic mul-
timodis purificiUiomb^ praparato, virtutem ttue benedi- |
dims infunde.vt creatura tua myfleriis tuis feruiens:ai
abiidendos damones morbofque pellendos diuinagratue
fumat ejfedu. 7 Vtquicquidindomib^velinlocisfi-
deliu hac vnda rcfperferit: careat omniimmudiciaJU^-
retur i noxa.No lUic refideat fpiritus pejblcs ; no aura
corrUpes,difced^ oes infidia latetis immici,Et fi quid eji .
quod aut incolumitati habitatiu inuidet aut quieti:afp^-
fione huius aqua effugiat, vt falubritas per inuocatio^
nem fandi tui nominis expetita: ab omnibus fit impugna-
tionibus de fenfa. Per dominum nojhrum’
fEOcinde mittitur fal in aquam^ita dicendo.
8 Commixtio falis cr aqua pariter fU ; in nomine p^
ttiSyC fpiritus fandi. Amen.Dominus vobifeu.
Etcumfpiritutuo. Oratio.
P Deus inuida virtutis author,(T infuperdbilis impe-
rij rcx,ac femper magnificus triumphator : qui aduerf^
dominationis vires reprimis, qui inimici rugientis feuitia
fuperat,qui hofUles nequitias potes expugnas : te domine
tremetes o* fupplices ^precamur ac petim!^,vt hac cre-
atura falis cr aqua dignater accipias, benignus iUuflres,
pietatis tua more fadifices . vt vbieSque fuerit afperfa:
per inuocationem fandi tui nominis omnis infeflatio tm*
mundi fpiritus <dfUciatur, terrorque venenofi ferpetis^
IXPO. •
tro€iA pdUtar,cr pr£fmHa fttUK fffintut «oJw wtfm-
cordiam tua pofcentibuf uhique adelje dignctur.Ptrdo^
ninuM Icfum Chrifium in unitate eiufdem.
^[Deinde afpergit facerdos populum aqua benedi^t
ftcanutur hjecantiphona.
I o 4/f flxrrgrt me domine hyfopo c mundabor:lauahfS
me crfuper niuem dealbabor.
frPfalmus.
Miferere mei dem:fecundu magna mifericordia tuam.
Et iterum.
jf^erges me domine.
Et ita continuatur alternatio. Poft afper/ionem comple-
tam,dicit facerdos iaro in chorum reuerfus,
pjlende nobii domine mifericordiam tuam. Etfalutare
tuum da nobis: Oratio.
Exaudi nos domine fande pater., omnipotens atema
deuSfCr mittere dignare fandu angelu tuum de caUsiqtd
cttf}odiat,foueat, protegat, uifitetycr defend^ omnes ha->
bitates in hoc hJbitaculo. Per Chrijlu dominu nojhrm,
Benedi£llo panis.
j I Dominus uobifcum.Et cum Jpiritu tuo. Oratio.
BEncdic domine ijlam creaturam panis:ficut bene-
dixijii quinque panes in deferto, ut omnes gufian -
tes exeo recipiat t a anima qua corporis fanitate.
Xn nomine patris, O" fpiritus fandi. .Arnen'
C Deinde afpergatur p anis : aqua benedi^a.
iE Alia benedi£lio panis.
Adiutoriu nojlru in nomine domim.Qt^ fecit calit er
terra. Dominus uobifcum Et cumfpiritu tuo. Oratio.
Domine fande pater omnipotens atemadeus: bencdi
cere digneris huc pane tua fSda fpirituali bencdidione,
ut fit ommb^ fumettV falus mentis cr corporis:at(^ con
tra omnes morbos cruniuerfas inimicoru infidiastuta-
men.Per dominum ttojhrum lefum Chrijhm ftliU tuum:
pat tecm uitdt cr re.
5SS BENEDICTIO
Ex conftitatione Alexandri primi, indu^ eftl)ene(li
ftloaqax diebus dominicis facienda, qua eccleiia altare
£m .la & populus afpergatur: vt omnis fpirituum immundorum
rpurcicia tam de habitaculo dei quam de corporibus fide-
lium propellatur. Hasciiquidem virtus: aquas exorcizatsi
adeft. Id prasterea fit,yt populi Chrifiiani baptifmali laua
cro abluti corpora,itaminifierio aquas muniantur contra
hofiem antiquu: ficut fanguis agni d populo Hebraico ad
repellendum percuiTorc in fuperliminari & fuper ytrun-
‘ que pofiem.Vnde in canone Alexandriihtec habetur (en
tentia. Aquam fale afperfam populis benedicimus : vtea
cun6f i afperfi fan£Hficentur & purificentur, quod & om •
, nibus facerdotibus faciendum efie mandamus. Nam fici
Hrb.9 nUvitulasarperfus inquinatos fan^fificauitademudatio-
nem carnis,y t (cribit apofiolus ad Hebrasos:multo magis
aqua fale afperfa diuinist^ue precibus facrata,populu
^ficat atque emundat k peccatis venialibus. Et fi (ale
fparfo per Helifieuro fierilitas aquas (anara efi:quato ma-
gis diuinis precibus facratus (al aquae permixtus, fierilita
tera mentium aufert humanaru , & coinquinatos (iui^t-
ficat & purgat & castera bona multiplicaidnfidias diabo*
C isri/ttrtff 3uertit,& a phantaToiatum yerfutits homines defendita
^ Cyprianus item ait , quod ideo homines aqua benedifbi
afperguntur quia yalet ad fanftificationem. Vnde domi-
Ezechielem dicit. Afpergamfiiperyos aqua mun
' dam & mundabimini ab omnibus inquinamentis vefiris:
&dabo vobis cor nouum, &(piritum nouum ponainme
^ diovefiri. Quanuis nonnulli,illa prophetas yerba: ad a-
qusni baptifmi referenda tantum contendant.
Porrb luroptus videtur hic ritus benedicendi aquam St
^ afpergendiin populum apud Chriflianos : ex illo more
* Hebraico in libro Numeri defcripto : quo conficiebatur
aqua luftrationis ex cineribus vaccas rufse extra caftra co
bufix, atque afpergebantur quae immunda erant:& tolle-
batur immundicia,ex conta^ morticini aliove modo cd
tra£fa dicit enim eo in loco rcriptura.Qui tetigerit cada-
uer hominis, & propter hoc (eptem diebus fuerit immun*
dus:afpergetur ex hac aqua die tertio & feptimo,&fic ma
Itidem, dabitur.Si die tertio afperfus non fuerit:(eptimo non po«
terit emundari. Omnis qui tetigerit humanaranimas mor«
^ ^ticinun
IX PO. ,j,
deinuaa 8c afperfii? e* hac commixtione non fuerit: pol-
hiet ubemaculum domini,&peribic ex irrael.Qi^ia aqua
expiationis non cft afperfus ; immundus erit,& manebit
fourcitia eius fuper eum. Q^nuis enim illa afperfionis,
hueexpiationis,(iue luftrationisaqua .-lauacrum baptif»
mi reftd inii nuet, eiufque (it & typus figura, non abfur*
de tamen etiam prxfignare dici poteft illam purificatio-
nis & aiperiionis aquam : qux i^nedida ex inilitutione
eccleiiauica fpargitur in populu fidelem. Siquidem in il*
la antiqua; legis aqua lufirica & expiatoria: cinis ex com
bdftione amarorem ac ralfedinem contrahens, commifce
batur aqux.ln hac vero noui foederis ac teilam^ti aqua
purgatiua:fal etiam amaritudinem habens ac falfuginem,
aqua; permifcetur,ad defignandum abolitionem peccato-
rum qua^r aquam iignatur:contritione ac amaritudine
cordis ede comparandi. Infuper proprium (alis e(l i cor-
' ruptione defendere quzcunque eo (unt condita: St afper
fio aqux benedtftx d peccati contagione conferuat ineo-,
lumes animos hominum, ad quam fignandam proprieta*
tem:& (al adhibetur ipfi aqux benedicendx. Rurfum (af:
diicretionis ac prudentix nota efi ac fignum. Ideoque do
minus innuere volens in omni nofirorum operum (acri-
ficio illi offerendo inprimis obleruandara efle diTcretio-
nem :ait in Leuitico.(^icquid obtuleris facrifici j,(ale co
dies:nec auferes fal foederis dei tui de facrificio tuo In o-
mni oblatione:ofieres lal. Atqui in abrafione peccatori! _ .
ftiacrificlo poenitentix deo ofierendo,quod aquaip(g be
nedida defignatifummopere opus efidiferetione raenti^
ad reipfum reftd diiudicandum & examine diligenti dU-
cudendum: Non ab re igitur & fal adhibetor ad(an6iifi-
cationem aqux afperfionis. £t quoniam amaritudo cor-
dis St diferetio exaftx di(cu(sionis prxcedere debent ip-
(am peccad deletionem ac abfterfionemtriteecclefiafiica
(anfbione cautum efi (alipfuro prius oratione facradde-
bere,quim aquam exterminadonis peccatorum indicem
acfignificatiuam. ^
X CEamnotationis. Adiutorium noftrum in no
mine domini. His generat imprxmifsispro materix fubie
6fx clariore intelligenda : nunc ad ipfius benediflianis
particularem explanadonem derccndendu,in cuius fron«
[
•» I
I
i
< .M**7
Hitrt.^7
PM45
^90 BENEDICTIO ■
te ac initio profertur verAis diulni adlntori} inuocato- ^
riur.ex pCalmo centeliino vicefimotertio depromptus, ad
profitendum ac conteliadum nos viribus noilhs aut ope*
ribus iuftitiz nequaquam confidere vthoc aggrediamor
bencdi£Honis munus,fed folo dei auxilio przfididque ni-
titin quo tota noftra fpes ac fiducia eft repofita. Goliath
enim gigantea proceritate horrendus, fpera Tuam in viri-
bus ac armis fuis collocans, lapide funda contorto fron *
tiquc illifo proftratus eft humuDauid verd inermis,& in '
nomine domini exercituum non in gladio & hafia illi oc-
currcnsiviftor cuafit.Malcdiftus(^inquitHieremias)ho»
mo,qui confidit in homine: qui ponit carnem brachiu \
fuum . Quare nobis aiTidue cum propheta dicedd ad deu.
In ce inimicos noflros ventilabimus cornu: & in nomine
tuo fpernemus infurgentes in nobis. Non enim in arcu
sneo rpcrabo,& gladius meus no fiduabic me.Etfolet hic
verfus: ferme in exordio cuiufque noftri operis pramitt-
ti,quo protefterour nos nihil confideti* in nobis ipiis ha •
bere ad conficiendum id opus : fcd in folo dei adiutorio,
quod virtute nominis ipfiusafiituruin nobis (peramtis, A
vt aflit fupplices exoramus.
2 CQui te per Helifacum propheum.Td ex quarto libro
Regu^depromptum eft exemplum, vbi huius rei ita co
texitur hiftoria. Cum poft Hcliam curru & equis igneis
fubuedhira in c«lum,Helir«us propheta habitaret in He
rico:dtxerunt ad cum viri ciuitatis.Ecce habitatio ciuita*
tisRuius optima eft: ficut tu ipfe domine perfpicis, fcd a-
qucpellimz funt;& terra ftcnlis.Atillc ait. Afferre mihi
vas nouum :& mittite in illud,(al. Quod cum attuliilents
egreffus ad fontem aquarum, mUit in illum ial,& ait.H^
dicit dominus. Sanaui aquas has : & non erit vitra in eis
mors neque ftcrilitas. Sanat* funt ergoaquzvfque ad
diem hanc:iuxta verbum Helifxi quod locutus eft. Dici-
tur autem hic fterilitas aquz, no ab inh*remia,fed i cau
falitate. Non enim aquis ipfis inerat fterilitas: vtaffeAio
qu^aaccidentaria, foccunditatifvepriuatio, fcd quoniS
amarulentx erant aqu* ill* Hiericontln* & ialfuginorp;
Heriles reddebant terras quas irrigabant. Idcirco ipfis a-
quis fchbitur fterilitas:quc ab illis enafcebatur.Prono>
nen itemdemonftratiuumin prcfentioradonepofitainr ^
Don‘ •
® X P O. j ji
no id fal qaod pr*ftn$ adeft facerdori exorcizanti, fecun
dain fubftatiani nuoierumque deraonfirat quandb^uide
illud nequaquam ab Helifieo minum cft in aqua.icd ide
{ccfidum fpecicm ac naturam, quz quidem indtuiduac rei
eiufdem fecunda ipecicm demonftratio : placrunque in'ia
eris literisvfu vcnit.Sed id:vcl mediocriter erSmaticisru
dimetisinftitutitnorunt.j €[Vt efficiaris fal cxorcizatu.
Quid exorcizare dicatur & exorcifta,fimiliter &exorcif.
mus: in hoc fecundo libro di^m iam efl.vbi de fepte or
dinfi ecclenadicomm nominibus eorumque rationibus:
fafta eft determinatio. Ex quo quidem loco planum eft,
lal exorciza tum hic dici:quod facris imprecationibus fan
ftificatum e(l, & (andbs precibus adiuratum atque iacra« ^
tum. Porro fal vt condimentum ciborum (ignat.quoveiii
condiendis cibisvtimun apud probatos authores nunc in
maiculino genere nunc neutro ponitur, vt apud Catone,
Ex (ale qui apud Carthaginenfes fit. Et Saludium in Iu-
gurth. N eque (alc,neque alia gula: irritamenta habemus.
In (acris verd literis: pro eodem fignificato id nomen fe-
re (emperin neutro genere collocatum inuenitur, vt in
loco illo, ex quarto libro Regum deprompto :quemfupe
rior numerus citauit. Sirailiterin Marco. Bonum eiHal,
Qi^dd fi fal infulfum foefit;in quo illud condierisihabe- ^
re in vobis fal:& pacem habere inter vos.Et in Luca.Bo-
numefifal.Si autem fal euanuerit.in quoeddieturiQud
feriptursE morem,& hic locus pra:fcntis benediftionls fe-
Juitur.-fimilitcr & ille paulo poft pofitus. Et effugiat atq;
ifcedat ab eo loco quo afpcrfum fueris:omnis phantafia
& nequitia.Vbi potius fueris, quam fuerit,legendum eft;
quoniam m tota illa oratione dirigitur (ermo adfaleper
▼erba fecuda: perfona:, aut pronomina idipfuro ad quod
lermo habetur demonilrantia, quare & hoc in loco acco-
snodatior eft locutio per (ecundx per(bnz verbum.
4 Omni^ue impugnatione fpiritualis nequitie. Spi-
ritualem nequitiam vocat hic author: ipfum ferpemc an-
tiquum «k demonem,qui propter abundantiam maliti*
qua fcatet, & inquam affidue molitur alios inducere;
haud ab re nequitia appellatur, &ob natur* incorpore^
atque immaterialis coditionem: fpiritualis dicitur.qudd
fpiritusfit &non corpus, fubftamiavccoi^orca. Etfura-
, pta
Apoc.it
Prouerb.
I
Ctne.y
BENEDICTIO
pta videtur ea denominatio ex illo verbo beati Pauli ail
Epheiios. N 6 eft nobis colludiatio aduerfus came & (an-
guinem : fed aduerfus principes & poteftates : aduerfuv
mundi redlores tenebrarum harum, coira (piritualia ne-
quitias in catleflibus.
5 f[ Cum angelis fuis^rooftaticis. Qui apoibtasdican*
tur:quid apo(la(ia,& apo(tatare:in fuperiore huius (ecua
di libri loco iam explicatura e(l,cum de variis eorum de-
nominationibus qui ad eccleftam fpe£^at,aut ab eius ere*
mio funt feparati: habitus e(l fermo. £x quo loco plane
liquet apoftaticum eum dici: qui rebellis e(l,& ab eo def-
cifctt quem colere & obferuare debet.Qualis e(l ille prin
ceps apodafix & draco antiquus,qui deo rebellis, cu tota
fua cohorte caslo decidit. De quo ditium eft in Apocaly •
p(l.£tproie£his eft draco ille magnus, (erpens antiquua^
qui vocatur diabolus & Sathanas, & (educit vniuer(uii|
orbem, & proie^us eft in terram , & angeli eius cum eo
mifsi funt. Vbi angelorum nomen immundis etiam fpiri-
tibus,& malignis attribuitur,(icut & hoc in ]oco,prtmter
angelicam fpiritualemaue fubHantiam atque natura, in
eis per lapfum minime deperditam.Q^od & Grpe alias in
(criptura obieruatum comperitur,vt in eo loco p(almi fe-
ptuagefimifeptimi. Miiit in eos ira indignationis fux, in-
dignationem & iram & tribulationciimroirsionesper an-
gelos malos.
6 €£ Maxima quatque (aeramenta, in aquarum fubftanr
tia condididi. N on hic (aeramenta, fumuntur pro eccle-
(iaflicis (aeramentis, numero feptenario digedit, quibus
tanquam columnis (hptem excifis fuffulta ed domus do-
mini.Nempe illorum folus baptifmus.reliquorum vedi-
buluro ac introitus, in aquarum fubdamia conditus e(l.
Neque quifpiam re£le feoferit (andi(sima: euchandise (a
cramenturo aqua habere vt materix fubderniculum, ob
ipfumqubdin altaris augudi(Timo facriheio pauxillam
aqux vino ex indituto ecclefiadicn in calice commi(ce-
tur. Sed latiore (aeramentorum acceptione,apud fan£los
etiam feriptores vfitata.hic (aeramenta dicuntur (igna vi-
fibilia, alicuius inuifibilis myderij atque gratix (ignihea-
tiua. Qualia in facris lireris qua plurima occurrunt in a-
quaru^ubdantiacondituM' Enimuerd fecundum hanc
rationem -
^ BXPO- •
htiooe,clilaaia illud tniueiiale in diebas Moe,iacrame
fnmerat:^ totius mundi expurgationem d peccatis aqua £«0d.<4 .
ru minideriongnabat.Sed & roarerubru ^ populo Ifrae-
Jico incolumi pertrSfita dimerfis Aegyptiis, erat facramc
tum iecundu propolita (ignificationotquonia falutem po-
puli Chridiani per lauacru baptifmi.dimerra peccati ve-
toftared^onicaq;cohorte,innnuabat.Infuperaqua Ma
rath amariffima impofitione ligni i domino Moyfi olleii '
duIcorata,etia nomine facramenti hic re£Vd coprehendi- Zxo^ij
tur;g> mydice iignificet omne midl przfentis aroaritudi- ,
ne conitderatione ianftifsimae crucis dominicar, eiuiq;c5
mixtione in dulcedine verfum iri. Sed quid Iordanis flu-'- *
uiusjin quo fepties lotus iuxta verbil prophetx,Naaman
Syrus:ileprz contagione protinus e(i mundatusf nonne
aptddefignat anima peccati coIluui6einquinata:ablutio-
ne baptifmi ab omni prorfus labe purgari, & ei ob re fub
generali facrametorum ambitu hic continetur? Nonne A
natatoria Siloe,ad qua miOus eft i natiuitate cacus i do- 4* f
mino & faluatore nodro,vt oculos luto oblitos abluerit:
Ctia hic re&i lacramentum nuncupaturfob idipfuro.q» ge
nushumanuin exordio fere primoruparetuobcxcatum
Seccato : per aduentu domini noftri lefu Chrifti in carne
: baptifmi myfteriu ab eo inftitutb , fignet fuiile illumi-
natiL Denique ft piicina illa probatica quinque porticus
habes: in qua omniuprimus defccndgs poft motionS eius
ab angelo domini, quacunque detinebatur Infirmitate p-
tinus curabatur:nonne fymbolum erat & typus rei (kertt
baptirmalis fcilicet fluentiicuius ablutione:ab omni cota
gio,& morbo peccati fanatur anima,* idcirco abfurdeta f
cramentudicidebuit.At hate omnia fpiritualiurerufigna
ia enumerata:in aquaru fubdantla erant co(lituta,vtma-
nifeflu cft.Reftd igitur hic dicuntur maxima que^ue fa-
cramenta in aquaru fubdantia efle condita;^ in veteri * <
noua lege ardua reru facraru myfteria per aquaru fubftl
tia nobis funtreprxfentata. 7 CVtquicquidindomib*
vel in locis 6deliu. Aqua benediAa,facerdotalique iropre
catione ian^Iificataino fblu illi paratur vfiii, vt in templo
«de'que facra difpergatur in altaria & populu, veru etiam
vtad domos priuatas delata ( quod maxime vfu venit :
poft folSae fontiu eccleiiafticorf benedici one )fua afper
PP
5>4 BENEDICTIO
giite,CQbicolapenitloraqoe domusloca in qnibni dioer*
V Mntur homines irroret. Et commendanda elf admoda illa
I fidelium deuotio:qui contra tepeflates & fulgurajoccor*
,1 fufqueno6h]rnos afpernoneaqua; benedi£lc (eipibs &
domam fua comuniunt. Itaque expetit hxc oratio,quic*
quid refperHone ipfius aqux fuerit contaflatomni impu-
puritate vacare,liberari^iab omni peccato pariter & no
cumento.Vtrunque enim:noxae nomen (ignificat. Pecca-
tu quid^iapud Vergilium.Vnius obnoxam,& furias A-
• iacisOiIei.Nocumentumverb:apudOuidiu:cuait. No-
tA td % fte nocent pote:fine noxa luce bibuntur. 8 Clnnomi-
t/Uniu a« ne patris,&filij,dcfplritusfanfti.Magnas dignitatis ac ^ir
tutis eft prafens oratiorqua vera confefsione fanfla tri-
nitatis in vniute, & vnitatis in trinitate expreflacotinet.
Quia enim nomine:vnitacls numero dicit,non nominib*:
Tnitati dei defignat: vnica virtute ac poteftate definitam,
non enim qomen ibi pro vocabulo aut appellatione fumi
' turtcum trium diuinarum perfonarum no (it eade nuncu ■
patio, fed tres diuerfa, deinde fubiun£Va,qoinpotiuspro
potentia ac virtute diuina: qua vnumetiadeum vnade-
nonflrat. Tres verb fuperbeata perfona fubinde nomi-
nata, diuinaro Hypoftafeo triadem atque temariu plane
* indicant.Adhibetur&hpcoratiozfereomnifacramento-
rum adminiftrationi, vtnullu pend dederis ecclefiafHdi
facramentuequodefformato crucis iignaculocu huiuso-
rationis pronunciatione n6 adroiniftretur. Applicatur &
benedidionibus:cu priuatis tu folennibus,vt cu facra be-
nedi£lio aut in populum aut in rem quipiam ferenda fit;
claudatur ipfa plstrunque hac terminali & poftrema fan-
fta trinitatis inuocatione. Sane in veteri tefiamf to,com
necdum eflet propalatu mundo fuperdiuinac trinitatit my
fterium:in nomine damini tatum nebat benediftio fuper
N»m.^ populum & iacrifidum. Siquidem in libro Numeri prae-
cepifie legitur dominus ipfi Aaron & filiis eius. Sic bene-
' dicetis filiis Ifrael:& dicetis eis. Benedicat tibi dominus,
& cufiodiat te.Ofiendat dominus faciem fuam tibi: & mi
iereatur tui. Couertat dominus vultu (uu ad te,& det dbi
iMff.a < pace.Oeinde cotinuo fubneftitlitera,h«c domini verba
: ad Moyfen,de ipfo Aaron & filiis eius.Inuocabuntq; no-
men meo fuper filios Ifrael, St ego benedica eis. In noua
ver»
u
: ’ BXPO:
ferh tege,quoniam vnigenitus qui cft in finu patris, ipi»
6narrauit aldisimum illud &fublinie fayfteriuni diuinar
vnitatis in triaitate, quantum mortalibus cognoicere ex-
peditfin ipiius iaAifsimx trinitatis nomine celebraturae
perficitur omnis Iaera beoediflio. Demtlm videmus in cd
iufque humani operis exordio hanc przraittl orationem,
diuix virtutis inuocatoria,vt in nomine iacratifsimx tri-
nitatis inchoata quxuis operatio no(lra,adiutore deo fas'
lici claudatur exitu, optatdque fine perficiatur.
9 €E Deus inuiAx virtutis author. Dei virtus,inuidx
haud dubie efi & infra£fa, quoniam imnoenra,infinita,at-
queinterminata.Huiustame(fiaccommodate loqui vo-
lumus & appofite)ipre author proprie non efi nec caufa,-
quoniam ipfe fua e(t virtus,pote(las,& fortitudo. Nihil
autem Jeipfum producit. Creaturx vero rationalis vir-
tus, vt angelica & humana, finita eft, & cenodeterminatai
limite,proinde a valentiore virtute vinci poteft,niftdeux
afsit adiutor & propugnator. Itaque humanam virtutem
(vt interira de angelica taceamus, de qua tamen idem eft
iudicium^fiiiipt^ natura fragilem ac imbecilla.neque pa-
rem fortitudini ferpStis antiqui,ho(lis femper infefti^de'
quo dt£lum efl i beato lob , qubd non eft poteftas fbper
terram : qux comparetur ei, qui faflus efi vt nullum tir
sneret) deus fuo adiutorio prxfentfque gratia ita corro-
borat: vt contra aduerfarium tantum & talem pugnanr,
in fpirituali certamine tentationum euadat vi£lrix,& fit
inui^a virtus humana deiauxilio:quxXuxnaturxdere-
lifla, facili vinceretur. Quocirca reAd hic dicitur deus.
inuiAx virtutis author. Infuper ipfius dei imperiu quod
in cxlo & terra gerit,infuperabile vere dicituriquoniam
nulla vinute extera edomari potefi. Deberet enim ea vir
tus fiiperatrix diuini imperiitefie maior ac potentior qua
diuina virtus , illius regni gubernatrix, vt AiTyriorum
imperium : validioribus Perfarum viribus efi attritum.
At ipfa omnipotenti virtute,qux folius dei efi : quim afl
fignabis valentior^m vinutemiDemilm dicitur ipfe deus
magnificus triumphator , quoniam de hofiibus fpiritua-
libus nos infefiantibus magnifice triumphat: quoties e-
ius auxilio deuincimus eos & cdterimur.Ipfeenim in no-
bis quod pro nobis pugnat ; ipfe itidem in nobis vin-
pp i| cit,
BENEDICTIO
cit,Tt nobis haudquaqui yi&o^m gloria afmbanus: Cei
illi foli,per quem & pugnare nobis dator 8c vincere.Kor
(bm quoties manu fua proteArice nos tutari dignator co
tra hoiles inuiiibiles: nihil illi nobis incomodare polTont
aut nocumentum inferre. Si enim deus pro nobis;quis c6
tra nos?Q^are de hodib* illis fpiritualib*, nos more Ieo«
nu deuorare cupiciibus, ipledeus etii (ic gloriofe trium-
phat:reprimens illorum in nos molimina, conatus, ac no-
cendi iludia. 10 f[Afperges me domine hyfopo:& mun
dabor. Hic verfus: ex pfalmo quinquagefimo defumptus
eft,& cum aqu^ benedice fit in populu afperfioire^eex
ordinatione ecclefiaftica decantatur,quonij id expetit in
nobis rpiritoaliter prcflari:qood (eniibilis ipia & corpo-
ralis aquae afperfioinfinuat, nos videlicet irrigari dioinc
gratiae rore, qui nofirorum peccatorii maculas abftergat,
& corda nofira purificet. N eque ab re,hifopo eo in loco
meminit propheta. Na in veteri lege,(aguine paiTeris im-
molati intlnna hyibpusiiubetur fepties aiperei,fiiper le-
profum, vt emundetur i tabe leprae.Et quid£ hgnra erar,
fignificans genus humanu lepra peccati grauiterlabefa-
Aurafperfione fanguine ChrilH immolati in cruce,d pec-
cati macula purgandum. Praeterea hyfopus, herba humi-
lis & exigua: haeret petrae radicibus, aufertque pulmonis
inflationS.Is itaque afpergitur hyfopo my(Hce,qui radi-
ce charitatis infixus in humili Chriftoiruperbif tumorem
humilitate depellit, & hac gratia abluitur i peccato. Afti-
pulatur huic lententiae Hieronymus ; in plalmiquinqua-
gefimi interpretatione dicens. Sicut hyiopu terrenu, cu-
randis pulmonibus aptum e(l:vt auertat infiationc,ita ho
roo caelefti quis rerperfus hyfopo, id efi humilitate cordis:
ab omni fuperbix malignitate purgatur. Vbi hyfopu ter-
renum dicit Hieronymus in primo cafu. Nam eo in loco,
nominandiqicafu : dr hyfopus foeminini generis dicitur,
'8c hyfopu neutri,deb£tque ea di£lio,cum afpiratione & y
emeo in prima fyllaba icribirin fecudji vero, per fimplex
fquanuis nonnullieruditione praedantes : cenleant eam
geminato ffferibi debere.
11 (T Sicut benedixidi quinq; panes in deferto. Tradut an y
thores nbatid: graues, in primitluaecclefiac6fuetudine
primu roide : ^ omnes fideles qui miiTarum celebrationi
intererant*
EXPb. m
intererant» fineolis diebus Aimere eacYiarlftbm de mana
* lacerdotU foIeoat,quod ex aftis apoftolicis» & iit qu« in
ipiiiTc officio legutur:haud obicure deprehendi poue c5<>
tendunt.Pofteaverd creicente multitudine credentiu,& -i'
-obtepeicente in eis femore deuotionis:infti(utu iecundb
loco.femnttVtiingulisdiebusdominicis tantum»comma
nlonem eucharidif furciperent.Q^a conftitutionem fatis
approbat Auguflini verbum dtcentis.Q^otidie euchari*.
ihatcommunionemfufciperemec laudo nec vitupero, O'
smibos tamen dominicis diebus:communicadum hortor.
Cum autc amplius increfceret torpor humanaru mentiu,
&elaguefceretdeuotionis in deuaffeffusttertiofacitueft
loco,^terin anno (alte omnes Chriihaniin legitimae*
tate condicutifacrl fumeret euchariftiamivtpote in fefto
pafche,penteco(les,&nstiuitatis dominice. Quod adhuc
multi laici.fementius indeu afiPedfi, quotanis obfemant.
Demtim eu propter abundantia iniquitatis adhuc magis
refrigefeeret chariias multoru, & propemodu extingue-
retur ignis illefpirttualis in cordibus hdeliu,con(litutum
eft laicos falte femel in anno vt puta in fefto paiche, fa*
croQnfta euchariftia Tumere debere.Et in hac teporued-
<Ucione,nunc degimus. Sicut igitur loco quotidiane com
munis primu in(titutc,in quadrageiima ( vt cenfent iide
fcriptores^dicitur in Hne miiT^ oratio fuper populu Hngu
lo quoque die, cui prarmittitur illa exhortatio.Humilia-
te capiu veftra deo, ita prq comunione que lingulis die*
bus dominicis heri folebat per fecunda modo di^a c6(U*
tutione,datur ex ordinatione eccleiiailica nunc lingulis
diebus dominicis panis benedi£tuS|Cin6f^ cdmunionis vi
carius, illamque referens ac repcxlentas.Itaque panis il-
lius folidi ac integri, in lingulosfrullratim dilpartiendi
diebus dominicis, hic gemina ponitur benedi£Uo,poll a •
que benedi^iione heri in teplis folita.Quaru vtraque,ft
clara fatis ell& dilucida, nec explanationis eges,hoc vno
tantum excepto, ^ de benedi&ione quinque panu in de •
lerto fada i Chrillo.com alij euangelille, tu loannesa-
perte meminit,vbt refert illis quinque panibus & duobus
pifcib* diuina virtut^ultiplicatis, exfaturata fuilTequi
qtse milia hominum, 9deinde fublatos duodecim cophi-
nos fragmStoru, quefuperaueruntiisquimaducauerat.
pp iij Benedi-
BEMEprCTIO "j
Bcncdidio pidmrmun tdtim domimcu diu-' .
I dugefitM. Oratio. :•>
DEu4 cuiut filiui pro pdute generis hunumi de es
lodefccndit ad terras: CT* appropinep/ante hora,
paf^onis fu£y Hierofotyma in afino uenire^ & i
turbis rex appellari ac laudari uoluity benedicere digna-
re hos pdmaru caterarumq^ frondium ramoSyUt omnes^
qui eos laturi funt ita benedi^ionis tu£ dono repleatur:
quatenus in hocfecido hojlis antiqui tetameta fuperare,
cr in futuro cum palma uidoria rs" fructu bonoru ope-
rum tibi ualeant apparere. Per eundem Chriflum domi-
num nofbrwm. Jfmen. Oratio.
^ Omnipotens fempiteme deas^qui dijperfa congregas
cr congregata conferuasiqui populis tuis ohuia lefu ra
mos portantibus benedixiflL Benedic etia bos ramos pol
rnaru cr exterarum frondituquos tui famuli ad honore
nominis tui cr benediilipne fufdpiunt. Vt quocuque in-
troduci fuerintitux benediCionk eofequatur effeCuy ut
omni aduerfa ualetudine effugata: dextera tua. protegat
qux nos redemit. Per Chriflit dormnumnofhrii. c/Cmeni
Oratio.
5 Deus qui teporibus hioe famuli tuiyper coluba ra-
mum oUux uirentibus foliis in ore deferente pofl dUum§
effufioncypace hominibus reddita nueiariuoluifkyCr qui
unigenito tuo domino nofhro HitrofolynH properanti:
pueros Hebrxorit cum ramispalmarn ohuia uenientes,
laudes^; concinent eSyOfanna clamare uoluifH: Benedice-
re cr fanCtficare digneris hos palmarumy diuerfarum^
fronditt uel florum ramos ,ut accipientes in manibus no-
flris:c\m pdma uiCorix cr frnCu bonoru operum tiU
placere udeamuSyOtque ad refurreCionis gloriam te lar
gicte peruenire mereamur. Per etBde dominii nofbru /c-
fum Chrifbm filium tuum.Qui tectm uiuU cr re.
IX PO,
C (par(ione ramorum :canutur antiphona fequens
4 Hehrxorum tollentes ramos oliuarumiobtM»
uerunt domino cUmates cr dicenteSyofanna in excelfis.
C!Alia antiphona.
'5 Alteri Hehrxorum veftimerUa pro/lemaBant in vU
C7 olamabant dicentes : Ofanm filio Datdd : Bedidui
venit in nomine dominL
f[In procededo ad proce($ionen) antiphona.
6 Cum audiffet populus quia lefns venit Hierofoly^
num : acceperunt ramos palmarum cr exierunt ei ob~ •
i«A,cr clamabant pariter dicentes . Ilie eft qui venturus
erat profalute populi : hic ejl falus nojhra redemptio If-
rael.Hicejl rex ifrael cr Emmanuel : genus Datdd cr
mundi faluator , Noli timae filia Sion : ecce rex tuus
venit tibi fedens fuper pullum afin<ey ficut fmptum efi,
Salue rex fabricator mundi : qui venifii redimere nos,
CE Antiphona.
^Ahte fex dies folentitatis pafch<e ^ venit duitatem
Jiierufalm : cr occurrerunt ei pueri in manibus por^
tantes ramos palmarum , cr clamabant Voce magna di-
centes. Ofarnia in excelfiSy benedidus qui venit in multi-
tudine mifericordia : ofanna in excelfis.
CE Secundum Matthaeum. Matt&.il ■
7 In illo tepore. Cu appropinquajfet lefus Hierofoty-
mis^ venijjet Bethphage ad monte oliueti ; tunc mifit
duos difdpuloSy dices eis, £t reUqua. Befponforiu. igatmis n
5 CoUegerura potifices cr pharifei condliu : cr di-
cehant.Quid fadmusf quia hic homo multa figna fadt.
fi dimittimus eu fic : oes credent in eii.hJe forte veniant
Romam : cr tollat nofiru locu cr gente. Verfus*
Vnus autem ex ipfis Chaiphas nomineycum effet pon-
tifex anni illius : prophetauit dicens, expedit vobis vt V-
moriatur homo,p populo: er no tota gens pereat, ab
illo ergo die cogitaucrut interficere cu:dicetes.Ne forte,
pp jiij CE De-
loo benedictio
C^Deindej pueris cantator hic hymnus. .
Gloria, honor tihi fit:rex Chriflc redemptor. ' '
Cui puerile dem prompfit ofanna pitm.
€EEt ita deinceps cseteri verfyszcum alterna primi huius
Tcrfus la pofitl repetitione, qui oes (uo ordine:in primb
})ui* operis libro habetur dirpoiiii.Deinde fequiturrerpi
tf Jngrediente domino infandam ciuitatem: Hehrdto^
rum pueri refurreiiionem uita pronunciaiUes.Cu ramk
pdmarm ofanna clamabant in excelfis.
CEVerfus.
€m andiffet popuhM (juiauenit lefus JJtercfoIymam:
exierunt obuiamei.Ctm ramis.
CAmiphona.
jfue rex nofler fili Dauid redeptor mandhque pra-
pheta prxdicaucrunt faluatorem domui Ifrael effe ««»-
turiMyte enim ad falutarem uiHima pater mifuin muti‘
dm^quem expedahant omnes fandi origine mundi:
V nuncyofanna filio Dauid. Oratio.
7 Omnipotes fempiteme deuSyqui tua gratuita pietate:
tuorum corda fideliu CT uota clemeter laudesf^ fufctptf,
prafla quafumuSyUt hic populus qui fideliter huc comte*-
nitycu henedidione cr fdute Hebraoru pueroru reple*
rr.C" ctm palma uidorite crfrudu bonoru operum in
teterna fecula ualeat apparere. Per dominwm^ej^c.
I C[ annotationes. Benedicere dignare hos
palmarum, cacterarumque frondium ramos. EcclenalHca
ianftione laudabiliter inditutum eft,ramos palmarii c«ce
rafque frondes i populo Chriftiano ad templum deferri:
atque k facerdote folennirer benedici.in podrema domi-
nica quadragellmactin comemOratione honoratifsimi oc-
|Curfus,eodc die Chrido exhibiti d populo Hebracoru,ob«
uiante tlli quando inddes afinac intrauit ciuitatem Hiem*
ialem:cum ramis oliuaruni & palmarum, aliisdueviren-
tibus frondibus.OfFicioiam enim illam & plauhbile erce
prionem qua tunc femel Hierofolimitac impenderunt <lo
piino;iideixs populos quotanis refert, fedarum fr6dium,
Tiridan»
EX P O.
iot
i^idantlumqQe ramorum delatione ad templum, conii-
mili die fafta. Itaque in prima oratione od huiufmodi be
nedidlioncm fpe£iate:palmarum ramos i domino facer-
dos benedici ezpofsittquoniam euagelico teftimonio co-
ibt turba cu ramis palmaru Chriilo Hierofolyma venie-
ClobuiiluiiTe.Ed auteoalma, arbor dadiylifera, qui Grc
ci PhiXfiice yocant: a hmilitudine palmx manus .t plani
illi* & cocaui man* humanx qi in digitos definit, ita hun-
apatatqudd comam in cacumine habeat circuextenfam,
& ramos in digitoru modu ptenfost Cuius natura pecu>
liaris & coditio e(l,q> no ce^t poderi, Ted illi cdcranititur
ac obIu£iatur, donec ipfo excutiat. Ideo vi£ionb* traditur
in prxmiu;^ no cederint labori pugne , fed pertinaces in
bello perflicerint.Vnde & ponitur plxrumque apud au- 17^*5*
thores p vifioriatTt palma alteri cocedere dicitur is, qui
Visoria illi afcribit.Plutarchus. In certaminibus y palma
fignu ede placuit vi£^orix:mioniaigeiiijelu(modi lignu
<ft,vt vrgetib* opprimctibufque no cedat.Proide ^phcu
viru iudii palmxcoFert inp(almo:cuait. ludus vt palma
dorebit,fIcutcedr* libani multiplicabitur.Et in Apocaly-
Sn de fi^is ipds ex omni tribu, populo & lingua colleAis
icit B. loanes.quod erat dantes ante thronu& in coipe- •,
£hi agni,amifti dolis albis. & palmx in manibus eorum. *
Hinc etia in prxfenti oratioe & lequetibus c6precacur Ia-
cerdos, quod fideles reli^iofadouotioe ramos benediftos '
hic gcdates:in futuro cu palma vidorix & fruftu bono-
ru opcru domino valeit apparere. Qmd difperfa cogre
gas & cogregata cdferuas.Bonlpropriu cd:multa in vnu
cogere & conferuarcificut mali: difpergere ac djfsipare.
Deus aute fume bonus,immo nemo bonus nififolusDe* -
Itaque bonitatis fux benignifsimo indultu dilperla cogre
gat atque in vnu collega cdferuattvt difpefione gentium
multiplici cultus idoloru ritu acfpurcitia per totu orbem ^'*^*"*3
diuulfaru;in vna coegit fan£lx Bdei pfer$ione;conferuat- t
que dextere fux munimine & ecclefiadicis (acramctis.De **
qua colle£li6e ait Chridus Dominus in euagelio. Et alias -
oues habeo qux no lunt ex hoc ouili, & illas oportet me **
adducere:& net vnu ouile & vnus pador.Rurfu ip alio Io
co ide ad ludxos. Qu^otics volui vos cogregare,ficu( gal-
lina cogregat pullos fubalasfuas,& noluidis.Et apud Lu
A
ca-
■V'
tfot BENEDICTIO
ca.qut n6 colligit tnecUjdifper^t.Deini^a B.Ioanei iari«
bitde Caipha potifice ludxoru : ipfu j>pheta(Te quod Ie«
fuf noriturus erat p gete)& nd foluf gente : fed vt filios
Gcne^f • dei qui erant difperfi, congregaret In vnum. 4 Q Per co-
lumbam ramum oliuc virentibus foliis in ore deferctem*
In libro Genefeos fcrlptum e(l,qu6d poft effuiam diluuij
inundationem fuper ynuierfam terram, cum inciperent a-
quedecre(cereacimminui:diraifit Noe fecundo colum-
bam ex arca,quac reueria e(l ad eum vefperi :ponans ra«
fnum oliose virentibus foliis in ore fuo, quod plane indii>
Gene?- Cium fuit pacis i deo hominibus reddiue, initc<)ue recon-
ciliationis: quam latius eo in loco explicat icriptura,com-
memoransji deo confiitutum in nubibus czli arcum plu-
uialem:in iignura pa6ii & foederis inter ipfum & homines
deum^ue iterum atque iterum contefiatum eiTe:qudd ne-
quaquam vitra malediceret terrat propter ipfos homines,
neque cataclyfmum amplius induceret in hominum pemi
ciem ac Interitum. Et redld quidem per ramum oliuae:paz
terris reddita efi fignificata.Nara oliua apud antiquos :pa
cis erat infigne.Et quoties in exteram regionem legati fc
contuIerunt,nihil hoftile aut inimicum molientes:ramoni
frondentis oltujc manibus pAtendere funt foliUtjquo H-
gnificarent ie pacem expetere: & nihil contra placida pa-
cis foedera in ea terra meditari. { fETollentes ramos oU-
Ambrof* “*^‘01ea&olioa,pro arboreiapud Latinos dicitur. Am-
Amorou . brofius.Quis alius ules fru£his terret olearum :non cur-
oefcentium vberute baccarumtidem.lded lefus ad moa-
te venit o1iueti:vt nouellas oliuas in fublimi virtutu plan-
taret.Pro frudu itidem illius arboris:oIea & oliua re£td
dicitur. Q^o circa pro liquore ex eo frudu exprelTozaptd
oleum 3t oliuom didmus.oleum ab olea dedu^mzft oli-
uum ab oUua.Horatius.C^ali profundat ptfces fecur*oll
uo.Hic autem pro aihore nome ipfum fumiznemo eft qni
ignorat.Cuius ramos tulilTe, pueri Hebraeorum hicacco-
modddicunturzquod mifericordiae tempus iam aduentafle
diuinac(^ue miferatiCnis , ea ramorum delatione rayfticd
fignarent.Eftenim oliua, ficut & oleum omnibus fupema-
tans, vulneraque falutari fomento leniens imiiericordia:,
benignitatis & miferatricis gratiae fymboIum.Et iultus mi
fericordiae operibus affluenS|boBonim^ue operum incre
mentis
E X P O. rfo?
neatis abandansrde (eipfb mete re£H con(cia, dicit in pial
ao:Ego auteoitHcut oliua frugifera in domo domini :fpe
raui in mifcricordia dei in zternum & tn (eculum feculi.
UtOfanna filio Dauid.Qni (ignificet Hebraica diftio ofan
na:latius explicatum eftin przcedente libro, cum occurre
ret hic hymnus exponendus.Gloria,1au$,& honor tibi iit:
rex Chriile redemptor. Id vnum tamen hic adiiciendum,
qubd interdum eadifHo, verbi deprecatori) habet figntfi- .
cationem tantundemque valet atque faloa obfecro , vt cu
io przcedente antiphona dicitur Ofanna in exceliiSfideil ^
{aluifica quz(b:non in in terrenis (ed cxletlibus habitaca
lis, atque in altiffimis.lnterdum Tcrd eadem di£iio traniic
in vim nominis:idem(^ue iignat quod falus iiuefaluatiOyVC
ioprzfente antiphona, ofanna filio Dauid , vbl przdi£ia
vox in primo conftituiturcafo,cura verbo fubaudito fit:
cui anne£Hturdatiuus ille continuo fequens. Itaque illius
orationis hicefifenfus.Oranna filio Dauld, falus (itipfi
filio Dauid,non quidem falus fecundum paCfiuam rationd
quaipielaluctur:quandoquidero ialuatione aliunde acce>
pta non indiget,ied (ecundum a£iiuam:qua nos faluos fa-
ciat,&falutis beneficio donet. Quare huiufmodi ratio, o-
ianna filio Oauid:io hanc cognatz fenteittiz potell aptd
refolui. Salutis participes non reddat filius Dauid, nos^f
(aluificet. Vbi «anifefte vtranque ChrifH naturam, pue-
ri Hebrzorum (biritu fan£io afflati confitentur. Diuinam
quidem:in hoc verbo ofanna Naro folius dei efl munus:
homines zterna falute donare, & vt ait propheta in pfiil-
mo, Dominus nofler,dominus faluos faciendi. Humanam
veroxumChriftiim filium Dauid confitentur, eumque fe-
cundum carnis propaginem ex ftirpe Dauid originem da
xilTe.Cztenlm quod modo di£lum eft , nomen (alutis in-
terdum fecundum a£liuam acceptionem fumirapertdeon- A/tjf.ij,'
ftatexilla laude (anftorum.ad deum in Apocalypfi feri-
pta. Salus deo noftro qui fedet fuper thronum: & agno.
Qms enim aded defipiattvt dicat deum falutis ab alio ac-
cipiendzindignumiCuifand orationi, falus deo noflro:
perfimilis eft &. cognata hzc oratio quz nunc explanatur
ofanna filio Dauid,&ex vnius lntelllgentia:protinusaltC
ra elucefcit ac fit manifefla.
£ Hic efl qui venturus erat pro falute populi.Przclara po
puius
EXPO. iof
qoImr^^vW altpropheta.O domine CJuu me fae,o domine
bene |>rperare:bcncdift* qoi venit in noie domini. Qwn»
veHutn audietet Pharifiei a turba domino noftro decitari
in ciuitatis ian£i^ ingreOu intellexerut ipfam eo ipA) per-
bibere illi teftimoniu,® vere cflet Chrift* & Meiitat i p-'
pbecis pr^naciat*:& «x hocgrauiore (iimulabicur inui^a
atqi indignatione. Porro nonnullitin eo fupradi Ai pfalmi
loco legedu c6iendunt.BenediA*qut ventur* e(l in noie
domini, & ita pl^rifq:in lib.eccleiiafti. verfom illu feriptii
perTpexiin*.Moueri aut illos ea ratione, conieAare licet,
quonii cb propheta pfalmum illu copofuittnecdd venerat
Chrift* in carne, ide6 a futuru adhuc erat:futuri verbi e-
nunciatione putat proferedu. Sed inualidaeft h^c ratio,d!:
eoru qui neiciut huc frequente efle morepphetaru:vt ^
futuru eft tanq pr^fens aut pr^eritu enunciet, propter ret
future a deo pr^diffinitecertitudind.Q^cadmodu Efaias
longo tepore ante Chrifti natiuitatc:dixit. Paruul* natus
cft nobis:& fili* dat* eft nobis.Logo itidc tepore anteChri
fti pafttonetper verbu pr^teritu de ea vaticinat* eft dices.
Oblat* eft, quia ipfe voluit;& nd aperuit os.Et cufcelera.;
(is reputatus eft,& ipfe pAa multoru tulit:& p trlfgrefto-
rib* rogauit.Q^areemSdandiruntiIli libritquiin predi-
Sto verfu futuru habet participiu ventur* eft,& loco illi*:
verbu venit ponedu,ficut in euagelio Math.ponhur: & in
quotidiano mifie officio decantatur. In multitudine vero
mtedoroinu venifferpopul* Hebrjoru hicpr^dicat.Ncpe
dominitquia n5 fum* cofumptitquia no defecerut mi
ierationes eius,& nd ex operib* iuftitt^ qu; fecim* nos Ced
(ecundu miam fua faluos nos fecit.Tunc enim exnrgcsper
incarnationis fufceptfbeneficiu,mifert* eft Sion, quia teid
pus miferendiei*:quia venit tepus. S Collegerat pdtifices
& pharir^cociIiu.Qu£admodu procedes euang.exMath.
ai.cap.deprdptb eft:^i &eius querenda expomio,nohic
afferenda, Ita hoc refpdfbriu cu luo verfu, ex ii.euag.Ioa.
cap.eftdefumptu:vbi Pharifjoru ob Lazarirefufeitatione
exacerbatoru deferibitur in Chriftu cdfpiratio. Qnare ex
eo loco expeteda eft eius declaratio^ftin adieAis quatnor
intermediis libris ad Cyrili cdmetarios in loancteunde er
uangeli j locu lati*eunucleauimus. Porro poft decantatum
hynnu illd foldne in publica fupplicatione ante fores tem
pii
E/s.jT
E/4.5j;
Thre.j
?fal,iou
?/al. tf»
iog BENEDICTIO
pU ob(eraatas:in quibofdS eccleftis facerdof poftrema at»'
que itna crucis parte portas eccleiiae feriens jdicit altavo*
ce. Attollite portas principes veilras , & eleuamini portx
«ternalest&introibit rex gIoriz.Cuirefp6dent pueri,in>
tra templum cdfilientes.C^is eft ifte rex glorix' Sacerdos
fecundo fores cruce puUans,rubiungit.Dominus fortis dfc
potcns,dominus potens in prclio. Attollite portas princi-
pes veftras & eleuamini portz ^ernales , & introibit rex
gloriz.Rurfum interrogat pucn.Qms ed ille rex glori^}
Quibus facerdos tertio ianuampulfansait.Dominus vir-
tutu-ipfeeftrex gloriz. Attollite portas principes vellras
& eleuamini portz zternales,& introibit rex gloriz. Po-
ilremo pueri eunde percomantur.Qms etl ille rex glori^!
& proiin* fores referant, ingrediturq; facerdos cum clero
decantante fequens refbonloriumt ingrediente domino ut
lanflam ciuitatem.f[(^od quidem myflerium,fand prg-
clarum & lanfhim, primo nobis lienificat iplius Chrilti
neplacitum,quo ciuitatem Hieruulem cu laudibus populi
diuinitatem eius cofitentis voluit ingredi, & l^tum puero-
rum occurrura,admirantium cu exultatione virtutem eius
& potellatem. Secundo idem nobis repr^ (emat defccnCuin
Chrilli ad inferna, confradionemque portarum carceris
quo detinebantur antiqui patres ,ob(lupentibus ad tngrel^
tam eius cum virtute & potentia, fpiritibus immundis»
quos fubegit fua morte & pro(lrauit.Tertio denique idem
ecclefialhcum inllitutum nobis refert triumphalem Chri-
lli ad czlos afcenfum»dt gloriolum eiiis in zthereas man-
liones introitum,6um ingenti lanitia occurrentibus illi Cut
&is angelis, & magnifeentiaro illiusac maiellatem admi-
rantibus,eximia<^ue laude profequentibus. Neque abfur-
da eft hzc tertia hgnificatio. Nam przdi^li verius tam i la
cerdote qudm pueris alternatione quadam addu£li,fumu-
turex plal.2j.qui ad literam de gloriofa Chrilli alcenlto-
ne loquitur. 9 €EIngrediente domino in fandam ciuita-
tere.Ciuitas fanda hic dicitur Hierufalem, quoniam cul-
tui diuino peculiariter erat dedicata propter templum dp
mini in ea con(lrudum,vbi folum ludzis licitum erat of-
ferre facriBcia.Quo etiam nomine>Matthf us in 4>cap. (ul
euangeltj &rurlum 27. eandem appellat Czterum pueri
}febrzorum(,vt habet hoc relponforium in ipfo tempU
‘ungToC-
EXPO. ^07
hgreflii cantari hoc die rolitum')fereates manH>DC raraos
palroaruo>,refiirreftioneiB pronunciabanc» Natn cuin
palnaCvt iaro diftuni cft)viaort« fu, index, nota & fignu
infipu^illarupalmaru deportatione vidoriam ChriiU
de morte & diabolo p«fignificabant,eranique palnue il-
lae,fytnboluni quoddam prxclar^illlus de vtroquenoftro
hofte Ti£loriae,quam per Tuam paiTionem in foribus tum
ezidentem e(l aflecutut. Huiuflnodi autem virtus fu-
neftat mortis exterroinatrix &principis huius mundi pro-
pollatrix,atquc viftoria Chrilti.pcr palmas puerorum fig
natatmaxime in refurredlione dominica^quamuis.in moc
te eius & paflione fiierit parta, & efficacia illius folide c6.
parata)raundo innotuit & declarata eft,in qua , vita mor-
tis viftrix & triumnhatrix emicuit. Igitur vltima primis
neaendo,palma: illae pueroru,refurreaionis Chrifti glo-
riam praeferebant, ro Quem expeftabant omnes (anfti ab
origine mundi, & nunc, In Apocalypii dicitur agnus ab 0-
rigine mundi occif*, quonia ab ipia mundi conftitutione,
mors Chrifti figuris diuerfts & imaginibus eftpraeJfignata,
Tt percide A beliufti, ab inuido fratre perpetrata per im-
molationem Ifaac & arietis pro ipfo oblatione, per facrifi
ciuNoequo deusferraccftrec6ciliat*.Huiufmodi aut fi-
guras & inuolucra,non folii quatu adfubftantia fed etiam
quatuad rei lignatae intelligentia.cognouerntfa! viriea
tcpeftatedegetci,* infpirate deo illuminad.imellexerunt
ea velaracta * vmbratiles notas praefignare falutare illam
▼iftiraa,qua i deo roittend* redeptor mudi fpfite fua erat
exhibiturus phoimfalute.lllu igitur redeptore qui obla
tur*eratfeipfumdeofaluificahoftia In odore fuauitatis
ardetiflimo defidcrio expe^abat fai ab Ipfo mundi exor^
dio^,einsq; aduetu in came anxiepr^ftolabatur, vt latk infi
nuat illa fufpirabuda pphetaru vota. Emitte agnu domine
dominatore terr^.V tina dirimeres c^los: ftde^deres.O-
il6de nobis domine miam tua,& falutare tunda nobis. Do
mine deus virtutu couertenos,* oftede facie tua & falui
erimus. Idem quoque comprobat illud fummje veritatis
verbum ad ludaros. Abraham pater vefter exuluuit vt vi-
deret dic meu, vidit & gauifus eft. Vbi de die incarnationis
fufChriftus loquitur. Tunc etiam cu turbae occurrerent
Chrifto, & in eius laudem ora deuow foluercnt (nam
ad
Ap».%
Ge.4«ft
as.dk 9.
E/d.if,
Pfid.S4.
&7J.
Benedictio
ad illad teiDpa$,aduerbium illudiprxfens tempus indicaf
refcrtur)ipfi fanfti patres redemptord mundi expeftabac
non quidem, vt in mundum veniret: qui iampridem vene
rat no(H; carnis forma indutus,fed vt (eipfum pro redem
ptione mundi vi^imam falutarem immolaret: cuius obla*
tione ipfi in libertate affererentur diuturno ergadulo ex-
empti cui* etiam munere ac beneiicio,mortis vinculis ab-
foluiiivita donarenturperpetoa. Porri) funt& alia: bene-
difiiones ccclefiadicactfrequenti vfu in ofiRcio diuino ob-
feruatx, vt betiediAlo nouorum fruftuum : fcilicet pomo-
ruro,vuarum,& exterorum id genuf,benedi£lio fponfi St
iponfx:connubiale foedus iimul ineuntiu, benedictio pere
grdpro(ici(centium:& pler^t^uealix. Veriim illx omnes
coniimili modo(^vthicexpIicaix benediCtiones^ex locis
(acrxicripturx quibus reipondent,& qui (edulo eas per-
quirentibus facild occurrent funt elucidandx: & ad iftara
qox tanquani exempla prepolttxfunttad idem in aliis fa-
ciendum)fimililudinemenucleandx.Idcirco deipiis fpo-
eiatim declarandis hic eft fuperfedendu,& huic libro nac
finis imponendus.Pro cuius abfolutione:fit deo laus , ho-
nor,& gratiarum a£tio,in fecula (eculorum. Arnen.
BtVCIDxATORIVM E C-
elefiafUcu:, cuius Primus Uher^Hymnos Eccle-^
[i4flicos,tumdeTempore,tumdeSan^^
Secundus vero nSnulla^CanticaiiAh*
tiphonas, R efponforia Bene-
diiiiones Ecclefia(lic<tSy
fecdi decUrutione
depromit.
V I H I S.
EXC VDEBAT
Anthonius luhanus.
ELVCIDATO-
RlIECCtESiASTiei
TiUTlVt kV q^A^k-
tas diligenter ex{)ofitijes
^ cu eorum argumea
ti» inferius ex-
pofitis.
Tatius, ea ^ ad mife patineSoffi^ p»
fetun prae^uiones & faatun canonon, breniter'
ezplicac.
Quartus , profis quae in&n&i alctris {acriSdd
«ntc Euangelium diomtur, tam dc tempofe quiot
de fanflis iadltannorafio^fv tlifnrLf^ '
,QVARTA AJEDitia
PAKJS llSy
r
Apud Poncetum le R-eui , in via S. Iacobi,iiibi^
tafignio Lupi, c regioiic Maturinorai»
* 5 4 ‘
1
index eor vm ovas
tertio elucidatorii ecclefiaftid
libro continentur.
Ad quo* fped»t tertij
libri huius operis Ie>
dio, & quid nomen
miirafignac ^ i
De templi ac altaris colecra-
tione,& Titu ad oriente $
De Teftibus & indumentis fa-
cerdotalibus, quid iignificac
II
De ficerdotibus , quod cafli
Tiuere debeat, ac eorum my
niderio ao
Xorum qusein Cuifto altaris
racrificio gerutur: breols&
iiiccin^ narratio i)4
In nouena fuppllcatione.Ky-
rie eleifon geminas e(Te di*
diones: itidem &Chrifte e*
leifon 30
Hymni angelici (cuius initid
eft, gloria in excellis deo)Ii
terafis expofiiio ^
Symboli Niceni cu (ymbolo
apoftolorun collatio atque
concHiatio )t
£iufd5 Tyraboli N iceni p fin *
gulos articulos ezpo. 40
Praefationis quotidianas «ex-
plicatio 5^
Angelici fimol&homani hym
ni(cuius prTcipiu eft Sadus,
fandos, (andu$,domin*)lite
ralis explanatio
De natiuitate domini, epipha
nia & quadrageiimaeprida.
ciones 6^..A6<
Proprias de refurte6Hone,aU
cenfionei^ue domini & dio
fando pentecoftes : prasfa-
siones,cum earu expolitio-
nibus 70. d 71
Peculiares de fuma trinitate,
landa cruce, beata virgine
Maria, ft de apoftolis,pr5fa
tiones cum illarom explana
tionibus 74.&7J
Quare pars miflas fecretior:
vulgo canonis nomine nun-
cupatur So
pro quibus generadm fit ia,
milia per lacerdotem facra
facientem fupplicatio 8t
Qoifna ordo in commetaom* .
tioneviuoru fit 94
SSdorb apoftoloru & marty-
rum prima pir nominu ex-
prefsionem expolitio loa
Eoru qux in canone pdtatuc
i domino per eccle> 109
Ritus colecrationis lacrolim-
di panis nf
Modus itidem confecrationis
landi calicis ^ nS
Cofecratoru moneru denota ^
ad deo patrem oblatio: 124
Diuinn benedidionis , fop-
C ij ple*
in:
plevfritalatio. i|i«& i)t
Pia ^le^uidorum ante deum
commemoratio : cum impre
carionereBdgeri) & quietis
4proru in regno cadelU 1)9
ConIbrtiI cu fsn£lis apofto-
■ lis ft martyribus fecudo no
imnatis,peutio _ .
Sommc deitaus cu triu per-
£gaurum dlninard infimu*
Cione,iouocatio 140
Quanta fit orationis domini-
ce fopracacteras omnes o<
sationes ezcclleatia 148
Cor in esordio oratlonisdo-
■nnicetdefi, patrem nofirfi
appellamus ibidem
Septem petitionomin ora'
tione dominica cootenuru
explanatio <51
^tiffragi) fandorum tertio lo
eofa Aa imploraciaxom po
> E X.
ftnMone oulcfiGordia; 4;
pacis i domino 166
CurChrillusin orationetec
il iaoerdote prolata pofi ho
fliacGicre diutfione : agnua
dei dicatur Ky
Orationes i (acerdote lacri-
ficium offerente ante cornu
nionem dicende 17^
Illius orationis, domine no
fiim dignus vt intres fob te -
Au mcuraifingularis&^prs»
pria expolitio, excitans ai
deuotionem 17S
Q^c orationes in tpfa come
nione, A que pod commu*
nionem dicende Hint 184
Qmbus rerbis lacerdos vale
dicit populo<& abennti be-
nedicit 18^
Vndeille benedicendi ruost
(bmpfit originem 19^
IKTDIC/^ TSRTll BLVCIl>iATQf»
r^cccl^afitaUMfitus-
s
IMDE X.
TP^DEX PRO S^R VM ECCLESIsXz
Jhc4Tum,<fi£ quarto hoBentur UbrOfOrMiie alphu <•
betico digcjlus.
Ad honorem tu» Chri
fte 44*
Animetur ad ago-
nem
Au e prjeclara maris ftella ji»
Aoe fpciraundi Maria 5^7
Auefy dos lux dierum 567
Aue verbi dei patena 4«)
Aue virgo fing» $«*
B
fienediaafcmperranaa 315
C
CeUapuericoncrepent 13^
Catii enarrant gloriam det
4*8
C»li Tolem hnltantea dao
Clare fandorum fenatut <22
Concentu parili hic te 400
Cogaudentet exulcemus 358
Congaudentes angeloru cho
ri 50*
Corde, vocopuUacalot 397
Corde>voce,mence pura 531
Corde puro , mente munda
600
Corona D. (ariditati « 408
Dies ille celebretur 3^3
Diem fe(lu Bartholooeli $3(
£
Eccc dies celebris 283
Ecce dies pneoptata, 393
Eia voce prjcd icemus 210
Kia recolemus laudibus 207
Epiphanis dommo canamus
ExUlterous & latemur 234
£ xulteot fil ia Sion 23^
Feda ChrUU omnis ChrUlia*
nitas 243
G
Gaudet Hifpania 47S
Gaude prole Graecia 58S
Gaude Roma caput mundi
43*
Gaudes Topema ciuitat 48»
Gaude Sion d laetare 367
Gaude Sion^ux diem reco*
Iis 607
Gaude Sio qubdegrelTus 610
Genouefx (biennius 372
QratulemaradfeEiuiui utf
Hanc concordi famulata ait
Heri mundus exultauit 220
Hierufalem d Sion Hliie 337
^ I .
Interni. £dU gaudia: noftta
(77. ^ .
laannesrleui Cniifto nuiu«
Io 16
c undare plebs fidcEs 37S
Lma-
i
index:
L
X«taban^s enitet fidelU
2IC
I^rubundapfallat plebs 540
Lauda Sion faluacorem >27
Laudes crocis attollamus 4 >0
Laudemus omnes inclyta f 37
Laos tibi Chrifte patris 334
laus tibi Chrifte, qui es 474
l^ns (it regi gloric 3S9
Laus & honor Trecorie 4s4
Lans erumpat ex effe£bi 37S
Laurenti Dauid magni 48 9
Lignum vitae quanrimus
Lucernxnouxfpecula
Lnx illuxit dominica 2^0
lux iocunda,Iuzin(ignis 303
Lux aduenit veneranda 403
Lux illuxit triumphalis 4 tt
• M
f,
Mane prima (abbati 2^1
Margaritam gloriolam 473
Mittit ad virginem 199
Mundi renouatio 26^
N
Nato canunt omnia domino
20f
Natioitas Maric Tirginis 3^1
00« laud^ attoUlamus 443
-*• • p
• *
O beata bcatorbm
’o Maria ftella maris yot
Omnes vnd celebremus 353
^Omnes (an£H fcrapWm 5I5
P
Petre fumme ChriAi pa(!or
449
Pia voce praedicemus 377
Plebs fidelis iocundetur 337
Praecurforis & baptific 435
Prxcurforem fummi regis 531
Profitentes vnitatem 323
Promat pia voce corpori 338
Primus datu admiremur 491
Pfallai ecclefia mater 33^
Pfallat chorus corde mundo
5ltf
' CL.
Q^a dilefta tabernacula 344
Quem inuifibilitcr (equitur
Q^i procedis ab vtroque 31^ .
R.
Rege Rcgti veneremur 343
Rex omnipotens diehodicr>
na 274
Reprxfentet ecclefia 483
Roma Petro glorietur 43 7
S
Sacerdotem Chrl(U Martind
604
Sacro(an£b hodiernae 33X
Salus ctema indeficiens 193
Salue mater (aluatoris 304
Salue crux arbor vitae 569
Safti fpiritus afsit nobis ^64.
Sanfti baptiftae Chri(H 433
SSAi fpiritus afsit nobis 297
San£iifsimc virginis votiua
613
Simplex in e(Tentia 7 313
Si vis verd gloriari 49^
Sofpitati dedit legros 3<t
Sp«
♦ INDEX. ,
Spe mercetEs & coronc «24 Verbum deirdeo natum 4it
Splendorpairis ft figura 2 }p Verbum bonum &fuaue
$ummttriumphu regis 391 Vi^imxparchali laudes 2f(
Summi regisarchangele 576 Virgini Marix laudes 35C
Superos matris gaudia $97 Virgiualis turma fexui (90
V Virginis Ycnerandx
Veniran£^efpiritus 302 Vox fbooranoftri chori 617
Veni mater graiix 4< i
INDICIS EORVM QVAE HOC IN
optre continentur: finis
J
E L V C I D A t O R I i E C-
CLESIASTICt LIBER TE£.
dus: de iis qus ad miils /pedant
officium, perdradans.
A D QJ/ OS SPECTAT
huius tcrtij lihri Ic^Uo ; cr ^uid nomen '
Mijfdfignificdt.
N hoc tertio libro pro pollicitatione nd*
(Ira declaraturi quae ad celebrationis ip<
(ius miifae pertinent rainUlerium :impH-
mis obteftaraur & monemus oihnes loU«
citd,ne ea quae hic diiTerunturquifpiaili
leAitare aut euoluere audeat:ni(i iam fa
eris initiatus & ecclefiadico gradui addi •
Aus atque confecratus. N on quide,qudd noxia Hnt aut /ci
tu indigna:qaae inibi tradutur,fed quod ad eos qui altarii
landi non funguntur minifterio, nequaquam attineat eo-
rum leftiotquae in tenerando fuperfanftaeeuchariftiae (a-
crificio ex inftituto ecclefiaftico proferuntur , ob illorum
dignitatem, pracftantiam & fublimitate. Itaque huius ope*
ris tres libros, primurotfecundu dc quartu, perlegant qui-
cuo} volunt:& quoduis yit; genus nierint amplexi. At ye
rb hunc tertiu hbru & praefertim eam partem eius quefiu
cru mi/Ta: canone expromit,nemo aggrediatur legere; nili
iscuiidlpfum obfufeeptos /aeros ordines & altaris ofiiciu
indultum eft.Nempe tam (acra,angu(la,& digna habentur
fanfli ip(iuscanonis(yt yocat^verbatqubdcu reliquf ip-
fi* mi/T{ partes alta sferatur voce a /acerdote,& qu; d cir
cudittb* excipi, intmligit^ipolTtnrth^c fola fuppre/Tt* fub*
mi/rior6q;dicuturrermone:9>noltceat eainjpublicue£Fer
ri,fed vt ceteris logd racratiora:occnItari,rilctio<); pmi de
beit.Qubd (i quifpia me roget, cur igitur illa facri canonis
. verba hoc in operejpfers i aptu,qu( tatopere cotedis fecre
ta haberi debere,abditaq;reruari' Facis enim ipfeq>ab aliis
; fieri vetas. Ratione illi meiidituti reddo:quonia ex fufee*
pta'puincia hic elucidare annitar ea qu; ad facro/an£hi al
A taris
b
V •
i
t
■ ]
t
I
;
I
f
i
i
f
CONSECRA.
taris l^£hint (aonficium , Inter qaar.& ilta (acri canonis
verba prcfertim continentur. Sed quonam pa£lo explica-
bnntur illa facratilTima verba:ni(i norainatim 8c fuo con-
textu atque ordine adducanturfquo item modo fenfumil
lorum explanare queam: nifi ea afferantur verba quoru
lententia exquiriturfErut igitur & hic deferipta illa fecre-
doris my fleri j verba:fed Iblis illis legenda quibus id impa
nelicet.Veri^mcum hocpratlocutoriofermde commune-
facimus omnes facrorum ordinum experte$,ne ea verba (i
lentio honoranda & velamine veneranda percurrere oca
lis aut verfare tentent:quantum poffumus illa abflmdim*,
&profua maieflate inuiolata feruamus . Et libenter om-
nes qui (an£li altaris non funt dedicati minifterio : hifce
noflrismonitis(vtfperamus)acquiefcent.Nempe(i a re-
rum (aerarum vt calicis (anfliEcati contaftu reliofd & pid
manus continent qui non funt ordinibus (acris infigniti:
cur non (imili ratione abdinebunt d facrorum verborum
. le£lione aut prolatione?cu nihilo magis ad ipfos 'attineat
huiufmodi verborum pronunciatio:qu.'im rerum colecra-
tarum contaAus. Meminiffe item debent. 0(a morte repen
tinaperculTum fujffe d domino:qubd temerario aufu roa*
nus in arcam iniccerit,quam contingere illi ex officio no
licuit. Bethfamitie itidem prodrati leguntur & ingenti pia
gaaffe^i:qubdarcam domini cumd Philideis reducere*
iiir ad Ifrael viderint nudaro,& minore quidem qudm de*
cuerit reuerentia contuiti fuerint. Haud aliter fuar temeri-
. tatis praefuroptionisque poenas (e daturos timeant, qui his
.commoniti exemplis nihilo feci* au(i fuerint (bcratilTima
. necnon fccretiffima canonis milHe verba pratter (uum of*
^£ciu leAitare. Catteri^m his acceirorijfermonis atqjpr^*
ambuli loco przmiffis:quid midx nomen (ignet , in ipla
. pratfentis libri fromeante omnia patefaciendum ed Sand
id nomen plserique Jatinum putant, vt celebrationem (a*
criffeij altaris fignat,naro ea iola acceptiothuic loco ed ac*
commodanda. Et huiufmodi ritum condciendatconlecran
datquceucharidiat.milTamdici autumant ,quod (alutaris
hodia oblatioque illa fan^lilTima mittatur ad deum patre,
VI nobis dtpropicius,& que petimus celedia dona elar*
giatur. Verirmeum id nomen in eolignihcatu apud pro-
batos authores latinos neutiquam inueniatur, fubdantiud
quidem
%
E X PO: i
quidem {bmptum & in foeminino genere, quandoquidem
rarus eft ab adiediuis formatorum talium fbbftantiuorfi
-vfus-.reffius mea quidem (ententia dicunt, qui >d nomen
milTa, hebrxum e(le cenfcnr,& tantundem (IgniHcare atq;
ofiiicium,(acrum6uemyftcrium,quod Grxci iiiurgiam vo
cant.En enim ea iignificatio admodum congruens rei p^o
po(ita;,Iongcque accommodatior, qudm altera. Hancigi-.
tur ampiedentes, dicimus miffam idem figniiicare : quod
iacaim altaris miniderium & facriiicium.
^Cxierum antequam ad eaquar in augudiiTimo altaris
facriiicio decantamur explananda nos accingamus : non-
nulla generatim przmittere fuerit operxprecium, ad ipd*
miniilerium attinentia, compleAentiaquealiquantam eo-
rum declarationem fine quibus ipfa falutaris hoftiaritdof
ferri non potcft, vt quibus in locis illa fecundum ecclcfia-
(licam (anflionem debeat immolari :qu ibus item ac qma- -
mentis induinentts,& a quibus minidns.Hatc (iquidem &
fimilia fi ignoreniurznon parum dignitatis detrahunt fa-
cerdotali authoritati, Impedimentoque funt qub minus re
exerceatur aliilTimum illud celebrationis diuinorum
myfteriorum officium.
Dc templi ac altms confecratione.
ANteomnia autem illud obferuanduro ex orthodo
xa conditutione antiquorum patrum : ne miffam
celebrare quis attente: & randiffimum euchari-
diac facriHcium deo offerre.nHi in eccleiia deo c6
recrata,diuinoqucdeputauminiilerio. St enim in veteri
lege non licuit vnquam offerre facrifeium ex communi
& regulari ordinatione,ni(i eo in loco vbi eredum erat do
mini tabernaculum, aut condru£ium dei templum: quan»
tb magis in bac lege gratix & veritatis haudquaquam .
concclTum e(l vnicam iflam & omnium maxime- falutare
facrificare hoffiam:niB in templo pontifcali confecratio-
nc dedicato, vt dignitati &excellentizracrificii refpddeac
honedas ac reuerentia loci:adaugeatque populi alii dentis
deuotionem: Haudumennegauerim vrgente grauine»
cefsitate , aliis in locis vt in domibus interdum aut prl>
uatis oratoriis, tentoriisvc[fub diuo conftitutis, redid fe..
ri pode ipdus roiiTc facrificiuro : vbi ipiius epifeopi au-
A i) thoritas
4 C ONSECRA>
thoritaf Id perm)(erit,ob indantem neceflitaten ad Id con
cedendum Impuin.Confulerero tamen id qudm rarifliioe
fienjpoifet & concedi aliis & fieri, ne ex facili eiufce rei p-
fDifIione,& frequenti celebratione in domibus , locisque
priuatistvilefcat ipfiusfacrificij dignitas, minorit^l in pre-
cio habeatur:dumpa(Tim vbiqueferdlocorqm ipfum of*
ferri finitur:fine debita(quam efflagitat)venerationc &re
oerentia.Eamque ob caufam redduntur pl^runque homi-
nes ad frequentanda dei templa & fuam parochialem ec«
defiam tardiores ac fegniores:cum nullo detenti impedi-
( mento domi fuae audiant mifTc facrificium, ad quod audi-
endum alij ad ecclefiam conueniunt, comunem orationis
locum* Attamen vbi caufa legitima affuerit audiedi,facien
Df etnfie, dique facra in oratoriis domefHcis,aut cubiculis : non ab-
diji.t. nuerim id re^d fieri poffe,ybi acceflerit confenfus atque
ficutnon. approbatio ipfiusepifcopi.Hfc plandfententiaefl.Fceiicis
fummt pontificis: ita fcribentis omnibus orthodoxis. Sicut
non alij quam facrati deo facerdotes : debent miffascele-
Deuf.12. brare,nec facrificia nifi fuper altare offerre, fic no in aliis
quam in domino confecratis locis^d efl in tabernaculis di
• , uinis precibus ii pontificibus dellburis,mi(ras cantare aut
facrificia offerre liceunift fumma coegerit neceffitas. Sa-
y tius efl ergo miffam non cantare, aut non audire :quim in
iis lods vbi fieri non oportet , nifi pro fumma necelTitate
Dtccnfecr. conttngat:quoniam neceffitas legero nd habet. Vnde feri-
ptoro ^:vide ne offeras holocaufta tua in omni loco que
tltricos, videris:(ed in omni loco que elegerit dominus deus tuus.
Haec ille. Ex concilio etiam Aure1ianenfi:illud deprompta
legitur.VnicuiqaefideIium,in domofua oratorium licet
habere, & ibi orare:miffas autem ibi celebrare non licet.
Catterumex fexta fy nodo: moderatior huiufce conflitu-
tionis atque benignior habetur interpretatio: qua; ita rem
ipfaro definit. Clericos qui miniffrant in oratoriis qute
intra domos funt:com confenfu epifeopi loci illius hoc fa
cere pra^Hpimiis.St quis vero hoc non obferuauerlt : de-,
ponatur. Accedit illi & decretum concilij Agathenfis:hoc
^ modo contextum, Si quis etiam extra parochias In quibus
< Pr (•nfte, legitimus e(l ordinariusque conuentu$,nratoriom habere
vtdueiittreliquisfeffinitatibusvt ibi miffam audiat pro-
"yr jWf ttia. pter fatigationem familir.iuffo ordine permittimus. Pa-
fcha
EXP O. 5
£fia vero,natali domini, epip)iaoia,a(cenone domini, pen
tecoAe A natali fanfli loannis BaptiAc & fi qui maximi
diei in (ieAiottatibus habenturmon nifi in duitatibus, aut
parochiis audiant. Clerici verd fi in his feAiuitatibus quas
fiipra diximus(nifi iubente aut permittente epilcopo )ibi
mlAas celebrare voluerint:! communione priuentur.
4 €[Porrd confecratur ecclefia pontificali miniAeriotde-
dicaturque deo, primum :vt immundus fpiritus & omnes
eius noxia poteAas inde appellatur. Quoniam enim locus
ille primum fuerat prophanus & nunc diuino mancipator
officio,fi quid poteAatis dei permilTu prius illic habuerat
malignusiid omne per conlecratoriam illam loci benedi-
dionem tollitur, & antiqua redefua hoAls noAer deturba
tur.Secundo,vt locus ille confircratus , afylum fit & refu«
gium cofugteiuibus ad illum:pro immunitate & tutela ec*
clefiaAica obtinenda.Quemadmodum in veteri lege con,-
ilitutx fuerom diuino iu Aii ciuitates refugi), ad quas fe re
cipientes qui fortuito homicidium perpetrarant:tuti erat
nec indd eoelli poterant.Et loab princeps militic curoor
tem fibi imcnyiri intelligeret i Salomone , fugifie legitur
ia tabernaculum & apprehendiAe cornu altaris. Tenio fit
ipfii templorum conlecratio,vt propter loci fanffificatio- -
nem orationes fidelium! deo benignus exaudiantur, qui
per prophetam dicit.Domus mea.domus orationis voca-
bitur.(^ocirca ipfa ecclefia in dedicationis templi folen*
nitate ita deo preces fundit. Concede,vt omnetquihuc
deprecaturi conueniunt,ex quacunque uibulatione con-
folationis tuae beneficia cenfequantur. Quod & Salomon
in templi a fe extrudi dedicatione folenni oraAe legitur. <
Eadem quoque fit templorum confecratio, ad laudes ibi-
dem deo auotidie ex oluendas, & diuina perfoluenda offi-
cia,certis horis determinata vt decantentur ! choro. Et
hoc pado fint aemula illa loca,typumque referant illius fu
pernae ciuitatis.Hierufalem,de qua dicit propheta in plal S)»
iDO. Beati qui habitant in domo tua domine, in fecula fecu
lorum laudabunt te.Demum confecrantur ecclefiae (blen-
ni celebritate &benedidione,vt ecclefiaAica (aeramenta
ibidem populo fideli mini Arentor, &poti(riinom illudo-
mnium digni(Timu euchari Aiae facrameium offeratur ! (a -
cerdotibus,& aliis communicetur. Siquidem maior ha-
A iij betur
^ClfaSa
6 CONSECRA.
betar reuerentia & veneratio ad ipfam facramentoru ad-
ininiftrationem ac fufceptionem,<juando ea fit in loco fa-
cro peculiariter ad dei cultum delignato.CConfitnUibu*
pcn^ rationtbus & altare confecraturvnaionechrifmati»
pontificaliduc bencdiaione.ex conftitutione ecclefiafti-
C3L Primum quidem, ad facrificium in eo offerendum do-
mino , quemadmodum poft ceffationem diluuij.facra r^
fert hiftoria rqudd atdificauit Noe altare domino , & tol-
lens decunftis volucribus & pecoribus mundis: obtulit
fuper altare, & odoratus eft dominus odorem fuauitatis.
Hoc autem facramentum quod in altari offertur : eft cor-
pus & fanguis Chnfti ,vt in dominicae pallionis memoria
immoletur inftituturo. Secundo : ad nomen domini m co
inuocandum.VtdeAbrahamin Genefi legimus, quod «•
dificauit altare deo qui apparuit ei:& inuocauit ibi n^ome
domini. Illa autem diuini nominis inuocatio qua: ^ fiiper
altarerproprio fpecialit^ue nomine mifla dicitur. Demum
fit & ip& .litans confecratio atque fanaificatioiad decan-
tandas circa ipfum diuinas l.iudcs, quemadmodum de rege
Dauid dicit Ecclefiafticus. Dedit illi contsa inimicos po-
tentiam & ftare fecit cantores contra altare: «5c in fono eo-
Ececl.47^ rum dulces fecit modos. Et certd maior habetur reoeren-
^ « tia& veneratio ad ipfafacramyfteria qua: in altan cele-
brantur:quando ipfius pr*cc(rerit fanaificatio per quam
vfuieccleftaftico & diuinarum rerum, duntaxat accoramo
dantur & applicantur. Q«is autem fu ritus ccclefir conlc-
crande, itidem & altans,quid etiam myfticu-n & fpirituala
fienanteaquxfiuntin vtraque confecrationeinon efto-
’ Portunum inpracfemia referre . Nam particulatim* am-
digeruntur illa & explicantur in «tionali diuinorom
ifficiornm, libro primo , neque opus eft illic di^fc diaa
hicrepctere.neaftumnirfumagi videatur. 5 fECaeteru
- ’ ipfius ecclefi*confecrandse exemplumrmoltifariam ex ve
‘ teris inftrumcnti leftione furaitur. Siquidem in Geneli k
Geii.a*. ciraus.ipfumlacobpoftmyfticumfomnium quod nofto
eidem apparuerat:confurrexi(re,ac cum pauore & tremo-
re dixiffe. Veri dominus eft in loco lfto:& ego nefeiebam.
' Et rurfum,quim terribilis eft locus ifte: Non eft hic aliud
nifi domus dei;& porta caeli.Deinde tulit idem lapide que
, fuppofiierat capiti fuo,& erexit in titulura:fundcns
BXPO. 7
(^oper.Quo qoidem fafto,& Chriftum(qu| lapis eft an-
go laris')largo rpiritus fan^i chiilniate indnuauit inungen
dum:vt ait Auguftinus. Simul & formam dedit ac exem-
plum:loca ad det cultum exxdiiicata ianAis precibus con-
fecrandi. Vnde vt figura ad veritatem fuam referatur : id
memorabile ipfius lacob opus 6c verbum,incuiufquetein
pii dedicatione folenniter recolitur ac decautatur.Pr^ter-, £x#df4*
ea Moyfes cum erexifTet tabernaculum atque compaginaf
fet,cum menfa & alun eius, aereis vafisJSc vtefilibus ad di
uinum cultum explendumiiubentc domino ea omnia con
i^auit ac fandtincauit infuper & Gin^i olei vn^tione per
fudit ac inunxit. Erat autem tabernaculum illud in deferto
con(lru£fum: imago quaedam & reprxfentaiio templi in
lege euangelica & in hoc peregrinationis fladio domino
condruendi. Quare & illiusfanflificatio ac inun£ho:defi-
gnauit templa fantfla confecrari debere deo,& fandis pre
cibus illi dedicari. Rurfum rex Salomon pod magniScum
templum rplendididimo cultu diuino nomini conditum:
folenni celebritate illud dedicauit , prxfenie doremidimi ).Keg.8*
regni fui copiofa populi multitudine. Cumque ilio i Cal* "
dans exudo,podcaptiuitatis Babylonicxcalamitatem^in-
flauratum edet alterum templum Zorobabel duce populi
& caeterls, qui reduces a Babylone venerant: & illud feda
fblennitate confecratum domino & dedicatum fuilTe fub i.E/drtXm
Efdra legitur.Deinde cum gentilitiis ritibus & idolorum
fpurcitiis idem prophanatum foret ab impio Antiocho re-
ge Syrixtoperaque & dudio incliti ducis virique fortidi- ]ylach,4
loiludx Machabxi.podcaa fordibus ac immunditiis re-
purgatum:iterum confecratum ed & denub dedicatum.
Has autem dedicationes fibi gratas elTe dcacceptas-uo mo
do declarauit dominus manifedaruxglorixoliendone in
fignum approbattonis(qux & in tabernaculi fandificatlo-
ne & templi a Salomone magnificentilTima dedicatione,
cum numerofa hodiarum multitudine fupplicique prece:
impleuiflefcribitur domum domini) verumetiam prxfen*
tixfux corporalis exhibitione. Nam quando in terris vi-
fused& cum hominibus conuerfatus:ipfi dedicationis fe
flo Hiarofblymisadeffe dignatus ed dominus noder, ficuc
fcribit euangelida.Fa£la funt encxnia in Hierofolymis, &
hyemserat:& ambulabat i b s v a in porticu Salomo-
A iiij ' nis.
« co n;secrationvm
nis.Quein locum exponens venerabilis Beda:fic inquit.
foMnh IO Audiuimus ex legione euagelica fiatres charitsimi, quia
fa^funt encaenia in Hierofolimis . Encaenia autem vo«
B«d4* cabantur folennia dedicationis templi : que populus dei
ex antiqua patrum traditioc per annos iingulos celebra*
re confueuerat. Quorum veitigia nos hodie iuxta morem
' ' Chridiani orbis fcquenies: annuam dedicationis eccledc
nodrediem diuinis budtbus & vigiliis duduimus agere
foIennem.Ethancnos fediuttatem eo maiore deuotione
celebrare oportet , quo eam redemptori nodro gratifsi-
inam e(Te cognouimus . adeo vt in illa ipfe templii ingre*
Termonem facere ad populumtacdiuinitatis Tueia»
cramenta pandere dignatus dt.Fa^a Tiyit^inquit^enc^ia
in Hierofolymis,& hyems erat:& ambulabat lefus in te-
f)lo,in porticu Salomonis, Si ergo voluit in templo arobu
are,in quo caro &fanguis brutorum animalium offere-
batur: multo magis nodram orationis domum vbi camis
ipdus & fangiiinis (aeramenta celebrantur , vldtare gau*
, ^ jdebit.Hxc ille.Et non modo vidtare eam dignabitur ;
& diuinsE Tuae virtutis protefHone defenlTare ac tuuri.
queadmodu Heliodorus durj circa fe dei manu expen*
quod vi teplu domini Tpoliare tentaret,ait regi Antiocho
e. M4ch.)< d quo ad hoc fccelus perpetrandum erat milTus. Veti vir*
tus dei quardam : ed in loco . Nam ip(e qui habet in exiis
habitationem ivifitator & adiutor e(t loci illius . Ex eode
Deconfecr. quoque enangelij loco odendit beatus Gregorius, anni*
Jijhnc. i uerfariam dedicationis templi diem dudiofe e(Te celebra*
. foUnnitatts dam,itaTcribens Solennitates Ecclenaruro dedicationum
& facerdotum,per (ingulos annos folcniter funt celebra-
dattipTo domino exempIumdante.Qmad fedum dedica-
loMn, IO. tionis templi,omnibus id faciendi dans formam, cum re*
liqnis populis eandem fediuiiatem celebraturus venit.d*
cutTcriptumed . Fa^afunt encaenia in Hiero(b1ymis,A
hyems erat: ambulabat lefus In templo, in porticu Salo*
monis. Quod autem o£lo diebus enccnia fint celebri
da:in libro Regum perfe^fa templi dedicatione reperles.
Naec Gregorius. 6 CEVnde eccleda ipfa materialisra
tionabiliter con(ecratur,ad reprefentadum (anffideatio*
ud(pirituale,qua eccleda ddcliucofecrataedperparsio-
lem domini nodri,lnruper& ad fan£titate dgnificSdam:
qua:
”-■9
EXPO. 5
requiritur in itsqu i facramcta ccclenadica miniftra*
re,riiT)iIicer & fufcipere ibidem debent^vt eo reueremius
tra^icthuiufmodi my(ieria:quo locus ipfe religiofiored
6 v'enerattor. Per altare vero llgnificatur ip(e Cn(lus:de
«le quo dicit apodolus ad Hebrjros.Per ipiura offeramus
hoftiam laudis deo. Et ipfaconfecratio altaris, defignatU
pfius Chriflt perfe^^ifsimam fanAitatetntde qua dixit an-
gelus ad facrofan^fam virginem.Q^od etiim ex te nafce
Cur fanfhim: vocabitur filius dei. Quoniam autem eccle-
^iaecatholicz fan£limonia;cx ChnfTt faff itate deriuatur
A pendent(nam hfcifons el primarius totius ecclefiafli-
Cf landlificationis )idcirco nunqua ecclefia fine altari con
(ecratur.Ediuerfo tamen interdum confecratur altare cu
reliquiis fandorum in co reconditis(quemadmodu 3c ip-
rorum beatorum vita:inChri(lo edabrcondita^fine con
iecrationeecclcdz. Hinc etiam in ecclefia fine‘altari:nun
quam o£Fertur facrificium nouz legis, & communionis fa
cramentum. Contra vero in altari extra ccclefiam,n6nun
quam licet hoc (aeramentum offerre: quando id expolcic
necefsitas,eredx<^ue tabulz fnperponitur altare portati-
leconfecratum, cum exteris ad decentiam tanti myfterii
requifitis. Et quoniam Chriftus petra ed,ac Iapis angula-
ris tantiqua patrum traditione cautum eft, cuiufque alta-
ris fupremam tabulam effe debere lapidem.Q^x fi deeff,
aut (i altare confecratum non fueritifuperpofito illi alta-
ri portatili confecrato, celebratio facriflcij in eo rite fie-
ri poted. Hzc & multo plura de ecclefiarum ac altarium
confecrattone & cultu , lathis pertradanturin ea decreti
antiquorum patrum pane, qux denominatur de confe-
cratione didindione prima, rbifummorumpotificum A
conciliorum condiiutlones eam determinates materiam:
diffufe recenfentur.
7 d Sed neque illud hic prztermittendum, quod eccle
fixipfx fidelium ex ordinatione ac traditione apodolo-
rum & virorum apodolicorum ad orientem condituun-
tur:ftmiliter A altaria: vbi id accomode fierique3t,quo-
niam in noua lege adoratio adorietem rationabiliter e(l
induda fierii^ue iufla: tanquam congruentior A nobis c6
enientior. Sand in antiquz legis datu prxeepta fuit
introduda ad Qccidentem adoratio, incultu idolomm
exclu •
Het.i}
tue. 1
t.C*r. to
Efu.ll
lo CONSECRATIONVM
exclononem ac decedationem : quod eorum cultores in
reuerentiam folis quem deum exidiroabant , adorent ad
EzCchtS orientem. Vnde EzechieI propheta domini inter fcelera
qux committebantur a populo Ifraelitico : & illud dbm»
memorat.qudd quidam viri habuerunt doria contra tem>
pium domini|dc facies fuas ad orientem, adoraruntque ad
ortum foIis.Et ad excludedum hunc ritum gentilium:ta<
bernaculum Ifreliticum habebat (an£la (anctorum ad oc-
cidentem,vt verfus eam partem ludati doum adoraturi Ce
conuerterent. Verum cum hguralis illa lex &vmbratilis
commutanda elTct in legem veritatis & Itbertatis,& nullu
amplius ciTe periculum incidendi in mores gentilium auc
imitationem eorum, propter confimilem adorationis lo-
cum : conihtutum ed a primis ecclcfiae catholicx funda-
toribus, adorationem heri debere ad orientem . vt ea in
re,(icut & in aliis plertfque:di(creparent nouae legis cul-
tores a vetere. Q^d autem rationabilis fiientea condi
tutioiex eo liquet, quoniam in orientali czli pane virtus
primi roouentisqui deus ed, primum redditur conipicua
quod ab ea plaga inchoetur primus caeli mot* , lux matu-
. tina primum effulgeat, fol nodrum confeendat hemifphe-
rium, & fydera vertigine catli rotata fuum fum at exonu*
Cum igitur opera diuinx adminidrationis &.gubematio-
nis,qua totum moderatur mundum mirabili prouidenda
**' aclapientiamobis primum elucefcant in oriente .pareft
&ad eam nos partem conuertere : cum ipfum mundi fa-
Aorem & redorem volumus in fpiritu & veritate adorare
Huic accedit , quod ea cxli pars inter extera eius plagas
ed predantiGima & dignifsima: quod principium iit cade
dis circurogyrationis diurnxque lucis, meridies vero eius
medium, & accidens hnis curriculi diurni ,ieptentrionis
veropuncdum, nofturnx opacitatis medium dirimit fpa-
cium.Q^x autem per fe£lior edreliquis dc nobilior cadi
pars: adorationi deo exhibendx potius ed afsignanda &
attribuenda. Ad hate, corporalis illa cxli plaga potius erat
diligenda ad adorationem : qux fpiritualem dei gratiam
nobis propinquius exprimit , &benigauin ipdus ad nos
in carne aduentu apertius refert . Atqui humanidma illa
-vintationem,qua nodrx fubdancix forma indutus vihta-
uit nosories ex alto : propiiis inlinuatpars cadi orletalis,
quam
EXPO. ti
qa^na qacuis alia.Prodiitenimad nos Chrifhis humans'
carne indutuSfVt lux mundi clarifsima:ad effugandas ig>
noramue &pe:catoru tenebras. Ego inquit funi lux raun l«an,Z
di : qui (equitur me non ambulat in tenebris, ied habebit
lumen vitae. Venit item ad nos vt fui iuftitiae,radios fuae
benignitatis in omnes vibrans, & cuneos illuminans. £t
hoc nomine a propheta nuncupaturicum ait. Vobis time •
tibus nomen meum:orieturfol iuditix. Lux autem diur-
na drTolTuum habent in noRrum horizonta exortum ab
oriente, eaque parte prodeunt. R.e£^ius igitur oriens qua
caeterae mundi partcs.adoraiiont erat deputandus: vtcil
ius denominatio etiam domino nodro attributa legatur a
propheta dicente. Ecce vtr.oriens nomen eius. Idque k
priicis patribus optime conditutum fuit eo pracienim iS-
porerquo oriens fplendor lucis xiernx & fol iuRitiz,nu-
be carnis obieAus venerat in hunc mundum,vtillumina-
ret populum fuum fedentem in tenebris 8c vmbra mor>
tis*Plura fuper hac re differit eximius pater loannes Da-
maCcenustin quarto libro (uode fide orthodoxa, cap. de-
cimotertioicui adie^us a nobis commentarius : diffufio-
nem facit eiufdem materiae pertradlationem.
Dc ucfhbui cr indumentis facerdotalihm.
Ad celebrationem autc diuini facrificij ritd facien
damtqua: ad illud pertinent mtniderium vt calix
cum attinentibus ad ipfum,pallae altaris, &iacer-
dotaliaindumeta,antd facerdotali benedi<£li5e(vtqu6d-
que illorum expofeit ) funt fan^ificanda, quim ad vlirai
ecclefiadicum accommodentur.Siquidc Moyfes no mo-
do tabemtHculii domini & altare diuinis precibus facraf-
felegiturtfed &cu£fa vafa miniilerij benedizilTe.Si itaq;
ludari qui figuris &futuroru vmbrae deferuiebatthxc ie-
cudu domini iufsionc faciebat, quato magis nosquib*ve
rttas per Chridu patefada ed:ide agere debemus ad ma-
iore iacroru myfleriorureuerentia ac veneratione? At ve
rdcoiecratio calicis & ornametoru ccclefiadicoru n6 ea
fitob cau(am,q> illa fint gratiae diuinae fufccptiua: cu fine
inanima, ficut & templa materialia & altaria, fed vt per
huiufmodi confecrationem & benedi Aionem.diuino cul-
tui peculiariter applicentur : ficut homines cum fa-
cris
i
12
DE VESTIBVS ET INDV.
eris initiatur, & idcirco maioris reuereticac venerado-
nis habeantur:canquam a prophanis feparata deiqoe mi«
niilerio fpccialicer addi^la.Hominibusautem pmer hoc
per c5(ecrationem & benedit^onc: amplior gratia a deo
infunditur. Vnde canonica (ancone cautu e(l,huiufmo>
di iacra rafa & veilimenta benedi^ione facerdotali faa-
De tmfe» £Hficata: non ntit i facratis deo hominibus contingi debe
difAM re,neq; ad alios vfus quim ccclefiadicos accommodari.
/ea(f. Sicut perhibet Sixtus papa,ita definii In (an&a apoEo •
ftolica iede (latutum e(l vt Cicra vaia non ab aliis qudm d
facratis dorainoque dicatis hominibus contradentur, ne
pro talibus pracfamptionibus dominus iratus plagas tnt'*
ponat populo (uo:& ij etiam qui non peccauerut percit,
A perit luilus (aepiisime pro impio. Cui adipulatur & Ste
phanus papa:ita ad amicum fcribens. Veilimenta ecclefi^
I quibus domino miniilratur: & facrata debent efle & ho •
ne(la,quibus aliis viibus non debent frui ; qudm ecccl^
fiafticis & deo digni ofiiciis qua; nec ab aliis debent cou*
tingi aut offerri : ni(i i facratis hominibus, ne vitio quK
fialthaiar regem percufsitiruper hoc tranfgredientes ve-
niar, & corruere eos faciat ad ima. Rurfuro ex concilio
Aureliancfi id depromptum eff decretum. Ad nuptiama
ornatum : diuina minifteria non pratffentur,ne dum im-
proborum tadu vel pompa fecularis luxuriae poUuutun
ad officium facri miniftenj videantur indigna.
9 CL Catteriim prxtermiiTa nunc determinationede ca-
lice ex qua materia conffei debeat, & quid roydicuro no*
> bis iniinuat:d6que reliquis ornamentis aluris, ad debita
facrificij noux legis oblationem fpedantibus : quod fatis
fup6rque &in decretis patru&wisauthoribusfunt re-
lerata, paucis agendum effde veflimentisfacerdotahbus:
quibus indutus fecundum traditionem ecclefiaflicam fa*
cra deo faciat. Teftantur plane factarum literarum monu
snenta:pontificem ludxorum o£lo habuilTe indumenta,
quibus adopertus accedere conflierat lan Auarium vel al
tare.Primo veflem lineam, fecundo tunicam hiacinthinl:
in cuius extremitate verfus pedes pendebant per gyrum
cintinabula ft mala punica alterno ordine difpoftta. Ter
rio habuit fuperhumerale quod tegebathumeros : d: an>
terforera partem corporis ^que ad cingulu, A; fiiper hu-
meros
IX PO. I,
meros eminebant duo lapides onychini habentes infcol*
pu nomina duodecim filiorum lirael. Quarto, rationale,
onadratu : quod ponebatur in pe£Vore,anne£labatijrque
(uperhumerali & adornabatur duodecim Iapidibus pre-
ciofisperquatuorordinesdidin^iis: quibus fingulis in*
fculpta erant fingula nomina filiorum Ifrael decorabatur
que prxterea domine & Teritatis infcriptionetiulTu do*
mini fada.Quinto habuit pontifex Habreorum baltheu
i«cinguIum,quatuor coloribus contextum quo prxeinge
batur. Sexto cyndarim (iue thyaram, i. mitram ex abyUo
contextam. Septinfo laminam auream in fronte defixam:
cui infcriptum erat nomen domini. Offauo foeminalia It
nea: quibus operirentur eius vereda, quando aditurus e*
rat (ari£luarium aut altare. £x his autem o£fo Teflimeo*
tis, minores Cicerdotes untum quatuor habebant:fcilioet
tunicam Iineam,baltheum,thyaram & foeminalia. Et hfc
omnia indumentorum genera myflicum aliquid fignabat
3c rpintualem prxferebant intelligentiam, in fine terti) U
bri, rationalis diuinorum officiorum latius explicatam.
Nonne igitur in noua lege(qux loge pcrfeflior eff & e>
minentior)& pontifices luum habet ornatum ac cultum,
quo decenter infigniantur, & minores etiam facerdotes
(ua fortiuntur indumenta, quibus amifHfacrilicium lau-
dis deo offerant? Nonne etiam pontificalibus ornamStis,
caligis fandaliis fuccinclorio, poderi tuniexque talari dal
maticae,chirothecis mitrz,annii]o, baculo pafloralitadhi*
betiir myfficz fignificationes, inlocoiam citato diff'unus
annoiatx.*quemadmodu etiam minorum in notia lege fa-
cerdotum fex indumenta : ami£lus capitis, tunica linea, .
zona,manipulus,ffola,&cafula,ruo nbracanc myfterio,
fignification£quefpirituali,de qua nunc aliguantulu eft
differendum.
lo €[ I taqueami£lus quem primo loco fibi defumitfa*
cerdos,& capiti ffiperponit, fortitudinem fignat animi ad
debellandum hoffem antiquum, qu{ ita fit in animxpro*
te^ionem ac tutela,ficut galea crea vertici impolita mu*
nimentum eff capitis. Idcirco cum adaptat fibi amidu fa-
cerdosaffansaItari,his dominum verbis precatur. Pone
domine galeam falutis in capite meo,ad expugnandas o*
mnes diabolicas fraudes. Dehacfpirltuali galea ad pro-
deundum
p
14 DE CONS. AIT.ET TEM.
deandu in pugnam cocra hofles inuifibileSjloquitnr apo-
Aolus ad Bphefios dicens.Et galea (alutis a(run)ke,qnod
'ell verbum dei. Ad hanc itidem armaturam nos hortatur ■
dominus his verbis. Eftote fortes in bello & pugnate cu
antiquo (erpentc,& accipietis regnum zternuro.At vero
(icut caput nobilifsima e(l corporis humani parsquf ocu
lispateat,(imo]&eminentifsiroa. Quinque uquidem fen
fuum organis eftpr«rdita,dr vitam deriuat atque profun-
dit in cetera membra. Haud aliter in animaifides 6rma &
intentio operis reAa:duo funt prsrcipua, quae miniileriu
facerdotis deo facra offerre volentis, acceptum gratumqv
domino reddat. AmiAu igitur capiti imponit ritd facer •
dos: qui fortitudine habet in firmitate fidei & re£Vitudine
intentionis, qu^duotcapot (unt omnis bonz operationis.
£t his duobus integumetis anime cotedus (acerdos,tan-
qua cafside erata prote^santrepide in conditu contra
lioft£ antiquu progredietur,vidoria de eo gloriofam re-
portaturus. Quare folida fide armetur, & re^o fui operis
propofito fine:qui(buis fpiritualiter amicum in facrifici;
altaris initio vult afiumere.Reprzfentat etia ami£h]s ille
operimentum:quo ludei in domo Caphe velabat facram
hAatth, ii Chi(lifaciem,po(lquam ab illis fuit morte condemnatos,
illudentes illi,& incufsis colaph is dicentes Prohetiza no-
bis Chri(le,quis eft qui te percufsit.
11 €T Secando loco dfacerdote induitur a1ba,liue tuni-
ca linea : ad talos vfque defluens, & totum operiens cor-
Eus, que puritatem ac ca ditate corporis, fuo candore no-
is infinuatjd (acerdote flimmopere ob(^andaro:(ecun-
dum illud lapientis monitum. Omni tempore fint velli-
metatua candida. Vbi non de vellimentis laneis aut li-
neis habetur fermo: quz circumponuntur cnrpori,fed de
corpore quod indumetu ell animz * & membris eins quae
lunt quali tegmenta nollri fpiritus. Hzc cerre vellimeta,
cofpora Icilicet nollra & membratmonct lapiens elTe de-
bere lemper candida, ne vnqui aliqua impuritatis carna-
lis labe contaminennjr,quod cum omnes homines tu ma
xime facerdotes lludiofe debent obleruarefHinc rc^d li-
nea dicitur illa tunica:ex lino contexta. Sicut linum,can'
dorem quem fuaptd natura non habettmultis tonlionibur
ic labore conquirit per artem, ita corpus hominis mundi-
Ciam
fiXPO. K
• '
etam qaani non obtinet per naturam:niuItitca(Hgationi>
bus maceratum & bonorum operum frequenti exercitio
afrocfaftum,demum fortitur per gratiam. Sacerdos creo
fecundum apoftolicom documentum caffiget corpus (uu i.Ccr.f
& in feruitutem redigat: ne forte cum aliis prardicauerit;
ip(e reprobus efficiatur. Et quoniam ad talos vfque pro«
tenditur eadem tunica,qui hnisfunt corporis: ea ratione
perfeuerantiam quoque itgnificatin omni bono opere
habendam. Non enim fuffidt inchoare quippiamboni: Mattfi.io
fed ad finem vfque in eo perfeucrare necefle eft, fi coro*
namiufiitix confeqoi i domino volumus, qui falubriter
auribus noiinsfiepius illud inculcat monitum. Qmper-
Teueraucrit vfque in finem: hic faluus erir.qui etiam fu-
turum ludibrio omnibus admonuit eum : de quo prxter-
euntes dicant. Hic homo coepit xdificare:& no potuit c6-
ibmmare.Nonne&idem contefiatus efi qu6d nemo mit- luc,^
tens manum fuam ad aratrum & afpiciens retro: aptus e(l
regno deiinofque memores efie debere vxoris Loth,ad- Gr»e.i«
hortatus efirqu; cum Sodomis egrefla,c6tra domini luf.
fionem poft tergum refpexifret : in fiatuam falis efi con-
uerfa. Qmd & illud in veteri lege fignat : quod domino
non caput tantum hofiix,(ed dc cauda offerri iubetur*ni '
fi vitx nofirc non tantum initium : fed & finem dedicati-
dums & ad exitum vfque vitx in bono perfifiendu.Qmd
enim prodefi in fiadio ardenti animo curfiim incoepiife:
fi antequa meta contingatur, fatifcat currens & in medio
itinere laffatus fubfifiat i Qmd iouat militem in acie for-
titer decertaflerfi ante finem pugnx aut fugiat ex acie.aut
Ignauus hofii fuccumbat? v^id denique lucri id a£Pert,
quod nauta per mille pericula maris tempefiatcfque fi>-
npras nauem deduxerit incolumem : fi antequam fubdu-
catur in portum aut illidatur fcopulis autinfaiiis obma- ^
tus aquis? Petamus ergo i domino tunica polymita (qua-
lem dedit lacob lofeph filio fuo) variaque virtutum di-
fiindione adornatam,(S; talarem:fintoque vit* in bonis
operibus foeliciter cocludentc, cum non tam i principio
& medio.quim fine,falus nofira pendeat.Reprxfentate-
tii tunica illa candida totii adoperiens corpus : vefiem il-
lam albain,qua induit Chrifium Herodes.illiquevtlnfi-
pienti illufu cum nullum ex eo habuilTet eorum qux in-
terrogarat
k
■J
DE VESTIBVS ET INDV.
L«r.U
Ba:o.21
lAatth.l
ji..Keg.i
Ttoittrb.li
to4n.i9
Matth.ii
terrogarat relponfutn, coque amifhi ludibrio habito: te^
mifit ad Pilatum, vt fcribit Lucas.
] z C Deinde tertio loco i facerdote facra fafluro & il
li miniderio fe accingente, cingulum fumiturrquo tunica
illa linea ardius c6dringitur,ne laxius defluat drgrefrum
impediat. Significat autem id cingulum:continentiam,li'<
bidinls fluxum cohibentem, qui potifsimu in renibus do*
minatur & fedem tenet : quos Zona illa condringens co«
ercet.Vnde dominus in euangelio viam faluiis nos edo-
cens:inquit.Sint lumbi vedri praecinat: &' lucerna; arde-
tes in manibus vedris.Qnem locu exponens beatus Gre*
gorius ait.Lumbospraccingimus:cum carnis luxuriS per
continentiam coartamus. Bt apoftolus ad Ephefios feri-
bens:idem admonet dices. State fuccinfli lumbos vedro»
in veritatte. Infuper Hebrati agnum paichalem ante exi*
tum de Aegypto manducaturi, iufsi iunt d domino renec
habere accin£los, ad fignihcandam corporis & mentis ca
ftimoniam: qux ad illius typici agni manducationem ex-
petebatur,& infuper ad tradendum nobis documentum;
quod verus ille agnus pafchalis fumi tatum debet in azjr
mis fynceritatis & veritatis. loannes itembaptida &He*
lias propheta Zonam pelliceam habuiiTe circa lumbos
referuntur: vtcondri£ia omni voluptate carnali, fyncerl
caditatis & mundicic cultores fuifle fubinfinuentur. De*
mi!lm & fortis illa mulier qua Salomon in prouerbiis de*
fcribit,accinxi(re fonitudine lumbos fuos dicitur.quonit
titillantes carnis illecebras vigore pudiciiif ac contlnen *
ticredrinxit.Secundum aliquorum autem fentemiam,e-
(iam cingulum illud facerdoiale duas habens extremita-
tes ad ima cum nodatum fuerit porre£las: refert nobis
(ignat flagellum.quo Pilatus iufsit cedi Chridum: vt feri
bit loannes in euangelio fuo.
1) CE Podea facerdos dolam collo fuo circumponit : &
in modum crucis circa peilus, partes eius in tranfuerfum
collocat,cingul6queinne£lit. Stola ipfa, lugu praecepto-
rum domini fignat:fuaue & leue,vt ipfe apud Matthfum
tedaiur.Tollite(inqult)iugum meum fuper vos: & difei-
te^ me,quia mitis fum & humilis corde, &inuenietisre*
quiem animabus vcdris.Iuguro enim meum fuaue ed : St
onus meum leue. Et beatus loannes in prima fua epido*
V
. EXPO. 17
Ia didt:quod mSiIata domini grauta n6 fiint<Ill2 aute’cot*
lo circomponu facerdos, vt iagu domini libenter & fpo^
teie nifccpifle demonliret,prdptjmque profiteatur obe-
dientiam ad id onus ferendum pariter & exequendum.
• Eandem quoque in forma crucis circa peAus inflcdit: vt
cor fuum mediatione pafstonis Chrifii 3c memoria crucis
munitum 3t armatum inJicet, (fundum illud beati Petri
verbum. Chriflo igitur pafTo in carne,. & vos eadem co*
gitatioe armamini, qnod maxime facerdos elaborare de-
bet,cum racrisaf>ataltaribus,miflaru folennia celebrant.
Necdefuntqui per (lol^m illam (acerdotalem, innocen-
tiae gratiam ngnari dicunt, in baptifmi quidem fandi fuC
ceptione primum receptam, & quoties perptrnitetizrcw
medium anima deo reconcihatiir, denuo recuperatam»
Vnde pater ille mifericors cum filiu fuum pofl multos er«
rorum anfradus & viciorum deuia ad fe reuerfum , o‘(^
culo & ample'xu paterno fufcepifTet: flolam primam af-
ferri illi inter extera iuGit.qua innocentix puritatem ipfi
ex illa refipifeentia refliiutam infinuauit.Itaque facerdos
ftolam induens, deterfa viciorum labe, innocentix deco-
rem (ibi adeffe debere prxdicattqoo idoneus efficiatur ta
'fublimi myfferio rite perficiedo,vt deinde inueniatur di-
gnus xternx glorix ffoia indui cum fandis iliis : qui viff
lunt ante thronum dei flare amidi ffoiis albis,cuius flnlc
eloriofxdemii obtinendx: hxc tloki facerdotalis.fyrobo-
jum efl atque nota. Ideoque ipfaro collo dreuponens fa-
cerdos plxrifque in locis, his verbis imprecatoriis ad deu
vtltur.Stola glorix indue me domine : & ab omni polio-
tione peccati purifica mentem meam.Demi^m per ffolam
materialem^ vt nonnulli femiunt)ngnantur & ilialigamt
na atque vincula; quibus dominus noder columnx alli-
gatus edteum d Pilato tuberetur ffagellari. -
14 flCOeinceps quinto loco facerdos:finidrx manui ma
nipulum apponit, qui laborandi diligentiam & fedulitate
rede operandi fignat, expultricem deddix ac torporis i-
gnauit plerunque mentibus diuino miniderio mancipa-
tus foliii obrepere.aliumque inducere fomnum : quead-
modum dicit plalmographus. Dormitauti anima mea
prx tedio . Vt igitur profundus ille fopor ac inertia men-
tis, ezeutiaturper vigilantiam tn dudiobonx operatto-
B tiis:
(
k
E/4«S4
Jitb,u
Tjal. loj
Matth, 20
A/0C.14
F/4/. ia(
loan, iS
Mdft.22
if sacerdot:
nia:appSdi(ar finiftrc facerdotismaniptiluft exdtans «A -
fidu^ ad opus domini magna folicitudine exercendn.
quod & Efaias exhortatur omnes:dicens. C6fortate ma-
nus diflblutastAr genua debilia roborate. Dicite. Pufilla*
niroes c6fortamini:& nolite timere.PauIus etiam ad He>
bracos (cribens : idetn admonet his verbis. Propter quod
remilTas manus & ioluta genua erigite: grelTus redos fa-
cite pedibus vellris, vt non claudicans quis erret : magis
autem fanetur. Confonat illis Ecclefiailes: ita queroq^ad
fandu laborans excitant. Qupdcunque facere poteilma
nut tua: inftater operare,quia nec opes, nec tatio^nec fa-
f ientia,necfcientia:erunt apud inferos, quo tu properas,
dcirco re^d alligatur manipulus (iniftrx pani, qux vita
prxfentem fignatiHcut & dextra futuram. Naro in hac vi
ta duntaxatflaboris & operandi tempus conceditur. Exi.
bit enim homo ad opus iuoro,& ad operationem Aiam:vr
que ad vefpera, vitx fcilicet prxfentis. Et cum fero fadd
eilet:iufsit dominus vinex vocari operarios,& reddi cui*
que mercedem fuam.Et in Apocalypii fcriptum legimus.
Beati mortui: qui in domino moriuntur. A modo iam di •
cit (piritus : vt requlicant a laboribus fuis. Opera enim il
lorum:(equuntur illos. Primo autem prxfentis vitxcur-
fu qui hic defudarunt in lobore certaminis:bonorb fnora
operum aceruum deo Ixti offerrent,vt inde redpiant di-
gnam mercedem, (icut ait diuinus pialtes. Euntes ibant &
nebant:mittentes femina fua. Venientes autem vcnidt cu
exu1tatione:portates manipulos fuos. Signat iniuper ma-
nipulus (acerdotalis funem : quo Chridusi ludxis com-
prehenfus,ligatused,vt meminit loannes. Comprehen-
deruntfinquit')Iefum: &Iigauerunteum. Etrurfumali)
euangelidx perhibent ; quod vineum eum perduxerunt
ad Pilatum.
€[Ponremum& iexto ordine (acerdoscafula induit;
cxterifque iam di£fis fupponit indumentis,qux vede tlla
nuptialem dgnatieis neceflariam,qui ad difcubitum c6ui
uij nuptialis'xtemi regis fine repuWa aut reie^lide admit
ti expetunt, ne audiat id graue improperium cuidam ob«
ledum. Amice quomodo huc intradi,non habens vedem
nuptialemfnequ6 duram illam iententiam:in eiuidera ca-
put prolatam, ligatis manib* A pedibus, proiicite euro tn
tenebra s
ElCPO. 19
tend>ras‘exteriores:vbi erit fletus & ftri^or detitiu.Hanc
porro vefle nuptiale interpretantur facri authores cfiari-
tate: qux operit multitudine peccatoru,& omnia legis di Iaco6,f |
uina: mandata fuo ambitu (inuquecomplefiiturqueraad
■ modum dicit apoflolus. Qui diligit proximum, lemgeiin
pleuit, plenitudo ergo 1egis,elJ dileAio. Hac outem virtu
tc decoratum debere facerdotemtcumfacram hofliideo
immolaturus accedit altare: oflrdit plane beatus Paulus,
cum admonet omnia opera noflra in charitate exercenda
e(Te,com etiam teflacur (tne charitate nulla virtutem offi*
da bonarumque a£tinnum genera ad (alutem nobis pro*
de(Te:neque diuinarum rerum fei^riammeque fidem, nec _ ^
pafsionum toleraciam, nec largitatem in pauperes. Idem **~®*‘*
etiam haud obfcure demonflrat dominus in euangelio di **'*'®*’’ *
cens. Si offers munus tuu ad aliare,& ibi recordatus fue«
ris quia frater tuus habet aliquid aduerfum te , relinquae
ibi munus tuum ante altare,& vade prius recociliari fra»
'^tri tuo:&tunc veniens offeres munus tuum. Bcce no vulc
dominus offerri munus terrenu & corporale in altari : cu
animo exulcerato in fratrem & alieno 2 charitate, quato f
ftiagis in oblatione fupercxlefl is illius muneris, quod de*
fuper nobis e(l indultumrexpofcit nihil indignationis aut
quod fraternam la:dat charitatem.in corde offerentis de*
liteicere Q^od& in «nigmateveterifqj legis inuolucro,
defignauit dominus in Leuitico:cum Inquit. Ignis autem
altari femper ardebit:quem n iitriet far.erdos iubiiciens li
gna magne per fingulos dies. Et paul&pofl. Ignis effifle
perpetuus qui nunquam deficiet in altari. Illicenim ig- ^
his nomine, fi myflicus exquiratur (enfus : charitas figni*
fleatur, qux in altari cordis noffri femper ardere debet ^
In deum & proximum flagranti aeffu : neque vnquam auC
tempore deficere &extingui, fi modo gratum d^o facri-
fleium in penitifsima illa cordis nofiri ara volumus offer-
te. Rurfum per cafulam nonnulli re^fd intelligi fentiont
opera iuffitia;: vt vniuerfalis efl virtus, & virtutes omne»
fuo ambitu compleflens, qua vt ornattfsimo animat ami-
Au facorflos decorari debet ac (upernefliri : cum in con*
Ipe£fum fili regis, munus illi oblaturus , procedit, ne aut ,
nudus appareat, aut fordidis veflimentis fqualidus •.&
Idcirco oculis flimmat maieflatis merito difpliceat.
B i| Quod
10 SACERDOT. ^
Qaod ft pGilmographus cofirmat dicent. Sacesdotet (iri
ii^antur iuftitiatn:& fanfli tui exultent.Et id donumyta
cerdotibus qui digni fuerint, (e prxfticunim dominus pol
licetur:inquiens.Sacerdote$ eius induam lalutari:& ran*
i£tieius exultatione exultabunt. Oronier^o virtutis ge-
nere adoriutum elTe decet racerdotein,(b]cdid6que lino*
cultu tanquam ve(le preciofa effulgerem velit eum orna-
tum interius habere in penetralibus anima;:qui per cafii-
lam exterius iignificatur in corpore. Demiim ipfacalula
purpureu fignificat veffimentumiquo lefum flagellis c^-
fum milites Pilati circumdederunt.
Defaccrdotthuioccorumminiflcrio.
Sicut templa &loca facra/anAo altaris facrificio pe-
culiariter funt drautanda ac deflinandatquemadmo-
dum fuprioftenfum eft. Sicut etiam veftimenra &a-
lia ornaracta ecclefiaftica*. peruigili Audio ipeciatim funt
adhibenda eidem miniffcrio, vt Iwundo hic di£^um eft lo
g co,ita &miniftri certo quodam deleAu ac ordine conlH-
p tuendi funtrqui id altaris off^icium rite cxequantur, vtno
pafsim ac promifcoe quiuis fe ingerantcad tam arduu mu
nus temerd obeundum, fcd i j foli,qui a vulgo feparatiiad
id fanftificati funt ac conlccrati. Nempe in libro Nume-
ri legitur dominus prsrcepifle Moyn,qubd tolleret Leui-
tas de medio fliiorum Ifrael : & confecraret eos atque fe*
pararet ad diuinum cultum, ipfiufque tabernaculi mlni-
flerium.quod etiam ibidem i Moyfe faftu e(Te narratur.
Rurfum in exodo G:ribitur dominus dixifle Moyfi. AppU
ca ad te Aaron fratrem tuum cu filiis fuis de medio iilio-
tum Ifraehvt facerdotio fungantur mihi. Cuius fanediui
ni prxcepti executionem per Moyfem fa^am : Leuiticus
ErNhS ipfc commemorat. Si igitur in veteri teAamcto Leuit^pe
i.PeS.2 culiariter erat elefti ad altaris officium; & de ftirpe Aar6
progeniti ad facerdotale minifferlum, nonne decuit & in
noua lege clericos particulatiro defumi ex medio populi
numero ad dominici tabernaculi feruitium: & (acerdotes
etiam fpeciali quoda deledbu (ecerni ad diuini cultus fa-
mulatum’vt genus dei ele^bh merito dicantur Sc habean
tur, quinimmo tato potius & equius idipfum decuit:qua-
to nouK legis flatus fublimior efl,& preflabilior ritu ve-
terit
bxp6.
2t
LeiM.it
teris inftlmtifquandoquidein vt lex tna ad alteram fe ha
1>et legem : Ita miniftrialtaris vniuslegts mintftrosalte*
rius. Idcirco pontificali confecratione benedicuntur (a>
cerdotes, tnflitunturque miniflri altant & facrifici j in eo
ofierendi: certis quibufdam gradibus ordinum ac promo
tionum ad fortem eccleiiadicam, quarum falligiu & cui-
meniediprefacerdotalis ordo. quo perfefle confumma*
t^quead regit (uperc^ledis famulitium afcifcuntur atque
delignantur. Quocirca decet eos & (aera eruditione cacte
ros antecellere, vitacque integritate & fanftimonia : (icut
ft dignitate ecclefiadica reliquos anteeunt, quemadmo»
dum in opufculo de vita & moribus racerdotum,fuperiO'
ribus annis i nobis a:dito:latiu$ oilendimus. Vbl de ip(b«
rum dignitate, augufluque authoritate:quibus item effuK
gere debent ornamentis animi, fcientia inquam & virtu-
ce:& quibus elTe przditi moribus, diffufe differuimus.
17 Id vnum tamen hic obiter eftadiiciendum,q> cum
Teterts teilameti facerdotes iubentureffe fan£H deo fuo:
longe valentiore ratione & legis euangelicae minifhros (a
eerdotalis ordinis,fan5Ios e(Te decet fuo & omnium domi
no. Dicitur aute fanftum fecundu vnS acceptionem in fa •
crls literis protritam :quod dopinoconfecratum e(l,&ab
iit quae prophana funtfegregatumjVt velles fanfIae,loca
lan^,ca1ice$ranfli.Secundum quam rationem, nouaele
t is facerdotes (an£Ios efTe planum ed.quonia dicati funt
iuino miniflerio:& d laicorum coetu ac plebe, profefsio*
ne dilTeparati. Quod cum ita fe habeat:par e(l eos etu d
frequenti & quotidiano laicorum contubernio penitus ef '
fe debere alienos,ne ex afsidua cum illis conuerfatione in
compoutionibus, fympo(iiis& ludisiimbuantur facerdo
tes laicorum muribus omnino fecularibus, & fpiiitualia
odio habeant exercitia. Vnde&ecclefiadicus ordo con*
cemptui habeatur d exteris : vertaturque in (ibilum,irri-
(tonem,ft ludibriuro.Scriptumvtlqueed inpfalmode fi
liis Ifrael. Commixti funt inter gentes & didicerunt ope
ra eorum. At non pro folis illis feriptum eflifed & prono
bis, vt exemplo ilioru cognorcamus,qund ficut ipfe Cha
nanxis contra domini mandatu commixti, confbrtio eo*
pertra^Ii fut ad fpurcitiat cultus idoloru, ita viri eccle* P/a/. 10(
(lici fi crebra habuerint cd laicis in conuidlu familiari*
fi iij tatem:
ru
fia
IX
peua.
I^.Xl
SACERDOT.
tatem:facileex huLufnaodi confiietudinc contrahet (brdl
dos ac improbos illorum mores , ab honeftate dedicato^
^m tcpli minilleno vjrorii longe abhorrentes, animum-
que induent fecularem muribus illis refpondentc. Vt igi-
tur hoc modo, iutegrd & ver<?fa61i fintdeo (acerdotes no
uiteftamenii, ficui &e(Te debeniilaicorufbcietatemfrej
queni^mque conuerfationc, lura ipfa fandion^fq; patru
Tjirisecclefiafticis dillri£le prohibcnt,na quos (ludiorum
difpantas feparat:morum quoque iimilitudo debet feiun
gere Qu,ippe.i6.Qusef 7.ca.in4kouo.dicit Hifpalenfeco
cilium. oohjcrere & coniungi no pofTuntiquibus vota Sc
lludia funt diuerfa. tt in vno eodemque officio (^mutuae
fcilicet cogrelsionis ac cofuetudinis^no debet diCpar effe
profefsio.A>iiJod etid diuina lege prohibetur. diccte Moy
le. N 6 arabis in boue iimul & alinoiid e(l homines diuer •
{jc profe(siani$:iii vno officio(familiaritatisinqua quoti
dianx &rodaliiij^non fociabis Kurfum dicit eccleliafli*
cus.Omne animal diligit fimile libiific &. omnis homo p'
xcimum libi.Omnis caro ad fibi coniungctur:& omnis ho
mo fimili (ili fociabiiur. Sicut cdmunicabit lupus agno a*
liquando:lic peccator iufto.Qux cdmUnicatio (an^o ho
mini ad canciaui qu; pars‘bona diuiti ad paupereiCu igk
tur diuerii generis animalia nulla dinofeuntur adinuicem
habere focieiaiem: vt cygnus ad coruum, agnus ad afinu,
equus ad bouem: mirii (ane eft (acerdotes ipfos ita d na*
tura edoflos, eorum conforito iungi qui omnino alienae
(untprofefsionis atque vocationis d forte ac dignitate,&
eam ob rem nequaqul fandlos ciTe dio fuo:vt deberent,
ly' Prxterea fecundum alteram (ignificatione etia 1^-
(£lx fcripturxdomedicam &confuetam:(an£lum illud di-
citur,quodlncoquinatuin e(l & ab omni impuritatis labe
alienum. Secundum qua nuncupationem ifxpius incul-
catauribus populi llraeliticidomin*. San6li eilotetquo*
niam ego fandus fum.Et hoc etia modo fan£los efle aini'
mopere decet ipfos facerdotes domini noux legis mini-
(Iros: quandoquidem necelTe e(l ipfos effe inconiamtna*
tos ab omni carnali fpurcitia,& mundos. Q^emadmoda
in Leuitico de (acerdotibus illius veteris ritus loquens do
minus ait: Sanili erunt deo fuo:& non polluent nome e*
ius. Incenfum enim domini & panes dei fui offerunt : &
^ ideo
i
EXPO.
Ideo fanfti enint. Rarfuro eodem loco legitur dominus
ad Aaron dixllTe. Homo de femine tuo per familias qui
habuerit maculam ; non offeret panes deo fuo, nec acce.
det ad«iinifterium eius. Si corporis itaque macula quae
citra culpam plaerumque obuenit , prohibuit Leuitas al-
taris otfidotquanto magis animi labes & carnalis immun
dicia.inhacnouae legis fyncaeritate ac puritate vetare de Lciff.ta
bet hominem timoratum; ne ie ingerat ad offerendum pa
nem riuum qui de catlo defcendit. Iterum fequenti eiuf*
*dem libri capite : perhibetur dominus hliit Leui dixiffe*
Omnis homo qui accefferit de ffirpe vedra ad ea quf con
fecrata funt & qua: obtulerunt filij Ifrael domino, in quo
eff immundicia:peribit coram domino. Ecce corporis im-
mundicia prohibet acceiTnm ad ea que oblata funt ab ho
minibus,ip(i deo. Nonne igitur potiorciure,inquinaiio ,
carnis debet vnumquemque prohibere ad immolatione
liipercacleffis hoffic. Ad hanc autem fanftitate & mun-
diciam i facerdotibusintegrd comparandam, nihil «que
conducit : atque mulierum cohabitationem & confortia
prorilis deuitare, quoniam fi palea igni propinquauerit:
facile concipit incendium, quod procul ab igne pofita e-*
aaditincolumis.Teffatur hoc plane GregoriusoAogeli' ZuJifiitit»
tna prima diff in£f ione,cap.oportet, ita icribens . N eque oportet,
hoc filere debeotquod cum graui animi trifiitia & amari-
tudine dico,facerdotes cum foeminis habitare confpicto:
quod nefarium efi dicere vel audire, & contra fan^^orum 2.0>r.6
canonum iancita.Vbi enim talis fuerit commoratium ha Lrw.i^
bitatio antiqui hoffit (limuli non defiint.ideoqueadmo- Sopho.^
nendi funt: vt non antiqui hoffis decipiutur fraude, qua- M4/4.1
tenus iuxta apoftoli vocem non vituperetur minifferium
noffrum. Cauereenim oportet nos fratres ab illicitis : vt
mundas valeamus manus ad dominum leuare. Scriptum
e(l enim Saftie(lote;quoni2 ego fanflusfum. Si quis ve
rd prKfumpferit aliter agere: (acerdotij fui honore priue
tur. Vnde omni modo cauendu efi fratres,nc fallamus po
pulu:& illud prophet^diflu impleatur in nobis. Sacerdo
tes mei contaminat fan£la:& reprobat lege ;quos & alius
propheta increpauitdicens.O vos facerdotes,qui fallitis
nomen meum. Et dixifiis. In qua refallimus nomen
Ctiuml Qoibus reiponfum ell* Offerentes ad altare
B iiij tneum
»4
frtfojmf.
T^m.i
fimte.yj
SACERDOT.
iDcnm pancm'po1Iutuin. Non mtfii Toluntas in vobis
& facrificiun) non accipiam de manibus veRns,quia pol-
luti eftis.Hacc Gregoriiis.Conmilia his perhibet dclnno-
centlus oAogeHma fecunda didinftione.ca proporuifH,
Ita fcribens. Incontinens in officiis pofiu talibus, diaconi)
fcilicct * presbyteri j omni honore eccleliaflico priuen-
tur,nec admittantur ad tale miniOeriumtquod (bla conti
nentia oportet compleri. Pt paulo pdff eodem loco. Pau*
Ius ad Corinthios fcribitdiccs. Abflinete vos ad tempus;
vt expeditius vacetis orationi. Ft hoc vtique laicls prarce
pit.Multo magis igitur facerdotes, quibus & facrificandi
Sc orandi luge officium efl: femper debebiit ab huiufmo-
di conforiio abflineretquia (i contaminatus fuerit carnali
concupi(centia:quo merito fe poffe exaudiri creditfcu di
£fum (it.Omnia munda mundis, coinquinatis autc Sc in&-
delibus nihtleflmHndumifed coinquinata efleorument
Acconfcietia. 19 C Ad idem quoque cdprobandu quod
snodo propofmim elf, vtpote fugiendam effe furomope*
recohabitationemfoeminariira l^cerdntibustqui feipfbs
deos fantf os, fecundum hanc poflerioremfanfH ratione*
€xhibere(vtdebentVo1unt maiorem in modum confert
dibellusfanfti Cypriani Carthaginenfisepifeopi & mar-
tyris ;de fingularitateclericorum inrcriptus,apprimdprc
clarus & vtilis, in quo conteffatur circa exordium, fibi li
domino fuiffereuelatum &cum reueritate iniunAum,vt
clericos ftudiofd commonefac^et:ne cum foeminis com •
fflune haberent contubernium aut domicilium. Sed ne ve
lutfomniatorem eum quifqua irrideat :(icut(an6him lo-
feph fratres eius irriferunt dicentes. Ecce fomniator ve-
nit,quod per reuelationem i domino acceperattper facra
Icripturarum teflimonia,ame ^ dominum idem iufsilTeo-
fiendit. Et latifsimo facrarum Isteranim campo.liberis ha
benisdefpaciatus,mukifaria coramonftrattquim noxius
Iit facerdoiura cum mulieribus conui£fus,quantaindee-
mergunt pericula animse, 8e falutis imminent diicrimina,
quanta denique icandala inde nafcantur:& aliis ingeran
tur offendicula. Rationes etii illoro qui contendunt non
effe illicitam nec anim^ ezitialemclericorum cum foeini-
nis cohabitationemtadffiodum luculenter & acriter con-
fuut , illorum frontem Dauidioe fundae ia^ fortiter
elideot:
EXPO. *f
elldei:®: exlympidifimo (criptur* (anftc torrente colle-
fiurn lapidem, validis lacertis in eo* contorquens. Ve- t.fitg.iy
rim vt libato exiguo vino ; quale fit totum vas , modico
haufiu percipiant pitifiantes : nonnulla eorum quae in eo
opurcufo dicit,in praefentia offeram*. Aduerfa e(l( inquit)
confidentia:quae periculis vitam fiiam pro certo comme- ,
dat.Et lubrica rpes c fi, quae mter fomenta peccati faluari
fefperat. Incerta viftonaefitinter hoftilia arma pugnare.
Et impofsibilis liberatio efi:flammis circundari nec arde- Qyprianm
rere.Qupd Salomo abnegat dices . Quis alligabit in finu
fuo ignem: veftimenta autem fua non comburet i Sic qui
introierit ad vxorem proximi fiiimon erit immunis , ne- p|.j|^,|g
que omnis qui tangiteam.Ipfi ergo nos fallimus, quoties
inordinaliter credimus, ^fiimantes per fidem nofiram le-
gis praecepta mutari: vt inter mafculos & foeroinas fpere-
inuspafsim caftitatem immobilem cufiodiri.Dificile qui*
venenum bibet, & viuet. Verendum eft dormientiin ripa: '
ne cadat.cum dicit apofiolus.qoi fe putat fiare, videat ne
cadat. In hac parte expedit bene timere, qiKlm male fide-
re. Et vtiliuseft, infirmum fe homo cognofeat vtfonise-
xiftat , qudra fortis videri velit & infirmus emergat . De ^
quare prarfumptores obiur^tapofiolus dicens. Siquif
putat fe aliquid elTe,cum nihil fit:feipfum implanat .Pro
certo implanator proprius animam fuam decipitsqui non
cauendo contraria, noxiis rebus femetipfe commiferit.il-
le autem tutius fibi confiilittqui circa malos (emper infi-
dus,fpecies qualcunque noxias extimefeit. Quorinn di- Pro«tI4
ilatiam . Salomon dilTeraiit dicens . Sapiens timen Jo de-
clinabit ab omni malotinfipiens autem confidens fui miC
cetur iniquo Magnum fiipicntix diuinx confilium inuen-
tum efttvbi timoris auxilio liberemur , Magna compen-
dia prouidentix:vt aliquando fiat virtus & viftoriaper
timorem . Magna remedia dominus contulit ad falutem:
vt habeat & timidus laudem, ficut Salomon repetit di-
cens. Beatus vir qui veretur omnia per metum . Efiote
ergo timidi :vt fitis intrepidi. Et licet timor in certamine
in^rmitasefie videatur : tamen fecundum verbum apo- **Ctri»,9
iloli, virtus in infirmitate perficitur . Separamini depre-
cor,(cparamini d edtagide pefiifera.Q^Stumcuq; fuerit '
vnufquifque longi* ab aduerfis : tantu no fentit aduerfa.
Minui
‘ SACERDOT.
Minus f oluptatibus ftimulatunqut non eft vbi freqoendx
eft Toluptatum. Et minus auaritiae moledias pacitur:qui di
uitias non videt.Deinde paucis interieris Tubnerit. Tea
pus luraminis adhuc gericur:dc mors per foemina adhuc
TfquegraiTatur.Mentiorin non videmus exinde interitus
plurimorum. Quanti & quales epifcopi & clerici (Imul Sc,
&laici,podconfe(Tionum vironarumque calcat» certa*
mina pod magnalia &iigna vel mirabilia vfquequaque
mondratarnofcuntur cum his omnibus naufragalle :cum
voluerunt in naui fragili nauigare ! Quantos leones do*
^ ^ muit vna inhrmttasdelicatatquKcum iit vilis & miiera,
de magnis efficit pratdam.Quod Salomon loquituridices.
Precium meretricis,quantum ed vnius panis: mulier autd
precioias animas capit. Ante nosida tradantur : Anullis
terroribus coercemur.Qmd faceremusifi opinionibus tan
tummodogedashidoriasaudiremusfSedhxc ed (cmper
incredulitas humanzduritiztvt non folnm audiendo ied
etiam videndo non credat alteros interiffetnid A reipfam
viderit interire. N ecfociorum motibus quatitur :dum illos
promeritosautinualidosopinatur.se autem multum me*
reri.aut multum valere, hducialiter putat:nefciens pnebe»
ticunris exempla, cura fuerint quibufdam irrogata fup-
plicia.Demiim aliquanto pod fubtungit. Semel dixerim,
omnis inconueniensfodalitasmulierum:glutem ed deli*
Vs/. 9« Aorum, A viicum toxicatum quo diabolus aucupatur.In*
congrua eirfodalitas foeminarum. Quarum fodalitatera ;
> ita nos rurfum Salomon docet in omnibus pr^cauere.Cii
aliena(inquit)raulicre ne fedeas omnino A ne alterceris
. cum illa in vino nefortddeclinetcortuuminillam: A Gin
guine tuo labaris in perditionem. Hzc ille . Vertim Citius
t ed fontem ipCim vberrimum adire:A pleno illius haudu
proluere labia.quim ex intercifis riuulis inde dedufHsrao
dicam aquam lambere: paucifque guttis ora tingere.Libel
Ium ergo ilium totum tam pr^clari authoris , i vertice ad
calcem vfque legant facerdotes fan£litatis amatores :maxi
mum certd A pluriroiim fru£lum ex ea lenone perceptu-
ri. ao GCacterAmhisperquandamdigreffionem adeo*
tnonefactendos Cii offici) (acerdotes adduAis:inceptu re-
peumus iter A nodrum inditutum proftquamur,de mini
fterio ipforum quod in mifCe celebratione exerccc.aliqua
genera*
EX P O. »7
'g«neratira proponentes. Sanc^uoniam in illo totum no-
WJsCtluiu myftcriuro comprehcndituriidco cum maiori
folenniute qu im caetera (aeramenta, ipfum altaris lacrifi-
cium merito peragitur. Quod immolaturus facerdos , ft.
eris indutus veftibus primum peccata fua publice' conhte-
tortquoniam iuilus in principio acculator eft (ui, & huiuf
modi humiliatione ante conlpcftum dei:fe difponit adgra
tiam conlcqucndam. Deinde inchoat ipiius mifTx officium
dlaudediuinaiquxfitin introitu , fumpto plerumque ex
p(alicrio,vt plurimum enim alicuius plalmi verfus canta.
tur ad introituro:* deinde eiufderopralmi prindpiu fub-
neditur,cum laude fuperdiuinx trinitatis, quoniam vt au
thoreftbeitusDiooyfiusinlibro de ecclcliaftica hier»- Dionyl*
chia:in pfalmis comprehenditur per modum laudis, quic-
qutd in Iaera fcriptura continetur. Subiungit illi continuo
commemorationem prxfentis miferixtcumdei mifencor
diam expofeit , dicendo ter kyrie eleifon ad patrem ,ter
Chride eleifon ad filium , & demiim ter kyrie eleifon ad
Ipiritumfanfturotcontra triplicem miferiam huius mun-
di fcilicet ignoraniix.culpx,* poenx.Cui protinus facer-
dos fubneftit cxlcftis glorix mentionemiad quam lendiit
homines per prxfentcm miferiam , concinens fuauem il-
lum hymnum angelicurorgloria in excelfis deo, qui in il-
lis canitur fedis:in quibus exledU glorix fit commemora
tiOjprxtermittitur autem in officiis lugubribus &lu£luo- .
iissquxad milcrix noftrxfpeilant declarationem. Poftea
orationem facit facerdos pro feipfo & populo : vt digni
habeantur tantis myfteriis percipiendis & audiendis. Et
hxc omnia haftcnusdiaa.prxparatoria funt ipfius facer-
dotisad digne agenda ea qux confequuntur : fecundum . _
illudEccleliaftici diaum. Ante orationem prxpara anima
tuam. Foil modum in ipfius ml(fx facrificio traditur fide-
lis populi inftruaioiin iis qux ad fidem pertinent : A illa
htuUroduaorieacprxparationequadam pCT doarinam
prophetarum ac apoftolorum:qux in ccclclia legitur lo-
co epiftolx per Icaores & fubdiaconis. Poftquam ledio-
nem cantatur gradualeiquodfjpiritualem fignificatexulta
tionem,veltraausin officiis luauofis , fignificans fpin-
tualem gemitu, qu6d hxc duo ex prxdiaa doarina cpiljo
lari debeant fequi in populo, Per fead autem inftruitur fi-
delis populus per domina Chrifti in euagelio cotcta:qux
• >
4
Imc* ic^
.SACERDOT.
i (upretnis legitur fuiniilris)fcilicec duconis.Detnde ?t fe
^2 Bdei documentis indituantur omnes:cantatur fym bo-
lum fidei, quo & ipfe populustcum do£h’ina euangelica (b
liditatem fuz fidei profitetur.Cantatur autem illud fymbo;
Ium in fefiis Chrifii pr2rertim,& beate virginis ac apofto
lorum qui hic fidem precipue plantarunt & fundauerot.
Inftrufbo autem his modis populo:fit deinceps oblatio (z~
crificijfin qua primum exprimitur laus populi m cantu of
fertonj,per quod fignatur offeretium letiiia ac hylaritas--
lecundo fit oratio iacerdotistd deo expofeentit vt illapo
puU oblatio fit deo accepta Circa coni^rationem verbGi
crificij deinde faciendam:primo excitatur ipfe populus ad
deuotionem in przfaiione.moneturt^ue corda funam ha-
bere ad dominum.Qua finita;laudat fidelis populus dioi-
nititem Chrifii cum angelicis virtutibus dicens . San£his,
fanftus,(an£bus,& eiufdem humanitatem cum pueris He>
breorumifiibdcns.Benediflus qui venit in nomine domi-
ni. Poftea facerdos fecreto comemorat primo quide illos,
pro quibus id offertur facrificium:vtpoie pro ecclefia ca-
tholica & iis qui in fublimitate fiintcdffituti, & peculiari-
terquofdam nominat qui offerunt id munus vel pro qui-
busoffertur.Secundocommemoratfandlos, quorum pa*
trocinia pro predi^is implorat & expo(cit:cum dicit.Co-
municantes & memoriamvenerantes. Demum petitionem
(uam abfoluittcum dicit. Sit hcc oblatio iispro quibus of
fertur falutaris.Poffea facerdos ipfam accedit cofecrario-
nero. Pn qua primaro expetit conlecrationis effeitum:cdm
iu precatur.Q^am oblationem tu deus. Secundo confecra
tionem peragit per verba Chriftitfuper panem dccalicem
prolata,inea parte-Qm pridie quapateretur.Tertio pre*
fumptionemac temeritatem in eo opere excufattper obe-
dientiam ad mandaturo Chrifti,cdrubiungit.Vnae& me-
joores domine. Quarto petit id facrificiu iam pera^ efle
deo accratum:cum fubdit.Supra quz propitio. Pofbemo
Soffulat huius facrifici) difacraroenti effe^ro aliis conce
uPrimo quidem quantum ad ipfbs Tumentes :cu or2s ait.
Supplices te rogaro*. Secundo quaiu ad vit^erfunffos:
qui iam amplius id myflerium Tumere no pofTunt, cu Tub*
iungit Memento etiam domine. Tertio partfculatim quan
tum ad ipTos Tacerdoces offerentes tcuTubiioit. Nobis quo-
que
t
(
BXPO. 19
^oe pficcatoribus.Deinceps de (aeramenti perceptione (it
pertra£latlo:ad quam priurquara fiat,prxparatur popul*,
primo per orationem communem totius populi, fcilicetd»
minicaro:in qua petimus omnes panem noftru qiiotidianu
nobis darijdc etiam perorationem prLuata.quam peculia-
riter facerdos offert pro populoifubnedes didbe orationi.
Libera nos qucfumusdomine.Secundo ad ea perceptione
praeparatur populus per pacerquae exhibetur illi poft tri-
nam prolatione huius orationi(. Aenus dei qui tollit pec-
cata mundi. In miffis autem quz celebratur pro defundtt:
pax non offertur (ed pratermittitur .quoniam in illis nop
pace przfentitfed pro requie mortuorum facrificium offer
tur.Poftea Btipfaiacramenti perceptio rprimopercipien* DJonyC
tefacerdote,& poftmodum aliis dante, quoniam vt bea-
tus ait Dionyiius in lib . de Ecclefiaffica hierarchia qui
altis diuina tradit myfleria, primo debet illorum effe par-
ticeps. 21 C! Verum ritus ille quo facerdos (acraiacient,
adantibut laicis tradat euchariffiz (acrametum , qq^otiens
ea celebrat myfteria:antiquuse(l,&primitiuz,ecclerizc6 Decn^mri
fuetudini conformis,qua ndelcs quotidie communionem
eucharidiz (umebant,(ecundu illam Calixti paf^ (anflio- ptrAda,
ne,de coniecratione di(Hn£lione fecunda expreflam. Pera
confecratione.omnes c6municent:qui noluerint eccle
fiafHcis carere liminibus. Sic entra etia apoflolt flatueriit:
&fan£la Romana tenet ecclefia.Etin huiusmorisreprz-
(entationemiadhuc quotidie pax in mifla populo altanti
datunquz quodammodo vicaria ed illius quotidianz co«
municationis ideinde (ancitura traditur ab ecclefia : qubd
lingulis diebus dominicis fideles acciperent eucharidianif
quod & A ueulhnus approbat: vt in libro procedente circa
panis benediftionem di£lum iam ed. Succellit illi tertia ec
defio conditutio.qudd laltem ter in anno ifici liilciperent
eucharidiz facramentum:vtpotein pafcha,pentecode,ft Denmfit,
natali^domini.Q^am (ic explicat Fabianus papa. Et li non difi.im
frequctius,laltem in anno ter homines communicent:nilt ttjiaornm
fortd quis maioribus quibullibet criminibus impediatur,
in palcha videlicet,& pencecode & natali domini. Derei^m
podremo loco quarta condituta ed ordinatio ,qudd laltd
lemel tn anno laici fandam comunionem eucharidiz fu- , y
mant:vtputa iivfedo pafchzjquemadmodu Innocenti*
liU
•ii
■J '
u
1
]0 SACERDOT.
lib* ^jlecretaliu.titnlo <}o poenitentiis & reisiflionib* cap^
Omnis vtriufque fexus, aperti cdteilatur. Sed de hlseti£
Hipra habitus ell (errao.Vt aut ad j>poiitu noder reuoce-
tnr (CT-mo,podremu tota miiTae celebratio 7 gratiaru aftio-
ne de(init:popuIo exultaie p fumptione myderi j,'q> delig-
nat cantus pod c6munion6,& iacerdote per oratione gra>
M4IW. atf» tiasofFercte.ncut&Chridus exhibita diicipulis c6mutiio
ne hymnu dixiiTe a Math.deicribitur.Ecce tota celebratio
nis tniiTg (acerdotalisc^ue minideri*] ratione:c6pedio quo«
da & breuib*codridta,q qoi diffud*norcere cuptt.puoluac
fotu 4<lib.rationaIisdiuinoru ofTicioru,vbi horuoTm dif
fiifiore inueniet dererminatione. Sed ndc ad aliquaqu^ in
min^dicuturo£Ficia:particuIatimexplicada,edaccededd»
De nouena fuppUeatione.
1 Kyric deifon. 4 Chrifle eleifon. 7 Kyric clcifott,
1 Kyric clcifon. ^ Chrifle eleifon. SKyrieeleifon.
3 Kyrie eleifon. S Chrifle eleifon. 9 Kyric eleifon-,
is Qfl^od mid{ introitum nouena ponitur rupplicaciotad
imitationem nouem ordinum angelicorum, &mydici fu* '
' per(an£iac trinitatis tenio repetit^ repratfentaiione.In qua
primum ter profertur. Kyrie elcifon.fecudo locoiterChri
de eleifon, rurfom tertio loco:ter kyrie eleifon. Et h^ di
uinx mifericordiz,podo1atoria oratio d Grateis primum
fumpta.etiam apud Latinos G>^ co fermone profertur: vt
ennis lingua confiteatur deo,& eius depromat laudem.
Significat autem Kyrie eleifon:domine miferere, & Chii
de eleifon:Chride miferere, vt kyrie , vocatiuus fingula-
fis fit noroinatiui kyrio$,ficut domine vocatiuus ed dnga
laris huius nominatiui dominus £letfon:verbumed Grc
cum imperatiui modi,fecundae peribnae temporis, /ingula
fis numeritha^d aliter qudm miferere apud Latinos. Es
quo protinus euaditperipicuum: kyrie eleifon, geminas
ed*e dt£fiones femperc^ue diuifim atque feparatim feriben
das &proferendas,fimilirer & Cfiri de eleifon: duas efle
voces fubiunffim ponendas. N eque ferenda aut imitanda
ed illorum tnfeita atque imperitia:qui coniunflim profe«
renda putant hzc vocabula,itidem & (cribenda,hoc paAo
Kyrie eleifon, Chri de eleifon, nam ea coniungunt per intf
pti copofitione ne dicam confufione, quf'siequaqua pot
* fijDf
I
EXP O. ~ : 3c
fiifit !n Tnam £ AlonE coaleTcere.Qois enim obiecro ta«
quam nomen Tocatiut cafus apt<? annexuerit Tcrbo impe-
randi in vna eademquedi£Vione:& ex hifce duabus xoci*
bus vnam conflauerit voc£f Certd n6 minus refugium mn
tuam adinuicc copdittione hae duae di£liones kyrie eleifon
apud Graecos, quam hz du; dictiones domine miferere^a-
pud Latinos. Et Chride eleifon apud Grzcosrquam ChrU
Ae miferere,apud Latinos. Atqui nullus adeo ineptire cre-
dendus eA: vt dicat hafce duas di£fiones,domine miferere:
vnam fieri dicionem per compofitionerotaut ChriAe mi-
ferere,adinuicc vnam conAituere vocem cdpofitam. Ne-
que igitur zquiualentes illis voces Grzcz,Kyrie eleifon:
neque ChriAe eleifomadinuicem admittunt copofitione.
Quod fi quis obie£lauerit hanc rationem efie inoalida:
quoniam vnius linguz vt Grzcz,di£liones interdum an-
nectuntur ad inuicem ad integrandam tertiam: ex eiscoa-
litam,& tamen Latioa; diCtiones illis rerpodentcs in figni-
6catlone:non recipiunt in Latino fcrmonecompofitionem
ficut edioerfo aliquz diCHones apud Latinos ad inuicem
coponuntur:& tamen confimilis fignificati Grzcse diCtio- '
nes, rccu fani in lingua Grzca compofitionis nexum acco
pulam,&iia in propofitoid vfu veniretcauillatorconten
det.Non inficias imus, vtrique diCtarum linguaru fua efle
in compontioneproprietatem,naturaac conditionem, di;
quz diciones in vna earu reCtdcoponuntur, inierdufb in
altera non nifi inepte conneCti pofle.Venim nullam efle
illarum diClionum etiam apud Grccoscompofitionem, Sc
illud conuincitrquod Latini inter illas ponunt interdum
integras fententiat,compleCtentes myfleria redemptionis
humanx i ChriAo faCtxihoc modo.
1 Kyrie,fons bonitatis pater ingenite:i quo bonacuCta
procedunt,clciAm.
2 kyrie, qui pati natum mundi pro crimineCipfom vtfal
uaret)mifiAi, eleifon.
3 kyrie.quifeptiformis das dona pneumatista quo cselu
terra repIentur,eleifon.
4 ChriAe,vnice dei patris genitetquero de virgine nafci-
turum mirifice? fanCli przdixerunt prophetx , eleiTon.
5 ChriAe,hagi:cxli compos regic:melosglorix cui aA2s
&mpcrpro crimine, §ngeloruro decantat apex, eleifon.
Cbri-
j2 SACERDOT.
6 ChrifteicceUtus adHs noftris precibus, pronis menriSas
quem in cerris deuotd colimuscad ce pie lefu clamantes»
eleifon.
7 Kyrie,qni baptizato in Iordanis vifda Cbrifto effulges
rpecie columbina apparuifti,eleiibn.
8 Kyrie (piritus aIrne:cohgrens patri natoqueisntus
conhftendo flans ab viroque, eleifon.
9 Kyrie, Ignis diuine.pe^ora nodra fuccende:vtdignipa
riter proclamare pofTimus reroper,eleifon . Ecce pia 6de-
lium deuotioyduabus illis diilionibus Graecis vocatiuo fci
licet & verbo interiecit plenas & perfedfas orationes ac
fententias:diuinaemaie(iatisinuocatoiias & tnbus illis fu.
perbeatis perfonis certo quodam ordine accommodatas,
l^am tres primaetdeo patri applicantur,illidue particula-
tim pia vota ferunt.Tres vero mediae:61io dei , ft domino
nodro lefu Chrido.Tres autem podremae:fpui fan£lo , &
ad illum folum verba dirigunt. Atqui buiufmodi interie*
^one & intermedia didiarum claufularum collocatione :
vocatiuus kyrie itidem & Chride>integra eddi£Iio,ine li
teram terminalem dednens,& verbum eleifon, etiam po-
nitur in calce cuiufque datarum nouem fententiarum , tc
di^io perfe£Va ac completa habent vocalem e,ruarum li-
terarum primam & in nronte pofitam. Igitur fublatis illis
fenientiis interditibus quat a Latinis (iint adie£^itixull« di
Iliones Grzcx kyrie eleifon Xpe eleifon etiam funt duae
ftdidm£bac diciones. Nempe illa fentenxiarom Latinaro
interpofiiio:vnamdi£Iionem in duas non potuit aptddiii-
mere,neque illarum fublatio atque fubtra^iotduat di Aio
nes in vna per compofitionem poterit coglutinare.Qmn-
immo fiue interdes illis Graecis vocabuLs quippiam pona
tur,(iue nihil interhiet alienumtipfa fuapte natura ab inul
ceni difclud i debent & feiun Aim proferri. Porrb quemad*
modum in hac oratione Latina, dt cum fpiritu tuo.refpon
(bria ad hanc facerdotisfacra facientis fanAam impreca-
tione,dominus vobifcum,duae illae di Aiones fpu A tuo,o-
mnino diuer£r funt abinuicemtquamuis eade literis & (b-
no fyllaba,tu^quae bis ed profereda^fit dnis vnius diAio-
nir & principium alterius, neque illa^uae diAiones coa-
lefcunt in tnam & eande di Aionetqyemadmodu proferuc
imperiti linguae Latinae, dicAes, A cu fpirituo,quenia pro-
ptet
E X P O. ; jj
^ in(cItU & ignorantiam intelligenU^non pfonunciac
filabam tu iemel & iterumrvt debibent, & idcirco inepti
confundunt duas iilas di£fionCs in vna.Haud fecus in hac
oratione Kyrie eleifonyduae font omnino inter iediueriie
dictiones: di(lin£fac proferendat neque in vnam vnquam
confundende, quamuis cotimilis litera e iit finis tnius da
tarum dicionum, & principia alterius, diuerfa tamen fe-
cundum numerum. Propter quam eiufdem fecundum fptf
ciem litere e identitatem, indu£fa eft praefertim ilia confu -
fio duarum illarum di^ionu Grecarum in vna. quod pu*.
tarctur illa litera fcmcl tantu proferri dcbdVe, cum fit bi»
pronuncianda-.feinel fcilicet in fine prioris dicionis, & fe
mei in principio alteriut;cu intermedia paufatione prola
tionis. Vnde no minus abfurdum putari debet ac ineptus'
duas illas diffiones GrecasconiunAim pronunciare per
ynicum e, hoc paito kyrieelcifon,Chriftelcifonu^uaroa<t
hanc faeerdotis vocem dominus vubifcdrrefpondere con
fuiis in vna duabus Ji£fionibus, & cumfpintuo.qna qui-
dem refpofions nihil ineptius aut magis ridiculum.ldem
enim prorfus & coGmilis eft vtriufque prolationis error’
& ex eodem emanans fonte craiTa fcilicet ignorantia fer-
nonis tum Graeci tu Latlni.Secunda au tc prolationem il-
lamiLatini refutant omnes. AEqua igitur ratione pariter
iudicioidb primam repudiare debent,quod intendimus :
Quocirca feiun^im proferendae fune illa: difiiones: vt di
uerfae,& magno adinuicem diferimine felun^a:, quarum
prior,nomceft:poftcriorvcrd verbum, &er illis integra
formatur oratio deprecatiua : &dtuinxmifericordiaeim-
pl oratori a. Q^od n ex ipfis(vt putant vulgares)vna cote
xiturdiAioimpofita: velim eos feifeitariquidna fignifi-
cet ea di£fio,& quomodo perfefta pofsit conflituere fen-
tentiacopleat:fed verbi adie£ii indigeat adminiculo. At
Verb kyrie eleifoniperfe^a eft oratio, & plent perfeftiqj
{enfus fignificatiuatiantundem Ggnans atque domine mi-
fere. Slc&Chriftceleiron;abfoluta cft A copleta oratio,
idem fignans quod Chrifle miferere. Demiim obiiciat
quifpiam antiquz cdfuetudini efle innitendum, illamque
pro authoriiate habendam, quxdiftlones illas coniun-
^lim femper protulit, & feribedas exibuit. Admitto equi-
dem re Aam confuetudinem & rationi do^^inali confen-
C taneam
54 lAVDA.
taneatn:in IU «qac ad cognitione literariam (pedant effis
fequendam,non autem caro: quae nulla ratione fuffulta elc
errore primum induda €(!’,& redifermonis imperita. Im*
rod vero neque confuctudo illa appellanda eft /fed error
vetu(lu$&cra(ratgnorantia:quaeprorTus elimanda eft A:
explodenda. N emo igitur adeo deliptfcatfVt potius illi c6-
fuetudini antiquariae ftarc velit: quim ipfam veritate am-
pledi,qux vbi primum agnofciturrrelida vetuftate erro-
nea,feraperobuiis^vtaiunt^manibus eft capclTenda. Ne-
que mihi ea in re velim credatur,fed lin gu* Graecae pe^
rit:quiexipfa Grxei fermonis proprietate & natura ita
proferendum & rcribcndumfvt iuadere nkimur^ldocent.
£t fand Grxea d Grccis funt requirenda:neque poteritLa
tinus red^ de Graecis didionibus diiTerere,quoniani ao>
do feribi proferrive debeant aut quid (ignificent : nifi ex
Grzci fermonis fontibus id haurtant.Q^dd fi Graecam e-
dodos linguam confulant Latini, vt debent .fublau proti-
nus erit omnis hac de re controuerfia.Caeterilm quo fiim
morum pontificum auchore,hxc nouena fiipplicatio inih-
tuta eft in vnoquoque fandi altaris (acrificio dici debere:
d^fequentis itidem celebrationis ipfius milTz partes fiint
indudx:ex opufculo Bemo.de officio roifiae & compei^
diario A apprime vtiliiliquido confiat, quod com iamori-
dem in locem fitemiffumfacilddc i quouis haberi &leg^
poterit.
Hymusangdicui-
Lorid in cxccljis dco,Et in terrd pdX ho
minibus bome uoluntdtis. Ldudamustc-
Bcnfdicimustc, odoram* tc. Glorific4
mus tc.GratidS dgimustibi:propter ma
gnam gloridm tudm. Domine deus rex
c£le(lis:dcuspdter omnipotens. Domi^
ne fili unigenite: le fu Chrifle.
C Spiritusd; alme orphanorura paraclite.
24 Donune deus dgnus dei filius pdtris.
C Primogenitus Mari* 'virginis matri».
Qui toUis peccdtd mundi.mif rrere notfis.Qui tollis pec
•EXPO. iS
eett4 ffiuhii fufcipc deprecationem nofhrm»
€E AH Marix gloriam»
Qtttfedes ad dexterumpatrismferere noUs» Quoftia
tu [olus fandus.
([Mariam (andiHcant.
Tu folus dominus.
C Muriam gubernans.
Tu folus aUij^mus.
([Mariam coronans.
lefu Chrifle eum fando fpu:in gloria dei patris. jimeff\
13 ([Hxc det laus dicitur hymnus angelicusrdenomina'
ttone fumpta ab eius principio, quod in natiuitate domint
angeli poil apparitionem faftam palloribus concinuiflff
lunt auditi, vt tedatur Lucas dicens. Et fubito fadla eft cuth
angelo,multitudo militiae cacledis: laudantium deum atq;
dicentium, gloria in altilTimis deo:& in terra pax homini-
bus bonx voluntatis. Reliqua verb prxfentis hymni pne-
conia,i Symmacho papa a^efta refmruturepietatis in dedf
& rehgiontspIeniiCma.QuoniS enim angelica voce, glo-
ria deo exibenda ede prxdicatur:idcirco fan£la eccleiu to
taque fidelium congregatio, quintuplici laude protedatur
fe gloriam deo impendere, dicens.Laudamuste,benedict-
rous te,gIorificamu5 te, gratias agimus tibi : propter m»»
gnam gloriam tuam. Et quoniam haec omnia,ad deum fin*
eulariter iermonem dirigentia , ad infinuandam dioinc
tabdantix pertinent vnitaiem ,'idcirco fubiungitur vnius
der inuocatio,tribus perfonis communis,in his verbis. Do
mine deus rex cxledis.Non enim ea denominatio, auc
patri propria ed , aut filio, aut fpiritui fiinfto , (ed ipfis o-
mnibus indifferens. Atquoniamcum vnitatediuinx na-
turx confitenda ed etiam fuperiandarum perfonarum tri«
nitas,ipfa proprius deinde nominibus expromitur. Pa-
tris quidem perfona,cum fubiungit hymnus ide adau£lus.
Deus pater omnipotens. Fili j verd,cum fubneclit. Domine
fili vnigenite,Iefu Chride. Denique fpiritus fan^i in-
nuitur perfona,cum in calce huius hymni id adiicitur,cum
fan£lo rpiritu. Cxtera verd omnia pod exprelTam filij
peribnam & antelpiritus fan^i nuncupationem hic po-
C ij fiu
E/4.4J.
M4rc.2«
E/4.4*.
V/aL96.
l,uc^ 1.
C LAVDA.
Ct2 preconlaiad (blum diriguntur filium dd-,duplicem<^no
illius naturam d minam & humanam indicam.Diuinam
quidem, cum ipCe lefus Chrifius dominus,dcus,& filius pa
trisvnlgenituspra;dica(ur,& peccata mundi tollere dicU
tur,quo(l folius dei e(l proprium:cum dicat deus per pro-
phetam.£gorum,ego Uimiple:qui deleo iniquitates tuas.
£c in euangelio apud Marcum.Quis potefi dimittere pec«
catainififoIusdeusfHumanam vero, cum agnus dei nun-
cupatnr,& ad dexteram patris cofidcre perhibetur. Secun
dum humanam enim naturam: immolatus ed pro falute
mundi lefus Chriftus,& fedet ad dexteram patns.Rurfum
diuinc natura: propria attribuuntur filio dcircum ipfede-
inde folusfanausifolus dominus, & folus altilTimuselle
nunciatur.In quibus quidem tribus hli) dei celcbrationU
bus)particula folus non excludit reliquas duas perfonas
diuinaSfpatrem inquam & fpiritum fandum : quin potius
eas includit.cumilla tria przdicata iandus,dominus,altir
firous;fint e(Tentialia,& diuinitatis concernant fubdantia.
Efi enim & pater, fandus,dominus,&altifsimus, nec min*
fpiritus ipredei:randqs, dominus, & altiiTimus.Nempefi-
lius ad patrem in euangelio loquens:ait. Pater iande,rer«
ua eos in nomine tuo:quos dedidi mihi. Idem etiam apud
prophetam depatreverba faciensrinquit.Etnuncdomio*
roifitme:& ipirituseius. Denique inpialmo dicit prophe-
ta ad deum.Q^oniam tu dominus altilTimus fuper omnem
terram:nimis exaltatus es iuper omnes deos. In euangew
lio quoque angelus ad facrolandam virginem dicit. Enrtr
tus altifsimi obumbrabit tibi.Q^se duo poftrema Icriptu*
rsEtedimonia ac eloquiatde deo etiam patre haud perpe-
ram intelliguntur. Neque difTicile fuerit haec eadem tria
eiiamde fpiritu iando dici in (cripturisrodendere.Ex quo
protinuseuaditdilucidum,particuJam illam folus: natura
alias i diuina vt angelicam & humanam, hic excludere.
Non enim angelus aut homo (ecundum eam rationem fan
dused:qua dicitur deus Iandut,quandoquidem deus eli
abfolute nindus,dominu$,& altilTimus.-natura fanditatem
habens,dominatura & altitudinerajd: exle. Angelus autd
&homo,nonfijaptd natura neque exfefandimbniam ha-
bet,dominium & celfitudinemiled participatione & fola
gratia,quadamque k deo dependentia, perinde jtque aer
S7
E X P O.
ft aqua claritateoi natuan^ur 3l foletper feilucicfo.
24 4E Porr6 vitra fupradi^s particulas in omni ferdlDif
faruih celebratione fecundum eccleiix catholice ritum di
ci foliiasiadie^efunt a fequeniibui Symmachum iummis
pontificibus, & a podehtate recepte panicule quedam,
^ Dutc hymno angelico ita adauAo tnfertezad omnifanfhnil
virginem Mariam peculiariter attinentes, & cum de ip(a
celebratur ofiFicium milTeiex confiitutione ecclefiadica e-
tiamaddi confuereiquebicfuislocisiminutiorib* literis
iiint confcnpte.V t ea particula,fpiritus &alme:orphant^
rum paracItte,poil fili| dei nominationem fuperaddka eft
ad complendam contimib trium diuinarum perTonarum
nuucupationem,que fine iitius adic6lione: primum in fi«
no preientis hymni completur. Dicitur autem Ipiritus al-
snus fiue Din^us,paraclitus,id e(l confolator: quia homi>
net humano orbatos folatio & tribulationibus opprelTos
dulciiTima fue gratie infufione interius coniblatur.Eft e*
nim deos totius confolationis:qui confolator nos in omni
tribulatione noilra. Secunda vero particula adie£litia:vt-
puta primogenitus Marie virginis matris proprietate lin«
gularem Chridi hominis exprimitiqubd fecundum natk>
ram humanam fue benedide matris & quidem virginis
primogenitus fit, quoniam ante eum nullus alius ab ea eft
progenitus.SimuIetiam dominus noder lefiis Chridus,
vnigenitus ed virginis matrisiqubd pod eum nullus alias
ab ea fit genitus, quemadmodum fecundum diuinitatem ip
Ce &. primogenitus ed dei patris A vnigenitus.Demilm ter
tia particula fuperadieda,ad Mariae gloriam expetit no*
ftrami lefu Chri do deprecationem iurcipi » ad honorem
& gloriam fusElacratillimae matris. Podremumtres reli*
quse particulae,refpondent tribus diuinis filij dei denomi-
nationibus,hic exprelTis, V t quoniam folus fandus edJp-
Ce Mariam ed (anaificans*Proprium enim fiin£li ed Un«
£lificare,ficut lucidi illuminare,& calidi calefacere. San*
Aificans inquam Mariam,td ed fandam conferuans, A ne
labem primatu^ contraheret originis, gratuita pr^uentio-
ne cudodiens. Non autem fandificans.id ed d labeiamco
trada expurgans, vt fortd dicerent aduerTarij puritatis co
ceptionisfuperfandf virginis Mari^, quorum fententia
A expofuio hac in re no cd recipienda. Sandificauit enim
C ii/ pa'
j8 SXMBO.
pater £lium fuam & tnifit in raunduniiVt dicit ipfaroet ve
rita> in euangeUo»non quidem quod euro forde peccati la
|befa£laro cmudauerit,quiGindus (an£torumeft,(edqaM
fanAuro ipfuro genuerit, ft cocterna lan^Htate reddiderit
inftgnero.Ver^m dehoc,aIio in locodi£iuro eft.Cxten^m
quoniaro dei fiIius,foluseft dominus. Mariaro dile^iam ma
trem Tuam gubernat,quandoquidem ipfi* domini eft^pro*
uidentifiiroa cura ac folicitudine fubiefta omnia modera-
ri & prudenter regere.Filius autem dei admirabili fuej>-
nidenii^ ratione, inter cetera fuam gloriofam matrem iin-
gulariter gubernat. Demtim quoniam alttifimus e(l dei fi.
lius,eximiam fuam matrem ruaccelfitudinis reddit conibr-
tem,eamque corona glorix fuper omnes angelicorum fpi
rituum choros & ordines fandiorum decorauit,longd eas-
teris przclarius,gloriofius & excellentius. Sandificat qul>
dem, gubernat & coronat fuperbenedi£lus dei filius etiam
jlandos angelos & beatos omnes cclefiis duitatis habitato
res.Veriim ea fan£lificatio,gubematio & coronatio , lon«
gd inferior efi & minor qudm ea , qua (uperdile£lam ma>
irem fuam iandlificat , gubernat ,& coronat,queroadmodu
. pslefies fpiritus & CanSii omnes.ipfa facra virgine fiintdi-
gqitate inferiores atque minore in gradu gloriae conditu-
ti,vt propter eminentiam fingularem &praeftantiam exa-
berantifiimz fandlificationis, gubernationis pr^pue , &
gloriof^ coronationis fuper cleros merito de ea W 'pe-
culiariter dicator qu^iblafupergrediturvniueribs, quod
lefus Chrifius dei filius, efi Mariam ian£llficanS|gubeniSs
,d;cpronans.Sed & de hoc alias di^m eft.
Symholum Nicsmm.
^p^>^Redo in unum deum patrem omnipotentem
f Ronmcdlicrterr^ytnfMium ommum CTttttd-
\^fMium.
2 Et in unum dominum lefum Chriftumfilium dei uni
genitumiO" ex patre natum ante omnia fecula , deum dc
dfo flumen de limine^eumuerum de deo uero genitum
fton fa^tuntjccnfubftantialem patri , per <{uem omnia fa-
§a[unt, Qw’
EXP O. 39
3 Qmpropternoshomncs er propter tiojhamfalu^
trm defcendit de cSxijcr incarnatus e/1 de fpiritu fando
ex Maria uirgine cr homofaduseft.
4 Crucifixus etiam pro nobis fub Pontio Pilato paffus
C7 fepultusefl,
y Et refurretit tertia die fecundum fcripturas.
5 Et afcendit in calamifedet ad dexteram patris.
7 Et iterum uenturusefl cum gloria iudicare uiuos (T
mortuoSycaius regni non erit finis .
8 Et in fpiritum fandum -.dominum cr uiuificantem,qui
ex patre filioque procedit , qui cum patre cr filio fimut
itdoraturcT conglorificatur ^ qui locutus ejl per pro^
pbetas.
9 Et unam fandam catholicam cr apo/lolicam ecclefil
1 o Confiteor unum baptifma in rermfionem peccatom
IJ Et expedorefurredionem mortuorum.
12 Et uitam uenturi fcculi.[,Xmen.
®SyfDboluniiftud, Nicenutn dicitur, quid inconcilia
N ic^no i trecentis oftodecim patribus fuerit ordinatum,
Sc i Marco ilUus temjpedatis furomo pontifice publicd in
eccleHa decantari inftitutum. M onnulli tamen iftud Con-
(bntinopolitanum vocant Tymbolum, ipfumque dicunt i
centum quinquaginta patribus inTjmodo Conftantinopo-
litanapoftNic^nam celebrata fuiffe colleftum»atquei
Damam fummo pontifice poft Marcum quarto fecundum
ipfius concilij decretum cenis quibufdam diebus inofFi*
ciomiffi^ pronunciari debere conflitutum. Prior tamen
(ententia vulgatior eft, & fecundum jillam denominatio
frequentior atque receptior, quandoquidem ferd ab om-
nibus fymbolum Nic^num dicitur, i paucis vcr6 Codan-
tinopolitanum.VcrCim id parum refert,quoniam quod Ni
cjna fynodus primum compofuit & collegit deinde fe-
quens Conflantinopolitana patrum contio approbauit,
aut fortafTe particulas aliquas ob emergentes de nouoft
C iiij infiir*
k
40 SYMBO.
infurgentes haerefes t^elecandas, adiedt . Qaare ttraqae
rentemiacum veritate fadle<«nAau& vtraque denomi-
natio, fiu e Nicxni fiue ConftantinopoliunirymboUeft
re£^a. Quoniam enim vna vtriurque coaili) eft fides ca-
diolica in hoc fymbolo enrelTat non <^ct de nomine ip
fius grauis efle controuerfia. Diui4uur autem hoc roa-
ius(vt vocant)fynibolum in duo^Jecim aniculos ; fpecia«
l6fque particulas; aliquam orthodoxa: fidei fentctiam pe
Culiariter exprimentes:ncut (ymboluro apofioioru(quo4
minus vccantrquiabrcuius cit & conflriaius') duodecim
etiam complcftitur articulos , refpondentes duodecim a-
pbfiolis, quorum finguli fuum articulum illi, colligendo
adiecerunt. Refpondent autem certo ordine cdfirmitati-
quefcntcmiartarticulihuiusfymboliarticulisfymboUa-
poflolorunt. Primus fcilicet vnius , cum primo alterius e-
andem enunciansfententiam : & fecundus cum fecundo,
&ita deinceps. Idque folum interea duoeftdiicrimeo,
quod huius N ic«ni fyroboli articuli longiores funt & p.
llxiores.quoniam ob improbam hatreticorum importuni,
utem oportuit deinceps multa particulatim exprimere;
qua: in exordio nafcentis ccclefi» erant fupprefia . & ad
hanc faciundam deebrationem pro confutandis herefi-
bus.opus fuit complura addere.prius no exprefla.Vtriut
que autc di£f oru fymbolorum concordia & cociliatio per
fingulos articulos, mutuufque reiponfijs; fequenti defm-
ptione patefeit.
^icuii Concordia fymbolorum.
duodecim ^
Symbolii^pofloloru. Symb6lSiNic£i&.
P B T R V S
f ^Qredo in dtH pa-
trem omnipotente,cre-
mtorenr cali 0> terra,
A N D R H A S.
2 ^EtinlefiChri-
flumjilium dei ynicHf
fUminmm nofirum,
lACOB V S
C Credo in vnum deu patrem om
nipotentc.fafforem c«li & terrse:
vifibiliumomniuro &inuifibiliu,
^Etin vnu dominu lefiim Chri-
ftum filium dei vnigenitum :Scex
patre natu ante omnia fecula , deu
de deo lumen de lumine, deu vera
de deo vero genitu , n5 faftu cofu
ftatialc patri, p qug oiaftaafunt.
5 CTQ**? «•**/*♦*** fft
def^rittt fanHo ‘.na-
tui €» Maria yhrffue.
laA N N B s.
4 €E /’®»-
t/a Picata : crudfiuuSf
mortuus o^/tpultui.
i> H I L IV P V s.
5 De/cendit ad in
ferna: ttrtia dierefur
rexit a mortuis.
BARTHOLOM.
6 Q[ fsfcendit ad ca-
losi ftdet ad dfxUram
deipatris omnipoteds,
T HO M A s.
7 ^Itide yeturMSeff
iudecareyiuos O mor
tuos.
MATTMABVS
t CCraJa infpiritu
fontium.
I ACOI VS.
^ Sanftam eecle-
jiam catholicam, fan-
dorum communionem
s t M o N.
10 €E Kemifsionem
peccatorum.
T H A DB V8.
11 ®C4r»«re/»rr«-
dionem.
M A T T I A $.
iz ^yitam atemn.
E X P O. 4f
€EQu» propter nos homines &
pcer noftri {a1ute:defceclit de czTis
& incarnatus efl de fpiritu fan£h>
ex Maria Tirgtne,& homo fa£^eft
f[Crucihxus etiam pro nobis fub
Pontio Pilato:pa(Tus &fepultus.
f[Etrefurrexit tertia die Iccun»
dum fcripturas.
CEt afccndit in czlam sledetad
dexteram patris.
CEt iterum yctorus eft com glo-
ria iudicare viuos &mortuoij cu-
ius regni non erit finis,
C Et fpiriritura fanftu dominum
& viuincantem, qui ex patre filio-
que procedit , qui cum patre & fi-
lio fimul adoratur & conglori^
tur qui locutus eft per prophetas,
CEt vnam C»n£bira catholicam 9c
apoftolicam eccleiiam,
® Confiteor vnum baptifma in
remifsionem peccatorum.
flEt expeto refurreflionc mor
tuorum.
CEEt yltam venturi leculi. Amen.
' A ti-
4« •
py^LicH
P/-1.H5
4x SYMBO.
dMKoTATioNBs.In priiDO articuIo.Credoiii mu
deum. Hic primum credenda proponitur' vnitas deitatis
ad excludendam deorum pluralitatem : qudm peridolo>
sum cultum antiquus humani generis hodis inducere tea
lauit.Et hanc quidem diuinx fubdantix vniutem : etiam
Moyfes populo Uraelitico infinuat, cum ait. Audi Urael»
dominus deus tuus. deus vnuseft. Et complures alijlaiv»
&x fcripturx lociihuic indiuidux vnitatidei aftipulantur
atque confentiunt. Ad quoniam in vnitatediuinitatisetia
profiteda e(l diuinaru perfonarum trinitas^etiam hxc de-
inde explicatur propriis nominibus . primum patris hoc
in loco. & paucis interie<ftis,Hli j.& paulo poftifpirituiTan-
di. Cum autem prxfens fymbolum deum patrem vocat
omnipotentem, faf^orem cxll &ierrx,fai£lorem etiam vi-
iibilium omnium & in vilibilium : non funt ab illis deno-
minationibus fecludendi filius & fpititus fandius, quonia
communes funt & promifcux omnibusdiulois perfonis:
dioinamque concernentes naturam fiue virtutem . £(( e-
nim etiam filius, omnipotens & fadlor cxli& terrae. &(pi-
ritufTandlus itidem omnipotens:& cxli terrxt^ue creator*
quoniam diuinarum perfonarum ad extera profufa ope-
ratio:vnaeft& eadem, ficut & virtus dc fubfrantia.Nem-
pead filium dei dicit pfalmus*. Initio tu domine terram
funda(li;& opera manuum tuarum funt caeli . £t Paulas
ad colofTences dicit de eodem. In ipfo condita funt vnU
uerfa t cadis & in terra, vifibiliadc inuifibilia . At verd de
rpiritu fanfto dicit pfalmus . Emitte fpiritum tuum &
creabuntur & renouabis faciem tcrrx. Et lob de eodem*
Spiritus dei fecit me : & fpiraculum omnipotentis viuifi-
cauit me. Oemilm de filio & fpiritu fandlo dicit pfalmus*
Verbo domini, cxli firmati funt : 6c fpiritu oris eius , om
nis virtus eorum . Porrd hic cxli & terrx faftor dicitqr
deus :'ad damnandam Manicheorum impietatem dicen-
tium inuifibilia quidem & fpiritualia entium genera vt
mentes angelicas,i deoeffe creata . vifibilia verb ftfenfj-
bilia corpora: i malo principio & dxmone tenebrarum
principe ad ortu effe deducia, cotra quos efi illud pfalmi
yerbu. B.cuius de* lacob adiutor eius fpes ei* in domino
deo ipfius:qui fecit cxlu & terrl,mare &omnia qu^ In eis
(imt.Dicitur autem fadlor,qui non ex propria fubflantia.
E X P O. 4J
Ced allande aliquid produxit, vt ex nihilo’ aut cxtrinfeca
aateria-Vtarchitc^s facit domum* cius «licitur opi-
fex:quoniam cx materia prxfubfiftcnte eam coft^ituit. Et
deus%aor dicitur c*ll & tcrr«, quoniam cx mhilo catlu
tw-amqucproduxit. Idcirco fpccialiori appcllaMone, m
fymbolo apoftolico creator c«li & tcrr?
CTcator.qui cx nihilo quippiara dcduai ad ortum.Qu^
Quicrcatoreft . idem eft & f^aormon autem conucrfim .
?ctroagiiur. Sicut qui creat facit:no autem
cunque facitcrcat.Et homo quidc facit opos
aor dicitur.Solus autem deus, creator eft,&
proprium, a €E In fecundo articulo. Et in d°^; : ,
Jfi.Hicfccundacxprimitordiuin*tnnitatii pcrfona
licet filius dei, in quem credere debeamus. C^| & domU
nushic nuncupatur.ad impietatem
fihu ocrfcaioc * authoritate minore elTc patre,* quali
fcruu*^ atque fiibieaum ilU oblatarut, quod
habere nequaquam poteft.fi vt pater dominus eft,iu & fi
Susdomin*.oki «"i™
tionis nuncupationem * authoritatemi:quomodo]minor
aut inferior eo poterit haberi? Neque fine fcnpturxtc^ , C-rl
monio,ipfiim domini nomen filio hic alcribitur. Scnb t . .
nanque ad Corinthios Paulus. Et vnus dominus Icfus
Chriftus.pcr quem omnia,* nos per ipfuro.Idc quoque,
filius dei vnigenitus hic dicitur, quod folus cx fubftantia
patris eft genitus. Illi verd de quibus dicit Jj*
Cluotquot autc receperunt cum: dedit eis potcftatc filio
^fic\ iis qui credunt innomine cius, filij quidem d«
£iintnucupationc,participaUonc,adoptione,* graiu, no U4iut
autem fubftantia neque natura.Dominus autem n^w Ic
fus Chriftus, dei filius eft fubftantia atque natura,* fol
quidem, ideo hic merito dicitur filius dci
?ut etiam de ipfo teftatur euangellfta.cum ait.Et vidimu»
eloria cius-.gloria quafi Tnlgcniti a patre. P° » •
JniRcnitus quieftinfinupatris,ipfccnarrauit.Eadcouo I#4».l
que ratione in fymbolo apoftoloru, vmcusdci filius hoc
MT R riiitem nuiUS dfCicuU
concilio MicatnopouisuuMiu'..,—
jQupniam enim ilU fiUum dei non cx fubftantia ]^atm
SYMBO.
natum e/Tedtcebant,red ex non extantibas produ6hini.
neque patri cozternunn confitebantur,fed Iong;o duratio.
nts interuallo pod patrem & intempore ad elTe produfta
fides catholica eis omnino aduerfa filium dei hic profi-
tetur ex patre id ed fubdantia patris natumr& ante omnia
quidem feada fiue fpacia temporalia, vthoc verbo , deo
patri coactemus ede infinuetur. Et quidem exfacris eti»
' depromptum ed eloquiis^in quibus ad filium pater dice-
re legitur. Ex vtero ante liciferum genui te « Etrurfum*
Filius meused tu, ego hodie genui re . Vbi particula ho-
die,nota edieternitatis.Inluperzternadei lapientia que
£cc/.24 filius dei ed,dcfeipra idem cotedatur dicens. Ego ex ore
altifiimi prodiui , primogenita ante omnem creaturam,
ProMT.S Nondum erant abyfsi,& ego iam concepta eram ante om
nes colles ego parturiebar . & mnlca alia in hanc fenten-
tiam,apud Salomonem in prouerbiisleguntur.Prxterea
negauerunt Arrhiani filium e(Te deum, cum creaturam
ipium ede contenderint . Fides vero orthodoxa hic eum
confitetur deum ede de deo gentium, vt omnino intelU-
gatur condmilisede eiufd6mque nature cum deo patre
gignente, quemadmodum in perferiis rerum naturaliora
r ■ ' generationibus videmus ignem gegni de igne, oliuam de
oliua,equum de equo,& hominem de homine.vt tota na-
ture vnluerfitas proclamet dio partu & foetura licet im-
proporttonaliterinferioretfiliumdei ede verum genime
Mtris,& deum de deo genitum. Sed ne quis autumet hac
filij i patre generationero,corporalem ede,& per diuifio-
nem fubftantie diuulfion6mve fieri, quomodo corporum
* fiunt generatioaes,rubiungttlymboIum Nicenum.filium
dei natura ex patre, vt lumen de lumine: Ipirimalilcilicet
immofuper fpiritua1i& ruperintelle£hiait generatione.
Videmus enim lucem fiue lumen(nam illa duo hoc in lo-
co pro eodem fiimontur)producere de Ce natiuum (plen-
dorem fine aliqua fiii diminutione aut dide£li6e fux (bb-
(lantie.Ita fand filius ip(e dei ex fudantia patris fine pa-
terne fiidantie imminutioneaut partitione ineffabiliter
prodit, Porro ad infinuandam hanc admirabilem gene-
rationem.magho interditio produftiones omnes corpo-
rum longe tranfeendente, ip(e dei filius in lacris eloquiis
nunc lumen apellatur, nunc lux, interdum candor , nun-
nunquam
•V
EXPO. 4f
fiunqnam rp1etMlor,& cxterii nonititbaicSfonnis (igni*
ficationis. Lumen, [oannes primo capite . Hic venit ime- I041N*. t
fletimOnium:vt teftimonium perhiberet de lumine. Non
erae Ule lux: fed vt tedimonium perhiberet de lumine.v>
bi nomine luminis: vtroque in loco filius dei fignatur. Et P/4/.jf
firopheta in pralmo.Quoniam apud te eft fons vitz:& in
unaine tuo videbimusTumen>Lux.Ioannes primo capite leana.i
Erat luz vera, quz illuminat omnem hominem veniente
in hunc mundu.Et propheta in pfalmo.Emitte lucem tua
& veriutem tuam, ipfa me deduxerunt & adduxerunt in
montem fandum tuum,& in tabernacula tua. Vbi nuncu-
patione lucis, vtrobique dei filius indicator. Candor. Sa- Sa^i<7
pientix feptimo cap.de xterna fapientiaiqux dei filius eft
Vapor efi virtutis dei , & emanatio quzdam eft claritatis
omnipotentis dei fynexra: & ideo nihil inquinatum in ea
incurrit. Candor enim efi lucis zternx , & fpeculum fine
macula dei maiefiatis. Splendor, Paulus ad Hebrzos.Qi^ _
curo fit fplcndor gloriz patris :& figura fubftantizeius.
Neque ab re,lumen dc1umine,fiue luz de luce dicitur hic
dei filius, quoniam in rebus fenfibilibus nulla efiprodu-
dio propinquior atque vicinior illizternz generationi
filij i patre(quzeft inenarrabilis,vt ait propheta) neque $1
vlla ad hanc fuperdioinam generationem exprimendam
accommodatior efi,qudm generatio fplendoris de lumine
Et przterea quoniam Arrhiani & Eunomiant illis impie-
tate non difparcs.inter exeerandas blalphemias fuas euo-
muenint & hanc, quod dei filius non verus effet deus, ne-
que nattira.fed fola nuncupatione & communione nomi-
nis diceretur deus quemadmodum etiam de hominibus
dicit Pfalmus.Ego dixi,dijeflis, & filij excelfi omnes, ad
confutandam hanc vefaniamifides catholica cofitetur hic
ipfiim dei filiu e(Te veru deu,natu de patre deo vero.qu^
admodu naturali pdudfioe nafeitur homover*de homine
vero, & ver® flos de vero flore.Infupcr cofizerunt Arrhi-
ani filiu dei fa£fu efle, & ex nihilo i deo patre formatum:
idcirco pnfuerunt ipfum dinerfam a patre habere fubflan
tiam, peniiufquc diuifam. Orthodoxa vero fides profite-
tur cum genitum ex fubflantia patris, &ipfi gignenti om-
nino natura confimilem. Negat autem eum faffum d pa
treiquooiam faAura neque ex facientis eftfiibflantia,ne^
que.
1
loan.io
Im0.i
V
t,Tfmot. I
'f . . . '
46 * SYMBO.
quenatmw cognatidne illi refoondent,non eft etiam ipff
iadenti coarua, neque naturali produftionefedfolaTo-
lantatis ipfius factoris liberute prodit ad ortum. Fatemr
etiam fyncarra fides dei filium confubftatialem efTe patri,
eiufdemque penitus eflefubffantiaccum patrerfecundo tl*
lod domini noffri verbum de feipfo. Ego & pater tudiv
fumus. Oeroiim & illud adiicitiir hoc loco, quod per filia
dei fa^ funt omnia, quemadmodum euangelida Ioan«
nes de ip(b dei verbo dicit *. qudd omnia per ipfum fa^
fant,& iineiprofa^um eft nihil. Neque ex eo re£^dquia
collegerit, quoniam omnia per ipfum dei filiu faAa funt:
& ipfum quoque fadum cfTe,nam omnium nomine, dun>
taxat creature omnes comprehenduntor : non aute dens
iple qui efl (uper omnia, & omnio ambitu atque vniuerft
tate nequaquam comprehenditur. Nam fifadum dixe-
tis filium dei cu omnia per ipfum fa Aa fint,di: ipfe per (e
ipfum fiue d feipfo fadus cfTet, quod veritati omnino efl:
difTonum, nihil enim fuiipfius efl principium :& nihil vn>
quam feipfum producit aut facit. Sunt autem omnia per
ipfum dei filium fa^la: non quidem vt per infirumentuia
cxtrinfecum quo vfus fuerit deus pater in mundi produ-
dione,vt cooperatorio & odminiculario ad rerum produ
Bionem, quemadmodum dixerunt Arrhiani, fed taquam
per internam & naturalem patris vinutera & fapientiam:
illi intimam, ea(rentialero,dc propriam. Omnia enim (vt
ait ofalmifla) in fapientia fecit deus. Ideo & paulos dicit: ^
quod per fitium dei pater fedt & fecula.Efl enim ipfetvir
tus & fapientia patrii.
) C In tenio articulo. Qui jpropternoshomines.Hicar
ticulus &fequentes vfque ad o^lauumtea proponut cre-
denda quz ad Chrifli pertinent humanitatem , naturat»-
que humanam ab eo afluroptamvEtprxfens quidem arti-
culus incarnationem domini continet ; eius primum de«
proment caufam,quod fcilicet fada efl propter not hotni
nes & propter noflram faluiem, quod & dominus nofler
in euangelio coprobatrdicens. Venit filius hominis que-
rere, & faluum facere, quod perierat. Et beatus Paulus
ad Timotheum feribent : ait. Fidelis fermo & omni acce-
ptione dignus: quia Chriflus Icfos venit in hunc mundu,
peccatores faluos facere. Quem locum exponens A»
gttllinus:
Ieaiu4
IX PO. 4f
gBfttnas,ah. Nulla caufa vetii^di (uhCliriffOynili Ttpec
catores faluos faceret.TolIe nsorbotftolle vulnera,&nal
la eft caufa medicin^.Sed venit de c^Io magnuf medicus:
quia magnas per totum orbem terrx iacebat cgrotus.Ip*
Ce ^grotus, genus humanum, quod totum perieras, «x quo Matth,t
peccauit vnus in quo erat totum. Sed venit vnos fine pec
caio:vt faluos faceret omnes i peccato.Hcc Augudinus.
Demi^m angelus idem confirmat,dicens ad loieph de fi* H/rrr.s}
lio dei iam concepto. Vocabis nomen eius Iefum,ip(ee* Im».)
nim fatuum faciet populum i peccatis eorum. Defcendit
autem de carlis dei filius, non quide quod per incarnatio*
nem cclos dimi(erit,aut ante incarnationem in terris n6
&erit,qui per prophetam fe cclum & terram implere c6
cedatur. Et in terris degens.ait ad Nicodemum. Nemo
aicendit in catIum nifi qui defcendit de caslo, filius homi>
nisquied in caelo. Etrurfumad Philippum'. Non credit
auiaegoin patre, & pater in meed! Seddecielisdefcea*
dideie dicitur filius dei, quia per fufeeptione nodrae na-
ture,nouo exid^di modo in terra ede incepit, fcilicet per
vnionem hypodaticam , diuinitatist^i cum humanitate in
vna perfona coniundionem, lecudum quem modum an*
td non fuerat in terris. Hoc autem loquendi fchema,ex e*
uangeliodedimptum ed , vbi dominus noder dicit dele*
^fo.Defcendide celo non yt faciam voluntatem meam,
fed voluntatem eius qui mifit me patris.Et Iterom.Hic ed
panis vtuus,qui de celo deicendit. Ceteriim quod de ipi*
ritu fanfto incarnatus ed,ex Maria virgine, odedut ver*
ba angeli ad ipiam iacrofaAam virgine Spiritus (inquit)
lanffus fuperuenietin te, Sc virtus altiisimi obnbrabit ti-
bi.Ipfius.itcm verba ad lofeph virum Marie.Q^odin ea
natumed, de fpirituninAoed. Denique cum in pronun- ^
ciatione huius fymboli dicitur illa particula, & homo fa- ■*^**"‘*
Aus ed, & in euangelio ian£H loannis ea particula,ean*
dem aliis verbis exprimens iententiam, «verbum caro
faciam ed, commendanda fane & dudioie iemper obier-
uanda ed a quouis proferente humilis genuum flexio at-
que inclinatio ad terram , ex ritu ecclelladico religiole '
indituta in repratfentationem & venerationem illius exi-
mia; humilitatis, qua exinaniuit feipfum& humiliauic
filius dei: formam (erui accipiens, & habito inuentus VhiUfmt
yt '
I
s.Fei.a
MittY.li
hO.ij
i.C«r.i5
4» SYMBO.
yt l)oao.TtieIinauit enim tunc c^los & defcmi^ln
cui & not humili inclinatione conformari ac rei^adl^
debemus. ''iii ^
4 €E In quarto articulo. Crucifixos etii pro nobis. Hici >
articulus crucifixionem Chrifii &pa($ionem exprimir.
fimul & ei* fepulturam, quz omnia ex facraquatuor eua
gelidarum narratione dilucide condant. Porro quod pro ^ .
nobis & pro nodralaluteatq: redemptione crucifixus ed o
Chridus, vt pracTens didt locus : attedatur beatus Petrus
dicens. Chridos pafTus ed pro nobis: vobis relinquens e •
xemplumyvt fequamini vedigia eius. Qui peccata nodra
ipfe pertulit in corpore fuo fuper lignu, vt peccatis mor*
tui iuditix viuamut, cuius liuore fanati edis. Et idem alio*
tnloco. Chridus femel pro peccatis monuused, iudus
pro iniudis: vt nos offerret deo mortificatos quidem car«
ne,viuificatos autem fpiritui Et multis altis in locis idem
perhibetur.
i CE In quinto aniculo.Etrefurrexit tertia die fecudum
feripturas. Refurre£lionisChridi a mortuis myderium:
in przfenti aniculo referatur. In quo non ociofe neque
ab re appofita ed illa particula: fecundu feripturas, quo* '
nia refurreAio Chridi i mortuis (quod fuprd natura le>
ges fit & iura') difficilius cateris nodra redemptionis my
lteriis& tardius recepta atque perfuafa fuit mentibus hu
manis. Vnde & difcipulis pod multas manifedationes
Chridi d monuis fufeitati ipfis faflas,pod multa iride ar •
gumentafigna& indicia quibus prabuit feipfum illis vi-
uumiadhuc fubdubitaruntde illius refurre^oneivt iam
in calum afcenfurus Chridus exprobrauit illis incredu-
litatem illorumt&duriciam cordis ad credendum. Athe-
nienfes item audita refurreftione raortuoru i beato Pau
lb,cum dans in medio Aereopagi verba vita & falutis c-
tema ipfis annunci aret: irriferunteum. Itaque vt omnis
collaturoccafio ambiguitatis atque materia: adie£la illa
particula fignat Chridi refurre£lionem in feripturis pr^-
nunciatam elTe , vt in pfalrois & euangeliis , & eo modo
quo pradi£la ed d fcripturis:eam e(Te completam. Cum
itaque feripturis fandis indubitatd credendum fit : abf*
que vlla hafi^'tione & Chriduma mortuis refurrexifle *
..(vt perhibent feriptura ) credendam ed : Cateri^m con-
ie^ari
f
"V
9
E T P O.
4^
id&ati facile poteiV ea particula « qua de re verba faci.
iDus.ex Paulo e(Te defumptatqui in prima ad Corinthios
eptflola eam (imiliter exprefsit,hoc paAo.Tradidi v^obis
imprimis quod & accepi: quoniam Chriftus mortuus e(l
pro peccatis noQris fecundum (criptora$,dlc quia fepultus
edyir quia refurrexltMertia die fecundum fcnpturas. •
6 ([ Infextoarticulo.Etarcendiiin cadum. Hicarttcu*
]us,afcen(ionis Chrifti in cxlum cdtinet aifenioneip: quS
fan^i euaneeitnae Lucas & Marcus: itidem & a^a apofla
lorumluculenterexpromunt.C^eriim obiter & illud hic
annotandum eft, quod in medio ferd curlli praEtermiiTun»
fuerat, fymbolum fcilicet apodolicum pracedehti artico-
lo de refurrc^fione Chridi adiecide etia defcenfum Chri
Ai ad infernarcuiusin fymbolo Nicsrno non HtexprelTa
mentio. Non tamen minus credi debet ille Chriili ad
inferos de(cenfus:qudm ii hic eiia fuiflet expreiTus, quo-
niam ex fcripturac ledimonio perfplcud colligitor: vt ev
eo verbo domini nodri ad ludacos. Sicut fuit lonas tri-
bus diebus & tribui nofiibus in ventre ceti: dc filius ho-
minis tribus diebus & tribus nodfibus in corde terrae.
Quippe Cetus typum gerit inferorum & daemonis, inia-
t^iii voragine animas deglutientis. Cor autem terre:
ipftused meditullium & mediadimus locus: in quo oro.
nium fententia Infernus carcer ed conditutus. Fuit ergo
filius hominis tribus diebus & tribus no6iibus in corde
terrz : cum tanto temporis curriculo fcillcet triduo fnc
mortis ft fepuhurzfacracifsimaipdusanima apudinfe-
ros fubddit. Neque poted aptd locus ille euangelicus
accommodari ad fepuliuram Chridi, per quam corpus
ipdus emortuam triduo fuit terra conditum. N am cum
ipfum fuerit repodtura in fepulchro exkifo in petra & n6
alte humo lnfo(Tum:nonrcAd dixerit quifpiam ipfum in
medio terrx fuiffe collocaturo. Q^are neque ratione
corporis fui ipfe filius hominis verd diceretur fuide in'
corde terrz : (ed ratione aoimz,quzdefcendit adinfe- .
ros, vt lam diwfum ed. Complura eiufde defcenfus Chri-
di ad inferos tedimonia , alias i nobis adduda : hic con>
luito przterroittimus , ne in re clara citemus tedes minus
necelianos.
l D In
M4rrf).i6
Lmc.a
50 PRAEFATIO.
7 f[ In leprimo articulo. EtiteoiniTenttinifeft eon
gloria. Aduentus Chrifti ad iudicium in confuroraatio-
ne feculi in hoc articulo denunciatur : futurus quidem
cutn gloria & maie(late,(icut prior eius aduentus in mun
dum fuerat cum humilitate & exinanitione. Perhibet
illud faepius ipfe dominus noiler in euangelio: Tt cum ait
apud Matthaeum. Filius hominis venturus eft ingloria
patris fui cum angelis fuis : & tunc reddet vnicui^ue fe«
eundum opera eius. Bt apud Lucam. Tunc videbunt fi*
lium hominis venientem in nube cum poieilaie magna
roaiefiace. Et multis aliis in locis feripturae, idem expri*
mitur. Porro quod regni ipfius Chrifti non erit finistper*
hibet angelus ad iacratirsimam virginem, dicens de Chri
fio. Etdabit ei dominus deusfedem Dauid patris eius:
& regnabit in domo lacob inxtemum, & regni eius non
eritnnis. Aftipulatur illi& Daniel prophetat ita de re •
gno Chriili loquens.In ciiebus autem regnorum illorum
lu (citabit deus cadi regnum: quod in zternum non di(si*
pabitur,& regnum eius alteri populo non tradetur.Com»
minuet autem & confiimet omnia regna haec: & ip(um (la
bit in zternum. Et idem alio in loco. Alpiciebam in vl*
fione noftis & ecce cum nubibus czli quafi filius boffli*
nis veniebat: & vfque ad antiquum dierum peruenit&
^ in confpe£lu eius obtulerunt eum. Et dedit ei poteilatem
8c honorem & regnum: & omnes populi, tribus A linguz
ipfi feruient. Potefias eius,pote(tas zterna quz non au*
feretur:& regnum eius quod non corrumperetur.
5 C! In o^auo articulo. Et in (jpiritum fan£fum,domi*
num & viuificantem. Hic tertia fumroz trinitatis per(b-
na exprimitur cum fuis proprietatibus: tum eflentialibus
tum fingularibus. Debet autem hic fiibaudiri verbum,
credo:in principio quidem huius fymboli pofitum:& hoc
i ii^Ioco repetendum. Nam in (ymboloapofiolorum idem
verbum hoc loco exprimitur. Czteriim (piritos (an^his,
Tiic dominus credi debere adruitur; ad explodendam hae
refim Macedonianoru ponentium /piritum (an^m efie
creaturam, patre & filio minorem & quafi vtriufqueier-
uum, ambobdfque fubie^lum. Quz (ane impia delira*
menta prorfus reiiciuntur : cum ficut pater dominus eft
6 filius dominus, ita &rpiritus (anulus e(Te dominus cre*
ditor.
Jjte.t
Da»ie,ti
EXPO. 51
ditor, Tt per eandem dominatus aothoritatem, cquaip-
iis eiTe virtus , poteftas & maielias iotelligacur. Neqoa
iine iacrororo eloquiorum teftimonio: fpiritus fandus ef
fe dominus adeueratur. Dicit nemp^ de eo Paulus : in
prlqsa eptdola ad Corinthios. DiuiHones gratiarum iunt:
idem autem fpiritus. Et diuiiiones tnintilrationum funt,
idem autem dominus. Etdiuifiones operationum fune
idem autem deus, qui operatur omnia in omnibus. Ecce
quem primo loco ipirituro vocat : iecundo dominum di*
cit, & tertio deum. Eft infuper fpiritus (andus , viutfi-
cans : prxfertiro animas , ficut fpiritus homanus vegetae
corpora. Spiritus eil(inquit euangelicus fermo)qui vi»
uificat. Et de filio quidem dicitur, qubdiicut pater fufei* t x
tat mortuos & viuificat, ira filius quos vult viuificat*
Haud aliter pari ratione de fpiritu fando pid confitedum
eft: quod quos vult ipfe quoque viuificat. Iterum de fi»
Ito dicit euangelium,qu6dficut pater habet vitam in fe>
netipfo: ita dedit & fiho vitaro habere in fcmetipfo.Cer»
tdeonfimili omnino iure de fpiritu fando dicendum eft;
quod pater & filius illi dederint etiam vitam habere.
Quod ft vitam in (emetipfo habet , quomodo non viuifi»
cabit! cum proprium viiz fit viuificare,ficut illuctdt illu»
minare & callidi calefacere. Infuper de fpiritu (ando
id proponitur etiam hic credendum,qubd ex patre filio»
que procedit, ad conderrnandam hxrefim Grxeoruper*
tinacius aftrneniium fpiriium fandum d patre folu pro-
cedere & nequaqua dfilio.Quivtiquefi diligenter icra»
tarentur feripturas, ex eis facili dinofeerent (pirilum fan-
dum non i patre folum fed a filio aeterna procefsione e-
roanare. Cur enim apoftolus fpiritum fandum vocat fpi- ^«4.4
ritum filij, i patre mifTum in cordanoftra, &alio loco
fpiritum Chrifti, (i nullam fpiritus fandus ad filiu habet
procefsionis habitudinemf Curitem filius fpiritum fan*
dum apoflolis pcft refurredionem daturus, infiaflet in
eos dicens>accipite fpiritum fandum, mii hoc corporalis I««a,ao
. ilatus indicio iigntficare voluifTet, i fe quoque fpirlium
fandum prccedcre,llcuthalitusabitimis exiit prxeor-
diis? Praeterea de fpiritu fandaloquens apoftolis Chri*
ilus aiu Cum venerit paracletus : quem ego mittam Iom.ij
D ij vobis .
fs PRAEFATIO.
Tobis i patre, rpiritam veritatis. Ecce miflurum (e ^ri-
tum (an£hini promittit filius : & quod antd promifCTat,
fuo tempore expleuit. Sed qui hoc fiet: niit etiam i filio
&iritus fandus procefsibiliter prodeat? Poftremo de eo*
de fpiritu ad apoftolos verba faciens dominus noflerait.
ille me clarificabit , quia de meo accipiet, & annunciabit
vobis.Atquideeoquod Chri(lieft:accipere non poterit
ipiritus fandus : nifi ab eo quoq; diuina procelsione in -
telligatuf proficifci^vcab eodem dTubllantiam accipiat
dcTapientiam. Verufflhccin primo libro loSnis DamaG-
cenidefideorthodoxa,latiusiuntpertradata. Quarto lo
co hic de fpiritu fando crededum proponitur: quod cum
fiatre & filio firoul adoratur & conglorificatur, ad fuftol-
endara illorum impietatem ( vt Arrhianorum & Mace*
l$dn.l6 donianorum)qui fpiritum fandum effe deum negarunn
creaturam ipfumefle afferentes, & patri filidque inaequa*
lem. At cum hic ipiritus fandus, cum patre & filio fimul
adorandus praedicatur: protinus confequens efl ipfum eC
4^- fedeum, quandoquidem propria adoratio folideo debe*
i tur & exhibenda efl. Ad haec, line controuerfia pater in di
uina trinitate deus efl:itide& filius efl deus. Spiritus au>
tem fandus vna eademque adoratione curo ipfis colitur;
'Vt dicit huius articuli prima pars. Igitur & Spiritus fan*
dus efl deus, non enim potefl creatura eodem honorari
cultu quo deus. Cum item conglorificandus , eaddnque
glorificatione qua pater & filius, honorandus hic dicitur
fpiritus fandus.-omnino patn & filio,perfedione, virtu*
te & maleflate aequalis efTe conuincitur. Quibus enim ide
, . debetur cultus honor & gloria: vt omnimodam habeant
poteflatis, diuinitatis,& perfedionis aequalitatem necef*
* l fe efl. Quinto demfim loco de fpiritu fando priefens ar*
ticulut credendum offert: quod locutus eflperprophe*
tas^ad retundendam illorum infaniam qui dixerunt pro*
phetas ipfos quafi arreptitios & mente captos enunciafTe
i'. ' fua oracula&diuinamyfleria, vtea impiaafTertionede*
traherent verbis propheticis fidero atque authoritatem;
&perfuaderent hominibus ipfos prophetat nequaquam
intellexifle ea facra oracula quae proiulerut,fed more in*
fanoru & non bene mete conflantiu illa erudafle. Veru
vnus&idc fpiritus qui dedit ipfis eloqui diuina fa rame
E X p o; (s
(a:contuIitipnsedam eorum quae enanciabantintelligen a.Pef.i
tian,& interna reuelatione in longe poft ventura tempo
ra profpeftum. Q^od & beatas Petrus comprobat: cum
att in fecundi (ua epiftola. N on voluntate humana alia»
ta eft aliquando prophetia : fed fpiritu (ando infpirat4la
cuci funt fandi dei homines.
9 C In nono articulo. Et vnamiandam catholicam.
Ecclefia dicitur tota fidelium & in Chrifio regenitorum „ .
congregatio ; quae corpus eft Chriftl mvfiicum, & Chri-
fius eius caput.ficut dicit apofiolus: quod deus pater de>
tcaput.iicut dicit apofiolus: quod deus pate
ditChrifium caput fuper omnem ecclefiam. Haec autem *^*****
primum vnaefi 9t vnica: non plures.ficut St vnica fuitar
ca Noe in qua ialui fadi fiint homines a diluuio: quae ty-
pum gerebat ecclefiae, d invnadomo manducari iullus
eft agnus pafchalis: quae etiam figurabat ecclefiam, &in
canticis vna ipfius fponfi dicitur efte columba : St vnica
amica atque (ponCi, non enim plures fpofas ipfc verus SI:
aeternus fponfusampledeturvnquam. Secundo ipfa ec- ^ -
clefia dicitur hic ianda:id eftmupda ab omni inquina-
mento peccati : quoniam preciofo Chrifti diledi iponfi
(ui (anguine eft fadificata.ficut (cribit apoftolus ad Ephe
fios. Viri(inquit')diligite vxores veftras: ficutd Chri* j, .
ftus dilexit ecclefiam, & feipfum tradidit pro ea vt illam S
(andificaret: mundans ei lauacro aquae in verbo vitae, vt
exhiberet ip(e fibi gloriolam ecclefiam,non h abente ma-
culam aut rugam, aut aliquid huiufmodi: (ed vt (it (anda /
d immaculata. Tertio ecclefia dicitur hic catholica, id
eft vniuerfalis: quoniam per totum orbem difperfa, vni*
uerfum genus hominum deberet compledi, daliquan*
do quidem complexa eft: quando fcilicetapoftolorii vo-
ce praedicatum eft euangelium omni creaturae,quando iti
dem in omnem terram exiuitfonus eorum d in finesor*
bis terrae verba eorum. Sed nunc (proh dolor) immanis
illa beftia(Mahumetum dico) totam Afiamd Aphricam Mdre.it
atque per magnam Europae partem Chrifto abftulit,d (a P/sf.
crilego fuo ritu ab eccleha reuulfit: vt videatur nuc ec*
clefia Chrifti in extremum orbis angulum, anguftumque
redada. Verum orandus eft benignus d mifericors do- P/dl. Sf
minus: vt diledifsimx fponfz fuz (ines amplificet: d ter-
minos dilatet, quo tandem ver<;cum propheta cantareil
p iij li
/
c
^ke.t
l$An.6
' !•
Bfbe.4
Epbe.f.
54 PR.AEFATIO.
li' pofsinnis. Omnis terra adoret te deus S( pfallac tibi:
pulmu dicat nomini tuo. Ec adorabunt eu omnes reges:
omnes gentes feruient ei. Omnes gentes quafcunque fo
eidi Tenient, &adorabuntcoram te domine: & glorifica
bunt nomen tuum. Quarto ver6 eccleiia Chriihhicdi*
citur apodolica : quia pratdicationeapodolorum Sc fun>
data ed & dabiliia,qui pod Ciiridum fuerut ipHus eccle-
fix architedti & fundatores. In omnibus dquidem eccle*
fiz filiis id locum habet & Teritatem:quod apodolusfcrl
bit ad Ephefios.Iam non edis hofpites & aduen^,fed edis
ciues fanAoru & domedici dei: fuper ^dificati fuper fun«
damentiim apodoloruro & prophetarum, ipfo fummo an-
gulari lapide Chrido Iefu,in quo omnis ^dificatio perfe*
^ crefcit in templum fanflum : in domino. Porro ec«
clefia fanifa (aeramentorum nouz legis virtute ac effica*
ciaedrufFulia:iUif<)ue vegetatur ac roboratur. Idcirco*
Tnam confitentes eccicliam : debemus etiam confiteri fa-
cramenta ecclefiz,i Chrido inditura, & d viris apodoli-
cis poderitati tradita. Horum autem omnium dignifsl-
mum atque excellentirsimum ed facramentum euchaii-
dic: cuius integram fidem Sc fyncerara nos tenere profi-
temur, cum in lymbolo apodolorum fub ido dicimus ar<*
‘ ticuio, (an£forum communionem. Ed enim communio
ranfforumifacrattrsimi corporis & Canguinis Chridi(qnf
vere funt fan^a & incontaminata my deria ) communica-
tio atque participatio: per quam ipii inferimur & vnum
cum ipfo eflFicimur.Qm manducat(inquit')meam carnem
& bibit meum fanguinem: in me manet & ego in eo.
lo €E In decimo articulo. Confiteor vnum baptidna ia
remifsionem peccatorum. Vnum vocatur baptifmatquia
femel tantum edpercipiendum,neque quoquo pa£Vocir
ca eundem iterandum. Et ita nominatur d beato Paulo:
cum feribit ad Ephefios.Vnus dominus, vna fides, vnum
baptifma. V nus deus & pater omnium: qui ed fuper om-
nes,per omniatft in omnibus nobis.Iilud autem falutare
lauacru,in peccatoru remi(sionc ordinatur:quia ricd IpIS
' fufeipieti omnia abluutur & abolentur peccata antd con-
irafta . Vnde B. Paulus ad Ephefios (cribit : ^ Chridua
mundauit ecclefiam lauacro aqux in verbo vitx. Laua-
crum autem aqux, (aeramentum ed baptifmi. Sub hoc vti
que
EXPO. ff
qae artlcolo comprehendi dejbet ceterorum /aeramento-
rum ecclefiafticorum fides & confefsio:vt facramenti co«
firmationis, pceniteniic, ordinis, & cererorum . quoniam
dc haec ad oratorum remifsionem & gratis impetratio
nem,mirincd&e£Ficaciter conferunt. II CInvndecimo
articuIo.Et expe£fo refurrcAionem monuorum.Hic ar-
ticulus , refurre£tionem in fine mundi futuram aftruit,
quam plurimis & veteris & noui tefiamrti comprobatam
tefiimoniis , hic velle facrorum eloquiorum authoritate
munire, foperuacuum merito cenferctur. Symbolum aut£
apofiolorum, carnis refutre£f Ionem dicit, quia corporum
tantum erit refurre£f io,non autem animarum. N empd id
refurrefturum efi in nouifsimo die,quod per monuos in-
cidit in interitum . Anims autem humans per mortem
corporis non fiiilinentinteritumifed manent fuperfiites,
corpora vero hominum & rentiuntobttum:&di(ToIutio-
nem in puluerem. Ke£fd igitur creditur refurre^f io car-
nis futuraiqus eadem eft & refurre^fio mortaorum.
XX €Eln duodecimo articulo.de vitam venturi feculi.Ve-
turum feculum dicitur duratio poft hanc temporaneam
& mortale vitam futura, fiue animarumjeorporeiepa-
ratarum: & ante diem iudicij, immortalem in regione ca>
ledi viuentium vitam, fiue exa^lo die iudicij iudorum o-
tnnium: qui anima rurfiim corpori vnita , terram viuen-
tium perpetuo incollent Nompd A illarum vita , itidem
A horumealterius ed generis quim fit hsc nodra morta-
lis fortis conditio, & alterum fpedat /eculum, nobis quS-
diu hic degimus ignotum A inexploratum . £t hsc ven-
turi feculi vita( vt dicit fymboluro apodolorum huic loco
re/pondens^viraed sterna, quoniam nefeia finis & inter-
mina.Q^od etiam dominus noder in euangelio odendit:
cum dicit apud Matthsuro. qubd finito vniuerfali iudicio Matdi.xd
mali ibunt in fupplicium sternum : iudi autem in vitam
sternam. Et apud Lucam. Illi vero qui digni habebuntur LtfCdtm
/eculo illo A refureflione ex mortuis neque nubent ne-
ducent vxores,neque vitra mori poterunt. Ad quem qui-
dam vitam sternam : nosfua bonitate atque benignitate
perducatdeus benedicius in /ecula. Arnen.
O iiij Prs-
Kntbi
t.
TejUk.^
E X P O. 75
aodoq}1oqae<1i,lnqua fcpi* legitur boni bzc impreca-
toria falutatio.Vt libro Indicum angelus domini dix.it ad li*dicinn 6
Gedeon. Dominus tecum: virorum forfir$ime.&in libro
Ruth.Boos vir Bethleemita (alutas me(Tores fuos : ait il-
lis. Dominus vobilcum.qui refponderuntei- b;n edicat ti-
bi dominus. Similiter beatus Paulus vas clefHonis, eis ad
quos fcribit valefacics:ita Tuam interdum.datidit epillo*
la.gratia domini noBri lefu Chn(lirvobi(ci«amc . Et alio
1 loco.Gratia domini noftri lefu Chridi cu fpintu vedro
Amen.Tertio profertur d facerdote oratio admonltoru,
eleuationis cordtum in deum , vt pote, furfum corda Cut
refpondet populus ddelis.Habemus ad dominum. ad ind-
nuandum quod tam facerdos ipfe celebrans quam afsldc
Ces facris myderiis, debent relidis terrenorum negotioru
cogitationibus tunc animos fuos ad deum erigere.&c^le-
jtiaduntaxatacfpiritualiameditari.fecnndum illud apo« p.-
ftoli monitum ad CololTences.Q^c furfum funt quxrite,
vbi Chridus ed in dextra dei fedeni.qux furfum funt fa-
piie,non fuperterram, Ne (i corda nodra non habeantur
ad dominum fed potius ad ea quz funt mundi : locum tti
nobis habeat quod conqueritur dominus per prophetam
Populus hic labiis me honorat , cor autem eorum longe
ed a me. Porro hanc cordis ad deum eleuationem i nobis
habendam elTe^potifsimum cum facra raiffarum folennia
celebrantur:admonet fandius Cyprianus his verbis « quK
recitantur in decretis canonicis , de confecratione didin-
tione prima cap.quando autem damus . Qinndo(inquit)
fiamus ad orationem fratres di1e61ifsmi: inuigilare & in-
cumbere ad preces toto corde debemus. Cogitatio carna-
lis hominis & fecularis abfcedar, nec quicquam tunc ani-
mus aliud quam id folum cogitet quod precatur . Ideo &
(acerdos ante orationem praefatione prxmMfa parat fra-
trum mentes dicendo . Surfum corda . vtdum refpondet
plebs. Habemus ad dominum, admoneatur nihil (e aliud
qu.-im dominum cogitaredebere.Claudatur contra aduer
lariumpcftuSj&fblideopateat, necadfehodemdcitera v
pore orationis venire patiatur. Hxc Cyprianus • Quarto
denique loco pronunciatur d facerdote exortatoria ora-
tio ad gratias deo agendas pro fufeeptis ab eo amplifsimis
beneficiis.fcilicet.gratias agam^ domino deo noflro . Cui
refp5-
i.i
f
tfht.t.
Intn.t4.
1tMIM.t.
5^ PRAEFATIO.
weCpoiet chorui.Dignu & iuftu eft.nos. f. domino deo na
firo gratias agere. N ihli enim aequitati magis confonum
arat rationi con(entaneum:quam benefaf^ori pro acceptis
anuneribus & donis gradarii agones perfoIuere.Demiim
Ikanc refponiionc fidelispopuliapprobans iacerdos:c6ti-
nua oratione fubiungit toti* prefationis cotexiu^d: (ermo
Bcm fuum ad deu patre couenit diccs.Verd dignu & iufta
cft,aequu & fakitare:nos tibi femper & vbique gratias ago
re:domine fan£^e,pater oipotes, aeterne de*.Etre&c qui-
de profitetur iacerdos (quu e(Te,nos feraperde vbiquedeo
gratias agererquonia femper&Tbiqifua nobis donaelar
ritur.Nullu enim teporis momento dederis ab exortu no
uro vfque ad obitumtin quo deus indeficienter fuis nos be
neficih non proiequatur & cumulet, & fuc bonitatis ma-
num nobis non aperiat. Qudd enim coferuainur in ipia na
turae integritate,qubdfuaairidudgubernamur prouiden*
tram&nue ipfius eft munus. In ipfo eniro(vt ait Paolus')vU
u)mus,mouemur & fumus. Nullus etiam eft locus, difiribtt
tionis diuinorum benoru expers:na fux benignitatis & be
neficetix radios totu dilFundit in orbc.Merito igitur id no
bis faciundutq» propheta monet in pfalmo. Benedica do»
fflinu in ot tepore:femper laus eius in ore meo. Et hero. In
omni loco dominationis eiiis benedic ^nima mea domino.
Porrb fubiungitur in prxfatione iis qox ante difta funt ea
particula.per Chriftu dominii noftru , referenda quidem
ad pratcedentla.dcfjgnanfque deo patri nos gratias agere
debere per Chriftum dominum noftrum.per quem (vt ak
Pauluf)acceflfum habemus ad patrem. Nemo (inquit)ve-
nitad patrem :nifi per roe.Et per eundem ,fiduciam habe*
musac viam agendi deo patri debitas gratiarum aftionet
vt mediatorem nodrura & patronum. A duocatum enimba
bemus(vt Icilbit loannes in epiftola^apud 'patrem lefum
Chriftu iuftum;dkipfeeft propitiatio pro peccatis noftris
non pro noftris autem tancumifod etiam totius mundi,qni
interpellat pro nobis 8c exauditur pro fuaVeuerentia.Per
eum itaque quafi per mediatorem laudes ofiferimus:per eS
quafiperaduocatum,dco patri gratias exoluimus.
2 C[ Neque nos folum,red & angelici fpiritus.per eundS
dominu noftrum dei patris laudant maieftatem : quemad-
modu fequens oftenditorado,(ciiicet)per quc:maieftatem
tuam
tXP O.
nitm laudant angeli, adorant dominationcf, tremunt po-
tcftates. l»cr eum vtique paternam roaieftatem laudantran
feli: per qucro a deo patre creati funt& formati. Per iplum
autem dei verbum faftafunt omniatquare * omnes ordi
nes angelici.Read igitur St per dei Bliuro.ipft diuinas deo
patri laudes depromunt, illum adorant & cum tremore ve
nerantur*De quo tremoris genere & cuiufmodi fu:in pro-
cedente libro faaa cft mentio, in explanatione vm^usanii-
phonaru ad oaauas epiphani* domini perUneniiu.C>te-
rtm quauis hoc loco non omnes caeleftiu fpintuu ordinee
nominatim c*primantur:attam6per expreffos enten funt
Intellieendi.vt per angelos, infimum poflrero* htcrarchio
copletentes ordinciarchJgcli &principa.ui,duo fcilicet re
Itqui illius facrndiftinaionis ordines etiam funi accipien
di.Medi* autem hierarchia: tres ordines hic fpeciaiimno
minantur :vtpote dominationes, potcftates & virtutes,niri
fluis velit potius per virtutes caelorum generatimquofoin
que fpus carlcftes accipcrcrfumpto c6muniter & largeeo
nomine virtutu.vt fuo ambitu angelicas omnes
tur fub ftantias quemcunque conftituant ordinem. N am «
in ea vniuerfali rationc:frequens cft cius nommii vius m
Acris cloqoiU,vi in pfalm.Benedicitc domino omnes vir
tutes eius,miniftri eius qui facilis voluntate eius. Etapud PyW.lOs
Lucam. Nam virtutes cxloruramouebuntur, quod glola Urt.u*
exponens ait. Angclic* potcftates tremunt aduentum iu
dicis. N eque abfona videretur ea generalis , huius nomi-
nis acceptio iquandoquidem & «elihic vniuerfali notio-
ficfupercnleftcs omnes angclicafquc fubftanuas fignant,
quod c*lorum fint habitatores & incolae. Non enim
cum nominantur caeli cxlorumquc virtutes :pcr caelos re»
ftc Intellexeris ipfos orbes globdfquc caelelws , quoniam
illi focietatem non habent cum fpiritibus ipfis angelida in
celebranda laude diuiua. Neque hic nominatis hinc Sc.
inde fupernarum fubftantiarum ordinibus, congrui in-
termifceri videtur ferrao de fenfibihbus,& materialibus
c*lis:qui omnino alterius funt generis ab angelorum na-
tura,* gradum poft illos longe inferiorem fortill. Haud
tamen cenfuerim inconueniens.angclicos fpiritus hic nuc
fpcciali ordinum nomine figmficariivt cu nominantur an
geli, dominationes St potcftates, nunc verb
PRAEFATIO. ’
cupatione Arhierarchias omnes atque ordines copreEen»
dente hic exprimi, vt cum C9l4virtut6sque c^Ioru appcl*
lancur. Nam in icripturis & (ermonibut diuints nunc afpe
cialiadgeneralequippiamBtprogrelTiOinunc ver6 rur»
fum ac promifcu J d generali ad proprium quicquam& fpe
ciale regreCf'-Qupd & hoc in loco obfeniari cen(etur,vbi
Mft c^los virtutesque catorum poftremo loco nominatur
leraphim.qu^ fupremum ipdus fnmm^ priro^ue fun£lto«
nis cfleftium Ipirituum condituunt ordinem, £t fub illis,
duo reliqui elufdem fuprem; didin^onisordinef.vtpote
cherubim & throni comprehenduntur. Commune nanqj
itipernorum fpirituuro omniura(^ quemcunque conBciunc
ordinem)ell officiumraiTidua lempiternaquelaudediuina
maieftatem celebrare, quemadmodum dicit propheta in
pCilmo. Adorate eum omnes angeli eius. Et alio. in loco.
' Laudate eiim omjiespngeli eiusdaudateeum omnes vir«
P/^.9^. <utes eius.Etin Efdra Icriptum legimus. Exercitus cflt te
P/4/.148 . adorat. At vero pro latini Termonis ratione.id vel in tranf
Hee.^. curfu anootanduminomen illud hebracum feraphim,nunc
in neutro genere poni rolere,vt hic locus o(lendit,nuncve
rb in roa(cuUno:vt apud Efaiam.Volauit ad me vnus dele
raphim.Et iterum. Seraphim clamabant alter ad alterum:
ft dicebant. Eadem tamen (iue in hoc Hue illo genere coU
locetur, manet illius nominis (ignificatio:qua eminentilli*
mum angelicarum fubilantiarum ordinem (ignat. Dembra
quoniam longdpracftantiorisfunt & excellentioris natu«
rrdpit rpiritus angelici quam homines, ill^ue a nobis eo
difpefcuntur conditionis ac fortis inter(litio:quo caeli dtec
ra,& fol ipfe perlucidus i figculenta materiae crarsitie,lao-
des etiam angelicae quibus deum omnipotentem celebrat
perfe£liores funt& multo diuiniores quim humanae.Sunt
. enim illc.iuges & afliduae intentiflima in deum mente ac
fenientiiTimo fpiritu deprompte, funt itidem fyncerc ac
pnrcmihil terrene contagionis admixtum habentes. No«
' ftreverbaddeqm laudes,mulii8intermiirionibus(unt in*
terciGe:ob vitf mortalis varias nece(Titates,cum euagatio*
nibus crebris & tepore animi plerunque prolatae,perroix-
tx4ue rerum fecularium cogitatibusimeum preces addeu
fundimus animo noftro importune ingerentibus. Corpui
enim quod corrumpitur aggrauat animam & terrena habi
utio
EXPO. 4t
udo deprimit (Mium multa cogitantemyTt ait Sapiens.
/d hxc, laudes noflrx^quibus vtcunque deum prcdicam*
dt colimus)ob inquinamenta peccatorum quibus labefa-
.diamurft pro infirmitate noflra fcpe prolabimur ^ redo
(^in multis ejnim offendimus omnes^minus grata; Aint diui
ntemaieflati &acceptK.None(l enim fpecioia laus in ore lac.;.
peccatoris.Et iniquitatem fi afpexi in corde meo:non ex- Ecccl. i(«i
audiet dominus.C^is autem hominum fe peccatorem no
fateaturf Qms item poteft dicere, mundum eft cor meum, Praw.ao.
St purus fum ego d peccato? Angelicorum verd fpirituum
laudes, ip fi fummzdiuinitati iurefuntacceptifrimarcquod
omni peccato liberi fint, nullaque malitiae fentiant conta-
gia,immo tanta firmitate ipfi bono adhareant: vt ab illius
nabilitate & re^itudine decidere neutiquam poffint .Qua
refiiperbumid&infolens merito putari pofTettfi noflras
ipforum preces dignas iudicaremus que altirslrois foperna
rum virtutum coniungerentur & purlfiimis laudibus.Ve-
fum quia humiliter de nobis fentientes, iure exiflimamut
(vt debemus)laudationes noflras ex fe id dignitatis St me
Titinon habere:idcirco Tuppllciter petimus diuina digna-
tione St bonitate eas admitti cum laudibus angelicis, & fb
la induci dtuine benignitatis fiduda, hacque confidentia
fretitceleberrimum illum angelorum concinimus hymnu
laudatifTimumque cantum qui iequitur.
3 Angelicus fimul c hunums hymnus»
SAnfius^atUlus,[an(lus:dominus deus S^ibaoth. Plctd
funt cicli cr terra, gloria tua.Ofanna in excclfis.Be-
nediiius,quiuenit in nomine domini. Ofannain ex-
cel(ts.
I C^HicdiuinifTimus hymnus tpanim ex angelica laude
in exiis deo exhiberi audita, partim ex humana ipfi Ghri-
fto in terris decantata componitur.Angelica quiemm laus:
ea e(l.San^s,ran^os,fan^us: dominus deus Sabaoth. i
Pleni funt cxli&terra:gloria tua. Reliqua vero ad finem
vrqueilausefl humana ,& ab hominibus domino noflro
proclamata. Sane illa angeloru celebratio , ex Elai^fexto
cap.
I
PM.7.
F/f.23.
*77
PRAEFATIO.
cap.fiiapta dinofcitar:Tbi atc j>pheta de duob*(er»bi«.'
£t clamabant alter ad alterun: dcdicebant. SanAus,(an A%
£m£lusdoffiinusdeus exercituum .Plena eft omnis terra:
gloria eius. Apocalyplis item quarto capite de quatuor
myfUcis animalibus dicit. Et requiem non nabebant die ac
no£^ dicentia. San^osylandus , fandus: dominus deuso*
innipotens, qui erat, qui eft.&quiTcnturuseft.In illa au*
tem fupcadiaa angelorum laude, piimo iniinuatur myfle*
rium trinitatis diuinarum perfonarumrc^ ad earum nu*
merum ter repetitur nomen (andu$,Tt primum : deo pa*
tri refpondere intelIigatur,iecundBm:filio , tertium verb^
fpirituilando.Idem verb nomen tertio repetitum, innuit
nobis omnimodam ipfarum perfonaruro zqualitatem ac
fimilituduiem in naturalibus & fubdantialibus proprieta-
tibus:potentia,fapientia, bonitate & aeternitate , eaod6m-
que earum fanditatem.Secundo Hgnibeatur ibidem voi-
tas diuinc rub(lantic:cum in numero fingulari fubiungi-
tur.dominusdeus (abaoth. Nomen enim illud fingulare
dominus deustdiuinitatis indicat Tnitaiem. Quemadmo*
dum autem in fuperioribus locis iam dtdum meminimus,
in explanatione fcilicet cantici fandoru Aogudimd: Aizs>
brofii(,cui hic angelorum hymnus fermd integrd inferitur
& ibidem etiam efl expofitus^fabaoth vnum eft ex fpecia-
libus dei noroinibus.tantundem valens atque exercituu.
Itaque dominus deus fabaoth diciturquia exercituum cae
leftium angelicorumque agminum dominus & princros
el^de quorum numeroHtated: turba dicit Paniel. MilBa
millium minidrabant illi: & decies centies centena millia
afsidebant illi. Eflqucilla denominatio quadeusdicitnr
dominos exercituum, frequentilsime apud prophetas db
liepius iterata: vt ea vox prophetica diuina; poiedaiis am*
plltudinem & magnitudinem virtutis mentibus humanis
infmuet.Alio quoque loco, eadem pen^ ratione diciiurdo
minus virtutum, vt in pfalroo.DominHS virtutum ipfeeft
rex gloric.Etiierdm. Domine deus virtutuconuerte nos,
odende faciem tuam & falui enmus.Tertio diuinc ple-
nitudinis expando, diffudoque dedgnatur in verbis ilHs
angelica; laudis. Pleni funt cadi & terra:gloria tua quibus
A per callorum amplitudinem & terrae (pactodtatem oden
dinirfiipcre£Fuladiuinae magnitudinis plenitudo* Quod
EXPO.
ftdominus per prophetam indicat:com didt.CcIu & ter-
ram ego impleo, & pfalmographus.Q^p ibo i fpiritu tuo:
ft quo d facie tua fugiamfSi afcendero in caelum : tu illic
es, (i delcendero in infernum sades. Si rumpfero pennas
measdilucuIo:& habitauerd in extremis maris.Etenim il-
luc manus tua deducet me:& tenebit me dextera tua. Ne-
que tamen perperam hunc locum intelliget:qui per c^lot
4>iritus angeIicos:& per terram, homines hic acceperit, vt
vittatus e(i (andcfcripturae mos.Nam ftcxlefles (piritui
& homines dei gloria implentur,illi quidemtprxfenti glo
rilica(ione,hi vero in fpe & praeuia difpolitione. Neque a-
lia funt creaturaru genera:dioinae glorif plenitudine par-
ticipantia, Caeterdm humana voce depromptum Chri-
do prxconium:lciIicet.Olaona in excellis. Benedidus oui
venit in nomine domini,olanna in excellis, ex euangelio
defumptum ell,vbi MatthatusdefcribensinerelTum Chri-
ili infidentis alinar,in Hiemfalemtdicit.Turbac autem quae
pratcedebant &quK fequebanturtclamabant dicentes. O-
lanna lilio Dauid,Benedidus qui venit in nomine domi-
ni. Eli autem olanna, didio hebraea : compolita ex verbo
Oli quod rignihcatraUia,d: didione Anna:qux oblecran-
tls eti interie<£lio,affe£luroque deprecantis exprimit. Abie
^a autem pollrema Utera prioris partis : per earum dua*
rumdidionum vnionem& coalefcentiam in vnam inte-
J'ram didionem,dicimus Ofanna,id ell falua oblecro:liue
aluum me fac oblecro. Vnde pland dinolcltur illa vox tur
ba: ad laudandum Chrillum diutnitus incitatac:fumpta elfe
cx plalmo centelimo decimoleptimo , vbi dicit propheta.
O domine laluum me fac:b domine bene profperare.be-
nedi£lus qui venit ie nomine domini.Qmbus verbis per-
hibuit populus diuino fpiritu edoftus , tellimonium de
Chrillo quod verus eflet MelTias in lege & prophetis pro-
niiirus:cum hunc verfum de tplb didum Sc in ipfo iaia
completum concordi clamori protellatur.Porru illa laus,
humana voce deprompta , quas hunc abfoluit & complet
hpmnum : lacrum dominicae incarnationis explicat my-
(lerium,&id quidem bifariam. Primo,quia laluatorem
mundi Chrillum elIedemon|}rai:cum femel & iterum ad
exprimendum maiorem deprecationis afife£lum dicit.
Ofanna in excellisiid ell ,(alua nos o^cro in c^Iis quan-
doquidein
H/err.xi
pyw.ijt.
P/dMf:
P/4/.J.
PM?7-
' 4 ^
^4 PRAEFATIO. *
doquldem tn terris confummata Talus AHipr^a ‘haberi
non po^it Quo etiam verbo concedatur eum cut IiancacJJ*
clamat laudem turba^elTe verum deum : cum ipHus folias
proprium (it xternam & czledf m dare lalutem. Domini
enim ed Talus: vt ait propheta in pfalmo. Et dominus no*
fter '.dominus Taluos faciendi Alij verd putant orationem
illam. Ofanna in exceins,in hoc loco bis efle politam : ad
expodulandam geminam falutem animf Tcilicet & cor
poris, tandem in cxiis complendam, vc orationis illius in*
geminatio:ngnumnt&iiotadoplicisfalutis a deo peten-
da,& non folum adimam ihczlo faluatum iri:fed & corp*
nodrum inrefurreftionenouilfirooque die, (alutis «tern^
pro Tuo captu ac modo particeps fore orandum ede. Se*
eundo (ignihcaturp^er illam pBpuIi vocem ip(e Chrilhis
d deo patre e(Te mifliis ad falutem mundi , (ecundum ora*
cula prophciarumtcumTubneflit hic hymnus. Benedift*
qui venit in nomine domini. Quod de folo Chrido intel-
ligendum ed,dl: in eo folo completum. vt de fc tedatur in
euangcItodicens.Ego veni in nomine patris mei:& non
me recepidis Alius veniet in nomine (uo:& illum recipie
tis.fii fxpius id coram ludziscontcdatused.Egoimeip*
fo non venrfed ille^patcr inquam )meraifit. Et opera quf
ego facio in nomine patris mei:ipfa tedimonium pcrhibfc
de me. Quod quidem tedimonium veritatis nos libemev
amplexi.lzta mente & fynczrocordeilliiugiterconcina*
ipus. fienediftus qui venit in nomine domini. Amen.
Df iuttiuitde domini
pr£fatio. ,
A Etemc deus. Qiiia per incarnati uerhi myflerilh
noua mentis noflr£ oculis lux tu£ claritatis inful~
fit. Vt dum uifiiiUter deum cognofcimusiper buc,
inuifibiUum amore rapiamur,
z Et ideo cum angelis v arthangelis , cum thronis tT
dominationihus: cumque omni militia c£leflis exercitus^
hymnum glori£ tu£ canimus:fme fine dicentes.
Infra adionem.
Com^
fi k P O. ' (s
'4 Comtaunicanta.f^r nodcm(ucl diem ) fttcrafij?im4m
librantes: qua heat<e Mari* intemerata uirginittts huic
mundo fdiditfaluatorm.Scdcn^oriam uencrantes
imprimis ciufdcm gloriiejcmpcrque uirginis MarU ve-
ratricis eiufdm dei er domini nojiri leju Cbrijli.Sed e^
beatorum apoflolorum. t
In epiphania domini pr^fatio.
5 Aeterne deus.Quia cum unigenitus tuus infuhflan-
tia no^rx mortalitatis apparuit :noua nos immortalita-
tis fux luce reparauit£tideo tUtfupra de natiuit^Ue do-
mini.
Infra asionem.
6 Commumcantes ,cr diem facratiflimum celebrantes,
quo unigenitus tuus in tua tecum gloria coxternus in ue-
ritate nojhrx camis uifibiliter corporalis apparuit.
In quadragefima:prxfatio.
7 .Aeterne deus.Qui corporali ieiunio uicia comprimis
mentem eleuasuirtutem largiris c prxmia,per ChrifiU
dominum nofhrum.Per quem nudejiatemiUt fupra in prs
fatione communi.
p^ulo fijperi*ponta eft & declarata prcfaiio,qu*«
tidiana & comunis Tulgaio nomine dici folec,^ ferd quo-
tidie St in communibus folennitatibus vt dierum domini-
corum,di: diebus itidem non folennibus: proferatur in ofii
cio roifTK 3c decantetur. CxterOra prjeter illam alic/onc
decem prKfationesfpeciaIes,& alicui peculiari fefto aut
tempori addi^lsrpropter maiorem diei celebritatem aut
propriam temporis ad ardiorem difciplinam, appUeatio-
nem. Harum autem nouem nominantur i Gelafio papa in
fandione canonica, de confecrauone dillin^ione prima,
cap.lnuenimus,con(lituta:hocmodo. Inuenirous has no-
uem przfaiioncstin catalogo tantummodo recipiendas.
Vnam inalbispafchalibusialuindieafcenrionis domini,
tertiam dic pentecoftes,quana de natali domini, quintam
BXPO. ^7
jt^!tlam£fau:A:glorladomintfiiperteoitae(hEtainbi^
bbunt gentes in lumine too;& reges i^ Iplendore ort*iof.
1 CT Per hunc inuiftbillum amore rapiamuf. Propria dt
Congenea eft dofbo intelle£^ui via cogno(cendi:qu( i fert p „ « ' .
(ibilibus ad in(elIieibiliaconfcendii;&p^r vifibilia quait •**
rubAernico]aqucdamacadroinicuIa,ad inuifibilium no-
lioneiD amor^mque erigit dt fubuenit>Cum igitur vilibili»
lerapparuit deos mun^, in terris quidem vifus &cb ho-
minibus conuerfatusrper ipfum,rpIendore miraculomm«
dodrina ccleni,& multiplici teHiroonio fnam deitai2 ap-
probante,cduenieci medio& quaii vehiculo quoda prooe
oimur^iVtinaraorcinuiiibiliDffl&fupemordbonoruirt-
citemur & accendamur. Edenim omnis ipfius tendcbata-
ftio (ermo,vt reliflo huius mundi dendcrio: ad arierna
& orleilia bona aDidifTirodarpiraremus.Porrb hoc in lo-
co legendum e(l,perhoncin inuilibilium amorem rapia-
mur, vel per hunc,inui(ibilium amore rapiamur ,vt geni-
tiuus ille inui(ibiliura,vnica iit diAio:habens prima fum
compoHtionis partem,particnlam in,priuatiuam Itue ne-
gatiuam.Nara fl quis(^un£lim legeret hoc modo, per hdc
in vifibilium amorem rapiamurtfenAim ipfum & redam'
orationis intelligentiam corrumperet. C^oniaro cu deo.
vilibili dei cognitione habitus fiierit ante (ermo : nunc de ^
rerum inuifibilium amore mentionem fieri exigit oratio*
nis contextus, vt k vifibilibus ad inuifibilia fiat afTufredio
dnoflrat mentis fubleuatio.Prxterea non vult deus vt in
rerum vifibilium fiue fenfibilinm rapiamur amorem : qui ^
per dileduffl nobis fuura difcipolom pnecepit.Nolite di- >*<^**V
ligere mundum neque ea qnae in mundo funt.
3 C Sine fine dicentes. Sine finc:fineceiratione,finereia
3uie, fine interroilTione, per quod fignificaturiugis di: afsi
ua illius exceilemifsimi bymni,fandus , fandus fanduss
dominus deus fabaoth,d nobis effe decantatio facienda.
Q^od cu in hac mortali vita perfedd k nobis expleri non
pofsitthoc verbo tacitd & per fubinfinuationS quanda ex-
petitur cternsc beatitudinis confortium nobis demum con
cedi,in qua angelicis coiundi choris facra laudatione pof
fimus hunc hymnum fine fine ac perpetui decantare,
quemadmodum & ipfse fupemx vinutes atque angelicae
poteflates hymnum hunc gloria: domini fine finecocinut:
£ij ^unw
a PRAEFATtO.
V fecandom iUod Tcrtjuro plalmi. Beati qui KaBitaht ht •
no tua domine: in fecula feculorom laudabunt te. '
4 i[Et|no£iem -vel diem (acratifiimam celebrames.Cui*
. que praefationi habentipropriam pecoliaremque oratio-
nem qute in canone miflx ame primam fan6ioru memohi
eii dicenda, hoc loco fubiungitur ea oratio ,pronuncianda
quidem infra a£Vionero, id eft inier verba ipltus canonis:
3 uiaftio etiam nominaturi (acris auihoribus, qubd in 'eo
iuina aguntur confecraniurque&conliciuniurn>3rneria.
£t quanuis ad (iterum miiTaecanonem pertineant huiufmo
di orationesthic tamen vnaqucquefoaefubneclitur prae-
fationi ad euitandam confu(ionem,& refiiorem feruando
ordinem,quldige(iior videtur Adirpofitior : curo cuique
quod fuum eft adaptatur ac afcifcitur.In hac autem cano-
nis portiuncula mMO addu£ia,per ditiun^ionem ponitur
Tterque accufttiuusnoftem vel diem:vt alterum tantum
eorum nominum dicatur, fecundum temporis quo Bt cele-
bratio midae rationem & exigentiam. Si enim media node
natiuitatis dominicae,fit mi(I« (acriBciuro, celebrans dacer
dos dunutat nodem eo in loco nominare debet. Sin ve-
' rd in die natiuitatis domini, aut aliquo die odauarum eius
peragatur defolennltate diei nataliticofficiu mifTxi folu-
modo diem ibidem nominet.Q^od & in confimili partisu
la canonis pa(chac & pcnteco(les:obferuandum e(l,vt in vi
gilia illorum feftorum celebransrnodem tantummodo no
minet,indie verbfefto aut aliquo die odauarum : folum
pro ferat diem. Sed hzc ftatim peruia funt. '
5 tuus.Filios dei benignitate fua
oe noftro accepittvt defuo nobis conferret. Accepit enine
verc\no(lrae mortalitatis fubftantiam : A; in illa hodierna
die. Magis (lella duce quali primitiis eledtonis gentiumap
paruit ac demondratus e(f. Suie verd imroonahiatis parti-
cipatione & conlbniu nobis tradidtr:cn nos per noua di-
gnitatis fuf luce nube fulgida camif adumbrata, in priflU
na dignitate reparauit.Cseterilm laiin^Iingu; ratio exigit
hic'potius omittenda e(Te praspofirione in :qudm adiicien-
dam ad abUtiuum.iicut quamplurimi eam (uperflue adm-
gunt, dicentes in noua nos immortalitatis fuf luce repara
uic. Nam reparo prima; coniugationis verbu,recufat pre*
poBtionem ad ablatiuum Bbi additum :potiiIfque eandem
a4
EXPO- .49
•dfi$curatiuaiii poni pollularetyob quadam motus Hgni-
.ficacionem quam includit. Quare magis dicendum foret :
innauaranosimmoitalitatisiuse lucem reparauic « qudm
in noualuce.Ven^miiperablatiuu (ine pratpofitione fiat
fermo:&aptaelllentemia}& (ermo accommodus, quaro
hoc modo potius quam aliis legendum efl.
6 CQup vnigenitus tuus, in tua tecura gloria co«tem*.
Qjicadmodu in praefatione huius folenniiatis epiphanic
domini modo declarata, fermo totius ecclefiae catnolic^ ad
•deum patrem dirigiiur:& duplex domini noflri lefu Chri
fti indicatur natura,humana fcilicet,per fubfiantia noftrc
SBortalitatis,&diuin^:per lucem fux immortalitatis, ita Sc, ^
in hac portiuncula canonis illi refpondente ‘-ad deum pa>
erem etiam conuertitur oratio,& gemina filij eius declara*
Cur rub(lantia,rcilicetdiuina;cum dicitur in gloria patris
coaeternus,nam fecundum diuinitatem, id folummodo lo- '
cum habet,& humana, cum in veritate nodra; carnis vifibi
liter corporalis apparuilTe praedicatur. Vbi veritas nodrae
caraisoominatur in Chrido, contra impios han‘eticosqut
dixerunt ipfum fecundum apparentiam tantum & phanta
fiam hominem elTe faftum,& non verum corpus humana
fed duntaxat phantadienm adumpride. Sed quomodo ve-
re fa^us homo dici po(ret,vi(ibilisdue A; corporalis appa
ruide iis quibus manifedatused,fi haec tantum fecundum
opinionem & no verd geda funtiltaque verbum apparuit
hic pofitum,non phantadicam dicit apparentiam aut fidi-
tiam in Chrido quandam odentationem,fed veram fui ma
aifedationem,qua in angudo Bethleem oppido latitant,
&paruo claufus tugurio, lucidae dellae indido. Magis ab
oriente profefhs mondratus ed , & nouo. caelitus odenfb
figno mirificd exteris gentibus declaratus.
7 CQ^i corporali ieiunio vitia comprimis.Tria htcex-
primuntur animi bona.quae per ieiunium ritd obferuatum
deo largitore obtinentur. Primum hoc falutafi remedio co
primuntur vitia prefertim carnis,& libidinum redingqun
•tur lncendia,perinde atque aquafuperfufa elanguefcit ig«
nis, aut fubtraf^o ligno dfoco extinguitur.Vt enimteda-
tur Salomon in prouerbiis,curo defecerint ligna, extingue
Ciirignis.Etauthorquida non ignobilis, eandem hoc car- .
mine exprefrurenientiam. Subtrahe ligna foco, fi vis ex-
V . ‘E lij tlngue»
I
i
7a PKAEFATIO.
dnguere flammain.Qupd & Hieronymus hU coiirmatTOT
bis*Ieiunlo(ioquit)&nanturpeftef corporis, & oratione
venena mentis. Secundo, ieiunio mens liberior eleuaturih
deum per orationem & diuinorum meditationem^quafi a«
gilior fa£la & expeditior vt ad fuperiora nitatur. Comet
latione enim & epulationibus crebris mens ip(a deprimi*
tur atque degrauatunquemadmodum innuit dominus no
fier in euangelio cum ait. Attendite vobis, ne fortd grauea
cur corda vedra in crapula & ebristat,e& curis huius vii^
Q^areexoppofito per abftinentiam &ieiunium mens hu
mana redditur eleuatior atque eredior In deum :qua(t li-
berata mole ac pondere corporis peiTum trahente . Tertio
virtutes animi adaugetur obieruatione ieiunij : & demt^O)
Kternx vitx prxmia acquiruntur.Coniungiturenim con-
iequio quodam ip(t ieiunio puritas & mundicia vitc,(an-
dimonia & caftitattqux ceteras protinus virtutes omnes
libi comites afciicit,quibus adornau anima cxleftem de«
milm requiemalTequitur.Hxc omnia, Cicrx fcripturcte-
IHmoniis Sc exemplis facile comprobari polTenttnifi id fii
peruacuum hic & minus neceOarium videretur.
Derefurredione domini
fatia.
A£(jum cr fdut4Tc:tc quidem domine omni tem^
pore,frd in hac poUpmum die ^iofius prxdU
careicu pafcha nofhru immolatus eflchrif^. Ipfe
enim uerus eft agnus:qui ahjlulit peccata mundi.Quimor
tem nofbram moriendo de{lruxit:cr uitam refurgendo re
parauit.Et ideo cum angelis cr archangdis^t fupra.
Infra actionem.
9 Communicantes cr diem(uel noSiem)facrati^mum et
Ichrantesrefurredionis domini noflri lefu ChrijU fecun^
dum carnem. Sed cr memoriam uenerantes imprimis glo
riofefmper^ uirginis MarU.-genitrids eiufdem]dei cr
domitu nofln le[u ChrijU.Sed cr beatorum dpojtdor
rum.
Hanc
EXP O. 71
’’ ffdnei^ttr6filtti(mmferukutisno{h£fido’<i^
fi£famili£ tu£:quam tibi offerimus pro iis quoque duos
regenerare dignatus es ex aqua CT fpiritu fatUiOytribues
eis remifUonem peccatorum: qaejumus domine ut dcmen
terlaccipias.
Jn afcenfionc domini-prefatio.
I o Aeterne deus:per Chriflum dominum noflrum. )
pojl refurrcdionem fuam omnibus difcipuUs fuis manife^
ftus apparuit:cr ipfis cernentibus efl eleuatus in catum, >
ut nos diuinitatis f na tribueret ejje participes. Et ideo cU
ongelis^tfuprA.
Infra oBionem.
1 1 ' Communicantes cr diem facratifUmum celebrantes :
quo dominus nofter unigenitus filius tuus unitam fibi fra
ffUtatis noftra fubflantiamjn gloria tua dextera cotloea
uit. Sed cr memoriam uenerantes imprimis ^oriofafem
perqiuirginisMariaigenitriciseiufdedeicT donunino
ftrilefuChri^i.Sede^beiUGrum. ' •
Jndiepentecoflesiprafatio.
12 xXcterne deus:per Chriftu dominu no/lru.Qui afcen
des J 4per oes calos/edes^ ad dextera tua:promifu fpum
(Bum hodierna die in filios adoptionis effudit. Quapro •
pter profufis gaudiis:totus in orbe terraru mundus exuU
tat. Sed crfupema uirtutes atque angelica potefiatesjhy
nmum gloria tua concinunhfine pne dicentes.
Infra aBionem.
1 5 Communicantes cr diem facratifUmum pentecoften
c^brantesxquo fpiraus fanBus apoflolis in linguis igneis
apparuit. Sed cr memoria uenerates imprimis gloriofa,
X ([a nnotationb s.Ciimparcha nodramimiDO-
latut edChriflut.Hocex beato Paalofumptunie({:(licen X.C«r><«
te ad Corinthios. Etenim pateha nofhnim immolatus eft
Chriftut.Etfignificamer addit nolhtim:ne quis de paicha
£ iiii ludeorfi
jx PRAEFATIO.
ludcorum putet hic (ermoneui haberi . quod erat agnuc
. legalis atque BguralisyMofaico ritu immoiatus & mandu<n
catus. Verum illud palcha erat folutn figura veri palchib
■Chrifiianoruni:& agnus ille typicus vmbra fuit & imago
Chrifti veri agni, ad tollenda mundi peccata in ara crocit
tun.i obIati.de quo ait loannes Daptida . Ecce agnus dei : qui
tollit peccata mundi. Praetera agnus ille Hebraeorum, fui
ianguinis afperlione liberauit populum domini ab ctier*.
minatore primogenitorum Aegypti:exemit^uedi|ra Cer» ^
uitute Pharaonis.Chridus autem illius agni veritas,raor«
0/re.ij te fua nodram mortem dedruxit: iecundum illud di&um
propheticum. Ero mors tua, O morsimorfus tuus ero tn«
ferne. Et refurreciione fua gloriola vitam nodram repa-
rauitmon modo anima; led& corporis , quod exemplo
refurrefiionis Chridi in confummacione leiaili ad immor
talitatem ed relurreftunim. 9 Pro iis quoque quot
regenerare. Quoniam in vigilia folennitatis paichc ittde
dt petecodesin pritnltiua ecclefia adulti abnegata genti>
litate aut'ludailroo,Chridianz fidei fignaculu rufcipere
Volcntes,ex indituto ecclefia dico abluebantur facro bap«
tlfrai iauacro : idcirco in vtraque dicarum celebritatum
&odauis earum adiicitur canoni milTc hzc oratio , qua
fanda mater ecclefia pecnliariter oratdeu pro filiis fuit
neophytis:&tuuc primum in Chrido regenitis. Qoanuit
autem mos ille adminidrandt praedidis diebus baptt(*
mum adultis fit aboIitiis,qu6d non occurrat amplius con«
fimilis materia & occafio quz tum offerebatur : illa tame
oratio adhuc in officio roifliediebus illis dicitur , ficut Sc
* fontium fit con(ecratio,in memoriam illius commendabi*
lis &antiquf obfcruatldis. N ihil autem prohibet illam o-
rationem &. nunc fieri pro omnibus, eiiam in ztateinfan>
tili baptizatis quahdoquide/n in eis omnibus id locpm ha
bet,qaddeos tunc deus regenerare dignatus ed exqqua
& rplritu (ando, tribuit^ue ipfis remirsionem omniu pec
catorum. Et ad idipfum referri potedpia ipfios celebrans
tis intentio. 10 pod refurredionefua. QU-Od din
nibus dilcipulis fiiis domin* noder pod rcfiirredione fii2
manifcdosapparuii.-cuangclidzoes multifarii declarant
Ad.t & Paulus in prima aJCorint. epidola idem fcribit.&de»
nique ada apodolomm circa principlumetlam perhibet,
qubi
B X P O. 75 .
rctUcet apodolis fuis prcbuit fetpTum viuu pod paC
iione fuS in multis argumentis, per dies quadraginta ap-'^
parens eis & loquens ds regno dei. Quod vero iptis cer
nentibus (it eleuatus in caelum.fan^ut Tueas in fine Tui e* L«r,24
nangelij & initio a£hium apodolorum dilucide narrat. .
Denique quod incclum eleuatus eft vtnos fusediuinita*^
tis tribueret elTe participes, innuit beatus Paulus cuferi*
bitad Ephe(ios,qu6d Chridusafcenditfuper omnes cae< *
los vt adimpleret omnia,id efl vt omnes fiommes fuaE dU
diuinitatis participatione glorificaret atq; repleret. R.ur- %
(Iim eodem loco Paulus. A (cendens Chridus in altumiea
^ptiuam duxit captiuitatem. dedit dona hominibus. Illorv
autem donoru exuberati ebreitionernobis quoque ^cui«
que pro fuo captu & modo ) lux diuinitatis induKit con-
(ortium. tx c V^nitam fibi fragilitatis nodraefubdan-
tiam.Modra; fragilitatis fubdantia.naturaed humana: in ^
nobis quidem mortalem hanc adhuc degentibus vita fira*
gilis d: infirma, & in Chrido difpenbtoria quada digna-
tione Y£ offerretur in precium nodrae reditionis, etiam
Tlque ad. mortem fragilitati & infirmitati mbte^a. Pod a.Gvf.lt
rafurre^ionem Terdruarabzc nodra fubdantia manfit
quidem & manebit (emper illi vnita:non tamen amplius
fragii itatbobnoxb.quia decorem iam indutus ed domi-
nus per gloriam refurreiSHonis : indutus ed fortitudinem
& praecinxit fe virtute. Crucifixus ed enim exinfirmita-
te:fed refurrexit ex virtute dei.vt ait beatus P.iulus. Ec
(icur prius in eo mortale induit immort,'ilitatem,& corru •
ptibtle Incorruptionem: ita quod aiftd fuerat in ipfo fra*
gile.iam tnuincibilem induit virtutem indomabtlibiique
vigorem.
la C[ Promi(Tumrpiritumranidum,hodierna<Iie.S<rpiut
promiferat dominus apodol is.fpiritum fandum ipfis pod I«4n.i4.
fijum in 'caelos regrefTum breui mittendum. Ego rogabo loan.i6
(inquit>patrem ;& alium paracletum dabit vobis. ^i au^
tem abiero:mittam eum ad vos. Et in aliis.locis euangeli)
complnrculis.lpfos autem difcipulos vocat haec praebtio
Elios adoptionis:quia per fpiritum (anflurafcuius acce«
pefiint primitias^fa^li luntperfeAius qu.im ante fuerant
Eli) adoptionis dei. Nequeid mirum, nam &fpiritus fan-
dus ab apodolo vocatur (piritus adoptionis, quid ni igi- .
A3m^
ASm.*
^ PRAEFATIO.
ittreos quosprinu Tuis repleuit donis : faceret adoptio»
Bis 6liosf Cacteritm htec rpirit* Cm£Vteffu(ioindifcipulos
foroaa genus hnmanuoi non ab re ingenti gaudio Iccificac
Nam per eam coepta eft euangelice legis (alutariT(|aedo
promulgatio , & apodokca denuntiatione totiot
aiondiad Chriifum reduaio , Tt paulo pdft ex ladcisdb
gentibus fa^m fuerit vnum ouue, fub Chrifto vno pa«
ilore. Salus igitur toti mundo annunciata per mifsionem
ipiritus fanffi in apoftolos , merito materiam profufioris
gaudij in domino, toti mundo minillrat. i) ffDieTO (aera
cirtimum pentecoften celebrantes.Quid nomen penteco-
fte fignificet, in precedenti libro d^aratum eiftvbi illi*
folennitatis rerponforiuip occurrebat elucidandum . Et
quauis pdiffa canonis particula p nome illud in genitioo
podet exprimi hoc modo, die (acratiisimu petecmcs ce>
lebrates. no minus tame aptdimmo c6grueciDS,id nomen
in accuCatiuo per appoiitione collocatur . Sic enim &in
aftis apoftoloro legimus de Paulo. Feftinabat enim (t pof
fibtle iibi eflet,vtdiem pentecoften faceret Hierofolymis.
quOd perinde e(l atque iiquis diceret diem quinquagena*
nbiiue quinquageumu . Oemiim quod in linguis igneis
apparuit fpiritusfanflus apo(lolis,vt dicit prxfens locus;
fecundum cap.aftuum apoftolorum oftendit dicens. Et ap
paruerunt illis difpartitae linguz tanquam ignis;fedit<j[ue
lupra (ingulos eorum.
De fan^h trinitate : proflo.
Asterne dr«s* Q«i cum vnigenito filio tuo cr fpi
ritu fitn^ynus es deusivnus es dominus . non in
vnius fingukritate perfotue:fed in vnius trinitate
. fibfiantue, Quod enim d/e tua gloria (reuelante te)credi»
wtufihoc de filio tuojjocdefpiritu fanShfite diferentia
iiferetionis fentimus. Vi in confefiionever^ fempiter-^
. deitatis : cr in perfonis proprietas , eri» effimtU
vnitas , cr in m^efiate adoretur aqualitas . Quam Lm-
dant angeli atque archangeli,cheruBim quoque cr fera^
pUm . qid non cejfant cUmare quotidie ,vna voce di“
eaites..
e
I
BXPO.
Vefan^dcruer.prsfittio,
i 5 iXctemt icw.Qgi fdutm humdni geti&U in li-
gno crucii conjlituijli:ut undi mors oriebatur j/inde uita
rcfurgeret.Et <fui in ligno uincehat: in ligno ^uo^ue uin
ceretur tperCbriJim dominum nojhrmfper qi4em maic
flatem tuam laudant angelijUt fupri.
De beata uirgine: prafatio.
m 6 Aeterna dem. Et te in ueneratione beata Ma»
riafemper uirgims^ cxultantibm animis coUMtdareJbc-
uedicere^ZT pradicare. Qua cr unigenUm tuum fan^
Hi f^iritm obumbratione concepit: cr uirginitatis glo-
ria permanente, huic mundo lumen atertmti effudit , Je-
fm Chri/hm dominum nofbrum. Per quem maiefl^em
tuam^tfuprk.
De apoflolis cr euangeiifHs:prafatio.
>7’ equum CT falt^are. Te domine fupplicifer
exorare,ut gregem tuum pajlor aterna non deferas: fei
per beatos apoflolos tuos cStinua proteHione cufodias^
nt ii(de reHoribm gubernetur : quos operis tui uicarios
ddem cotulifli pra^e pallores. E t ideo cum angelis cr
archangelis,ttt fupra.
>4 €[AMMOTATioHi».Nonin Tiiiui (ingularlu
te perfonc.' Pater cu filio & (piiitu fiinAo vnus eft deus,
non in vnius fingularitate peribnx; quoniam ipfi tres no
funt vnica 8c fingularis perfona/cd tres per fonat. Neque
in diuina trinitate admittenda eft vnius perfonx fingula-
lipitvt quod in ea,fola fit perfona patris, aut fi>la filif per
Tona, aut ibia iplritus ian^i. Repugnat enim &adueria«
tur peribnarum trinitas: vnius peribnc fingularitati. Ipfi
yerdtres,pater inquam, & filius, & ipiritus iandus: vnus
luni deus « dominus in trinitate vnius rubfiatiz,qubd pa
c^,(S: 6lij|& ipiritus ianfti: vna & eade prorfiis fit fub^
Cia, & in peribnarum trinitatetvnitasefi diuincfiibfiatif.
At quoniam nputru genqs in locutionib* de fiiperdiuina
trinitaterfubfbntia: proprietatumque naturaliii eft indica
iiuu,& quateunque proprietas eflemialis conuenit patri,
eadem
' PJLAEFATIO.
eadem quaque & filio competit Se, (pjrihii fanfbo , vt dHi
<feuna,immen(um, seternum, funiaie potentem, iapietem,
bonum»perfeAum,& ita de exteris, ideo quicquia de pa«
trisfummi gloria proBteraur ad effentiam attinent &
prietates fubdantiales , idem confitemur dlrde filio &. ^
toirttu (anAo,fine aliqua dircretionisdi(hn£Honisd; dlf«
ferentia autdifcrepantia.Nam neque fecundum rubflaa*
tiam diuinam,neque fecundum proprietates ad eam fpe*
^nte$,e(ldiuinarum inter fe perfonarum aut differen*
tiaautdifcretioifed fblum fecundum proprietates perfb*
nale%qux ita vni conueniunt perTonaru,vt alteri nequa-
quam pofsint communicari. Vt deus pater diferetione ha
a exteris duabus perfbnis per ingignendam (iue iniuT
centiaro, quoniam eft ingenitus. Filius TCr6 per gignen-
tiam fiue nafcentiam : quoniam i fblo patre efl genitus.
Se fpiritus fanftus per procefsionem intimam , quoniaili
i patre filioque procedit. In his quidem internis emana*
tionib* Se habitudinibus, eft attendenda ipiarura diuina-
rum perfonarum difFerentia,di(cretio & difiinftio.In co«
munibus verd proprietatibus fubftantix diuinx Se perfo* >1
nis,nequaquara. Sicut enim pater omnipotens cft xter>
nus Se tmmenfus,ita Se filius, & fpiritus (anfbis. Et ita de
reliquis naturalibus proprietatibus. Cxteriim hic reftd
adie£him eft reuelante patre nos de eius gloria quicqul
credereiquoniam humano ingenio aut via non poteft at*
tingi altifsimum fummx trinitatis mylleriufh,fed fblu di*
uina reuelatione,& tantu de illa creare debemus,quan>
tum ipfa noflrum fciens irobecillero captum, referare no*
bis &patefacere dignata efl.Reuelare quide legitur deut
pater fublimia Indiuiduxdiuinitatis & trinitatis facrame-
ta vt apud Matthaeum dominus nofler dixit Petro pofl ve
rx fidei confefsionem. Caro Se fanguis no rehelauit tibi,
fed pater meus qui eft in cxlis. Reuelatdit filius eatfemy*
fterla hominibus, vt apud Matthxum conteftatur dicens.
Nemo nouit filium nifipater,neq; patrem quis nooitnifi
lAatih.li filius, & cui voluerit filius reuelare. Denique Se fpiritus
fanftus ardua reuelat deitatis royfteria,queadmodu Pau*
Ius feribit ad CorinthtosNobis autem reuebiuit deus per
i.C«f.s fpiritum Gium.Et foiritus omnia^rutatur etiam profun •
da dei. Ex his iam liquido conflat qudd in confe&ione ve
rtt
'V
BXPO. 77
fle ^atiiyln perTonis adorada eft & profitendaproprie-
tai, quandoquidem cuique perfonarum fua ediingularis
proprietas , per quam habet difcretionem ab aliis vc pa>
tHs proprietas e(l,e(Te ingenitum,filij,cfie genitum, fpiri-
tus vero (anfti, procedere. Ineflentia verd deitatis, ado«
randa eft vnita$,nam patris, (piritus fan£li : vna
oft e(Tentia,rub(lantia,& natura.Deniq', in maieftate dei*
tatis, adoranda e(l aequalitas: nam aequalis eft maiedas pa
cris,& Bli j,& fpiritus fan£li,vc'n6 (it maior patris:virtus,
^poteftas qudm caeterarum perfonarum, aut minor 61ij,
aut fpiritus ianflt,qudm patris,fed iint ipfae tres perfouau
maie(late,fapientia, bonitate, perfe^ione coaequales, vir-
tutfque pares, quemadmodu in fymbolo Athanaiiifupe*
rius explicatotiam di£lum cil.
n falutem humani eeneris.Imroenia dei (apien*
tia attingens d fine vfque ad nnem fortiter difponens
omnia fuauiter,interdum per oppoftta iis quz lapfum hu
mano generi induxerut, ordinauit fieri reparationem m»
Aaurationf‘mq*, in falutem,intcrdum vero per fimilia iis,
qua: ruinae fuerunt inftrumenta. Nempe primorum pare •
tum fuperbia & inobedientia : intulit toti mundo damna*
tibnem.Ex oppofito domini noftri lefu Chrifti humilitas
& obedientia:nobi$ attulit falutarem redemptionem. Oc-
cidit in mortis barathrum humana propago: qubdhomo
iibi vendicare voluerit dei fcientiam, & quandam limili-
cudinem. Erefta autem efl ad falutem:ex eo qudd ediuer
fo filius dei fe exinaniuerit ad alTumendam humana (i-agi
liutem. Rurfum noftri generis damnatio:ex ligno (ciea
tic boni & mali habuit exortum. Similiter diuina ordina-
tione noftra faluatio ex ligno crucis proceisit,per Chrifti
fanguinem 6t mortem fandificato, £t hoc padio ex eodd
fecundum fpcciem refurrexit nobis vita, vnde mors pri-
mum fuerat fuborta, Icilicet ex ligno. Et antiquus ferpds
qui per ligno paradifi vicerat primosparentes, quos lub-
dola fuafione induxerat adefum fhi^s eius, in ligno e-
ttam vidius eft,fcilicet crucis, per Chriftum dominum no*
ftru,qui falutaris fuit huius arboris fhidlus, & efiPicax ad
tollendam pneuaricationem;ex noxio nobis^ue damno*
fo frudhi prioris arboris inflidiam.
'16 C Et te in veneratione beate Marie. Ixpnecedenti-
bus
yt P HAE F ATIO. /
bos Mpetcdu eft illodtquod in cuiuiq; pnefationis inhf»
poniconfcilicec yeredjgnu St iuftum eft,{quum ftCiIata'
rcyVtcum illis nominibus verbo Aibliatino adiundis:or>
dinitar verba infinitiui modi hic ooininata. St ifte babca
tnrfenrus. Etiam verd dignum St iuftum eft^quum St fa*
lutare, te deum patre in veneratione beatae Maric fempn
virginis drexultanubus animis collaudare, benedicere, dfc
pr«dicare.Cfter6m quoniam ablatiuus ille veneratione,
generalis e(l ad omnem facratirsimx virginis folenniute
St coromemoration£:vbi fpecialis oCcurrit illius celebri*,
tas vt conceptionis, natiuitatis, annunciationis, vifitatia.
nis,purificationis,aut alTumptionistnomen illud peculia*
re in hocprxfationis loco eaprimendu eft,vtin tetto con-
ceptionis eiu(Hem;ita proferenda cftprcfatio. Et te in co
ceptioe beatae Mariae iemper virginis, & cetera. Ita in re-
liquis eius feftismomen venerationis, in propriu fefti no-
nen eft commutandum. Porrd quod vnigenitum dei filia
ipiritu fan£fo obumbrante concepit facrofanf^a virgo^
deum fcilicet St hominem,non autem hominem folum ac
nudum: ev primo cap.euangclii luce euangelifle euadit
manifften.C^bd verd Ium e illud cternu(,quod in tene-
bris exortum eft reftis corde')huic mudo foelici partu ea*
dem facratirsima virgo protulit: ex fecundo capite euan-
gelij Lucae e(l perfpicuum.Denique quod intemerate vir
ginitatis in ea permanfit gloria nngularis etiam poftpar-
tum:& rubus Moyfi incdbunus,& pona Ezechielisclaa-
Ia prelignauit. St tota Itidem illud confitetur ecclefia^il-
li laude quotidiana concinens , qubdpoft partum virgo
inuiolata permanferit. 17 C Vt gregem tuum paftorte-
terne non deferas Hcc prefadonis verba, ad domina no
ftrum lefum Chrilhim diriguntur,qui de fe dicitin euan-
gelio.Et fum pallor bonus, cognofeo ones meas. St co-
{'nolcuntmemee.Grex autem eius eft multitudo fidelia
uo predofo faguine redepta,& fue celefiis dodrine ver
bis quali pabulo nutrita, atqifuoru mandatorii lemitis &
calle dirtma, licut dicit ppheta tn pfatmo.Nos aut popu-
lus eius St oues pafcue eius. Et rurium. Populus eius & o •
nes palcue eius:introite portas eius in confefsione. Petit
itaque hacc prsefatio: quod ipfe bonus pallor grege funoa
cauollcum non derelinquat, aut fuodeltituatprcfidip
(cd
EXPO. 7,
f«d per Ipfoi apoftolos tanqnam cooperatores ipfius in
ctiftodta gregis & coadiutores : ipfuni afsidua conieniec
protcAione. Vt ipfe grex dominicus iiiden line eiiHeni
apoftolis're£toribBs gubernetur: qoosvt vicarios ope*
ris fui vtpote gregis pafcendiyipfe pailor «ternus ordina*
cit ac lanxit debere pr«efie paftores eidem gregi.Neui*
TC tCr beatum Petrum interrogafle legitur dominus :aa
fe diligeret, & illo reipondente, ipfum qui omnia noirit,
& id (cire quod amaret eum.Deinde poft Gnguiam re(p6*
fione fubiunxit, paice agnos meos, (lue pa(ce oues meas*
Quibus verbis beatum Petrum conditoit operis fui vica-
rium,voluit<|ue ipfum pr«e(Te padorem fuo gregi. De a*
liis itidem apodolis & eorum fuccelToribus epiicopis , il«
lud locum habet quod in a^lisapodolorum <ncit Paulus.
Attendite vobis A vniuerlb gregi, in quo vos fpiritus (an
dus pofuit epiicopos regere eccTe(iam dei.quam acqui(i-
uit unguine fuo. Porro huiufmodi padores (edulos Af
diligentes (quales fueruntapodoli)(e daturum fuo gre*
gi, pollicitus ed dominus per Hieremiam dicens. Dabv
vobis padores iuxta cor meum, dcpafcentvosfcientia A;
domina. Vere fecundum cor domini fuerunt padores
idi apodolici , quoniam elegit eos ex omni came & po*
fuit eos pafcere gregem fuum catholicum. Qupm A CciS^
da & doftrina euangelice veriutispauerunt, nam «ter«
n« vitj verba toti mundo folicita annunciatione admini*
Ararunt. Et alio in loco per eundem prophetam dicit do
minus. Ego congregabo reliquias gregis mei de omni*
bus terris ad quas eiecero eos illuc, A conuertam eosaJ
rura (ua,&cre(cent& multiplicabuntur, Afufeitabo fii*
per eos padores,& pafcent eos. Certe congregauit do«
minus reliquias gregis fui , quando mortuus ed non fo*
Ium pro gente, fed vt filios dei qui erant difperfi congre-
garet in vnum. Etper apodolicam euangelizationem o-
ues ill« qua non erant ex ouili dominico , adduA« fune
ad caulam gregis eius, A fa^um ed ynum ouile A: vnus
pador. Creuerunt itidem A multiplicati funt greges do*
mini, quoniam circa apodolorum tempora A pamd
totam Impleuerunt terram. DemdmfufcitauitdomiBus
padores fuper eos: ipfos fandos apodolos, quos delegit
A (piritu fan^o & implcutt:ad ezequedu hoc miniderid.
Q^d
to CANO.
G<m<«S7 a horum (piritualiuni paftorom figuram qucrit,-
£«o.} & ui V eteri lege typum. lofeph prius pafcens gregem pa-
i.R.ff.1^ tris fui & pofiea totam faluans Aegyptum.Moyfes autem
poft greges foceri Tui totam Nebrcorum rynagogam in
deferto regens. Demi^m Oauid(vt primus Regum liber
^ftatur)prius oues paternas & deinde totum regnum If*
rael gubernans: horum noui teilamenti pallorum vrobra
fuerunt & imago.
Canon ipfius rcmijf t.
TEigjtur cUmetifumcpatcr:pcr/efm Chriflm
filium tuum domir.u noJhrum:fuppUers rogmoi
cr pctimm: uti accepta habeas cr benedicas hac
4ona,h£c munera^hac fanSa facrificia illabata.
I €E Hacc totius mille pars pnecipQa,quatuornominib*
Qjurebae vulgo appellari:(cilicet canon,recreta,a^lo & facri
mtji* pars ficium. Can5 quidc:quod latine regulam fignificat, quia
Jsestur cd> verborum huiufce partis feries & connexio : regulariter
•00. ^ ordinate parum d Chrillo, partim d fan£lis patrib* eft
inllituta. Nempe d Chrillo inlHtuta funt verba facramen
talia: ad formam conlecrationis attinentia. Cetera verd
que ad dei laudem dicuntur & ad orandum pro populo
Chrilliano: d Gindis patribus ordinau funt. Non tamen
yno tempore nec a bvnotiiumauthore:fed adiuerfis, de
C«r dici- variis temporibus funt edica,& per Gelafium papam pr^
Ur ftereti» cipue collefta,licet poHenus nonnulla illis lini adieda.
(^oniara igitur inditutide ChriOi & fandorum patrum
regulis condituta ed hec milTx particula : grece canon
appellatur. Secundo, eadem dicitur fecretum,potiGi*
mum ratione prolationis, quia fubmilTa voce atque le-
creta proferri debet, ne tam fan6li mydenj, verba mani-
fedd prolata & publict^per quotidianum vfuro vilelcar»
& i laicis etiam in locis prophanis indebite' atque irreue
renter pronunciemur. Ferunt enim cum ulim alta voce
proferretur canon,omnes fcrdperafsiduum vfnm, illum
memoria tenuide atque in vicis &. compitis publicd dec2
tare folitos ede. V'ndecum qujdampadores quodam au-
con
pa-
1
E X p a
liisfertnrf^ilieincarnead illoru verborum prolatione^
Jpfi autem igne cxlitus in eas dimiiTo dtuino ludicio fune
abfumpti,vt per hanc punitionis feueritate exteris eiTent
exemplo:ne vnquam talequippiam attentarent neque di
'uinis abuterentur rayftehis ad iocum aut ludibrium, (ed
cum tremore, timorCf ac fumma reuerentia,ij tantum ad
3U0S rpeftac illud mini(lerium:ordins & Hne atque modo
Chrifto & (andlis patribus definito religiofe vterentur.
In cuius rei (ignum atque Hguram, N umeri quarto capi.*
te prxeipie per Moyfeu dominus ip(i Aaron Rliis cms: _
vtlbliingredientes tabernaculum omnia eius vafainuo*
luant, & cum mouendafuntcadra. illa portanda lingulis
filiis Caath diHribuant.Ipfi vero Hli) Caath ac exteri nui
lacuriolitate videant qux fumin laniVuario priufqnam
inuoiuantur : alloqui morientur.Q^bJ It vala lanAuarij
tabernaculi Mofaict intania haberi luirafunt veneratio*
ne, qux folum figura erant & vmbra iacrornm noux le-
gis: quid reuerentix & honoris exhib'duin racratifiimif
vecbis iplius canonislqu^ prolaturus facerdos ingreditur
in (an£ia fanfioru: nofemel tantum inanno, led quoiiea
iple mtHam celcbrar,neque cum fanguine hirci immolati
pro peccato: (ed cum preciofo fanguine agni immacula-
ti atque iucontaminati. Et quali cortinis obte^us atque
obuolutus: operatur fecretum illud myflerium cofeitio-
siis ftconfecrationis ranflifsimiracramentLeucharidix/
Ob quam (and fecretam operationem hac tn parte milHe
abfului confuetam: etiam ipfa, fecretum dici congrue po
ted. Conlbnat planJ fupradi^is illud domini nodri prx
ceptumapudMatthxum. N olite ian£lura dare canibus, ^
& margaritas nolite proiiccre ante porcos: ne forte con* ,
culcent eas pedibus fuis,& canes couerfi dirumpant vos«
Quo nimirum hxc facratilsima canonis verba li forent i
vulgaribus & populo in propatulo audita , exafsiduita-
te vilefcerent: & forte ad alium vfum inconcediim adhi-
berentur, qux cum manent eis abdita & occultata: ha-
bentur ab tpiis in debita veneratione & honore. Adipu*
latur tifdem & facratidimui pater Dionyfius in ecclelia-
llicahterarchia: ita icribens ad Timotheum. Sed obfer-
ua diligentius, ne (an£la fan£forum eSieras: ne prophanis
iomlnibus violanda permittas. Veriim reuereberisma-
f, CANO.
gi«,occulti4aedei myfteria fpirituilib* inaUiIdlil>fi(qDtf
nodonib* honorabis, atque intemerata (eruabh : nequa-
quam ea paiTim rudibus tradent, fed fan&it folis fanaaru
rerum ititeliigemias facratius pandens. Tenio eadem
diti miifz pars (vt iam paulo aofddi^him eft ) vocatur adio:
t»r diifio quiainipfa, fanf^ilTimum Chrlfti myfterium peragitur
0> fatrifi. quo ex ineffabili fua charitate corpus Aium in cibum , &
r»«M* fanguinem in potum:nobit hic peregrinantibus pro via*
tico contulit. Deroi^m quano dicitur faCrificium , quia
per hunc canonem ezpane & vino conficitur facrificium
falutare,racrtficium laudis, (acrifidum iuAitiar,longe ac*
ceptius deo quim amiquK legit Aicrificia,& omnem illo*
nim multiformitatem vniformiter,& multitudinem vni*
ce comple^ens,immo omne iliorum virtutem Aiperemi*
nenterin fe continens ac comprehendens. Erat enim a*
pud Hebraeos facrificium pro peccato,hoftia pacificord,
^ expiationis,holocaoAum,iugelacrifidum, hoftia pro ig-
norantiis & ingratiarum aaionem. lAud verd facrih*
cib:omniu illoru &. quorumuis aliorum rationi virtuto
fua continet & fuperambit. Nempe ipfumvnum& vni*
cum: pro totius mundi peccato oblatum eA, pacificans
inflaurans omnia qua in cxlis Sc in terra funt. Per ipAim
itidem habetur expiatio peccatorum totum igne charita*
tis incenfum : oblatum cA pro nobis in ara crucis. Idem
3uoque iugiter &. affidue immolatur ad finem vfq; mun-
i. Denique pro ignorantiis noAris ipfom deo patri of-
fertur : A in gratiarum aiiionem de Aiiceptis bmeficiis»
lure igitur hzc roifff portio,in qua tam celebre & folen*
ne confummatur facrificium : denominatione fumpta ab
eo quod praecipue in ea intenditur, etiam Aicrifici) nunca
patione cognominatur.
'3 C[ Porro huius canonis adiutore deo nunc aggrelTuri
-quantulamcunque expofitionem pro noAra pollicitatio*
. ne: nihil ex noAra tantum fententia aut opinione in ea aC
^ feremus.Nequeenim tanta nobis ineA aut temeritas auc
' zquo maiora audens przfumptio : vt in re tam ardua dt
fublimi nouum quippiam ex noAro & proprio duntaxat
indicio tentaremus ingerere , prxAertim poAtot ft tan-
tas d celeberrimis viris Alexandro de Ales, Alberto Ma-
gno,Durando in rationali diuinorum offidoru,lnnocei»-
ti»
EXPO. *|
tio<}eoffidoniiflie &c«terls: inficrucanonemelabora* - r
tasadmodam luculentas expofitioncs.Sed ynum qui ho*
raro grauirsiroorum patrum pene fequitur vedigia, duce
mihi in hoc peragrando calle deligamtedius fententiis db
determinationibus propius inndaro.Gabrielero ttdelipec
de literis diuinis optime meritum, eanimque ftudiofilli'-
mum explanatore, qui in opere fuo (ane praedaro de ci-
none mi(ne:fupradidorum omnium authorumfenientias
ac explicationes fideliter enarrat, & hanc mi(Tc particula
egregie copiofdque dilucidat. V erilm contradis lons eia
borabo paucis ea cddringere:quc ip(e laxis Tpaciatat ha
benis diffufius pertradat atque edi/Terit. £t multiplicem
eiuidem claufui^ expoliiionem^quam pro more affertixt
omnium ex indituto fiio rCcenfeat fententias^pratermit-
tenSjvna tatum quae literae videbitur accommodatior,ex«
planatione contentus abibo, eum qui ampliorem efflagi-
tat declarationem, ad fontem vberrimum,vnde ididedu-
dt funt riuuli, remittens. Na ex illo copioiiui ea hauriet
omniaequae hic breuiore fermone & quali compendiario
funt condrida,ne totum quod molimur opus mmia mole •
aut prolixitate legentes oflendat. j CE Itaque ipfiusca'» '
nonis initium ed nuiufmodi. Te igitur clementiflimepa- ;
ter. Vbi annotatu non indignum cenfent imprimis autho
res,diuina quadam prouidentia fadum e(Te, quod canon ^
ipCc d litera t(quaeapud Hebrxos Tau dicitur) incipiat.
Ham ip(a fignificat myderlum viuificf crucis domini,ex
fui eflFigiatione atque formatione ip(am reprcfentans.A-
pud Hebreos enim ita formatur T. que quidem forma:
dominicx crocis figuram propemodum exprimit. SaneiI
lud fignum ed,quod tede Hieronymo in frontibus viro-
rum gementium & dolentium fuper eundis abomina-
tionibus qux fiebant in medio HierufalejimpreiTum fuir,
& huius fignaculi munimento,ab interitu & exitio libera
ti funt, qui illud pr«ferebat,vt (cribit £zechiel propheta. El^r.p
Illud item fignum ed: fuper quo Moyfes in deferto ere* Nvro.ti
xit ferpentem zneum,quem fufpen(um in ligno quicunq}
funt contuiti, protinus ab ignitorum ferpentium betifero
tnorfo curabantur. Denique illud fuit fignum :quo ligna-
ti funt in frontib* fuis ferui dei viuentis, quemadmodum
angelus habens fignu dei viui,vexillufcilicet crucis, aliis
F i) quatuot
S4 CANO.
qaataor angelis clatnalTe rcribitur in Apocalipfi.QnonlS
autem in facro canone roiiT; pafsio Chriiii recolitur,qoc
in cruce completa fuit,idcirco par eft & «quum ab ea li«
cera ipfum canonem inchoari, que ipfam crocem exprefl
fius quamcKterc literatrefert,qualis eft litera T.vt fcili'
cet per eius contuitum rfacerdos citius Sc prdptius in tue*
noriam pafsionis dominice reuocetur. Senfibiles enim
fiotae intelledium noftrum facile excitant & mouent ad
■otionem intelligibilium,illi<)ue prcftantadminiculu ad
' Ipiritualium contemplationem.
4 €[ Ceteriim in fronte canonis pontaparticu1a,igitur;
connexiua eft iptius canonis cum precedente fententia dk
hymno panim angelico, partim humano, vt hic habeatur
fenfus.O parter celeftis,quia pleni funt celi & terra glo*
ria tu a, quia raiiifti miferatione tua ad nos filium tou be»
nedi£h]m,quiperafTumptam humanitate venit in hunc
mundum In nomine too:ideo te rogamus &. petimus.Ntr
men autem patris,ibidem perfonaliter fumitur Sc difere-
tr. vtpnrozperfonzin fumma triniute fu nomen, quod
per fubiunAumaccufatiuum, filium tuum: (atis innuitur.
Nam ea duo pater inquam & filius: mutuam adinuicena
habent relationis habitudinem. San(? qoatuor in ip(b ea*
nonis principio adducuntur motiua atq;incitatoria:quae
perfacile deum patrem infie£fere pofsint,vt noftratpre-
ces exaudiat. Primum ipfius patris clementia Cta6 miferi*
cordia.Quauis enim innumeras habeat eximias proprie*
Ioht.i tates, quibus honorari cclebraridue i nobis rite poisit;
hoc tamen congruentius quimaiio quouis nomine cie*
mentifsimum,id eft fumtne miferlcordem appellamus, vt
Veh,^ quia fecundum prophetam benignus eft Sc miiericors ac*
i.Imm.3 que przftabilisfupermaliaatipfe perluam clementiam
& mifericordiam benignas aures inclinet precib* noftris,
neque de peccatis noitrisvindiAam fumat vt meremur:
ied veniam illorum ac remifsionero clerocter indulgeat.
Eft enim fecundum Ariftotelem clementia, virtus fpecfas
ad principes & prclides:moderatiua poenarum reis infli.
gendarum, & inclinans ad mifericordiam ipfisexhiben*
daro. Secudum,eft mediu efficax ptr quod petimus: quo*
niam per lefuro Chriftum, filium dei patris dominum no
ftnim,taoquam mediatore inter deum patrem & nos pec
i. catores»
E X P O. «5
«xtores,tanqtiani aduocatum qui apparet Tultut dei f no
bis:Tt feffiperviuens interpellet pro nobis. Aduocatum
enim habemus apud patrem leHim Chriftum iuftum :
ipfeedpropiciatio pro peccatis noftris,vtaitIoannes.
Per hunc ergo mediatorem & aduocatum noHrum,bono
iure patrem rogamustquonia per ipfum, impetrandi cer>
citudinem accepimus. Ipfe nanque qui aeterna e(l veri*
cas,(ub aiTertoiia pollicitatione nobis in euagelio promi*
iit dicens. Arnen amen dico vobis, fi quid petieritis patrS
in nomine meo:dabit vobis. Petite, & accipietis. Et non
modo hoc in loco,fed & in omni oratione, ecclefia petit
fuas preces exaudiri per dominum nodrnm lefum Chri*
ilum,iil6que fine omnem claudit & terminatfuam depre
cationcm: ad infinuandum quod quicquid petitur ab no-
minibus,non nili in nomine Chrifti fili) patris dile£ii ex*
audiatur atque impetretur. Tertium quod hic afiertur,co
ducens & accommodum vt preces noUrz fufeipiantur i
deorefideprecantiu humilitas HgniEcata per id quod pe*
timus fupplices, id e(l humiles, quoniam ab initio foper* - ,
boni fupplicatio non placuit deo,fed humiliumtvt ait Iu L
dith. Et eccleliallicus. Oratio humiliantis fe,nubes pene-
trat:& non difcedet donec altirsirous eam alpiciat.Deni-
que in euangelio pharifatus ille qui iullitias uias iadater
enatrauit coram deotfpretus ell,vbi publicanus cofitens
humiliter peccata fua,exauditus ell Sc iuftificatus. Quo*
nii igitur (bpplices rogamus : cu Daniele re^ddicimus,
quod non in iullificationibus nodris prollernimus pre*
ces nollras ante faciem deicled in miierationib* eius ma*
gnis & multis. Quartum e(l vehemens petendi affie^lus:
geminatide verbideprecatorij exprelTus,rcilicet rogam*
ac petimus. Accumulatur enim ibide verba petitione ez«
plicantia, ad fignihcandu iplius afife^fus nolM magnitudi
ne : vt in geminata poftulatione melius obtineatur quod
intendimus.Fqnutur aute ea verba & fequentia fere om-
nia in numero multitudinis & pluralitad delignadil quod
facerdos hzc orans aut offerens.no pro fe folii & in fua fo
liusorat perfona,led vice &loco omniu Chrilli fidelium
& inperfona totius eccleftx:orationem deo patri fundit
& offert (acrificium,quandoquidem ipfe celebrans publi
co fungitur miniAeno:orandi pro omnibus*
F Uj , Sed
U C A H O.
5 Sed nunc quid rogamus & petimus deutn patre«i:attSr
tius e(l animaduertenduro,& potifsimu duo poftulatahic
exprimuntur.Primum vt deus pater accepta habeat ideil
grata & placita dona que otferuntur:panem (cilicet & vi
num in altari przparatum,vtconfecretur in oblationem
iecudum Chriili domini noOri fan^ionero & inftitututn.
Dixerat quidem fxpius per prophetas dominus. no pia
IfaU.! cerent ei vidime & holocaunomata ritus antiqui, quo>
}iicre,6 niam venturum erat & inilituendum vnum noue legis (a
criHcium:iIli fumme & vnice placituru. Cum igitur illud
euangelicum facrura nunc offeramuSjVt dominus &legt«
fer noiler inflituit,tn quo ipfi patri bene coroplacuittme*
rito nunc rogamus vtgrat^ iint & accepta hec munera
no(h'a ipii deo patri ad illud facriheium ofierendum ap>
parata. Secundo petimus vt deus pater benedicat eadem
dona dc munerathoc e(l vt benedi^ionem fux virtutis
gratiz illis infundat, vt idonea (int tam digno &cnaeu>t
vtm corpus & fanguinem Chridi conueetantur. None*
nim nodri offici) ed bencdicere:fed dei folius.Nodru ao
NMM.tf tem ed,dei nomen humiliter inuocare: vt beoedidlioneia
iiiam nobis elargiatur, quemadmodum ipie ait per Mpy-
fem in libro numeri de facerdotibus. Inuncabunt nomen
meum fuper dlios Ifraeltego autc benedicam eis. Expri-
muntur autem offerenda munera, panis (cilicec & vinum
aqua mixtum ( qux demondrantur illo prpnoraine hsrc,
ter repetito')tripIici nomineteum fubiugitlitera canonis.
Hxcdona,hxcroun:ra,hxc(anAa facrificta illibata. No
quide quod p hxc tria aliud & aliud dicatur : fed res vna
pro fux magnitudinis excclletia:diuerra appellatide cele
bratur. Horum enim verborum inculcatio:pixdeuotio*
nisedexercitatir|&ineffabiliscomroendatiofacrainenti.
..Siquidem non inuenittir aliquod vocabulum quo tatum
facramentum digne valeat appellari:quoniam omne no-
men,illius dignitate ed inferius. Itaquerria illa nomina
eafdem res defignanr.dibdatias icilicet illas panis & vini
oblatas aItari,io quibus perficienda edcoiecratio.dlucr*
fa tamen ratione:quod ille materiales fubdantix trifaria
poffintconfiderari. Priraovtexdci liberalitaie in nos
proHuunt: &ficdicutur dona,vel vt i nobis pie rccipiu*
cur: & ita dicuntur munera , aut vt deo i nobis offerun-
tur
EXP O. «7
mr: ftfic vocantur CicriHcia . Ettenim donum propriet
quod inferiori i fupcriorc gratiiconfcrtur.fecundum il-
2id lacobi verbum.Omnc datum optimum & omne do-
num perfeftum.dcfurfumeft,dc(ccndenf i patre luminu. Iaeoh»t
Munus verd dicitur:quod ab inferiore, fupcriori pratien-
uturtTtGenefit quarto cap . Refpexit dominus ad Abel Centut,
ft ad munera eius • Sacrificium verb efttquod creatori in
vtftimam hoftiam oflFenur vt in plalmo: Sacrificate Ci- P/i/, 4
Crificium luftiti«:& fperate in domino. Eft itaque donumt
dantis. munus:recipientis.(acrificium:offcrenti8. 6 €£Di-
cuntur autem pluralitatis numero dona, munera Sc (aert-
ficia,qooniam panis & vini antequam confecrantur ali*
& alia eft fubftantia, 8c vna ab altera re ipfa difwpans.
*quatfubftantiarum diuerfitas : numero multitudinis apte ,
exprimitur, nam hoc loco ipfa deraoftrantur ante fa£iani
confecrationem. Ea vero coniuramata : interdum etiam
adhuc numero confimili & multitudinem Indicante ex-
plicantur,& facramenta aut facrificia dicuntur . non qui-
dem ob fiibftantiarum ( qu* iam conuerCe funi) varieta-
tem; fcd ob fpccierumfub quibus tam (iinaa continentur
«yfteria,diuerfiutem . Nempdpoft confecrationem fu-
perftes eft foccies,forma & figura panis,fub qua (acroUn
^um Chrilii corpus continetur . fupereft & fpecies vini,
£ub qua preciofuseius (aneuis mirabiliter occulcatur.I^
que haec fpecierum dtueriitas cum przcipuis & primariis
fobipiarum velamine contentis rebus fignatis , corpore
fciliMt Chrifti & ianguinc,tnier fe fubftantia diuer(is,etU
poft confecrationem numero plurali defignatur . Deni-
que h«c facrificia , etiam ante confecrationem hic fafta
dc illibata . non quidem fecundum fe , neque fecundum
iubftantiam , neque abfolute , fed ratione fignificationis
myfticae , &. quia nunc fignificant (ratione habita ad id
quod mox fiiturumcft)]mcroCinftum Chrifti corpus d;
immaculatueius fanguinem ; in qux paulo poft per pro-
lationem verborum ad confecrationem attinentium co-
uertentur . Aut fan£fa dicuntur , id eftad fan^ium ▼fura
deputata , ficut & Alchimelech facerdos legitur dixiue t Rrj[«U
ad Oauid, in figura huius facramenti .
Non habeo panes laicos, id eft communes & otqnium
vfui quotidiano accomo^tos , fed tantum panem
^ f uij fenftum.
88 CANO.
fandum^quo fcilicet folis facerdotibaiyerci fas erat. Sict
& illibata dicuntur hic facrificia,id efl immaculau^ quia
fine macula corporis & animi opus eft eo otferri. quaun*
$ cor ab imquiraie purgetur , & corpus ab immundicia.
fecundum illud verbum Efaix propheta: capite quinqua*
E/a.$s gefimorecundo.Mudaminhqui fenis valadomini.Cuire*
Ipondet illud di£lum Leuitici capite vicelimolecundo de
Ucerdotibus.San£fi erunt deo fuo:& non polluent nomE
eiusiinccfum enim domini & panes dei fui offerut:& ideo
fan^i erunt.
IMpritnU<{Mtihiojferimut procccUpatua (andd
cathoUcaiqudm p4cificarc,cu(iodire ^adunor e^cr re-
gere digneris toto orbe terrarmy uni cum famulo
tuo papa noJhro.N. cr anti(lite nofhro. AT. <7* rege no-
fhro.N.cr omnibus orthodoxis (^que catholicae cr tspo*
ftolic^ fidei cultoribus»
7 fT Hcc pars canonis rpeciatimdec1arat:proquib*(a«
cerdos celebrans offert ipfa dona & munera predffq; ftia
dit deo patri,explican$ poursimum quatuor eorum gmio
ra,pro quibus petit hxc facnficia accepearitprimum toli« .
icet pro tota vniuerfali ecclefia) fecundo pro iit qui fuper
alios primatum aut fpiritualem aut duilem gerunt.ienio
pro omnibus reftam tenentibus Hdem, quarto vero pro
quibufdam in particulari. quos fecreto nominat. Et meri
‘ to quidem certus rogandi ordo hic prxfcribitur ac defini
tur, quoniam licet bona fpiricualia omnibus Ant commu-
nicanda.qualia funt milTarum fuffragiatilla tamen fecun-
dum ordinatam charitatem(ncut &dile£lio')runt cuique
impartienda, fecundum illud verbum fponGe In canticis.
Introduxit me rex in cellam vinariam t ordinauit in me
charitatem. V nde prius oradu efl pro eccIeAa tota qudm
perfonit Angularibu$:quoniam bonum comune reAo iu-
re prxponendom efl bono priuato & particulari, taquam
prxflaniiut atque nubilius. Ita prius pro papa offerendu
‘ qudmregeiqubdfummi pontificatus dignitas regia maie
flate fu eminentior atque fublimior. Cum Chrifli in ter-
ris \ I :es gerat & locum. Et ita de exteris. Hunc autem or-
4tnem determinatum orandi: primum pro omnibus gene
racim.
>4 ^
fi X P O.
adflit<!etnde ver^ pro iis qui publicata alios gubernandi
habent admiaiOranonem, exprimit apo(iolus,iu fcnbsns
ad Timotheum. Obfecro primum omnium fieri obfecra*
«tones, orationes, pollulaiioties, gratiarum afiiones, pro
omnibushominibus, pro regibus , & omnibus qui in fu-
hlimiiate funt condituii: vt quieram A tranquillam vitam
agamus in omni pietate A ca Yitate . hoc enim bonum e(l
& acceptum coram faluatore noflro deo: qui vult omnes
homnies faluos Heri , & ad a^nuiotiem veritatis venire*
Vbi glola Haymonis d<cit . MilHc htc ordo offenditur . £c
credibile e(l, ex hoc apodoll loco hunc deprecandi ordU
nem qui hic conflitmtur : a fanffis patribus primum e(Te
defumptum. Imprimis igitur Ht oblatio (alutaris (acriftcij
pro eccleiia dei :idell tora congregatione Hdelium ha-
bentium communionem in eccleiiaff>cis racramentis,qoe
hic in terris adhuc degit & militat . Licet enim id nomen
ecclefia diuerfas in facris eloquus haheat acceptioes. hoc
tamen loco in fignificatione iam dicfa dumaxat fumitur,
(icut A in fymbolo apoflolorum & N iceno . In cuius ex*
planatione.cur etiam fin^fa dicatur ecclefia A catholicas
iam pauld ant^di^um efl.Ac vero ipfa tota cjclefia , hic
re^v.' dei patris effe innuitur, per pronomen pofrefsiuum
illiadiun6fum:quia ab illoindeficientergubernatur, ve-
getatur A regitur.Q^omodo enim non pertineret ipfa ad
patrem.-queChriflum dei patris Hlium habet caputf ficut
apoilolusad Ephefios fcnbens,de patre dicit quod Chrt-
flum dedit caput fuper omnem ecclefiiamiquac efl corpus
cius.qux etiam Chriflum habet Qjonfum : ficut ipfe per
Ofeeppheu ait.Sp6fabo& mihi iHdet&fcies quia ego
domin*.Et loines in eiiagelio.Qui habet fpori.-fponf* efl
Quona pa£fo ergo poflet ipfa i deo patre efle alienarquf
dtie£fo ei* Hlio taarfta necefsitudine.u flri£fo copulatio-
nu indifTolubilis vinculo eff coniunAa?cum ipfe cotefle-
curin euangelio ad patrem, mea omnia, tua funt, & tua,
mea . Sed & ipfa ecclefia ad fpiriium fandum magnam
habet etiam connexionishabitudincm.tanquam adfuum
redorem,&dodorem,& illuminatoretn.Dicit enim Pau
Ius in adis apoflolorum. Attendite vobis & vniuerfogre-
ti:in quo pofiiic vos fpimus fandus regere ecclefiam dei
t Cbrillus apoftolis fpiritu Cmdum promittens: rogabo
(inquit)
t.Tim.x
Ephe, I
Ofeet
loann. %
t
loMa.tj
5®
CANO.
lBCK.t4>
fwilj.
F/W.iz^*
A/7.4.
V/4l,v^4»
(inquit)patreia neum & alium paraclitum dabit Tobit,rc
aaneat vobiicum in xternum.Etrurrum. Paraclit* autem
ipiritus fandus quem mittet pater in nomine raeotille rof
oocebitomnta.Et iterum alio in loco.Cum vcnerh i^iri*
tus Teritacisalle vosdocebit omnem Teritaiem.Qucqm*
dem proroi(siones,non folum ipiis apoftolis peribnaliter
(edipibrumnuncupatione.totieccIeli«(qua; tum in ipiis
connilebat)vniueriaIiterfadcfunt. Sicut illa ChriiK
promifsio iam in catlum afcenfuri.ad apodolos. Eece ego
Tobifcum fum omnibus diebus vique ad coiummationem
ieculimon tamipibsqudm totam concernebat ecclefiam,
ad finem vique mundi duraturam. Cum itaque fpirttut
findus, etiam patris iit fpiritus.non eil extranea neque a<
liena a deo patre eccle(ia,qux eius fpiritu viuificaturAro
boratur.Eil igitur A dei patris eccleiia. N on t^men eius ib
lius : fed A fiu) > A fpiritus fandi vna A eadem ecclefia ,
ouoniamipforumindiuiduaeil A vna in landam eccle-
nam operatio.
t CE Porro quatuor hic deinde exprimuntur qux iacer*
dos petit i deo patre ipfi eccleitxcathoHcc concedirperto
tidem verba fuo ordine digeila. Primo qubJ dignetur.ve-
lit^ue pro fola fua dignatione A non meritis .nothis eam
pacificare:vt pace habeat ab hxreticis A fchifmaticts, ne*
que interturbetur ab illis autinfe(letur,quoniam Chritlaa
KincdifceiTurus pacem fuam illireliquitrdicens diicipulis
fuis.Pacem meam do vobisipacem relinquo vobis. Non
quomodo mundus dat,ego do vobis.Et rurium ad eoid&
immo in illorum perfona ad totam ecdlefiam. Haec locutus
fum vobis:vtin mepacc habeatis.Secundo quod digne-
tur eam cuflodire i vitiis A daeraonibustne ab ilUs concul-
cetur A peiTundetur,quoniam Chriihis promifit quod por
tx inferi non prxualebnnt aduerfus eam. Sed id fieri non
pote(l:nifi ipia,diuina cuftodia fit munita, quoniam niil
dominus cudodieritciuitatemtfruihra vigilat qui cuftodic
eam.Tertio quod dignetur eam adunare qux dlfperia eft
inter paganos A perfidos, vt habitare faciat omnes vna'
nimes in domo domini: A multitudinis credentium fit cor
vnum A anima vna* Ipie enim Chriilus pro ea mortuus
eft: vt filios dei qui erant diiperfi congregaret in vnum.
Et propheta de ipib dicit io plidmo. Acmficans Hienifii*
leia
EXPO.
lem aominns :aifperfionesIfraelis congregabit.lUud igi*
aur nunc petitur complcri.Quano quW dipetur eam re-
eere inprofperis&aduerfuivtcuin propheta dicat.
Dominut regit me & nihil mihi deerit ; in l^o pa^* ibi P/-.**.
me coUocauit.In profperii quidemme infolefeat & extol-
latur,in aduerfif verbme opprimatur ft deiiciatur,vt p«
diem fol non vratlpfammcque luna ^noaem. Ver^
non petit facerdos deum patrem,quod pacificet.OTft<^i«» K/4/.W»
adunet,* regat ecclefum:inhocloco particulari vel illo
conftitutam,C:d in toto orbe terrarum . quoniam h«c de-
precatio non pro hac vel illa funditur ecclefia fingulari .
tU catholica & vniuerfali.Dcberet enim(ficut olim quo-
oue fuit^ipia Chrifti ecclefia : per totum orbem terrarum
Jffediflfiifa, quemadmodum de Chrifto capite ecclefi*;!©-
quitur dominuf per Efaiam.Dedi te in lucOT gentium: ^
(alus mea vfque ad vltimuro terrac.Ita & Chriftui P«-
cepit apoftolif .Et eritis mihi teftet in Hierufalem, ludsra.
* Samaria * vfque ad vldmum terr*; N empe vocata eft
ip(a ecclefia per apoftolos:de cuneis terrarum finibus,»
infinuatum eft in mifiionevifibili fpiritus fan^ : pw qua
cum apoftoli incoeperunt euangelium Chrilti pKdicare,
loquebantur omnium linquit: ad figniheandura Qvt ait B.
Gregorius^ qu&d ecclefia Chrifti omnium eiiet gentium
■voce locutura.Et hoc itidem eft quod dominus ineuange
lio innuiccum inquit. Multi ab oriente & occidente ve •
nlentrideftex omni tribu * gente^vt exponunt facri an-
ihores^* recumbent cum Abraham,Iiaac,*Iacobin re«
cnoc«lorum.Idcirco etiam canticum finaorum Augu-
ftini &Ambrofij deo concinit.Te per orbem terraralan-
aa confitetur ecclcfia.Sed exigentibus peccaus noftris ip
(a^vt fupra diaum eft)in anguftum. Europae angulu nunc
coaraata & redaaa eft.
9 f[C«teriim poft ecclefiam catholicam petit facerdos
oblatione miflir etiam fieri pro furomo pontificeiqui papa
id eft pater patrum dicitur. Fuerunt quidem harum duaru
diaionum pater patrum , primae fyllab? pa.pa.prius diui-
fim pofit*,& fingularum diaionum integrarum repraelen
iatiu*,pofteaver6 feribentium incuria in vnam coadu-
natae diaionem,* inde conflaturo id nomen papa, ^od
£ind merito pecullariterque ipfi fiimmo potifici afcifeiiur:
f»
CANO.
quoniaiB omnium epircoporum,parriarcharaffl,ft cetero
rum ecclefia; patrum fpiritualium pater e(l (upremos atqt
fummus. Debet autem ipfiuspapx nomenexpriminomt-
natim:?t maior nc& attentior applicatio orationis ad ip-
ium,eo in loco vbi Utera. N.matufculacollocaturtfignifi.
cans nomen eius proprium inibi exprimendum . Vc nuno
celebrantes:Leonem nominare debent, qui his temporib*
fedi apodolicx przUdet. Per anti (litem vero accipitur hic
epifeopus loci illius in quo fit mifTx celebratio : pro quo
etiam hoc in loco peculiaris fit deprecatio.qui & nomina»
tim itidem eo loco exprimendus venit. Demdm nomine
regis intelligitur princeps terrenus loci illius :in quo cele
bratio milfz peragitur, nam & pro ipfo fpeciatis nabetur
hic oratio atque mentio nominarii^ue vt przcedentes de-
bet. Vnde ludzi in captiuitate Babylonica conlf ituti : ita
icripfifTe leguntur ad ludzosco fratres fuos adhuc degen
tes in Hierufalem. Orate pro vita Nabugodonofor regis
Babylonis, & pro vita Balthaiar fili j eiustvt (int dies eonx
I, ficut dies czii fuper terram,& vt det dominus virtutem no
bistft illuminet oculos noftros,vtviuarausfub vmbra Na
bugodonofor regis Babylonis & fub vmbra Balthafar fi»
lif eius:& feruiamus eis multis diebus,& inuenlamus gra-
tiam in confpedu eorum. Q^6d fi pro rege a cultu dei a»
lienoiubet propheta diuino monitu orationem fundi ad
dominumtquanto magis debet qulfque celebrans pro re-
ge & principe Chrifliano deprecari, fub cuius degit prio-
cipatu?vt dominus conferueteum & viuificeteum & bea-
tum faciat eum in terra,& non tradat eum in manus inims
eorum etus:fed opem ferat illi.
IO ([ Poflremi^m i fpecialibus rurfum ad generalu pro-
P , . grediendo fit etiam oratio i facerdote celebrante pro om»
nibus orthodoxix,id eft reftd de fide fentientibus.Siquide
orthodoxus gnteum nomen, deducitur ab onhos.quod re
Aumrignificat,&doxa,quodrententiam , opinion6mque
zftimationem (ignat.Bt is orthodoxus dicitur,qui refla
fidei fententiam fequitur,& deterrainaiionem.Fides itidS
orthodoxa nuncupatur,quodrefldnt fententiz & defini-
tionis,nihil habens a veritate alienum, nihil k reflitudine
deuium,aut abhorrens ab zquitate. Vnde eximius pater
Xofnues Damafeenus, librum fententlarum i fe compofi-
" •
HXPO. y|
(pfb in(crip(it de Sde orthodoxa , qaod in eo redam fidei
fententiani,dc Tcram regulam compledatur. Cum igitur
oratfacerdos pro omnibus orthodoxis , id eft fidelibus dt
redam prohtentibus fidem : planum eft Ipfum non orare
pro infidelibus,hxrettcis & rchifmaticis, quoniam qui hu-
iufmodi funt,reda fide & rnione ad ecclefiam carent, ne«
que Chrtdo capiti neque exteris ecclefix membris fpiri.
tvaltter conneduntur,(ed d frudu huius (acrificij vt ceie>
diti) & alieni prorfus excluduntur. Atyerbquod gracco
nomine orthodoxis, & multis fortafTe incognito, iam di-
du e(l,pofiea oratione latina dilucidius explanatur cu fub
iugitlitera canonis,atq;catholic^&apo(lolic^ fidei cultori
b*,hocenim poileriuSjdecbrat apertius antd pofituvoca-
bulum .Dicitur autem catholica fides, id efl vniuerfalis, ra
tionefux dilatationis atque difiFufionis, quoniam eius do-
cumenta non particulariter vni populo fed yniuerfaliter
«oti mundo funt tradita, cumprxdicatum eft euangelium
omni creaturx,& omnes ad eam ampledendam obligan-
tur,cum didum fit. Qm non crediderit, condemnabitur.
Non ergo addida eft fides Chriftiana yni nationiificut o-
lim lex vetus vni tantum populo Ifraelitico data, catierog
non obligabat. Dicitur & fides apoftolicatquoniam per a-
poftolos in toto orbe terrarum eft promulgata: ficut tefta-
fur Marcus diccns.Illi autem profedi pr^dicauenintvbi-
que:dominocooperante,& Termone confirmante fequen
cibus fignis.Studiofcenira peregerunt : quod praeceperat
eis dominas. Ite docete omnes gentes. Et quemadmodum
ie ipfis prxdixeratpropheta:In omnem terram exiuitfo.
nus eorum:& in fines orbis terr* verba eorum. Dicitur
etiam fides apoftolicaiquoniaro per apoftolos primum ccr
tis articulis & fententiis in vnaro formam ac regulam re«
dada. Ipfi nanque accepta prouincia annunciandx omni-
bus fandx fidei : antequam d fe inuicem difpergcrentur,
conucnerunt in Hierufalem, & fidei articulos quos pr«-
dicaturi erant fimul contulerunt , fymbolumque primum
xdiderunt:i quo extera funt deduda fymbola, vt vnifor-
mi$ eftet eorum dodrina.nec inter eos forent ob varia dfc
diuerfa dogmata difienfiones , multiformesve fententix;
per quos totos fidelium extus in vniratem fidei fuerat coi
ligendus. Cum itaque principia fidei Chriftianx ab ipfis
apofto-
Matf.xl,
p/4i.a.
94 CANO.
apodolit ia TaDra quafi corpus fiat cofflpafta it toti mint
do conformiter annaaciau:reftd fides ipfa,iiuc apoftoHca
appellatur.
MJEmentodotmncfamlorumfamlarun^; tu4^
rumtN.cr N ,Et omnium ctrcujltntium^quo'
rum tibi fides cognUdeficr nota deuotioypra
Quibus tibi ojfcrimuSyUel qai tibi ojferunt hoc (acrificium
Uudisprofefuisc^ omnibuSyprotedemptione animarum
fuarumypro fpef alutis cr incolumitatis fu£y'tibi^ reddiU
uota fua aterno deo^o cr uero.
f
laethmt.
I0&.7.
P/4/.IOJ.
Lmea tj.
V/al.i4u
V
r
ir.
4
I
tt Cio hac pane canonis orat faee^dos ex iaflttutoec-
deHadico pro qulbulHam fpecialibus fingulariter :petit4>
quod illorum memor fit doainur. Non quidem vt ipfum
ex obliuione reuocet ad quonindam recordationem :apud
quem non eft tranfmutatio nec vlclfsttudinis obumbratio
(ed vt deum infleftat ad miferendum illorum pro quibus
oratrdando remifsionem peccatorum & conferendo gra-
tiam.Tunc enim meminit deus aliquorum in bonum:cuni
ipforum miferetur.vt lob.Memento mei deus: quia vent*
ed vita mea.Et propheta in pfalmo.Memento nodri domi
nein beneplacito populi tui:vi(ita nos in falutari tuo. Et
vnus latronum in euangelio orat.Memento mei domine :
dum veneris in reenum tuum. Famulos autem & famulas
vocat eos pro quibus orat, potius quam viros 8t mulieres:
vt humili profefsione famulatos ic. feruitutis inclinet do-
minum quem precatur.ad petitorum concefsionem.EfiEica
cifsima enim gratiae imperatrix:ed humilitas. Sic plandSa
lomon orans deum pro confequenda fapientia: dicit. Da
mihi domine fedium tuarum afsidricem fapientiamyA no
lime reprobare d pueris tuis : quoniam feruus tuus ego
fum & filios ancilla tuae. Sic & propheta petens diuino au
xilio ab inimicis liberari:didt. Et perdes omnes qui tribu
lant animam meamtquoniam ego feruus tuus fum.
Porrb in hoc loco facerdos aut tacita mentis cogitatio»
ne aut fbbmifTa vocis exprefsione debet recitare nomina
viucmium figillatim : pro quibus intendit in illa celebra -
tioao
%
txpo. 9i
donelinnlarlrerorareyquod Iniinuatnr per liteni ill«
inaiurcu^t.N.ft.M .fignificamet ibi efle locum illonin
feriatim nominandorum per quandam copulationem. At
vero quanuU deus non egeat intentione noftra vel oratio*
ne particulari ,vteos nolcat pro quibus fpeciatim orare
decreuimus',qui etiam nouit omnia aniequa fiant, & priuf
quam petimus ipfe (cit quibus indigemus , non eft tamen Oiajj
inita aut inanis hstc particularium perfonarum cori deo
nominatio.Qupniam vult quxdam fecundum ordinem (a
pientix fuc dare & conferre dum ad ipfum fpecialiter di-
rigimus orationes noilraStqualia non eflet daturus iine il-
lis. Vult idem affe£him nodrum magis ad ipfum exdtari :
dum hoc pa£fo ad particularia dercendimos,qu{ magis a-
nimum mouere folent. V ult denique nofipfos acceptorum
ab aliis beneficiorum frequentius efle memores, q>vtique
fit cu benefadorum noflroru nomina flepius recenfemus,
ex quibus ad memoria fufceptoru bonoru & ad gratitudi-
nc magis inducimur.Proinde conflituit deus g» iacerdos cO
lebransquibus voluerit particularibus perfonis tum vhiic
tum defun£fis, aliquam portionem firu^us tpfius miflseap
plicet. Et huhifmodi applicationem rite fa^fam habet rata
& acceptam quandoquidem ipiritu ian£fo inipirante (an-
Ai patres offici) ipfiusmilTse ordinatores hanc rpecialem
commemorationem faciundam (anxerunt.
IX €[Veriim ne hulufmodi determinatarum perfbnama
nominatio,ob multitudinem aut incertum ordinem inge-
rat facerdoti celebranti cofufiond autturbationS,certts^-
bu(da gradibus d maiori obligatione ad minore ordinato
procedentibus, in huiufmodi recitatione vtendum eff.Si-
quidem in primo gradu & loco habenda efl memoria illo-
ru viuentiujvntus aut plurimi, pro quibus tunc principali-
ter fit & particulariter celebratio. Secando verd parentu tt
cognatorum carnaliu &fpirituali5.Tertio cunefuf fubie
£forum,tanquim filiorum fpiritualium. Quano ,confnr-
trum fuorum, membrorum eiufdem corporis (1 fit ecclefis
religio(a,coIlegiata aut domus priuata. Quinto, fundato*
nim,patronorum &benefaAorum, temporalium & fpiri-
tualium. Secundu quem ordinem yhic quidem viuoru ha-
beatur memoria, pofl confecratione verd & fuo loco , do-
funiloru.£t quonia i diuerfis celebrationib* illi g i primo
repo-
/
k
C A N d.
rqjoanatur grachi ac ordine, pl^nquedint dtoeHir
pofsant etiam diuerfo tempore variari ad arbitrium ip*
tius celebrantis. Et ita de lis qui in aliis condiiuuntur Io
cis N on tamen femperopus elt quod elaboret facerdos ce
lebrans pro nominibus propriis eorum quorum particula
rem ficit memoriam exprcffe recitandis, quinimmo &pi*
id fuff^icit vbi nomina illorum non fuccurrunt prompte a<
nimo :qudd perfonac ipik occurrant memoriae celebratir.
Cum vero nomina expedite occurrunt : in genitiuo cafu
nente tenenda vel ore exprimenda funt,vi memeto domi
ne famulorum famularumque tuarum.huius & tllius vel
illorum.quatenus debita & congrua praecedentium & fe«
quentium in textu canonis fiat connexio. Ei quoniam non
Mtis certum eft quis cui in graduum prxfatorum ordine
praeponendus fitiintendat celebrant generaliter quod do
sninus deus«iu(lifsimus omnium diflnbutor acceptare di-
gnetur id (acrificium pro his eo ordine & modo,quo fe no*
uerit obligatumtaddens faltem mente hoc vel arquiualeax
&omnium:quibus me nodi debitorem.
X) dCompletahuiurmodi vluorumringulanierfibicons
mifiTorumrecitationeifaccrdos deinceps orat pro circun-
ftantibus fibi non commilTis fpecialiter,cum Tubtungit , &
omnium circundantium,Vbi annotatu dignum cenfent (a
criauihore$,quam (andium fit &fi>lubre:rai(Iarum inier-
efle rayfterii$,cum facramentum euchariftiae etiam pro dr
cundantibus peculiariter offeraturtipforumque ex condi-
tutione ‘ecclefiadica fiat itidem exprefia mentio. Yenjm
non ab re,hic,circundantium dicit Utera canonis :non au
tem circumgyrantium ,per ambulantium, aut confabulan-
tium, vt hoc loco prxei ard admonet GabrieUquem vt ex-
pofitionis huius ducem iequiinur.Qnja tales(inquit) nota
iblum non fiunt participes milTcred etiam peccant tranf-
grediendo praceptum ecclefixdeaudienda raifla die do-
minica aut die fedoifialia mifiara noaudiennt eo die. De
quo loanes Gerfon in tradlatu de oratione atc .CognofcaC
&obferuenttam clerici quam iaici,quos oportet diebus
dominicis & fedis diuino intereffe officio & feruitioaquod
no abfoluuntur abhocdebito.du fcienter fabulationibus
lntendunr,(ed multiplici reatu fe coiidnngunt, quianedu
non obferuant prxceptumtfed & alios impediut,eo quM
E X P O. 97 ^
ioccclelia nm£H(staodeirabemacalo(candaIuminliona °
ration^mque faciunt .Deinde fubdit. Stent ergo vel (e«
ydeant:& A non vocaliter orando/faltem in modefia quie-
j^(e&rileniioanimaduertant,confiderantes noafolum ear
^ quc dicuntur vel canumur:fed ea qu^ mylHcdperagan*
tur in ritibus & vcAib* facris,qua; prarterea in pidluris prc
rententur,& Ac de aliis. Harc ille.Porrb nonnulli libri poft
fa^aoi onmium ctrcunAaniium mentionem : habent lub*
iun^m omnium Adelium generalem commendationem»
his verbiSiatquc omnium fidelium ChriAianorum: &hu^
locum canonis ita legendum proponunt«Et omniu cirenn»
Aaniium,aiquc omnium Adelium ChriAianorum:quomm
tibi Ades cognita eA,dl nota deuotio. Verum illa particula
vniuerAm copleffens omnium Adciiu momoria:fuperflua
hic videtur^quonia in Ane prxcedctis orationis antefpe»
cialem viuorum c6mcmorationem,faiAa eApro omnibus
fidelibus ChriAianis deprecatiotvbi di^m eA,& omnib*'
orthodoxi s:atque catholica & apo Aoltcx Adei cultorib*. '
Quippe cultores catholicx & apoAolicx Adei dicuntur^
quicunque facro Adei cara^dre & Agnaculo Aint inAgni- '
ti,quamuis etiam per peccatu dei gratia exciderint quaiv*
doquidem non Asium pro bonis , md & pro malis ( modo
Chri Aiani Ant^per ea verba At ad deum oratio. Superoa»
cua igitur cenferi debet prxdi£lx partlculz hic fa Aa adie-
^io,vt quat fupenore loco fufficicnier At exprcAa. Vt aa
tem circunAanres ipA percipiant fruflum mifT^, requiritur
in eis Amul cum hac reuerentia & modeAia iam declarata
adhuc duplex difpoAtio Aue conditio ^ inAnuata in verbis
fequentibus,quorum tibi Ades eA,& nota deuotio. Primo
exigitur fides firma &inconcuAa in ipfispotifsimum circa
niyAerinm facramenti euchariAix,vt credatur ibi fub fpe«
ciebus panis & vini poA verborum facramentaliom pro-
lationem verum ChriAi corpus & fanguis cotineri.C^od
quia noArx mentis captum tranfeendit, nec ratione com-
prehendi poteAjCaptiuato intelleffu in obfequium Chri-
flijfola fide attingi debet.Q^emadmodum ait AuguAinua
de huiufmodi myileriis.Hxc font qua: fidem de neceAita*
te exigunt,rationem non admittunt. Expetunt Amplicem '
creditorem, arguunt improbii difiruAbrem. Et poA pauca.
Credi nanque oportet dtlnbrl(er,qood inoeAigari nequit
G vti-
aiT»w.
P/4/,49.
ft CAMO.
vdlicer. Secundo requiritur cfrcuilaniiuattentioift Meoa
tid nentis in deum ,quo deiiderent oblationem huius ho>
Aie (ibi proficere ad falutetn. Que quidem hifce verbis
innuitur, & nota deuotio,fubaudi,ad hoc (aeramento, qua
deo vniuntur virtute charitatis per affeduni,(icut hdei v-
niuntur veritate per intelle^um,(ic^ue veritate & virtu*
te vniantur ipfi deo, per intelleif^m A affe£lum. Qt^e (a-
nd fides & deuotio etfi homines lateat, ipfi tamen deo cor
dium ferutatori cognita efi ¬a.Cognitaperapp^oba-
^ tionem,¬a per acceptionem. Eos enim nofeere dicitur
dominus, quos approbatae acceptat, quemadmodum ait
Paulus . N ouit dominus,qui funt eius.Et ad Moyiem ait :
Noui te ex nomine.
14 C Porro vt fignificetur fupradifiis omnibus homini-
bus rite difpofitis applicari frudius ipfius miflx, fubiuneit
racerdosceIebrans,proquibustibiofferimus vel quit^i
offerunt, pro quibus inquam famulis A famulabus tuis,dl:
omnibus circufiantibushdelibus &deuotis,tibi offerimus
vt minidri & immediate, vel qui famuli tui A famulx, om
n£sque circufiantes fideles & deuoti’offerunt tibiipiritua
liter &mediate. Sicut enim rpiritualiter dicuntur hoc la-
cramentum manducare laici A afsifientes miffz,qui cum
deuotione venerantur facratifsima eius myfieria , fifoue
per fide A pium affe^u edundunt in deu.Ita etiam hoclo-
co ipfi laici & circufiantes dicutur fpiritualiter offerre hoc
iacniiciumtquando A oblationi illi deuotda(si(iunt,«% vc
deo accepta (it enixius orant. Alij verd eam particulatqui
tibi offerunt,ad facerdotes tantum referunt, quorum mini
Aerium efi A officium, non folum pro populotfed etiam p
feipfis offerre hanc falutarem hoAiam.quemadmodumiia
veteri tefiamanto facerdos pro feipfo primum,deinde pro
populo facrificium offerre debuit: vt ex 9.cap.Leui.mani-
feflumeuadit.Caeteriim ipfuro euchariftis (acramentu ^
in miffa offenur:hoc loco diatur (acrificium laudis: quia
ipfum maxlmd ac prateipue ad dei laudem A honorem cA
in(litutum:vtdicit pfal.lmmola deo facrificium laudis:db
reddealiifsimo vota tua.Et iterum eodem loco.Sacrificia
laudis honorificabit me:& illic iter quo oAendam illi (alu
■ taredei.Ettam quia ipfum maximam deum laudandi ma-
teriaro nobis fubminidratf qudd non folum (e moriea dede
EXPO. " 99
rjtaobit in p^aiSiredetiam in hac peregrinatione in ci ^
bam& viaticam. Denique ipium eodem nomine yocatur: . . ^
quia Chriilus illud cum laude & gf atiarom asione infti»
(uit.Nam vt ait euangeltfta:ip(e accepto pane gratias ag6s
benedixit & fregit. Ad cuius imitationem facerdos euange
licus cum laudibus ipfum offert (acrifTcium :& circunffan
tes itidem fuo modo idem offerunt pro fe fuisque oronib*.
Vbl non temere pro fe proponiiunquoniam ordinata cha * *
ritas primum a fuo exoritur fonte, & deinde ad alia deri»
uatur,vt lux ipfa primo folem reddit lucidum:& poffea cp
tera corpora ad quae propagatur, & color intimus igni,
primo quidem ignem denominat & efficit calidum :deln«
ceps verb proxima igni corpora, ad que diff^undiiur.Et in
huius rei hguram in facra hbn Regum hifforia legicurHe
lias dixiffe viduz Sararptanae.Veruntamen mihi facpri-
noum de ipfa farinula fubcincritium panc,dS: affer ad me :
tibi autc & filio tuo facies poffea. Orant ite offerentes pro
filis omnibus:quibus naturae familiaritatis aut obligationis ,
vinculo funt affrifti,vt pro fuis confanguineis & affinibus
familiaribus amicis & benefactoribus. Sic enim princeps
lynagogz accefsit Iefum,rogans pro filia fua iam moni j>«
xima,& Martha pro Laxaro fratre fuo. Ita Centurio pro
Cuero paracllto:& flentes viduae rogarunt Petru pro Tna*
ita mortua,omneTque aflecuti funt:quod poffularunt.Ita
& modo fideles ac deuoti & per fe & per facerdotera orat Matto
pro fuis: varia fibi conditione ac necefsitudine coiunCtis. I04n.11.
15 iEDeiade vero tria fubneCtuturbonoru genera ,quq a M4S.8*
deo poffulatur illis impantendatp quibus fit oblatio. Pri> AOI.9.
mum bonum fpirituale& inter aha duo medium : fcilicet
redemptio animarum Tuarum per remifsionem peccato^
nim, quibus dimifsistanima redempta ell ac libera , quae
prius per culpam fuerat captina. Iniquitates enim fuae ca
piunt impium vt ait Salomoni&funibuspeccatorumfuo' Prov.f.
ru conffringitur.Etde hac redemptione dicit pfal. Etipie P/4/.ta^ )
redimet Ifrael ex omnibus iniquitatibus eius.Et merito fa
sie petitur redeptie animaru & peccatoria remifiio per hSc
oblationem corporis, & fanguinis domini : quoniam ho-
rum in cruce oblatio , & animarum noffrarum redem-
ptionem,& peccatorum remifsioneta ojerata eff , quem-
admodum dicit Apocalypfis do Chriffo. Lauit nos i.
G ii p«c-
i
EXPO.
loa
JufD quod {adunt,(cnicet quod deo reddunt vota fua : id
eft deuotionemvel affedionem fuam,nue bona opera.No
enim votum accipitur bicproprid pro rei ipiritualispro-
mi(sionefa£la deo,fed comuniorefortitur ratione :vt ft
ptu m mentis a£Fe£iu & opus omne bonu c5pledaiur,que«
admodum etiam in pfalmo fumituncum ait propheta.Im»
mola deo facrificium laudis:& redde altifsimo vota tua.
cui di^o pfale^i:hic locus aliquantum alludere Sc refpon* PlaL 49
dere videtur. Huiurmodiaute vota:& fuafuntt id eff offe<
rentium,quoniaex libera eorum voluntate prodeuntur
deo;quia ab eo prius accepta funt, quatenus gratiam con-
tulit boni operis efe^lricem & ad ipfum tanquam finem le
gitimum referuntur:vt de vnoquoque bonorum operuoi
relato in deumtfyncaerd dicamus cum Dauid. Tualunto-
mnia domine:& qua; de manu tua accepimus,dedim* tibi.'
Et h«c completa eft deoque grata circulatio : cum ad ip-
ium redeunt bona omnia,i quo primitus ortus ortum ac* '
ceperunt.Podremum neque ocio(eneq;ruperuacudadic- ^
&arunthacctria,anernum,vluum & verum ipfi deo:in hae
canonis particula. Nam nonnulli dicuntnr in Tcriptura (an
da dijper adoptione, vt homines, de quibus ait pfalmus.
Ego dixi dij edis, & (ili j excelli omnes. Verum hi non (unt ^
seterni.Nam mox fubiungit propheta. Vos autem (icutho
mines moriemini, & ficut vnus Je principibus cadetis, Alij
vero funi di j per nuncupationem: vt imagines, idola &fta
CUSE de quibus item propheta in pfalmo. Simulacra gentiu
argentum &aururo,opera manuum hominum. Sed hi non
funtviui. Nam vt dicit ibide pCal.Os habet & non loqiien ...
Curtoculos habent & non videbunt. Podremb ali) funt di j V^**^3*
per vfurpationem & fuperbam vendicationem.vt dxroo-
nes.quorum princeps dicit apud EGiiaro.Incxlum alcen-
daro, fuperadracxli exaltabo folium meum, afeendaro fu --
per altitudinem nubium, & ero limilisaltilsifflo. Sed illi
tion lunt veri dij.quoniamvt ait plal.omnes di) gentium,
dsmionia. Itaque ad excludendos omnes idos no verd ne-
que natura deiutemhabentes,fideles hic dicuntor redde- p.
re vota fua xtemo deo,viuo it vero, qui ed benedicius in
iecula feculorum. Amen. Com*
O iii
xo> , CANO.
Communicantes cr memoriam uenerantes int^i-
mis glorioja femper^j tiirginis Maria : genitri^
cis dei tjr domini noflri lefu Chrifti. Sed cr bea-
torum apojlolorum ac martyrum tuorum'- Petri^ PatU^
^ndre£,IacohiJoanmSyT^om£jaeohijPhilippi,BaT-
tholomeiyMatthaiySimonis cr Thadei^Linij Clctiy Ck-
mentis,Sixti,CornebjyCyprianiy Laurentiiy Chryfogoniy
Joannis cr PauUyCofma cr Damiani.EtommufanHo-
rum tuorum: cfuorum meritis precibus^} concedas , ut in
omnibus prote^ionis tua muniamur auxilio. Per eundem
Chrijium dominum noflrum, Arnen.
17 fEHxcparscanoniStCindoruiT) comemorationem co-
tinet& tnuocatlonem:vt eorum fupplicationibus hoc fa*
cramenturo digne conticere pofiint celebrantes, & diulna
Erotedione defendi. Dicuntur autem primum & quicele*
rant facerdotes & qui circumdant fideles, comunicantes
cum fan£lis ipits in vnitate ecclelix & corporis ro ydichcu
ius Chridused caput. Nam ex ipfis fandis dk fidelib*vla>
foribus, vna domus & ecclefia condat:extra quam non ed
locus offerendi racrificium,quemadmodum in veteri lege
extra tabernaculum Mo(aicum,& deinde templum Salo-
monis prohibitum erat offerri deolacriBcium:vt decimu*
feptimum Leuitici caput odendic. Sunt item qui hic de-
gunt Bdelesycommunicantescumiandlisin vna (idetqua
& ipd viatores habuerut,& in vna fpeiquia quod ipfi foe*
rabant,nosfperamus. Nunc enim & fidem habem* Ipe:
ipfi ver6 vinonem & rem,ad quam deo & duce nos demu
perueniemus.Suntdenique fideles viatores communican
tes cum fandlis in dignifsimo eucharidiaefacramento,quia
quod fandi percipiunt reuelata facietnos frequentamus
& colimus in facramentali fpecie. Communio enim ed
perceptio vniui & eiufdem.in quo vniuntur qui eommu •
nicant:quamuitdiuerfi:diuerfo modo illud percipiant.
Siquidem infymbolo apodolorum pronunciat quifqua
fidelium :credo fandorum communionem , qui articulus
(vtance didum ed)huius facramenti innuit myderium.
Secus
EXP O. loj
Secundo dicuntur hoc loco fideles venerari memoriani
finftorumihancpotilsiniumob caufan), vt eorum jpatroci
nio adiuuentur apud dominum :quod poflulant afiequan*
tur:& tandem perducantur ad ipforum confortium. Ad
Jtancverb celebrandam commemorationem (an£^orum:
induAacenfetureccIefiaexeoquodin antiqua lege fieri
folebat apud quam in oratiohibus.patruro recolebatur me
moriatvt adiuuantibus eorum meritis facilius quod pete»
bantimpetrarent.Sic Moyies pro populo qui vitulum co*
flatilem adorauerat intercedens :ait Recordare Abraham
iraac& lacobiferuorum tuorum. Et eius precibus placat*
fadus efi dominus. Tres item pueri Hebrstt:in fornace
faccenfancoralTelegnntur.Neauferas i nobis miiericor « ,
diam tuam domine deus nofienpfopter Abrahamdile^
tnum,& liaac ieruum tuum,& lacob fandfum tuum. Infij*
per CBiq Ezechias diuinum implorafiet auxilium: hoc ad-
cepit reiponfum. Protegam vrbem hanc & faluabo eam :
propter me,d: Dauid feruum meum. N on tamen inuocan-
turunditanquam datores eorum bonorum pro quibus ^
oramus: nam illorum folus author ac largitor efl domi-
nus deusyfed vt intercelfores fint pro nobis apud domina: 20«
it eorum precibus adiuuemur,ad coniecutionem eius
quod poftulamus. Infiiper veteris teflamenti obicruatio-
sie figurali edodla creditur ecc1e(ta:vt ante corporis Chri-
fli confecrationem fandorum memoriam coftituerit per-
agendam. Quoniam legalis facerdos pontifexque leuitic*
dum in fanda fandorum introiuit:nomina duodecim iri-
bnum in rationali deferipta intulit. Sic facerdos euange- p ,
licusCanda fandorum ingreflurus: praecedentium patrum •*^***3>»
noui teibmenti recenfet memoriam.
i8 €[In qua quidem recitatione:certusquida ordolegi-
timd obferuatus confpicltur* Na primo :facrofandar virgi
nis Mari{ comemoratio fit^fecudo apo(lolora,tertiomany
ru & quarto fandoru omniu generatim.Sacratifsim^qui-
dem virginis Mariae imprimis ac praecipue memoriam in
hoc (acrifido veneratur eccleiia catholica : quoniam ip«
fa.fingularis huius (acrificij miniilra fuit & liberalifsima
difpenGiirix. Vt oilendit Bernardus in iermone fecundo
de natiuitate Chridi.-diccs.Ipfa beata virgo eft mulier illa
C iiij euan-
\
CANO.
104
euangelica, qux tria farinae Cita cooiniixta fernentanit^.
Satum vnufn:verbum quod erat in principio apud deum
a1teru,anima quae de ninilo creata elt,&ante non erat.tec
tiumzcaro de maiTa corruptionis ilne corruptione aliqua
diuino fegregata artificio. In quibns tribus . cripex genus
potenti^.quod non erat:creatum.quod perieratzrccreatu.
quod fuper omnia erat, Paulo minus ab angelis minora-
tum. Hzc vinculo indilTolubili in perfonz coeunt vnita-
tem.Hzc euangelica farinxCita pariter fermentanturyVC
P/a/aoj fit panis angelorum quem manducet homo, cor eius con-
firmans in hoc racramento.Vndefaelivmulier,bencdifta
in mulieribus, inaiius cadis vifeeribus Ciperueniente
igne rpiritus fanili panis ille ed coftus.FocUx inqua rou-
lienqux tn hxc tria hii immifit fidei fux fermentum. Si-
ouidem fideconcepit,fiJe & peperit : dicente Elizabeth.
Beata qux credididi; quoniam perficientur in te^ux di-
JJtCdC I £ta funt tibi d domino.Hxc Bernardus. In eiuldem facra-
tx virginis nominationetquatuor etus inllgnta ornamen-
ta quibus reliquum omnem antecedit fandiorum confef-
Aim exprimuntur. Primiim.glorix excellentia & celdtu-
do,qua vniuerfos fupergreditur angelicos fpiritus <fi: fan-
dorum ordines, cum dicitur hic gloriofa. Secandum, eius
perpetua virginitas nec in conceptu nec partu nec pod
partum violatatcum nominatur femper virgo . Tertium
' materna dignitas admirabili commercio coniuhd^a vir-
gineo pudori , cum genitrix hic nuncupatur . Q^anum.
prolis eius fupereminentia & fublimitas , cum denique
picatur genitrix dei & domini nodrilefu ChrifH.quo
quidem titulo:omnem fupereminenter excellit alia crea-
turam. 19 il Porro pod fuperlandfx virginis memoriam
fubnedlitur beatorum apodolorum commemoratio • £c
i< merito quidem quoniam ipd tradiderunt nobis ritum ac
formam offerendi hoclacrificium : vt d Chrido mandatu
accepemnt.Ipfi itide huius facrrficij tedes fuerut idonei:
qui in vU*ma coena qua Chrid* ipfu m in falutc mudi in-
^ flituitprxfctes,priroihocracrificiofuntvn.lnruperip(td
Chrido tunc facerdotes ordinati, potedateacceperuefup
xorpus Chridi veru c6(ccrandu & dirpefandum, & fiiper
^orp* Chidimydicu,ad eande aliis orainadis potedate co
Municad^ Ipfi deniq^ fuerut tedes ^ipui,pa(^6is Chridi
&
E X P'0.
tof
4: refurrefHoms eius atque a(cen(ionU : quorum hoc Gi-
crtBcium e(l memoriale prccipuum. Tertio terd loco,
£in£(orom martyrum celebratur memoria : quia pro ob*
lata femel falutari & lingulari hoftia femetipfos obtule*
runt viuentem ho(ltam,deo placentem & acceptabilem,
qui etiam(quemadmo<lum &apo(loIi)telles fuerunt no-
ftrxBdei, & fanguiniifui effulione eam approbarunt at-
que corroborarunt.Martyr enim Grecd: tediseft Latind,
& martyrium, teftimonium. At yerd paii iarcharum Scp»
phetarum veteris teflamenti, hic nonfrequetatur memo
ria,quia quamuisHde & deuotionein fpiritufacrificiuni
hoccognouerant,&rpiritualiteriproparticiparut:fub la
cramentali tamen fpecie nunquam iplo vii funt, quoniam
loge poli eorum tempora nolcituripfum fuifle inilitutu.
Sed neque fandorum confelToru qui corufcante luceeua
eelica fanditate & virtutibus mirince emicuerunt, hic in-
iguntur nomina, quoniam canon ipfe przfertim quitum
ad hanc partem prius fuit^vt aiunt)zditus,qudm memo-
riam confelTorum celebraret eccleHa. Siquidem omnes
fere fandi qui commemorantur in canone, przcelTerunc
fandum Sylueftrunv papam, przter fandos loannem <Sk
Paulum.MarceIlinum& Petrum, qui paulbpbdilli fuc-
celTcrunt.Ecclefiaverdpoft tempus Sylueftri coepit fan-
dorum confsITorum memoriam prtm^m venerari: qu(?d
prius debacchata lemper fuerit in cccleliam & deGeuierit
tyrannorum rabies ac crudelitas, fandorum martyrutur
^am & numerum cnpiole multiplicans.ln cuius rei argu
n3entum,ledesepi(copales quz fecundum beati Petri di-
'fpolitionem funt in fingulis ciuitatibus antiquitus confti-
tutz,non in memoriam confeirorum,fedapQ(lolorum & MattLto
martyrum & prcfertim glorioGe virginis deipara;, Bdeliu Ai?.^
confecrauitdeuotio.
C Deinceps exprimunturduodecimapodoloru no
20
mina(quos elegit dominustvndecim quidem, in terra c6> loan.i
iiftens& ante fuampalTionem. Paulum verbduodecimu:
poGafcenIionem&iamfedens ad dexteram patris) fcili* lodn,t$
cet Petri qui fuit princeps & fummus apoiloloru: cui tra ^o^n.ty
ditz funt claues regni caeloru. Pauli, qurvas dedionis ii Io<s»,20
domino didus eli de czlo vocatus, vt portet nomen e> Gala,i
ius coram regibus & gentibus & Bliis Ilrael. Andrez,qui I049.14
primus I
i
lOlf
CANO.
Sus apoftolorom vocatus i domino^etiam gemanon^
> Petrum Chrido adduxit, illi dema in crucii pa(t>o*
neibdus.Iacobi maiohs.qui prius altero lacobo ad apo*
fiolatum afeitus credicur:& inter apoftotos priiuuni niar*
• tyri ; lauream coniccutus cft. loannis . dtle^i domini dtC-
cipuli: qui fuper pectus eius in ccsna recubuit & cruci a*
fians virginem matrem (ibi commendatam accepit in
iuam. Thomae . qui prius de Chridi reiiirre^ione dubius
cumclauorum locis digitos inferens,<S: manum lateri do« ;
mini immittens credidit: omne dubitationis & infidelita-
tis vulnus i nobis amouit.Iacobi minoris . qui frater do-
mini di^us H terofolymicanam ecclefiam epifcopali
authoritate rexit. Philippi . qui patrem fibt odendi obni-
xius expetens: infeparabilem filijin patre immanfionem
iibi referari obtinuit. Bartholomei.qui inter apoftolos fo-
Ius fuifife nobilis perhibetur: & tede beato dionyfio, diui-
lue ac mydkae theologic (acrameta fubhmiter agnouit.
UatL^ Matthxi.quide theloneo vocatus idomino:ex publicano
fadus eft apodolus & euangelida, fpiritualiumque ulen-
torum prouidusdiftribiiior , Simonis . qui frater eratla-
cobi minoris :di£bus Cbananeus &zelo Chrifitanxrell-
gionis.Qnippe chana, zelus interpretatur . Vel ad diffe-
rentiam Simonis Petri.autdChana vico regidis Galil^c
Itan», z in qua dominus vinum in aquam primo mutauit ita nomi
natus. Thadei.qui & ludas di^s e(l, etiam lacobi mino-
tmUu ris frater;& contra veritatis corruptores breuem epiftola
acerrime fcripfit.
21 ilPofteafubianguntur duodecim martyrum nomina:
• qui circa principium nafcentisecclefic fanguinem fuurn
pro Chrido fuderunt, fcilicet Lini papat & martyris: qoi
primus poff Petrum apoftoUcaro iedem moderatus efV,
eundc*mque agone martyri) imitatus . Cleti : qoi Lino in
ftimmo pontincam ruccefsit:itidem & martyri) nuncupa-
tione.Clementis:qui Petri difcipulus: poft Cletum eccle>
fiam catholicam rexit demerfuCque demikm mari : (bpor
afira fubueftus eft. Sixti. papae & martyris : qui hymnum
tri(agium,ran£ius,ian£ius,ran£ius dominus deusiabaoth:
in mifle officio cdftituicdecatari.ComeliJ papa: ac many
ris,ibcee(roris B.Fabiaoi: qui etia glorioio martyrio hui*
viUBCuriu cofuaimanit.Cypriaai epiicopl.Caruginenfis
cuiuf*
E X 1^ O» loy
eoius tanta fuUTe traditur con(lantia*vt lata ft^condena*
tionis iententia, publicd gratias egerit deo in confiRorio
manni. Laurenti jeccledc Roman^ archidiaconi qui per
iignu crucis czcos inuminauit,& thefauros ecclefiae pau
penbusdiflribuit.Chrjrfogont, cuius tanta fides atque a-
nimi virtus enituit: vt gaudens & lartus fpote monis fub-
iecitiuppliciura.loannis &Pauli,qui inferialis aulae do
inefiicit fc Chrifiianos efle palam confeflt funt, & egenis
fua bonaerogates lulianum apofiatam cluferunt. Cofm^
& Damiani,qui arte medica clarifsimi: a verb medico ad
lanandos animarum morbos vocati funt,dc exuta morta-
litatis toga et perpetuo fociantur.Si quis autem praediato,
rum (andoru agones & dura pro Chnfio certamina exa-
diusdinofeere velit:cuiufque ipforum vitam, billoriam-
que peculiarem perquirat & le^itet. Quae huic loco non
erat integrd inferenda: vt fafiidiofa prolixitas euitetur,d:
alia nofiroinfiituto magis conducentia declaridi maior
detur oportunitas. Qudd fi quirpiamTcifcitetur^cur illo
rum potius qui fupradidli funt martyrum nomina & non
aIiorum,canonifiintinlerta: refpondendum ellqu6dad
euitandam prolixitatem atque confufionem non expedie
omnium martyrum nomina ibide exprefie poni. Ne-
que certa aut euidens caula nobis conflare potefltob qua
prifei patres potius hos quim alios quofuis exprelTerint,
quamuis dubium efle no debeat,id propter rationabilem
aliquam caufam faftum effe : nos tamen latentem. Ali-
quorum vero lententia efl haudquaquam afpernanda, ca
nonem ipfumfpeciali infpiratione ordinadon^quediui-
na ita vt legitur compofiium effe. In cuius rei lignum me
morantiqudd aliqui patres quondam ex lingulari quada
reuerentia & deuotione quam ad certos fandos habue-
re,ipforum nomina fluduerunt infercre canoni : & quo-
rundam prius oppofitorum nomina fubmouere. Sed po-
(Iridieinueneruntfandos quos appofuerant deletos : dc
priores literis aureis inferiptos. Quod didum fic » ne
quifquam fuo arbitratu aut lingulari afiedu vnquam at-
tetet, aut fandos hic nominat os praetermittere: aut alios
denouo inferere,vt Vincentium, Nicolaum, Francifeum
vel quofuis alios.Nam huiufmodi temerana permuMtio
circa re tam Iaera praefumptio:iudiciu dei no efiugeret.
Refert
tot C A H o.
ss CT Refert iticiera author operit illiutquodrationalo
«Huinoruni officioruai infcnbitur, quod Gregortus ter-
tius haec verba (equemia adiecic adcanonem, pod nomi-
nationem particularem prcdiftorum fandiorum diccda.
Kecnon & illorum fandiorum: quorum hodie folennitas '
in c6fpe£iu tuo celebratur domine deus noiier,in toto or ^
be terrarum. VeriUm quamuis illa fecundum aliquaru ec>
cleiiarumconfuetudinem proferatur in eo canonis locoy •
& illa pro more fuae eccleiiae ibidem inferentes atque le-
gentes:non (int improbandi, ab aliis tamen apud quos il-
la non increbuit conGietudo, neque dici debent neq jinie
ri.Tum quoniam illorum iediio& adiediio ad canonem,
non eiiab vniuerfall ecclefia recepta neque per^vfum ap
probata* quauis ea vnus fummorum pontificum adicien.
da cenfuent.Tum quia eadem parique ratione alij ratio-
ne alijfummi pontifices tetare poflent aliarum nouarum
particularum additionem ad canonem:& ita tadem ipfius
miCne cano excrefceret in immenfum, neque certis vnqua
anetis contineretur. Tum etiam quia illorum verborum
fupradidlorum rententia,fufficientcT continetur in gene-
rali omnium fanftorum memoria, quz pod fpecialero om
nium Gn&orum commemorationem illico fubnedlitur,
fub his verbis & omnium fandiorum tuorum. Qui enim
omnium fandiorum facit memoriam, haud dubie & illoru
Tcneratur commemorationem , quorum eo die (quo fa-
perdos facra facit^celebratur folennitas, quandoquidem
hiff^dlorum omnium nuncupatione comprehenduntur
continentur. Quocirca illa particula, a Gregorio ter-
tio( vt ferunt) adiedla, potius meo iudicio omittenda eft:
tanquara minus necefTaria,& inducens diformitate ic6*
aauni vfu ecclefiz, in qua vniformltas eorum quz ad dei
cultum fpedlant & potifsiroum ad fandlifsimum aluris Qt ^
cribcium, vel marime probanda efl & tenenda. Poftre
a»{im fandiorum omnium ponitur inuocatio^ & pofhila-
tur eorum fuffiragium, vtlcilicet ipforum meritu bono-
lumque operum anteadlorum contemplatione, & prectb* '
3uata(Tidud pro nobis deo profundunt ( quandoquidem
eipfis in vniuerfum id locum habet,quod de (an^o Hie
remia in fecundo Machabeorum libro fcriptum legitur.
Hic eft firatrun amator, & populi dei I£rael,hlc edqui
multam
»
E X P O# xoj
■altam orat pro populo, & vniqorra cioitate (an^a dei)
in omnibus & credendis & agendis diuine protectionis
naniamor auxilio, contra oTnnium inimicorum & vifibi-
liuro& inuifibiliiim machinationes ac fi-audes. Nam fi Rof».!
deus pro nobisiquis contra nos! ^t fi nos cufiodiattt pu
ptilaiii oculi,atque fub vmbra alarum fuarum nos prote*
gat i facie eorum qui nos affligunt: nemo certe nobis no
cerepoterit,(ed cum propheta confidenter dicemus. In
deo faciemus virtutem, & iple ad nihilum deducet tribu*
lantes nos.
HiA nc igitur ohUtioncm feruitutU nojhntj fed C7
cunCix familU tu£ qu£fumut domine ut placa-
ti^ accipi ji ; dies^i noflrosin tua pace dil}H>n4f,
4t(jue ab £tema damnatione nos eripi: cr in elegiorum
tuorum iuheaa gxege numerari. Per Chrijlm dominwm^
ttofhnm.
Quam oblationem tu deus in ommbus quefumus he-
ttedi^am^afcriptamtratam^rationabilemyacceptabilem^,
facere digneris : ut nobk corpus vfanguis fiat iUleiiif^
fimi filij tutydomim nojhri lefu ChrifU.
Cln haccanonis panicula petituracceptatiofacrifi.
cij i deo, diuinx bonitaus ad nos condefcenfio, & ipfius
oblationis perfeClio atque cfifijmmatio. Primiim quidem
hoc mex]o,Q^oniam(inquit)(an£fis tuis communicantes
& eorum memoriam venerantes, hoc tibi iacrificium oifo
rimus domine fanae paterrideo fupplidter qujfumus, vt
tuipfe placatus meritis & precibus gloriofic dei genitri-
cisjfanaoruapoftolorum, martyrum & omnium elcao-
roro tuorum: accipias & pbcide acceptes hanc oblationS
leruitutis nourx.qnam fcilicet nos roinifiri facimus in ve
ro ci^tu.foli deo debito, quinimmo etiam hanc oblatione
cunaxfamilix tux, totius (cilicet eccIefixcatholicx,que
tibi deuota famulatur & vota offert.Vnde quod hic dici-
tur fcruitutis noftrx: pro clero pofitum cenfetur,qui hu-
ius oblationis ex ordinatione diuina efi miniftcr & pecu-
liarem altari famulatum minifteriumq; profuoquifque
gradu
no
CANO.
fAittthAj
n
r*
Afoe.t
Vfal.67
T/4I.16
P>/.j
i r.
grado inpendit.Quod yer& rubiungittir,(ed & cund^ &
miliz tuae:pro popiHo lalco adiedum traditur qui etii wo
to & piadeuotione concurrit ad hanc oblationi, & defa.
milia domini numeratur, cum etiam fit membrum & pars
eccIeiiz.Petitur autem hic acceptum haberi nodrum £1-
criEciuro, non quidem ex parte ipEus lecundom leconE'
deratitquia fic illud deo diiplicere non poted.In eo Equi
dem onertur tiliustde quo paterna vox caelitus intonuik,
Hic eft Elius meus dile^us in quo mihi complacuhipiui^'
audite. Sed podulatur acceptari factiEcium:quatenus of<
fertur per minidroseccleEx. Nonnunquam enim id vfu
venit qudd oblatio de ie grata& digna, non ed accepta
deotquia eam rainidri indigne contremant & indebite of
ferunt, de quo dominus per Hieremiam prophetam con-*
queriturtdicens. Quid ed^dilemus meus in domo mea
facit fcelera multainuquid carnes Taoma; auferet i te roa
lidas tuastin quibus gloriata esiQuantum ad fecundum:
tria deinde bona podulantur a deo. Primum temporale:
{cilicet vt dies noilros & huius vitx nodrae tempus in fua
pace dignetur difpoDere,& illam nobis quam mundus da
re non poted pacem concedere : per quam a procellis ac
tempedatibus huius mundi fua prouida difpoEtioneerua
mur. Secundum, perpetui mali deuitatio: vtpote qudd
nos ab aeterna damnatione eripiat, quoniam ipleedqui
habet claues mortis & inferni:qui folus amorte fecunda
nos poted liberare, quandoquide vt ait propheta in p(al.
mo: domini, domini ed exitus mortis. Tertium, pcrpe«
tui boni adeptio: vtputa qu6d in elegorum fuoruro nos
iubeat grege numerari,Euevt habet caticum fandiorum
Augudini & AmbroE j: vt xterna nos faciat curo Eindhs
Elis in gloria numerari, quoniam ipfe folus nosEiluare
poted. vt ait propheta in pialmo. Dominus noder i do*
minus ialuos faciendi. Etalio in loco. Salus autem iu*
dorum d domino. Etrurfum. Domini edfalus. Porro in
horum trium bonorum podulatione. proEtetur eccleiia
deum ede vniuerforum dominum : & in triplicem mundi
machinam extendi fupremum eius principatum. Per pri*
mum enim: proEtetur ipfum eHe dominum in terris, per
fecundum inferis.Per tertium vcrd:in cnlis:& vbiq;om*
ma ipEus nutu difponi.
Quantum
L
1
V,
EXPO. iic
s4. 'ffQoantu veri ad tertium huius literc canonis pun
^m,in quo petitur ipfius facrihci) completio quantum
ad conuerfionem materialis Tubdatix panis A rini in cor
pus & fanguine Chri(H,quinque hic podulata exprimun
tur,per totidem accufatiuos adle^tuos certo quoda ordi
ne dige(la.Primum,qu6d deus ipfe dignetur nane obla-
tionera nofirx feruituiis Sc Cundx fux familix( terrenam i.C«r,io
fcilicet materiam panis & vinitin altari oblatam ) facere
in omnibus tam offerentibus qudm iis pro quibus offer*
tur,benedi£^am,vt per ipfamtbenediff ionS Ipiritualium-
que bonorum multiplicationem confequamur. £t merito
quidem. Nam & panis eQ benedi6fionis,itid6 & calix be«
nediilionis: cuius communione & participatioe, czledit
benediflio largiter in omnes profluit. Secundu,qu6d di>
?, netur eadem oblationem facere afcriptam.vt per ipfam
bcietati angelorum & fandiorum omniu afcribamurtper
auam nos hic communionem cum (an^s habemus. Et re
;e itide id petimus. Na in hac oblatione preciofus Chri>
fti fanguis continetur quo in libro vitx & cum iuftis feri- lodM^
buntur.qui ipfum digne percipiunt.Tertium,qudd fua di
gnatione velit deus hac ipfam oblationem facere ratam,
yt per ipfam ad flnem vfque mundi permanfuram, fixam
ft flabilem: ratum fit & flrmum noftrf falutis promifTumt
fcilicet, qui manducat meam carnem & bibit meum fan-
guinem:habet vitam xternam.Quartum,quod eam obla
tionem deus faciat rationabile, per quam rationabile flat
noffrx feruitutis obfequium & noiipfi rationabiles atque
fecundum rationem viuenies efficiamur, yt admonet bea
tus Petrus. Sicut modo geniti infantes: rationabiles, Sc
fine dolo lac concupifcite.Quintum,qubd eandem face-
re dignetur deus acceptabile,vt per ipfam deo acceptabi
les placiti^', reddamur, qui per nofipios illi iure difplice- Err/.jf
mus.Q^od enim dicit Ecciefiaflicus. Sacrificium iufli ac-
ptum e(l:& memoriam eius no obliuifcitur aItifsimus,po
tiffimum in hoc facrificio( quod omnium cfl digniffimum
& facratifnmum)haberelocum debet.Et finoupfi quiof
ferimus, iuffi non fumus: petimus tamen humiliter per
hocfacrificium iuflittx, noffram tolli tniuflitiam & non
meritis noflris : fed huius oblationis virtute ( quz ip-
fa effiuffitia ) munera nollra i deo gratd acceptari. Hxc
autem
E X P O it3
dfflnfpotei^tis dei>in coias dirionecunfta funt poHta}& iik'
eoius poteftate eft hulurmodi cduerHo fubftantix in fub-
flantiam,ncut & rerum ex nihilo productio, quandoqui-
dem eius potentic omnificaci^ue virtuti Aibiunt omnia.
Iniuper verbum illud fiat mutationem fienansd: nouum
quiddam efficlundum in fua ratione claodent:accommo*
dum ei) huic loco ad explicandum inefiabilero illam traf*
mutationem qux in huiufce facramenti coniecTatione fit.
Qu/i quidc fupernaturali mutatione, panis in veru Chri»
Et corpus per verborum facrorum prolationem conuerti
cur: & vinum in verum eius fanguinem, vt ante confecrar
tionero; panis fit materialis & vinum fenribile,po(l confis
erationem verb non amplius panis & vinum : led verum
Chrifti fit corpus Sc verus fanTguis.Hanc autem couerfio-
nem fieri : hoc verbo fiat apt^pofiulamus, quod aliquid'
necdum fa^um pofiea effici : & quod nodum exhibitunr
eft deinde praeilari infinuat.
QVipridie quXm pateretunaccepit ptme infath’
Hdt ac uenerabiles mnut futmer eleuatfs octf
Ut in caltm, ad te dem patrem f um omnipO’
tentem: tibi patiat agens henedixU ac fregit^dedit^ dif-
cipuUs fuit dicens: Jfceipite manducate ex hoc om-
nes. Hoc ejl enim corpus mcm.
€E Hic procedit facerdos celebrans ad ipfius hofiis^
oblatae confecratlonem:in qua commemoratur infUtutia
huius (anftifsimt facramenti, a Chrifto primum fa£la. Et
primo loco tempus illius infiitutionis hic innuitur : cum ^
dicit canon. Qui fcilicetdilef^ifsimus filius tuus,domin*
noder lefus Chriftus, cuius in calce praecedentis particu*
\x fa£^a ed mentio,pridie qudm pateretur, id ed pr^ced^-
te die quim pafsionem & crucem pro nobis fiidineret,(ci
licet decimaquarta luna,fiue die primi menfis N empe tn
eadem co^na Chridus primum manducauit agnu paKha-
lem cum difcipulisfuis fecundum ritum ludatoru :& de- Matthtf
inde indituithoc facratifsimum myderium,per aenum il
Ium typicum praefignatttin,vc fimul veteri legi nne im*
H poneret
EXPO.
bolr, Tt i pane materiali ad huc panem vite A Tiuificum
earum mentes eri geret. Neque id mirum cuiquam Tidea
tur, quod tam efFicax & facratus fuerit manuu Chrifti ad
panem contadus,vt ex eodeterminauerit ipfum in mate
riam huius (acramenti,& vim quandam illi ad ipfum con
tolerit.Ni manibus illisfandis atque venerandis lepro* Matth.i
fum contingens domtnus:ilIico omnem abillo Icprarim- huc.j
mudiciam depuIit.Eiidem loculum tangens:mortud ado* Lme.^
leicentem protinus reuocauit ad vitam. Denique eaidem
pro fua benignitate lingulis languentium imponens, om-
nem ab illis morbi moleiliam effugauit quacunque deti-
nerentur infirmitate, vi facra euangcli j narrat hidoria.
Qms igitur diffitebitur: &facro manuum Aiarum ad pa-
nem conta£lni vim quandam lingularem afFuiiTef At ve«
rd cum panem nominat hic litera canonis: exprimit fpe-
cialem & propriam huius facraraenti materia(n,congrud ▼ ^
quidem ad hoc i Chriffodeie6fam, tum quod panen^ fe
in euangelio nuncupat:cum ait.Ego ftim panis viuusqut ^
decxlo defeendi. Et iterum. Ego fum panis vite, tum
quia grano frumenti ex quo panis conficitur fe compa.
rat,cum inquit. N ifi granunrfrumenti cadens in terram
mortuum fuerit, ipfum folum manet. Et in huius facram6
ti figuramtdiffum e(l de ludeis d propheta in pfalmo.Ci
bauit eos ex adipe frumenti.
Is4».is
gratias agens panem benedixerit. In quibus quidem ver
bis rublimitasprxfemis myderij & dignitas huius facra-
mentifupraalia inf.nuatur: dunon legatur dominus bec
eadem feciffe in inflttutione alicuius aliorumfacramen-
torum.Cxteriimquamuis nullus euangeliflarum primam
huius (aeramenti inftitutionem defcnbcniium expreile- <
rit idipfum,qubd Chriflus in illa oculos fuos ad celu ele
uauerit,n6roinur tamen id credi «S: verum haberi debet.
N am multa tam de operib* quam verbis domini preter-
miferunt euangeliflxiVt loannes in vltimo fui euangelij
capite tedatur : qua: tamen apodoli vel fafto fuppleuif-
fe , vel verbo expredifre leguntor. Infuper hoc ipfum losvax
H ij quod
P/4/.S0
28 lE Tertio explicatur hic ipnusfanf^a; infUtutionis
modus, cum fubiungir litera canonis quod Chridus eleua
nerlc oculos fuos ad deuro patrem omnipotentem, illique
M4h6>ii
fffd.xtt
(jtne.i
ni
CANO.
M
quod proponitor:facile ex alio eoangeli j loco poteft co- |
{robari.loannesenim fufcitationem Lazari defcribensr
efum oculos furfum leualTe aflerit, atque dixilTe. Pater <
gratias ago tibi quoniam audilH me. Si igitur tunc oculos |
liibleuauit ad patrem: curo ad corpus emortuum animam ' a
Lazari reuocaoit, yalentiore iure, potioreque ratione & ]
tunc oculos eleuauit in cclom:cum panem Sc rinu in cor ]
i)us dcfanguinem proprium commutauit. Atyerd ocu*
os in cclum eleuauit hic excellentilTimum perficiendi:
ficut ip(e apud Matthxu teftatur, omnia mihi tradita fune
i patre meottum yt nobis daret exemplum erigendi ocu •
los noftros in principio a£lionum noiWarumyad deu, bo>
norum omnium authorem ac datore: dicendi^ue cu pro«
pheta. Ad te leuaui oculos meor.qui habitas in oelis. Si>
militer gratias hic egiiTe dicitur Chrifhis deo patri, tum
vtfe gratum in patrem oftenderet de fiifcepto tanto do- *
no:&tam excellenti gratia inftituendi dioino beneplaci-
to adeo excellens dc eximiu facramentum toti mundo la
lutare,ficut & de aliis (piritualibus muneribus in euange-
lio legitur gratias egifle patri. Tum vt nobis exemplum
prstfl;aret:deo de collatis omnibus bonis indefineter gra-
tias agendi, quemadmodum edmonet beatus Paulusricri-
bens ad Ephefios. Gratias agentes femper pro omnibus:
in nomine domini noftri lefu Chri(H,deo patri. Demiim
benedixit panem illum Chrillus: quia fuse benediAionis ^
virtutem in eum transfudit, qua in facratilsimum fuum
corpus cduerteretur. Quemadmodum Cuse benedlAionis
largitate & gratia quinque panes multiplicauit: Ttfatia-
tis quinque hominum milibus fiiperfuerint duodecim co L
phini fragmentorum. Et in ipfius mundi creatione bene- |
dicens rebus a fe conditis : eas vt fecundum (uam propa-
garemur fpeciem & perpetuam feruarent fui generis fuc
cefsionem,fanxit ac ordinauit.Demilm hoc loco exprimi |-
tur ipfius iacramenti in difcipulos difiributio:coro fregif 'm
fe panem ipfum dicitur, &finguhsfuorum difcipulorum ^
difiribuiiTe. N on quidem vt ipfum reuerenter & cum ve-
neratione intaAum (cniarent:(ed in fiium accommodaret
vfiim Aefum, quod hifcefignificauit verbis, ad ipfos di-
&is,accipite&maducateex hoc omnes. lufuper tradidit ,
illis quoties vellent ipfum facramentum conucrandi po- ' '
teflatem '
\
V
V
>-.i
E X P O* 117
4eftatem: cum addidit. Hoc facite in iMam commemora
■tioneniyvc perpetuus maneret eius apud homines fru£hu
& vAjs. R.ur(ain per nuiuimodi diilrihotionem ale fafta
dilcipuUs fuis; legem ipiis dedit hoc lacraroentum fideh-
bus diftnbuendi in cibum yiuiiicum,& lalutem animaru,
quod per ipfot & ipforum fucceiTores lacerdotes ftudtofe
obleruatum ell,& ad finem vfque mundi fine confumptio
ne iofius aut imminutione per Qndlam communione noc
lanft uro (aeramentum difpenfabitur.
*9 €LPoftremum facratir$ima ponuntur verba quib* do
minus nofterinconfecracione ipHus panis vfuseft &o«
mnes deinde id conficientes (aeramentum vti debere in«
ftituittfcllicetihocelt enim corpus meum. In quibus par-
ticula eniro,connexiua eft horum verborum ad fententiS
praecedentem. Pronomen vero hoc,ad intelledhim de*.
raon(h'ac idipfum : quod in fine prolationis horum ver-
borum fub fpeciebus ipfius panis remanentibus Tublifiitt
vtpote verum ChrifU corpus: in quod panis ip(e tunc in •
effabiliter conuerTus eft. Nempe id firma fide cum eccle-
(ia catholica indubitatoque tenendum eft : quod in exitu
prolationis eorum verborum,& momento ipfo(vt ita di-
xertm)eam claudente,definit fublbntia panis,atque (ub
illius accidentariis difpofitionibus iam vere & re ipfa co-
tinetur(modo tamen in perfcrutabill atque inezplicabi-
li)verum Chrilli corpus. Proinde cum dominus nofter
illa protulit verba: pronomen meum demonftrabit ipfuai
proterentem, atque ipfius pronunciantis co^s.Cum ve
rb ab aliis'pro(eruntur eadem verba :non ip(um monlbat
proferentem id pronomen, fed Chriftum in cuius perlb*
na pronunciantur.Nb enim refert ea verba neque refer-
re debet (acerdos proferens ad (eipfum, & fua ipfius per-
fonam,(ed ad folum Chriftum cuius vice & loco illa pro-
loquitur. Et quoniam fupradida quinque verba ad for-
mam pertinent coniecrationis, non funt quoquo pado
permutada aut additione aut fubtraftione aut ordinis va
riadone , neque praccipiti ore autconfufe pronuncian-
da; fed cum fumma attentione , reuerentia Sc veneratio*
ne.integrd di(Hn£l£que proferenda* auoniam illa (a^-
dos quafi ore Chrifti^vt ita dixerim) eloquitur*dc ilia lo-
qoenSyCbridi fungitur officio. Quocirca in illis re^d &
H iij decen-
ut CANO.
d^penter enundandis: fumma adhibenda eft cura & ani*
•aduerHo.
S*^ Imiiimodo poftcaijuam ccen<itm eft ttccipiemcT
hunc preciarum calice in fandd^ ac ucnerahiUs ma»
nmfudsjtcm tihi gratiM agens: benedixit dedit^idif
cipuUs fuis dicens^ Accipite cr bibite ex eo omnes. Hic
ellcnim calix fanguinis mc/, rto«i C7 <etcrw tejiamentiy
myflcm^n fidei : ejui pro multis effundetur in remifio-
nem peccatorum.Hxc (juotiefcuque feceritis: in mei me-
moriam facietis.
30 C! Hoc loco explicatur con&cratio vini in fanguinem
Chridi co ordine & modo quo d Chrifto fa£^a eil. Et pri*
. mum cius modus & tempus exprlmiturcudtcitlitera, ^
iimili modo quo acceptum panem ChriEut fua benedi*
dioiie & conlecrationc conuertii in fuum corpus, vt mo-
do didum eft: accepit etiam calicem ad vinum coniecraa
dum. Et id quidem poEquam ccenatum eft ea fcilicet cos-
na qua agnum paCchalem cum difcipiilis fuis manducaue-
rat.Poft veteris enim legis cacriraonias:noui teftamentlri
tus erat inflituendus. Hunc autem caliceoi dicens iacer*
dos qui celebratrnoneusn deinonflrat calicem (ecundun
numerum, quem manibus tenet,manifeild eil enim:Chf i
ihim id vaiculum idem numero, in manus fua non aece*
ptile.Sed ad intelledbumydemoftracfimiJeiecundum (pe-
ctem,non quidem (ecundum (peciem iubdantiz aut figu-
rae, quia fortalTe ex alia fecundum (peciem materia com*
pofitus erat calix quem Cliriflus accepit, aut alterius for
ma: per artem induftx quam calix ille quem manibus te
net uccrdosconfecrans,fcd fimilem quantum ad vfum &
liquoris continentiam. Sicut enim in hoc calice quo (a-
eerdos confecrattonem vini perficit,continetur vinum a*
qua miztumtita & in eo calice quem Chrithis accepit co-
emebatur vinum aqua permixtum, vtvno animo (en-
ctunt omnes. Quare nomine calicis non intelligendum
cE hic folum vas potorium: (ed idipium cum vino coten
toineo. Vocatur autem huiufinodi calix quem Chridus
accepit
EXP 0. 115I
:^Ccepit,lioc loco praKlanisrquafi prz alis clarus.quia no
iiguralis fuit.aut vmbracilis aut typicus, vt veteris inflni
meti pbiale 8c ciphi: fed archetypus,exemplaris,& ipfam
contin^ veritatem. De quo certe calice Chrifti dicit pro>
pheta in plalmo. fit calix meus inebrians:qudm prxclanis
eiV.Et ex eo pialmi loco facile credi potedid nomenad- P/4/.sa)
ie£liuam hic elTe alTumptum.Cxtert^m acceptione illa ca*
licis cum vino infandas ac venerabiles manus iuas,Chri
fius infhtuit vinum in materiam confecrationis fui fangui
ntsidum ipfum vinum diuina (ua virtute cduenit in pro-
prium (anguinem,&apo(lolisnjis eorilinque fucceforib*
Tini Hc per confecracionem conuertendi contulit poceihl
. tem. Non enim contentus fuit proprium corpus dare no-
bis iiscibumifub fpecie panis ad vfum efus conuenienti^
fimi . fed infuper ex immenfitate fuse bonitatis etiam prb-
prium Ctnguinem in potum nobis tradidit: fub ipecie vini
ad humanum potum congruentifsimi . vtexcellentifsima
anima nutritio lpiritualis:perfeda itidem corporis nutri-
tione lignaretur. Ad nutritionem enim perfedam corpo-
ris,non folum pertinet cibus, fed & potus . Nullus autem
potus dignior aut accomodatior humano corpori : quam
vini moderate fumpii quemadmodum dicit plalmogra- 9/al,to\
phus. Educas panem de terra, & vinum Iztihcet cor no-
minis. Ad hac,cum Chrl/lus le vitem in euangelio voca-
uerittdicens difcipulis fuis.Ego fum vitis vera,& vos pal
mites.Etrurfum.Egofum vitis vera : & pater meus agri-
cola e(l. redd vinum ipftus vitis frudum delegit in mate
riam huius facratilsimi myllerij:vt nos fpirituali illo po-
culo reficeret ac inebriaret. Reliqua vero deinde hic reci
uta,vtputaqubd Chrillus gratias agens patri benedixe-
rit calicem, dederiti^ue difcipulisfuis dicens , accipite &
bibite ex eo omnes : confimili ratione dicuntur , qua in
conlecratione panis paulo antd dida lunt*
31 C Deinde ponitur forma propria confecrationis Ip-
fius fangmnis,qua & Chrifl* vfus traditur, & tota poft ip-
fum vtitur ecclefia.rcilicet , hic efl enim calix fangutnis
mei.& oetera. Dicit enim Innocentius tertius . Credimus
quod formam verborum ficut in canone reperitur : &
apofloli d Chrjflo,& ab ipfis eorum receperunt fuccefTo-
res. lo qua quidem formatprooomen hic, demondrat per
H iiij iQtcU
IA^a6
^afth.
20
,10 CANO.
intelleftom calicem continentem preaoibtn Chrifti faa-
goinem in iine prolationis omnium verborum ad forml
pertinentium, ucut de confecratlone panis paulo ibperina
difkum ell. Dicitur enim hic calix ranguinis,calix cotines
ianguinem,ficut calix aquz:qui aquam intra Ce continet.
Et reftd calix hic nominatur potius quam aliud quippil
continens: vt ciphus aut cyathus aut crather, vt intelliga •
tur hic (a^uis non folum ad potum fpirituale,(ed ad me*
moria pamonis ChriiU pertinere:in qua efftifus eft. No-
mine (iquidem calicis in (criptura frequenter amaritudo
pa(Tionisngnatur,ytin oratione Chriiliad patrem.Pater
ii poiTibile e(l:tran(eat d me calix ifte.Et alio in loco.Po-
teitis bibere calicem,quem ego bibiturus (uro? Porrdin
(equentibus verbis etiam ad formam confecrationis'fan>
guinis pertinentibus: tres exprimuntur praecipui & in(i-
gnes effers ipHus (acroianfti (anguinis Chrifti. Primuf
quod eftfanguis noui & aeterni tedamenti. Non quidem,
sn collatione & comparatione ad vetus teftametum,qoo(I
per inftitudonem huius my derij & palTionem Chrifti fln£
accepit ac confummatum eft,dcnouum inchoatum illiu(^
que loco fuperindifiuro, fecundum illud Leultici difht.
Nouisfuperuenientibus : vetera proiicietis,& fecundua
promiffionem faftam d domino per Hieremiaro. Ecce
dies veniunt dicit dominus, 6c feriam domui Ioda ft do-
mui Ifrdel foedus nouum. Etmeritofane fanguisChri*
fti dicitur ranguisnouiteftamenti,quiaeftu(ione ipftus
dt intercedente Chri(H morte nouum confirmatum eft te-
ftamentum. quemadmodum vetus ftabilitum fuerat per
afperfionem fanguinisfuper volumen foederis & fuper
populum, dicente Moyfe. Hic eftianguis foederis quod
pepigit dominus vobiicum : fuper cunftis (ermonibua
his. Et apoftolus ad Hebraeos fcribens ait, vbi teftamen-
tum eft: mors nece(Te eft intercedat teftatoris.Teftamen-
tum enim in monuis confirmatam eft:alioquin nondum
valet dum viuitqui teftatus eft. Dicitur etiam idem,tefta-
mentum aeternum<quia non eft aliud teftamentum illi fuc
ce(rurum,(icut veteri (ucce(Tit nouum:fed ad finem v(que
mundi perfeueraturum eft, quemadmodupromifitdomi
£/4se.({ nus per Efaiam. Feriam vobifcum paf^ui fempiter*
Ha&.i} num.Et ad Hcbrcoslcribens apoftolus ait. Deus autem
paci»
hc»i,t6
Hiere.ti
Ejm.24
I
EXP O.
121
pacis qui edacit de monais paftorem magnum ouiumin
unguine teftameti cterni dominum nothum lefum Chrl- Zacha,f
(tum.Oemiim Zacharias propheta de eodem alt.Tu quo-
que in (anguine teftamenti tui.emifitii rindos tuos de la-
cu in quo noned aqua. 32 CESecundus effeflus (angui-
nis ChritH hic ezpretTus e(l:my(lerium6dei. Mytierium
quidem Grecum nomen. idem (ignat quod fecretum & oc
colcum,neque pafsim omnibus obulum & patens . Tale
autem fuitfacramentum redemptionu humana; : per (an-
Xuinem Chrifti completum & perfeftum : prius quidem
wb figuris veteris tedamenti ab(conditum:(ed in morte A;
patsione Chrifti patefaf^um , vbi fanguis eius effluxit:
fcilTo velo templi.abtlrufa prius my tleria Chrifti.iam re-
.uelata patuerunt. Etiam dicitur hoc admirabile facramS-
' tum, mytlerium fidei : quia totum id fola fide attingitur
quod in hoc facramento continetur . & fola Bde compre-
henditur: quicquid ad veritatem huius pertinet mytrerij
quantum ad conuertionem,continetiam,fubftantias & ac-
cidentia. vt quamuis in omnibus (aeramentis necellaria
(it fides: in hoc tamc tanto maior,folidior & firmior, qui-
to id quod proponitur magis captum fugit humanum, Sc
altus ruprafenfum & rationem eminet.Tertio dicitur hoc
racramentum:my(lerium fidei, quonii aliud ibi cernitur
&aliudintelligitur. cernitur enim fpecies vini:& credi-
tur verius (anguinis Chrifii.quam credere debemus & fi-
de ample£h:non autem difeutere audeamus, quoniam fe-
cretum domini eff. Siquidem myfferium dicitur, quod (en
(ibus tegitur occultum. ficut veritas (anguinisin fapore
latet vini & fpecle.Calix ergo (anguinis eff myfierium fi-
dei:quia (ub figura & (apore vini occultus creditur verus
fanguis ChriiH.Efi itidem myfierium fidei : quia quod fi-
des credit,tntu$ eft occultum & fpecte vini obteffum.
)) flEDemiimteniaefficatiapreciofi (anguinis Chrifileff
remi(sio peccatori! noftroru:figntficaturq; per fubieque-
tia verba.qui pro nobis & p multis effudetur in remiisio-
nejpeccatoro.Pro vobis inqua apofiolis &difcipuli$ quos
hi(ce verbis alloquebatur.^ pro multis fcilicet ludxis &
getibus, per difcipulosfuos ad fidem couertendis.qucad-
modu etia Eiaias ait . Ip(e peccata multoru tulit : A pro Hc6r4.^
trafgre(rorib*orauit.£tapoAol*ad Hebr. feribes inquit.
Chrifius
T
tftid?
Lcn.ij«
Apocj.
r
i
m CAMO.
Chriftus (emel oblatus eft ad multoru exhaurienda p£Va>
Mulcoruir>dixic:non omnium. Qma quamuls pro omnib*
£teffufus (anguis Chrifti quantum ad fufficientiam :nd u
mcn quantum ad eSF.caciam. Sufficiens e(l enim tollere o -
moia peccata, vbi non inuenitobdaculum contrariae vo-
luntatis. Efficit autem Qluceminfolis elcAis, quandoqui-
dem hi diiiitaxac confequuntur remifsionis gratiam, & ae«
ternae hzreditaiis gloriam. At ver6 verbum illud effunde.
tur,non ad tempus nunc futurum referendum e(l,(ed ad
illud quodin hora in^icutionis huius (aeramenti fuit fiitu
rum,cum nondum effuiiis fuitfanguisChri(tired podrldie
effundendus. Proferuntur enim ea verba inperfona Chri
(Itfd: pro tempore illo quo Chridus primum indituit hoc
(aerum myrderium.Q^o etiam modo oracula prophetaru
denunciantia id futurum quod iam olim completum eft,
nunc itidem verif$imarunt,vtecce virgo concipiet & pa.
riet filium, quoniam (emper referenda funt ad tempus in
quo primum prolata funt,& pro illo femper funt vera.
Liemiim quod inremifsionem peccatorum nodrorum ef-
fundendus fuit (anguis ille Chridi preciofus , fub velami-
ne occulto & vmbra figurali fignificaium ed in Leuitico,
vbi dominus dixide legitur. Anima carnis (n fanguine ed,
& ego dedi illum vobis vt fuper altare in eo expietis pro
aoimabus vedris,& (anguis^pro animae piaculo (it. Sand
vita fpiritualis ipfius hominis(qui nomine carnis pl^run-
que in (criptura (ignatur )in fanguine Chridi ed. Et deus
pater dedit nobis illum (^nguinemin altari crucis effufum
Tt in illo expiemus animas nodrasipfiSque (anguis Chri-
fttfitpro piaculo fiue purgatione animarum nodranim,
▼t dicit ibidem glofa.Ecce quomodo (anguis hircorum &
Titulorum in multiformi hodia veteris tedamenti effuf*,
(Ignauit quodam typo facratifsimum.Chridi fanguinem,
pro nobis in remi(sionem peccatorum effufum. Qupdft
Paulus ad Hebraeos (cribens, confirmat dicens. Omnia pe
nd in (anguine fecundum legem mundantur, & fine (angui
niseffufione non ficremifsio.loannes itidem in Apoca-
lypfi idipfum tcdatur,cum ait quddChri(hisdilexitnns:
&lauit nos d peccatis nodris in fanguine (uo. Porro (e-
quentia verba Chri(ti htec quotien(cunque feceritis in
mei memoriam facietis, non funt de integriute & (ubdan
tia
EXPO. i>5
conlecrationls rini: vt nonnulli antumarunt,
quia ipfa non liiagis concernunt confecrationern & fum-
ptionem fanguinistquim corporis ChriiH,cum vtruiuque
corporis, (cilicet &fanguinis(uttamcon(ecratione quam
perceptionem xque praeceperit Beri Chrifiusin fui memo
riam, & vtrumquedemonBretur per pronomen plurale
haec.Q.u&d (1 de fola (anguinis conlecratione fumptione»
que voluilTec facere fermonem: pronomine finguiari fuif
KtTfiis.Si ergo illa verba pertinerent ad formam con(e«
crationis(anguinis:pari ratione attinerent &adconfecra
tionem corporis Chriftt. Et ita fub bodia panis non elTee
▼erum corpus Chridiante prolationem illorum verbo*
rumteoquod necdum tota forma coniecrationis panis e(^
fet pronunciata. Qu_are cum ante eorum verborum pro •
lationem ex more eccledadico ipfaliodia per (acerdotis
eleuationero odenditur populo, ille adoraret hodiam non
confecratam,qooded impium &abfurdum.Praeterea ,per
illa verba(vtvnanimiselt omnium (ententia)Chri(hjs co
tolit apodolis confecrandi potedatem: & eos inligniuit or
dine iacerdotali. Collatio autem potedatit conlecrandi;
non fit per verba ad conlecrationem pertinentia,eo qudd
▼erbaconiecrationis concernunt materiam Ipdus : & id-
ipfiim in quod tendit ac delinit coniecratlo. Verba ver5
per quae confertur pof edas confecrandi tconoernunt eum
cui confertur ea facultas,^ potedatem qux illi traditur.
Non Tunt igitur illa verba de quibus hic agitatur (ermo,
ad confecratlonis formam rpe£fantia:quare neqne conti-
nuo (piritu cum verbis prccedenttbus proferenda. Sed
illis integrdprol3tis»fub fil£tio facienda ed fanguis Chri
fti per genuum flexionem d facerdote adoratio :deindeip
fius ad populum oden(io,& in ipfa eleuatione calicis par-
tiin curo in altum erigitur d: partim cum demittitur : ncc
podrema verba funtpronuncianda.Q^x quidem eaprx-
tendunt fententia,q> quotieicunque apodoli facerdotes
illoru (uccerTores fecerint ta corporis qua (anguinis Chri
fli cdfecratione & rumptione:il1afa£furi(untin illius me-
moria^quadoquide vtruq;i11oru iu(sit Chrid* in fui come
moratione Heri. Sand vna caufa inditutionis hui* digni(si
mi (acrameti in ecclefla militate fuit: vt ipfum elTetugnu
memoriale d: repraefentatiau ipnusfumroiracrifici; quod
Chri.
tX>rJU
1*4
CANO.
Chri(his obtatit in cnice,in qua fudinuic mortem in cor*
pore & Grnguinem fuum (iiait in preciom redemptionif
Dodrc<£t quemadmodum canit eccle(ia:in hoc aago(U(sl
mo royderio recolitur memoria pafTtonis eius. Idcirco ad
ffcprxientandam didin£bi*paisionem Chri(li:immolado«
ne huius facrihci) (anguis feparatim in calice coniecratut
^iainip(apa(sione Chrifti fanguis eius fuit i corpore
^aratus.Et propter hoc in canone potius ad coniecratio-
nem (anguinis quam corporis additur ea panicula. Hcc
quottenicunque feceritis:in mei memoriam facietis, licet
ad vtrumque referatur, quia exprelsior ed repracfentatio
& (ignificatio paisionisChridi per fanguinem : quim per
corpus. Nempe corpus e(Te poteddnepafsioae: fanguis
autem feparari non potedd corpore (ine ipdus vulnera*
tione.Qudd aute ip(a fumptio corporis & (anguinis Chri*
di etiam (it in memoriam paisionis eius : odendit apertd
beatus Paulus itafcribensad Corinthios. Quotienfcun-
que manducabitis panem hunc & calicem bibetis :mor*
tcm domini annunciabitis donec veniat. Qt^ tantun*
dem valet atque (i diceret. Reprxfentabitis palsionem
domini St monemiquoad venerit ad iudicium tn condio-
matione feculi.Nam iugeed idud facrificium.&antemun
di finem non definet, vt his terbis fuperioribus atteda*
tur Paulus.
VNde cr memores domine nos fetui tui : feder
plebs tua fan^ta,eiufdem pbj tui , domini dd no-
fhri-Jam beat£ palponis, neenon (T «b inferis re-
furreHionisjed c in edos gloriofe afcenfionis : ojferi^
mus pr^darx maie/lati tu£ de tuis donis ae datis hojliam
puram})ofiiam fandam, hofUam immaculatam : panem
fandum uit££tem£,cr edlicemfalutis perpetua. Supra
(^wopitio ac fereno uuitu refpicere Mgneris,eT dcce-
pta habere:ftcuti accepta habere dignatus es munera pue
ri tui iujU u4bel,cr facrificium patriarcha nofhri Abra
ha,cr <juod tibi obtulit fummus facerdos tuus Mdchife-
deeh:fmdum[acripciiimjimmaeulatam boftiam.
in
EXPO. isf
iern P*we canonif proponitor confecratomm nm
ita f 'J.®**®®*'**® Chriffi ad deum patrem omatio:aua
cit ucerdoi celebrans.O clementiisime pater & do-
** Quo Chriftus filius tuus voluit rt ha(c iniuime-
*®ceremus,& quoniam hacc mia in fui commemo»
"oncm fieri in(Htuit:nos ferui tui iacerdotes & presbyte
noftrorum ordinum mynifieriaad hiec offerenda fa
«itjcia accepimus,quemadmodum ait Eiaias. Vos autem
«CCTdotcs dei vocabiminirminiffrl dei noftri, fed & plebe
un£to,tota fcilicet vniuerfitas populi Chnftlani , fiui •
Chrifti abluta & baptifino iandiificataymemores ei-
^em fili j tui lefu Chrifti,qui & nofter eftdoroinus &de*.
pominus quidemrquia nos tanquaro feruos regit,& fingo
«ri prouidentia curat ac eubemat.Deus vero quia nolip
w>* ex nihilo produaos ad fiia; maieffatis cultum fpeciaU
gratia vocauittfiiorumque (aeramentorum participes e£fe
cit.Memores itidem paisionisfiltj tui(quam h*c repraden
tantinyftcria^ta beatae atque (aluiaris,vtqoa: aetemxbea*
«itudinis aditum nobis deui^a roortereferarit , necnon
refurreaionis eius ab inferis: ad quos triduano illo fuc
mortis fpacio Chriffus defeendit vt fanaos patres ibidem
sletentos liberaret.Denique nos etiam memores gloriofie
afccnfionis eius in oelos,qua:in glorificato & immortali
corpore fuper omnes caelos faaa eft; vt ficut a fummo cae-
lo fuerat egrefsio eius , ita occurfijs eins fuerit vfque ad
fummumeius.Nominantur autem potius hic iffa tria Chrs
opera, pafsio,refurreaio,afcenfio:quim alia in difpen-
latione camis alTumptat ab eo faaa,quoniam plus cateris "
faciunt ad complementum redemptionis & glorificationis
homanae. Paisio nanqueChriffi:precium noffra; reJem- p/v/ i*.
ptionis evoluit,* mortem deftnixit.Refurreaio eiufdera ,
perditam reparaoit vitam*, nobif^uerefurgendi fpero & fi- ^
ductam (uggeisit. Si enim Chriffusrefiirrexitd mortuis
(inquit apoftolus)* nos re(urgemus.Afcenfio verb in ca;
lum,paradifi patefecit introitum quantum ad eius ingre(^
fum:& nobis eundem ingrediendi viam monftrault. Afcen
dit enim( vt ait propheta)pandens iter ante eos. Itaque Michcj-i.
pafsio Chrifti, principium eft noftr« reparationis, refurre
aio:mcdium,afcefio verA, finis & meta . Tantorum igitur
* um fiiblimium operum Chrifti memoret nos ferui tui
fed
tii CANO,
fed & plebs tua Ginfta:offerimus (imul quidem /don Csimj
eodem modo. Nos enim facerdotes o£Ferimus in minifle*
rio & opere:fed A plebs tua ranfta,voto duntaxat &deuo
eione.Sacerdotes namque felt confecrant & foli offerunt s ,
Tt perfonx publicr pro falute totius ecclefiac. Ali j aurem
offerre dicuntur.quia detiderant & precantur deum, vt Cz
cerdotis oblatio accepra habeaiDr,&(alus quz petitorii»
delibus indulgeatur. Offerimus autem non quidem homi«
nibus aut fan{lis,(ed praeclarae maiedati tue,exiroi6que
tuae diulnitatijimraenfa claritudine omnibus fupereminen
tijCui foli haecdebetor oblatio: quoniam omnia nobis ex
ea bona profluuiu.Idcirco non ex iit qux noffra funt ,auc
d nobis ipiii profeda offerimuttied de tuis donis ac datis,
de bonis (cilicet illis cum temporalibus |tnm fpiritualibus
qux largiter & abundd nobis comunicaffi, quandoquidem
Ttait (acobus,omne datum optimum & oronedonu per«
feAum :de Turfum eft defeenaens i patre luminum.
$6 C! Inter alia autem data quod optimum eff dc prxffan^
tirsimum(vt tuam decet venerandam t»aieffatem)tibi nuc
domine fan£ix pater offerimut,l)anc fcilicet falutarerobo
iliam:quamquinque praeclaris titulis hic prxfertim hono
ramus. Primo eam nuncupantes puram:quia puritatis om
nis & mundicixfons eff,nihil(^ue iniquitatum in eam in-
currit,inTuper & nofipros efficacia fox virtutis mirificdpa
rlficat. Secundo fan£^am:quia omni gratia & fanflitate sft
pleniftima,cum in ea contineatur lan^lus ian£lomm :de
quo didum eff ad facrofanflam virginem. fit quoJnafce
tur ex te (an£him:vocabitur filius dei,prxterea nobis Aise
fan£limonix participationem largiter induIget:omn^qoe
fanAtficat. Tertio immaculatam quoniam nulla peccati
contagione eil contaminata, cum eum ipfum contineat de
quo dicit propheta, quod peccatum non i'ecit:nec inoent*
eft dolus in ore eiusyomnem etiam .1 nobis tollit peccati
maculam:eil enim agnus dei qui tolltt.peccata mundi. Et
certdhsec iromaculatifsiroa Chrifti fynczritas & a peccato
Immunitastcongruenter nobis per candorem hodie fen-
fibilem & oculis confpicuum i (anAis patribus ed dgnifi-
cata,(icutper formam eiufdem fphzricam lipdiis zteroi»
tas principio fin^ue carens conuenienter ed indicata, -vt
hodia candida pariter & rotundaiChrifti humanitatf pr«
EXPO; 117
Adet peccati ncfciam, pariter & diuinitateai «ternam.
Q^ano eandem appellamus hoftiam, panem fan^ium vi-
tac «ternae, non quidem panem materialem & corporalem
vt fuit ante confecrationem,red panem rpiritualem t & ci-
bum conferentem dignd manducantibus vitam ztema, de
3uoiumma veritas au in euangelio. Pater meus dat p.*ine
eczlo verum.Panis enim verus eft qui de czlodefcen-
dit & dat* vitam mundo. Et rurfum , H quismanducauerit
ex hoc pane: viuet in zternnm. Quinto calice falutis per-
Jietuz:cuius hauftu (alus perpetua datur hominibus, ;vt ip
emet tantorum author munerum in euangelio teflatur di
cens.Q^i manducat meam carnem & bibit meum fangul-
nem:in me manet & ego in tllo.Ipfe auterotfalus efl perpe
tua.Etrurfum.Qu^i manducat meam carnem & bibit meu
fanguinem, habet vitam zternam.Superuacuum. autem fe
rd id exiftimabitur & id lefiores admonere calicem hic no
tam pro ipfo continente vafculo furai,qu:lm pro preciofb
Chrilh fanguine in eo poft confecrationem contento ;qui
falutis perpetue gratiam digndfumetibus elargitur , quo-
niam id loquendi genus quo continentis nomen pro re co
tenta fumitur;& apud (aeram feripturam apud ceteros
auihores receptifsimum eft ac vfitatifsimom.
37 CECzteriimcum tanta (it huius hoftix dignitas & ex-
cellentia tanta puritas, tanta denique (anflitas : folicitda-
nimaduertere debent A attendere facerdotes, qui panem
hunc fan£him offerunt deo A calicem benedi£honis:cum
Suantaconfeientiz puritate, pr^paratione mentis A cor-
is deuotione debent ad hanc hoftiam puram , A fauffara
deo ofterendam accedere. Ne (i peccatis fordidi eam oftic-
rant:eorum habeatur oblatio quali illius qui excerebrat E/Sr.d’9
canem aut qui vifliraat (ilium in c6(pe^ patris. N e itide E^r/. 3.
(t ad eam accedant feipfos non probantes magis filium dei Heb.6
rurfum crucifigant & oftentui nabeant:quam ipfum offe-
rat in facriticiu beneplacitu deo patri in recocUiationc A
propitiatione. Ne denique hoc facrificiu datu eftinre-
mediu:obrua& irreuerentiam «fc irreligioiitate vertatur
iplis in inten'tu& anima; exitium. Meminifle /and debent
Nadab& Abiu filios Aaronlacerdotali officio inlignitos,
quia ignem alienum arreptis thuribulis obtulerunt domi
nO|repentina vlcione percuiTos occubuiffe.Necno A Ofa, '
quia
u8
CANO.
i*Reg.6.
3Aat.i2.
'Befter.y,
x.Reg. 4«
x.Cof.ii*
Ltui.ti,
"Bitre.ix
Kam.6,
quia manus luas cum temeritate iniedtarcar.fubito etiam'
vindice dei ira periifle. Nonne Bethfamitc videntes arci
domini cum minori qudm decuit reuerentia:d domino gr»
uiter puniti leguntur l N onne qui intrauerat ad regales
nuptias non tamen indutus velle nuptiali tiulTus e(lproii>
ci in tenebras exterioresiCertdhxc omnia (cripta funt ad'
corregionem no(lram:vt cautiores in tanto verfemur al-
taris officio, & quanta decet veneratione pro viribusip-
fum exerceamus. Ne (imilesipii Aman infolentiGimo cu
putamus nos vocari ad regis & regin^conuiuium in (ign£
amoris Sc beniuolentiae:ob indignitatem noflram depute-
mur ad furpendium gehennx,&a;ternc damnationis pa-
tibulo adiudicemur. N e etiam perlimiles filiis Heli cum
indigne fandla traftamus & facerdotio fungimur : hoftili
cadamus gladio. Ne denique de eorum fimus numero de
quibus dicit Paulus, qudd quicunque manducauerit pan&
hunc Ar calicem domini bib^itindigndtreus erit corporis
&ranguinisd6mini,&infuperiudicium fibi manducat &
bibit.Qudd fi in veteri lege leprofusdfc immundus conta^
Au morticini) non potuit manducare de oblatis domino:
non aufint vnquam qui lepram habent peccati aut conta-
gia immundidz,hunc domino (anAificatum panem dt ca-
licem fumere.
38 iTDeinceps in litera canonis ponitur petitio acceptad»"
nis oblatorumtqua (acerdos celebrans expolcit ea qu« oS
feruntur, grata & accepta haberi a deo patre, hoc modo»
Supra quae( inquit )dona & data tibi in hoc (acrificio obla
ta corpus fcilicet £rfanguinom Chriftifilij tui , panem (an
Aum vita: asterne & calicem (alutis perpetue : u clemen-
tifsime pater refpiccre digneris de celo, proprio vultu at-
que placabili per facilitatem dimi(sionis peccatorum , id
nobis predans quod per prophetam tuum es pollicitosicu
dixifti. Propitiabor iniquitati errum;& peccati eorum no
memorabor amplius. Vultu item fereno , benignoque &
placido:qui& iram tuam mitigatam indicet, & tua in nos
roanfuetudinem.Qncm propheta fuper nos illuminari pe
tiuit:cum ait. Illuminet vultumfiium fuper nos:& miferea
tur noftri.Q^m etiam in benediAione filiis lG'ael iropar-
tienda: Aaron facerdos imprecatus e(l ad nos conuerti de-
bere,precepto domini dicentis illi. Sic benedicetis filiis If
rad
I
]
r4
<
5
Ge0.4*
t A 1' U.
ibel.Benedicat ritt dominus: & cuftodiat te. Oftendat de*
faciem foam iibi:& miftrcafur tui. Conuei'!at dominiis’
vultum fuuroadte:& det tibi pacem. Digneris etiam 6
fanAc pater hxcipfa qua: offerimus accepM & gfata ba-
bcrc,nonfoIum ratione oblati facrificij quod tu* maic-
ftati diiplicere non potcft;fed etiam ev nobis offerentrbos
Aratione noftn habita qui offerimus, talcfquc nos offeren
tes Facito fidc6r d?uotione,cuales fuerunt olim Abcl,Ab
rabam & Mclchifcdecb.quicieo primilm placuerunt inho
centia.obedictia d (anctimoniaridciroo gratas illi hoOias
& acceptas obtulere. Refpexit cnim deus pnus ad AbeltiS:
podea ad munera eius, quia non offerens placuit iU:c ex
oblato:fed munus cJt offerente.Nos autem proprm virtn*
tediffifi & iioilrorum coitfcij pcccatorum:petunusediuer
To vt offerentes placeamus ex oblato, atque iioAiam hanc
merito acccptabilem offcrenfts.pcr eam nos acceptos fie-
ri pof>ulamus:quam nequaquam tibi deo patri acceptam
cHc dubitamus.
39 Porro triu hic proponuntur exempla facrificiorum
ante legem datam oblatorum qu^deo accepta fuiffplcgu-
• tur,& ad quorum fimilitudincm petimus noftra etiam ia-
.^crificia accepta haberi, Primo facrificium .Alci qui obtu-
lit domino de primogenitis & adipibus gregis fui:ad qna:
dominus rerpexiffe pcrliibctur.Dicitur autd hic ipfc Abcl
pueri dominiiob innocentiam & vitx puritate, no autc cb
aetatem aut ignorantiam coru qu^fciri debent reprehen-
^ fioni obnoxiam, qualem pueritiam improbat apoiioluscu
fertbit ad Corin. Nolite pueri effici fenfu & iniellcflurred,
malitia paruuli c(lore,rcn(u autem perfeci. Na vt ait pro •
phcta.Puerccntnnj annorum morieturtd: pcccatorcentd
annorum malcdidfus crit.Secudum priore verd pueri ac-
ceptionem:dominus noder apud prophetam puer dicitur,
cum ait. Ecce puer meus cledi* quem elegirpofui fupercu
fpiritum meum.Etdiicipuli in euangelio vocantur pueri d
domino cum ait ad eos. Pueri nunquid pulmentarium ha- ,
betisfEtin pGilm. Laudate pueri dominumdaudate nomen • j
domini. Dicitur etiam hic Abel iudiis .* quoniam id elogiu '
illi a domino nodro in euangelio ed arcripium,|Cum ait ad
ludxos. Vt veniat fuper vos omnis fanguis iudus,qui ef-
fuTus eft a fanguine AbeiiudiyvFqueadiluiguinem Za-
1 chari«
i.Or. i;
j.
£/^.41.
Ivan. 71.
P/I1/.U2.
IJO
CAMO.
diaric fili j BaracKic:qaeia occidifiis inter tetaplam & ai
tare.Secundo ponitur njcexemplufacrifictj Abrahte*.qni
fecundum praceptum domini ootulic filium fuom primo*
Gea.at genitum liVac. Propter quam lingularem obediendi prom
ptitudinem di^m cfi ei i|doroino.Per memetipfum iu^a-
ui dicit dominus, quia fecifti hanc rem & non pepercifti
vnigenito tuo propter me:benedicen$ benedicam te. Di-
citur autem hoc loco Abraham patriarcha noder, quia no
tam Ifi-aelitica plebis quam totius populi Chridiani pater
ed,illius per carnem:idius autem per fidem. Vnde etiana
illi diflum ed i domino. N on vocaberis vitra Abram, fed
- , Abraham:quia patrem multarum gentium te conditui.
&M7C^,4 Tertio adertur hic exemplum facrificijMelchifedech;
qui venit in occurfum Abrahxreuertentidecfdequatuor
reguro,protulit<^ue panem & vinumtgradas agens dee de
• visoria quam Abrahc contulerat.Dicitur autem hic^fiia
mus facerdos dei(quod & Genefis de eo expreisit dicens,
erat enim facerdos dei altiGimi^no (blura quia deo in cul-
tu iacerdotijminidrabattied etiam quia Cnridum tvpicd
reprxfentalMt.Vtenim dicit Augudin. Melchiiedech qui
interpretatur rex iuditix & dicitur rex pacis,Chridum fi-
gnificat:per quem reconciliati fumus & qui in fine CxaU
iudeiudicaturused.Oenique vocat hic Utera canonis ia-
crificium ipfius Melchiredech,fan£him facrificium & fo-
diam immaculatam, non quidem quantum ad fe & abiblu
te:fed collatione fa£bi ad facrificium noui tedamendquod
fignificabat,& cuius exprefsior erat figura quim exterae
oblationes,& idcirco nodri facrificif conditiones illi attri-
buuntur tanquam imagini. Sane hoc nodrum facnficiuta
fiin61uro ed:propter plenitudinem gratix & virtutum co-
piam,quxin eo continentur. Non enim dedit deus Chri-
do fpiritum ad menfuram.Ed & immaculata hodia : quo
adinnocentiam & peccati immunitatem:vtpauld ante di-
^um ed.
_ 40 Quod fi quis percontetur:curp3tius horum trium pa
trum,Abol,Abraham,McIchiredechfacrificia commemo-
rantur,qudm aIiorum:de quibus tamen habetur etiam te-
Gro.4. fUmonium.qudd ipforum facrificia placuerint deo. Adhi-
benda edrci^nfiotidipfum eam obeaufam fieri , quiafi-
cut eorum facrificia typi fuerunt & figurx nodri facrificijr
iia
EXPO. ^
i Iraftpatreiipft fuere figura Chrifti. Nempe Abcl inno-
f cens &iu(fus;i fratre Tuo perinuidiam interfecit* e(^, per
» quod fignatur Chridostqui d fratrib*fui$ ludair inuidia
t obcccatiSjin mortem eft traditus.Propter quod dicit loari
a nesin ApocaIyp(t:qudd agnusfcilicet Chridut aborigU
i w mudi occifus c(i,in fuit quide membris vtpote in Abel:
) iu cuius occifioneprafiguratused. Abel item pador fuic
,j ouium.EtChriduspadored bonos, qui pofuit animUfu»
t pro ouibusfuis. Sed & Abraham figura fuit Cbrifti ittroa.
t gna fua obedientia :qua paratus fuit offerre propriam fui
b! fubdantiam in filio fuo vnigcnito.lta& Chridus obedies
. fuit patriciradendoreipfum in mortem ad voluntatem &
i beneplacitum patris Abraha item patriarcha fuit «ii; prin-
I ceps patrum fideliusnripfius fidem & opera imiiamium,
t <iui ^ ideo dicuntur filij Abrahc. Ita & Chridus pater eft
r omnium Chridianorumtin quo omnes renafeuntur , filii*
I quedeiper adoptionem & gratiam efficiuntur. Demi^m
Mclchifcdcch rex fuit & facerdostofferens panem & vi* Gm.i4«
nutn.Chridus etiam a deo patre conditutus ed rex fuper pfal.».
Sion montem fanCIumeiAs. Ipfe quoque facerdos e(> ir» p/af.iofc’
«ternum fecundum ordinem MelchileJech ,quia panis &
TinifatiCIifsimum facrificiummdkuit.R.urfumMeIchi(c- m
dech line patre fuit line matre fine gcncalogiarneque ini- * *
tiii m dierum neque finem vita habens, vt fcribii Paul* ad
Hebraros.Chridu s etiam fine patre fuit in terrls:& fecun*
dum humanitatem,fine matre vero in ctelis : & fecundum
diuinitatem,fine genealogia quoque fecundum deitatem.
Nam generationem eius quis enarrabit? Nequeinltium
dierum habet Chridus neque finem vitae: nam deo patri
coaeternus ed & maiict in «ternum.
Apoc.i|^
SVppUees tc rogamus omnipotmdm:iuhch£c prr-
ferri per manus fan^i angeli tui in fublime tdtarc tuti
itt confpcdu diuin£ tnai^atis tu£^ut (juotciuot ex
hac altaris participatione facrofan^um filij tui corpusty
fanguinem fumpferimus-.omni henedi^Uone C7 grd
tia repleamur. Per eundem Chriftum dominum nojlrum
Arnen.
l if iWfWf»-
I
C A N O»
Memento etiam domine famulorum famultrum^
tuarum .‘qui nos pracejferunt cum ftgno fidei C7 dormitU
in fomno pacis. N. er. N. Tpfis domine ^ omnibus in
Cnril}oquiefcenfibus:locumreprigerijJucis er pacis ut
indulgcas^deprecamur.JPer eundem Chrijlum dominum
ttoftrum.^men,
41 C[ In hac parce canonis petit Gicerdos celebrans diui-
nacgratix& benedi6Iionis participationem. Ad quare ef-
ficaciter confequendam, humilitatem nomine fupplican-
tium obtendievt diuinam maieftatem ad exauditionem fa
cilius infleftat.Non inqu»x ex nofirab deos pater omnipo
tens te rogamus iufiitia:qux ante faciem tuam e(l tanqua
pannus mcnftruatx,Tt ait £faias,red foli innicentes humi-
litati per quam nihil de nobis prjtTumimu$,fed tantummo
dodcfuamifericordiarfcicntcs quoniam deus humilibus
dat gratia. Rogat autefacerdos nomine totius ccclcfi^ vt
Jactb.4.' deus iubcat h«c,vota fcilicet fidcliu,preccrq; & fupplica-
tionesfux maicftatiprxfcntari per officium fandloru an-
gelornro(_hicenim fingulare nomen, fanfti angeli tui pro
plurali pofitum & fignificaniiam habere pluralem ;ab ex-
poritoribu$ccnfetur)quifunt omnes adminiftratorij fpiri
Hfi.l. tusrin roinifterium mlfsi propter cos qui hxrcditatere ca-
piunt falutis,qui etiam dicuntur deo nunciarc noftras^
rationestquemadmoduro angelus Raphaelait ad Thobia
Jhb.lt feniorc. Quando orabas cum lachrymis & lepeliebas mor
tuos:ego obtuli orationem tuamdomino.Eiidponfiimum
intclligcnduraeft fieri in facnficio altaris cui afsiftunt vt
honorem & reuerentiam exhibeant regi fuo Chrifto, vt
etiam vota,preces & pia defideria facerdotis & totius po-
poli deo offerantifecunduro illud di£him ApoMlypfis.
* Afccndit fumus aromatum in confpe^hi domini: dc mana
angcli.Quid autem fum* aromatum fignat : nifi orationes
(anftorum & piorum cordium:Pote(l A altera huic loco
adaptari cxpofitio:fecundu qui facerdos hic rogat q>deus
iubcat hxCjCorp* Ictlicet & fanguine fili j fui in altari qbla
ta & prxfenriatperferri per miniftchu angcloru ftloru ia
IsitiKiOa fublimc altare uib (cilicet in cxlurvbifcdcs cius eft & thro
nas,pcrferriinqua,nonlecundulpfamloci tranllationem
quan-
E X P O. . I
qoandoquidem ibi nunc reHclet ad dexteram patris gloria
& honore coronacus.fcdiecundum gratam acceptatione.
Cum enim admittit princeps munera fibi dono data in fuu
ofierri confpe^utid argumento ell quod ea non auerta-
tur, fed cum beniuolentia compIediitur,n qua naque abo-
minatur & exeeratur donariatnon ea iinit fuo confpe^ui
prxfentari.Itaquatenusacceptahnthccmunera quz of«
ieruntur:petuntur ea perferri inconfpe£lu dtulna; maie-
ilatisfummf()uediuinitatis,angelico minifterio . Nam ia
non patientur ex indignitate ofi^erentis repulfam, ied ad-
mittantur diuinoconipe^uiromnino grata erunt. Petitur
autem huiufmodi oblatio ita perferri in conipoAu pater-
ne luaieilatistvt quotquot de feruitute cleri aut TOto po-
puli ex ea altaris participatione communion£que facrifi-
cij,rumpferint facrofandVum fili j dei corpus dianguinem,
aut ieciidum iacramenti fumptionem vt celebrantes facer-
doies,aut fpiritualem perceptionem folum vt circunilans
poptilu$(qui etiam Tumere dicitur fpiritualiter ea diuina
myOeria quetradfantur inaltaritquatenus fide ac deuo-
tione in ea tendit futlmque animum totum effundit in con
ipe^u domini^repleatur omni catleiH benedi£itone & gra
tiailargitate fctlicet & copia cscleilium chariTmatu : dono-
rum & virtutum. At vero id petit fa cerdo s celebrans non
luis neque ecclefiz meritis iimultum iri:(ed per Chridum
dominumjquemfemper audit paier:& qui exauditur pro
fua reuerentia. Quare confidere debet iacerdos , qubd (i
fuis exigentibus peccatis merito repellantur Tua TacrlHcia
d deo:per Chriilum tamen mediatorem dei d hominum
illa habebuntur grata d accepta deo patri.
41 €EOeindeTubiungitur in litera canonis pia comme-
moratio defun£forum:quos petit ipGt eccleCia etiam effe
participes fru£fus huius Tacrificij. In hac autem oratione
mortuorum commendatoria , particula etiam connexiua
ell przienttsfententifead proximd przcedentenVyVt hic ha
beatur (enfus. Non folum petimus 6 domine quod nos vi-
ui czledi benedidf ione d gratia repleamur, verumetia vt
memoriam habeas defun^orura famuloru , famularui^ue
tuarum firmiter credamus hoc noflrum facrificium nolb-
lum prodeffe viuis:(ed d defunfiisad relaxatione. Vnde
Innoccnt. j.inquit. Orat pia mater ccclefia no folu pro vU
1 iij uis
tj4 CAKTO.
uisjfed etiam pro defunilh,& eos (kcrx oblationis inter*
cefsionicomendat , certifsime 'credens quod fanguis lUc
prcclofos qui pro multis effufus cft in remiftioncm, pecca
corum:non(blutn adfalutem viuentium , verumetinm ad
abfolutionem v.ile.it mortuorum. Et vt magis oOenderet
cccleiu fidem Tuam, qua tenet id nofirum facriBcium mor
tuis proden'::li.ituit & decrcuit vt in omnibus midarum
celebrationibus loco debito defun^oru memoria habea*
.It tur.non ignorans in facris literis di Ainn efle:qu6d |fan£la
& falubris cll cogitatio pro defunXlis evorare: vt d pecca-
tis foliiantur. Sed quarnam(oro) dabitur fru^uolior auC
efficacior oratiotquam qux (acriBcio altaris eft coniun-
£la & lanclam deo offert hodiamfldem quoqueeoproba-
tur per decretum concilij CabiIonenfis,quod deconfecra
tione didin^ionc prima, cap.Tifum praterea.hunc in mo-
dum recitatur.Vifumprarierea nobis edivtin omnib* miC.
(arum folennibus pro rpiritibu» defun£Vorumlococompe
tenti in cccleiia ad dominum depreceiur. Sicut enim nulla
dies cxcfpitur qua non pro viuentibus & pro quibudibet
necetsiracibus dominum depreceiur:ita nimirii nulla dies
cxcipi debet quin pro animabus Bdelium preces domino
in mifl*aru folenib* fundamur. A ntiqtiii* igitur huctnore
(an£;ba tenet ecclefiatvt & miffaru folenib* 8c aliis precib*
domino fpus quiefeentiu c6mendentur:dicete B. Augoflt.
Nofiint prctcrmtttcdg fupplicationes pro fpiritibus mor-
tuorutquas faciedas p omnib* in Chriduna & catholica
(bcictateIaudam*.Dcfu£loru etia tacitis noTb* eoruiquos
(iib generali comemoratione fuicepit eccleiia,vt quib* ad
ida dcfunc parentes A filii quicunque cognati vel ami
ci:ab smaeis exhibeatur pia matre coiniini.Hac autapp-
batifsima ccclefir c6fuetudin6 tanti facit beat* Auguftin*
Tt dicat in opulculo de cura pro mortuis agenda. St nulla
effet authoritasfacrxfcripturxtquz doceret orare pro de
funffisitan edauihoritasecclefix Roman^ &c6(uetudi*
nis eius obferuatx.vt nemo illam iniequens pofsit errare.
Uc quoque in epidola ad Hierony.aic.Cdtra ecclefl^ fua
datirsimu more nemo (entiat. Nd autem promilcue & fine
difcriinine proquibufuis mortuis orat fteerdos celebras
in hac canonis particula; vt domin* illoru memoretur :ai
(ericordi; fu^rubfidiu illis impendendo , (cd pro iis tutum
qui
EXP O. ^ ijj
^ noi prccefl*erunt,ant^ rebus humanis qulm nos exem ^
pi)CuAgnofidei:quodper facramenta eccleiiaftica fide-
wcrreuironterquc fufcepta,& vitaro vcrd 6dcli & Chri>
»i3no homine dignam o(lenderunt,de illis enim fpes (ala
<is eftapudeccle(iam:& pro illis cffufie preces non exidU
nantur irritx, inanes ftcadie. Qui etiam dormiunt infom
no pacis, qui fcilicet in pace confcientiz mortui funt Ane
P«ccatis mortalibus & deioffenfa:fed in ipAus amicitia Sc p. ,
de quibus dicere poITumusrquod in pace in idip< '
nm dormiunt & requiefcunt. His etenim ducaxat proAint
orationes viuentiora. Frequenter quidem An^iptura 'mor- i
tuosTocatdormientes:eam obcauiam quod Acut fomno
^luti deinde expergUcuntur & euigilant,ita mortui om>
nes in confummatione fcculi ad vitam denub reAirgent. -
Enlmuerd apod.ad ThelT.lcribcns ait. Nolo vos ignora* ^
re de dormientibus vt non contridemini Acut & ceteri qui *®^o***»
rpem non habent. Et dominus noder ad diicipulos inquit.
jLazarus amicus noder dormit: fed vado vt a fomno excite
cum,qux verba de fomno mortis eodem euagelida inter>
preteintellexit.Infuperde Alia archifynagogi iamdefun
^a dixit dominus. Non ed mortua puella:(ed dormit. _
4J CPorrbhocinlocoGiccrdos particularem memo*
riam defun£iorum fecreto facere debet : vt eoru pro qui-
bos tunc fpectalitermilTam celebrat, parentum item &co- : . .
gnatorum,benefa£Forum quoque,& Abi fpeciali cura co-
mi(rorum:fecundum illum ordinem & modum qui in com
memoratione viuorum di^s ed ante obferuari debere,
iianc autem particularem defun£iorum recitationem hoc
in loco Aeri folere,Agnant matufculae illx litorx. N. &.N.
in canone poAtx:inAnuantes nomina eoru Angillatim hic
tacita mente commemoranda. (j.ua quidem cdmemoratio
ne Angularium perfonarum explcia:facerdos illis panicu
Jatim apud (e nominatis & omnibus itide Adelibus inChri
Ao quieA:eiuibus,in Ade (cilicet & cofeAione Cliridide-
funflis:& in quibus locum habet ilia vox de cxlo dicens.
Beati mortui qui in domino moriuntur, tria d domino in-
«lulgeri concediqueimprecatur.Primo locum refrigenj,d
poena fcilicet qux inAigitur ad elueda crimina. Licet e-
,nim conlblationem habeant ex certitudine adipilcen-
fix beaticudmis & charitate dei qua replentur':non tamen
1 kiij refirt-
IJtf
Cfl^NO.
nefrigerium habent d poena quam adhuc (iidinct pro pec-
catis in przfcnci vita commiisis, & necdum plene quantu
adfatisfaclionsm reniir$is. Secundo petit illis animabas
defunebs concedi locu lucis perpetuz : inquo non (ic ob-
fcuritas cenobrjru. Licet enim ipi^ no (tiic in tenebris cui-
pz^lniidelicacis aut defperationis, fed habeant lumencog-
nitionis,rpei,& charitaiis : funt tamen tantifper priuatae
deiviuonein qua ed lux maxima (deus enim vcaicloa-
nes.lux c(l:& tenebrx ineo noii funt vllx) & ergo quoJa
modo tenebris addi^lx. Tertio petit lacerJos iplis anima-
ulodtux buspi^ deFiiniflis indulgeri locum pacis : in quo nulla eib
hodium alTltflio,aut quicquam male afficiens aut contri-
ftans habitintem. Qnanuis enim iu pacft Chridi obierinc
mortem, vt iam didluui eff,non tamen adhuc proritts ini-
tnunesfunt affll^ionis, & necdum peruencruntad ium-
mam illam tranquihtatem vbiiam nullused dolorreli-
Apoea.zi qiius neque lu£dus:neque clamor, nondum etiam abffer-
iit deus omnem lachrymam ab oculis eorum . Hic autem
Kfaca.j
Sapifn.4.
Iip6ca.zi
locos refrigerij.iucif & pacistedfupernaciuttasHieruni'
deok,fceUcilsimaqne (an£lorum habitatio. Kcfrigcrij qui-
demtnam vt Sapiens ait. ludus fi morte prxoccupat* fue-
-rit.*in refrigerio erit . Lucis verb . N am ciuitas illa(v t aic
Apocalypfis) non Indiget fole neque luna, vtluccantin
Efdi* 3z rpfa jiam claritas dei illuminat illam , & lucerna eius ell
agn”. denique & pacis. Na de eodicit Efiiias. Sedebit po-
pul* me' in pulchritudine pacis : Sc intabefnaculis fiducix
dItrequieopuleta.DemtJ huextern^ beatitudinislocu ex-
petit facetos afiignari defutdis, no fiia ipfi* virtute & me
ritistfed per Cbhfliim dominum nodrum qui ad inferos
'dcfitendeasdcfunclos Itberauit.iS: in exiis perduxit.
“ “ Oh/f pccc4torib^ famulis tuis de multitu^
line miferationu tuarii fperatib\parteali(juacT
focietite donare digneris cu tuis fanatis apofloUs
martyrii :cu loanCyStephano, Aiutthu, Barnabtf
IgtutiOy^iexadro^Mjrcellino, Petro,FeliciUte^ Per^
petMJ,^gatha,Lucia, ^gnctc^Cecilu , ^nadjfia : CT
eu ommb^fanliis tuis. Intra eptoru noscofortiu no
mator meriti fei vetiU qu£fumus largitor admitte. Per
Chrijium dominum nojlrum.
•A
oeicenoc
N'
«E /4
E X P O. TJ7
S4 €T In hac parte canonis pod petitum refrigerium jp
dcfunf^UtpeduIatur fuffragiam pro viuis & cotiforciuni
cum fjnflisin ecdefta triumphante regnantibus. In qua
quide petitione Ciccrcios cel.:brjns qui p aliis & viuis 3t
mortuis ante oraucrac:etiam pro reipfo orat, quoniaJe*
bet quemadmodum pro populo ita etia <St pro fcmetipfb
offerre pro pecoatisrquia & ipie circundatus ed infirmita
te.Non tamen fcipfum lingulari inducat numero fed plu
rali,diceu$,nobi$,qncniam vt fotpiusantediilumed, (a-
crifleiu n quod offertur no lingularis cd perfoni fed rai-
Jitantis eccledar,ctiius loco & vice (acerdos vt minider e«
iusfacrihcattl; orat. Vt autem facth” exaudiatur,capi6c-
quedei bemuobntij,peccatorem fe & alios viuo$(quos
eodem pronomine quo fc.lignat Sc includit)prouunciat,
quonia n nihil xque diuinam maiedatem inffe£itc ad im*
pendenda hominibus mi(ericordiam,quam humilis pec<
catorum recognitio atque confeffioiqua quis (e indignu
fatetur ex {eipfodiuinif beneficiis: fed totam fuam fidu>
ciam collocat atque reponit in dei mlfericordia.Eiumue
ro Centurio ex humilitate preclamans.Domineaion (um
dignus vt intres fub te£Ium meum:(ed tantum dic verbo
& lanabitu'' habitus ed qui exaudire*
tuf,«fc quod petiuerat impetraret. Sic publicanus percuf-
fo pet^ore ^ demiffis in terram oculis dicens. Deus pro-
pitius edo ^ihi peccatori, iudificatus ed,d: repulfa ia<fVa*
tis fuam itiditiam phariOei oratio. Refpcxiicnim deus
(ait propheta oratione humiliumtiS: non fpreuit pre-
cem eorum. Sic & Daniel pro liberatione populi ludaici
ex captiuitate Babylonica orans,primo peccata fua & po
pult confitebatur dicens.Pcccauimu$,iniquuatem fecim*
In omnem iuffitiam tuam. N eque in ludifisationibus no •
ftrisprodernimus preces antd faciem tuam,fcd in miic-
rationibus tuis multis,Hinc in prouerbiis dicit Salomon,
ludus prior accufator cd fui. Cum itaque peccatorem Cc
fateatur facerdos & tota fidelium multitudo (in multis e •
nim offendimus omncs,& non ed homo qui non peccet)
non enndituit fiduciam fuam in propria iuftina aut bonis
operibus: fed folum fpcratdc multitudine mifcrationum
domini,in qua propheta confifus:pcccatorum petiuit re-
miflioncra dicens. Sccudum multitudinem mifcrationum
tuarum:
Hrfc.j.
hlK.li ^
pji/,10«
Ddnie,]^
Vrotttr, ly
\acob, j
2 . Purd. 6
P/4/.59
PKh
EceIKs
P/«&I44
ll4tM
1«4S. 1
liUM4
X)t C A N Ol
toaromidele iniqutute meam. Rurfum peccatorum fiio«-
rua expofens coram deo obliuioneniud eandem mifera-
ttonum dei multitudinem confugit dicens . Reminircere
mileracionum tuarum domine: Sc mtfericordiarum tuara
qux i feculo funt.delicfa inuentutis mex : & ignorantias
meas ne memineris. Neque inuanum facerdos iacra facU
ens habet confugium ad multitudinem mii^ationum dei.
quis enim vnquam fperauit in domino:& relithis eftf Re-
fpicite(.inquit Ecclefiadicus) 61tj nationes hominum : &
fcitote quia nullus fperauit in domino Sc conhiius eft.
Numero autem multitudinis hic enuntiat raiferationes,
domini :propter varios & multiformes diuinxmifericor-
diz edemus nobis exhibitos , qui in iacra icriptura Cepae,
numero dei miferatione nuncupamur . vt cura dicit pro>
pheta:qudJ miierationes eius fuper omnia opera eius, &
permultis aliis in locis . Catteriira petit ipie iacerdoshoc
foco:qudd deus ipfc dignetur pro fua benignitate & gra-
tia(nam ex nobis non ibmustan^o munere digni) fibi &
aliis vtuetibus donare partem iliquara participationfm-
que beatitudiniscora fuis fanclis apolloUs & martyribus
in cxlelH gloria fublimitatis , vt portio noftra fit in terra
▼iuentium.vbl computemur inter filios dei , & inter Cm«
ftosfit fon noftra. 25 C Deinde nominatimreccnfentut
nonnulli fanfti & fanft» dei.cum quibus focietas demAna
haberi expofeitur. Et ficut ante confecrationem poftula-
tura eft fanftorum fuffragium : ita hocloco petitur wm
ipfis in caelo confortium.prafcrtim cum loanne fiaptifta,
quo Inter natos mulierum non furrexit maior , qui & ag-
num dei'digito demoftrauit & Iordanis abluit fluctis , qui
demimpro veritate fitiuftitia ab impio Herode trucida-
tus eftimartyrioque infignis enituit. V olut tame nonnulli
hic potius intelligi debere loannem euangeliftam: qui a-
poftolus Chrifti & martyr fuit , inftitutioncraque huius
tnyfterij Sc pafsionem Ghrifti fecutuseft.quorum neutru:
in loanne baptifta locum habuit. Vcriim cum loannes E-
uangelifta priori fandorum cathalogo incertus fit Sc in-
fcriptus:eflFlagitanda elTet ratio cur hic repecitur,& bis in
facro canone nominatur. loannes vero baptiftaine femel
quidc.Sed ad tollendi omne cotrouerfia , vtrulibet horu
imellexerisino aberrabis i rodo tramite , quadoquidc y-
( uiufquc
E X P O. 13^
trhi(qae ce1ebrati(rima e(l 8c in primis confpicaa fan^li-
tas. Stepfiano, quieieAusedabapoftolis ad diaconatus
officium plenus Ipiritu fanAo Sc fide,qui dominicte man-
inetudinis iraitaiorrpro perfecutoribus orauit,qui dehiq ;
primus in candirato martyrum exercitu condanter morte A^.7
pro Cbrifto pertulit.Matthia,qui dtuino inducio Hgnoq;
caelitus dato in locum ludz traditoris furrogaius ed,& ^
erum apodoloru compleuit duodenaria: fortitus cu itiis
euangelij annunciandi minidertu. Barnaba,quietia mo'
nente fpiritu fanclo («gregatus edin apodolatus officiu
cu beato Paulotfcruetique animo apodoiici munerisfuf-
ceptlminiderid impigre exeeutused, vtafla apodoloru
tedatur. lgnatio,qui loa.euagtlidzdifcipulus, & tertius
d Petro ecclellae Antiochenxepifcopus,totusignediuini
amoris feruens,id fireques in ore habuit. Amor meus cru
cifixus ed.Quidemu lub Traiano imperatore, Rom^be
ftiis obieAus; vt frumentum Chridi earum dentibus moli
continerique exoptabat. Alexandro papa,qui fextusfuit
d beato Petro. Euaridiqne in fede apodolica (ucceflbr.
Idem quoque ab Aurelianocomite fub Adriano impera* -
tore cum beatis Euentio & Theodoro pod conuerdonem
Hermetis prxfcfti dfcQiiirini tribunitRom; martyrio co
ronatus ed.Marcellino dic Petro.quorum primus presby-
ter (ecudtis exorcida:cum Arthemio & domo fua marty *
rium confummarut. Eoru animas Oorotheus qui eos ob •
truncarat vedibus (plendidis & gemmis indutas vidit an-
gelorum manibus in czium deferri. Vnde& Chridudein
cepseonfeiTus ed.Fcelicitate, illudrifcBmina vidua, ma-
tre feptem hliorum in dde Chridi quammaximecondan
tium*qui omnes in confpc^lu matris ipfos ad martyrium
animof(> exhortatis diuer fis fuppliciis(untintercmpti. Et
tande (pfa d Publio przfe^lo (ub Antonio Augudo etiam
c.ipite czfa: d (Utisuiis in morte noned feparata.Perpe-
tua,qux priuilegio caditatis & ddei eximia.etiam marty-
rio coronata ed:&nuc in exio duplici diademate fulget.
Agatha virgine & martyre facratifsima: qux nec blandi-
tiis emolliri potuit nec fuppliciis deterreri quo minus
Chriducotiteretur, fub Quintiano Sicilix pfe^o multis
affli£lata tormetis in Deciana perfecutioe: demu egregia
triumphatrix cclis inue^a ed:& vrbi Catanes extin^o
AEtnc
Vfal.iz9
ffdl.liz
L1C.17
sfo C A M Ot
AEcn^ incendio(quod in eius imminebat exitium )patr<>«
BO&tutatrixdtclaraca lucia, quzin pauperes erogato
patrinaonio,& (anicate fuz macri ad fepulchrum rantbae
Agathes impetrata:glad(um-&ignc Pilcaiu Siciliz przfe
condanci animo Uiperauic, Syracufanamque vrbena
fui pacrocinij ticulo decorauit. Agnece,quz R.om« clarts
natalibus orta: decimotertioztatisfuz anno ( vc fcribic
Ambrolius) mortem pertulit & vita inuenit. N ujptias hu-
ius mundi auerfata: Chridum vnicum fibifponium dele-
git. Ab hominibus Ipdibho expofica, angelum domini iui
virginei candoris folicitum habuit cudodem,& roieo co-
(perfa cruore in fui (pod thalamum demum introiit nun-
quam ab eo feparanda.Cecilia.daridimo Romanoru ge
nere exorta, quz euangelium Chndi gerens in peidore^
nec vnquam a colloquiis diuinis & oratione cedans:anU
mi pariter & corporis puritatem his muniuit prziidiis. le.
iuniis crebris,cilicio,Iachrymis,&anidua in corde fuo ad
deum p(almodia,virginicatem fuam feruart illibatam Coli
cicdexpetiuit.Inde Valerianum Tponfum fuum & Tibur-
tium eius fratrem ad Chridum conuertit. Almachiumque
tyrannum in feruenti balneo gladio percufTa fuperauic.
Anadaiia. Prztcxtatiilludri^imi viri Kotnani nlia quae
in fideli Publio nupta cumlargiiTimas opesfuas in pau-
peres & iandos(quibus Fedulo mintdrabat)didribuiflet,
hancob rem i marito in atrum carcerem conie^a conio
latorias epidolas k fando Chryibgono martyre accepit,
& eidem f^pius ediuerib niific.Tandem ignis incendio (a
erum fui martyri) compleuitagonem.
49 €E At vero quoniam nimis operofum foret & proli-
xu fandos omnes hic nominatim recenfere: generali nun
cupatione qui reliqui funt vniuerfi comprehenduntur,
cum fubiugit Utera canont*St& cum omnibus fandis tuis.
Intra quorum confortiuro obnixe' depofeimus vtnos de-
miim deus admitat,non quidem tanquaro cdimator meri
ti: dcdidridusfeciidum merita nodra retributor. Qm>-
niam fi iniquitates obferuauerit dominus: quis fudine-
bit iudiciu eius? Et fi fecundu peccata nodra faciat nobis
Afecuduiniquttates nodras retribuat nobi$:quis perfer
re queat fiiz luditiz (cueritateiAd h{C,quid meriti nodri
apud deii poterimus obtendere: cui debem* omnia? Cu fe
ceritis^
E X P O. , 14*
cefJri*(inqtiit^rania quae praecepta funt vobis dicite fer- ^4
u1 fnutiles fumus quod debuimus faccre,fcdmus. Qujd i.Co*’*3
nobis de bonis operibus applaudere poterimtts : cu vni.
uerfx iuflitix noltrx Hnc quali pannus medruatae ante do
minum’ Denique quid blandiri demeritis noOnsiude no
bis poterimus: cum non iimus fufficentes cogitare ex no-
bis quali de nobis,led fubfcifitietia nolka ex deo litiNul
la jpitur in deum nolira funt merita: cui debita font otn •
nia quz prodamus, cui non ex nobis fcd fola fua bonitate
liqua bona funt opera no(h'a : accepta funt : & gratande ii t
quo vt prxeipuo authore profefta lut.Quocirca fupplid
ter petimus admitti in lanifloru confortiii d deo patre, vt
largitor ed venix.Benignus eft enim & mifericorstpaties
& multx mifericordixrprcftabilifq; fuper malitia, A buic Uhf.9
diuinz benignitati innitentes, confidimus qubd propter
nomen fuum propitiabitur peccatis noftris.ldipfum autc
petimus per Chridum dominum nodrum: dei & bominu
incdiatorcra; qui vt nos fanftorum confortio annumera-
ret, dignatus ed de cxiii dcfcendcrc & luam nobis roife-
rlcordia benigniter exhibere. Porro boc inloco non fub-
jicftkur didae orationi particula amen,licut in prxceden
fibus orationibus fadlitatura clb propter connexione ver
borum continuo feqiicntiuro in qoibusedrelatiuum ha-
bens habitudinem atque relationem ad antecedens in cal
ce huius orationis politum. Pronome enim quem»adiun-
fiu prxpofitioni per, protinus fequens, refertur ad Chri'
ftum dominum nodrum. Qu* mutua rclatiui ad antcce*
dens dependentia atque annexio, vtnondilToIuatur ne*
que dilcontinuetur : nihil illis hic interdes ponitur, quo
ht apertior ynius ad alterum cohxrentia. >
P^r (jum ; hjtc omnU domine femper hona ertdx^
f^n£iijicMjmuificdgJ>enedicis^O' prsfldt nohis.Per
ipfum,z7 cwm ipfo^^in i p/b, efi tihi deo patri om.
ftrp^y-cnfijn unitate fj>iritM fan£U;omms honor CT glo - ^
ria.Peromia fecula fecularum o4men. Oremtif.
Prtfceptisfaluurihuis momti^ V diuina injUtutioefor
nutumiemm dicere.
In
C<»M
i.Or.i
P/4/.10}
i4s CANO*
4S f[ In hac canonis portiuncula (acerdos ea quae circar
corporis & fanguinisChriiUconfeflionem perara funt»
reducit in Chrinum aeterni patris filiomeiia ad patre ver»
ba laudis & gloriz dirigens.Per quem dominum noilnin»
lefum Chriitum , mediatorem dei & hominum o domine
pater omnipotensthaecomnia^panisfcilicet & vini fubfta
tiam quK fuerunt materia huius facramenti,& quaru fpe*
cies adhuc praefentes continent veru Chridi corpus & (aia
guinem^ed enim ibidem demondratio ad intellecti, ea»
rum Tubdantiaruro qua; modo nonfunt fed ante cofecra-
tionem fuerunt praerentes, fub habitudine tamen & rela-
tione ad id quoo nunc fub ipibrum continetur fpeciebus^
femper bona, nam vidit deus cunCaqust fecerat & erane
valde bona, creas, condendo naturam,fanCificas, conie-
crando materia ad hoc myderiiHn,viuificas,conuertend(>
creaturam in viuam Chridi carnem & iangutnem : bene-
dicisraccumulando graitam,in hoc (aeramento qoam cq-
teris exuberantiorem,ft prxdas nobis:c6municando tat»
ti myderij participationem. Vel alio modo:& in eandemr
redit fententia.Hstc omnia(demondrando quod ante di»
Cum ed)femper bona creas, per nature conditutionem,
fanCificas,per verbum ft orMionem,viuiBcas,per vitali
conuerrionem,benedicit:per gratic exuberatione, & pra:
das nobistporliberaliiTimamlargitione. Vndepaterper
filium omnia creat:vt principium fibi confubdatiale ft v»
num cum ipfe,vt fuam virtutem & fapientiam connature
lem atque coedTentialc. Siquidem artifex:indudrta & ef-
ficacia futrartis molitur aliquod opiBcitsm & domum ex-
truit. Chridus autem: dei virtus ed &fapientia, proinde
fier ipfum vt coeternum fibi principium & omnipotentiq
bcrationemtomnia produxit ad elTe,vt dicit pfalmus ad
deum patrem, omnia in fapientia fecidkEt rurfum^qui fe
cit cxlos in intelle6hi, (iue vt alia habet traduCio : tn la-
pientia,id ed in filio deirquiedintelleCus & fapictia pa*
tris. At vero deus pater per dominum nodrii lefum Chr»
dum omnia (anCificat.viuificatdc benedicit. Nam quia
folus dei filius ed incarnatu$,pa(Tus & mortuus, tn huma.*
num genusin Adam perditum patri reconciliaret: ipfe fa
Cus ed cau(a meritoria totius boni (pirituabs quod ho-
mini confertur ad lalutem. N equo vnquam pod tapfuin
EX P O. f4|
A<Ik alicui boninua collata eft gratiatmii propter Chri
/H palTionem exhibitam vel exbmendam,quam accepta*
uit tota trinitas: tanquam meritum gratiae hominibus con
ferendae, Qt^iani igitur Ch'ri|lus in aflumpta humana
natura meruit,vt nobis i deo patre nin£fificatio,Tita fpi>
ritualis & benedidlio conferaturtcouenienter dicitur p«*
ter per filium omnia fan^^ificare^viuificare, & benedice-
re,taquam per caufam illorum bonorum imperatoriam.
Denique dicitur pater per Chridum dominum noftru o>
mnia prcdare:quia inter nos & deum mediator conditu- ^
tus cd,per quem vt intermedium omnia bona i patre per
cipere;&in cuius nomine omnia petere debemus. Si quid
inquit petieritis patrem in nomine meotdabit vobis.Pro*
inde omnem prorfosfuam orationem claudit ecclefiaca
tholica hoc exitu. Per Chridu dominum nodrum: vt per
quem omnia nobis pratdanda funt.
Deinceps in ipfius diuinae maiedatis laudem erumpn fa •
cerdos qui facra celebratiiresTumma deitatis peribnas re
uerenter infinuat. Filium quidem tribus particulis prono
minalibus:quarum vnaquatque adfequetem datiuumft
nominatiuum ed anne£fenda figilatim: ad conditucdas
tresiententtasdiuerias hoc modo. Per ipfura filium tuum '
dominum nodrum lefum Chridum,ed tibi deo patri oro- '
nipotenti honor & gIoria:per quem omnia creas, per que
fecidi & fecula. I pfe enim ed verbu tuum fiiperdiuinum
per quod fa£la funt omnia:& quod nomen tuum manife-
flauit hominibus teque clarificauit fuper terram, A: veri-
tatis annunciacione & miraculorum operatione : in qui-
bus no fuara ftd tuam iblius quscliuit gloriam, quare per
ipfum , tuz maiedatis gloria clarius innotuit hominibus:
& apud oes fines terre dilatata ac diuulgata ed. Et cu ip-
(b filio tuo domino nodro> ed tibi deo patri omnipotenti
honor dc gloria:cum quo vnum es in (ubdantia deitatis. *
EgoQinquit Chridus in euangelio') & pater vnum fumus,
cum quo itidem operaris omnia, difponendo & regendo !*<»•$
vniuerfaque condita funt. Pater (inquit ") meus vfque
modo operatur: & ego operor. Et in ipfb Icfu Chrido
domino nodro , ed tibi deo patri omnipotenti laus, ho-
nor St gloria : in quo femper St fubdantialiter exidis.
Tu enim in ipfo,& ipfc in te : fempitema immanfio-
144 CANO.
(ione habitat, quctaadrnodun) dixit difcipuTisrtits.Ne(N«
tis quia ego in patre:& paterin me In fpto itidem fi-
lio tuo cft tibi (ico patri laus, honor & gIoria;ianqiiam in
fine in quo omnia confummas. Ipfe enim cf^ alpha & m,
principium & finis. Itaque per ipfum vt {frincipium reru
produ£iiuum,cum ipfo vt medio omnia moderate, & In i-
pfu vt fine cunela coiilummante : efi tibi deo patri omni-
potenti laus, honor & gloria: in vniiatc fpiritus fan£li.
Quae quidem poflreraa particula tertiam nominans foin
mx trinitatis perfonam : ad quanqueprardiflarum trium
fententiarum cfl repetenda,cxplicatque identitatem fub-
llatix fpiritus Ian£ii cum patre & filio, qui(_vt cantfecde-
fia^cftvnum patri cum filio.-quantum ad vnitatem fu(>Ha
tiar,quandoquidericutfiliuspatri;ita fpiritus fandus pa-
tri filio confubfiatialised&coclTentialis. C^teruin huiuT
di honor & gloria non efi tribus fuperdiuinis perfonis
vno tantum die aut certo aliquo tempore :fed per omnia
fecula fecuIorum,id cft per omnes mundi xtatcs-.quaf ( vt
author cftDamaIccnus') feculorum nomine folcntappel
lari. Neque tamen folum per vniuerfa ottatu huius mun-
di lpacia,intcrualla & curricula durat hic li^onor& glo-
ria patris & fili) & fpiritus Iandi:t;d in Kiernu & fine ter
mino. Quz fanc intermina duratio & nefeia finis zterni-
tas, & frequenter in feriptura exprimitur hoc geminato
nomine:aut lingulari feculumfeculi, aut plurali (ecuiale
^ culorum, vt in pfalmo. Per fingulos dtes benedicam tibir
& laudabo nomen tuum in fcculum dlinfeculum feculi.
. Et in Apocalypfi.Et fumus cius afccndit in fecula fcculo-
rum.Dcmilm quoniam cicuatiore voce quam extera prte
cedentia, pronunciatfacerdosmiftam celebrans haepo-
flremam parnculam.per omnia fecula ieculorumtrefpon
* det illi chorus vcl miniftcr,amen,qood hoc inlocoaduer
biuro cft affirmandi: fignificans, etiam, fiue verum cfl, Sc
non cft verbum: optandi rationem exprimens, valcnfque
tantundein ficut fiat. Nihil enim hic fieri petitur vel op-
tatur: quod nonduoveftyfed honorem & gloriam quxi-
pfi trinitati in perpetuum cft, facerdos fignificas fideliter
confitetur,cui circunftans fidelium turba & ipfam confef
dionemdiuinx laudis & gratiarum adioneni approbans:
reipondet aizien,id cft vcrum eft quod per tp(bm Chridu,
ds
.E X P O.
it cato ip(b,& in ipfbteft tibi deo patri omnipotenti in f*
nitate rpiriius fanai omnis honor & gloria,per omnia fe-
Culareculorum. 49 €L Poftremupoil confecrationem'
oblatoru:deinceps (acerdos progreditur ad participatio.*
nem iiue communionem confecratorum munerum. Ad
qaam vt rite pnepareiur, hortatur alta voce omnes ad o •
rationem, qua petatur panis liie TupercxleAis lam in alta*
ri confecratusydicens Oremas. Deinde ad temeritatis ez-
cufationem & przrumpttonis,prohteiur nos oratione do
minicam audere deo profundere non quideex animi in*
folentia aut noitra iultitiac fiducia, fcd quia ad hoc raluta-
nbus facrarum iiierarum prxeeptis fumus moniti, & etii
diuinainfiitufione ad illud formati. Sane ad oradu, prae*
ceptis monemur vtriuique legis diuina:& veteris fcil icet
& nouac. Veteris quidem: vt in libro 1’aralipomenon. Cu
ignoremus quid agere debeamus,hoc folum habemus re
iidui vt oculos noilros ad te dirigamus, quod potliTimum
fit inoratione.Et Thobias ad filium fuu.Omni tepore be*
nedicdeu,Apeteab eovt vias tuas dirigat:& omnia con
filia tua in ip(o permaneant. Nouac ver6:vt hoc prsecepio
euangelico. Oportet femper orare: & non deficere,& ver
bo illo apo(lolico,fine intermiifione orate» Sunt aute h«c
praecepta,falutaria, quoniam ad animsc falutem apprime
vtilia, conferentia 8c conducibilia.Quid enim facra contr
fiet pagina quod hominum faluti nos conducat? Sumu»’
etiam ad orandum diuina infiitutione formati atque edo
Ai: quonia ex fe nefeit imbecillitas nofira,quid aut quo-
modo orare debeat, vt feribit apofiolus ad Romanos di*
cens. Quid oremusificut oportet nefeimus. Eiduofilif
Zebedxi in fua petitione reprehenfi funt quod non rc^d
.petiuerint, dicente ipfis Chrifio.Nefcitis quid petatis. Si*
roiliicr beatus lacobus quarto capite de iis qui non reAd
orant dicit.Petitis& non accipitis : eo quod male petatis*
Idcirco difcipuli domini nodram omniu agentes caufam:
i Chnifo petiuerunt vt quemadmodum orandum e(Tet ip
Tos inilruerei, dicentes. Domine duce nos orare. Quord
petitioni acquieicens benignus dominus, plurima falutis
monita circa orandi modum & ritum tradidit : Matthsei
iexto capite explicataiac certam orandi formam & regu*
lam ipfos edocuit dicens. Si ergo vos orabitis. Paterno
K fler
i.Para.ti
TU&.4
Lmt.ii
Ulbef.f
Kotu i
Mdttb, lO
Iacah.4
Lar.ii
M4ttb.C
I«r.n
UMtth.4
l0dn.l6
l4K.lt
t4i CANO,
fler qui ei in c^tit.Hac itaq^ dtoina mflHotione edofti,oo
aurem cx noftra temeraria praerumptione:aodetiiusiHce»
re-ichpfum quod Chnflui nos eJocuit, cuius ipfeauthor
e(l& magifter. Audemus inqoam:quoniaiDipiehoncat»«
fum orandi nobis prscbuirfCumnos lic orare praecepit. Bc
quod amplius eftyfub veritatis atreflatide enam fiduciam
nobis fuggefsit impetrandi que petierimus : cum dicit in
euangelio loannis. Arnen, amen dico vobiSyTiquid petiera
tis patrem in nomine meo:dabit vobis. Petite & accipie*
tTS,quxrite<& inuenietis:pulfate & aperietur robis. Om*
nisenim qui petit acccipit : Si qui quaentinuenit, pul*
fanti aperietur,
fo i[ Neque ab re quidem hanc orationem dominicam
hic potius ex inflituto ecclefiaftico dicimus, quam aliam
quamcunqueipropter eminetem eius excellentiam ibpra
alias omnes orationes, que infignis excellentia potKsima
in tribus eluceflii. Primo in eius dignitate. Eft enim longe
ceteris dignior hec oratioiquoniam ab ipib dei filio e«a»
taefl &edoAa,dk ergo deo patri ture acceptHsima ; qui
hominibus de celo conteflatus eft.Hic eft filius meus thle
hlatthAj ^lin quo mihi complacui. ipfum audite. Eccequemab
hominibus iubet audiri: haud dubium qubd orationem i|
Tius magifierio traditam per qua libenter exaudiet.Com
probat hoc beatur Cyprianus:in libro de oratione domi*
nica dices. Q^e potefleiTerpiritoalior oratio, quam qtsm
dChriflo nobis data e(l,d quo & fpintus fidus nobis roir
fuscfifQ^eapud patrem precatio exauditior:qudmqu^
ab ore fili I qui veritas eft,prolata credituriQm enim nos
fecit viuere:docuit & orare, vt du prece & oratione qua
filiusdocuit.apud patrem loquhnur.-facillime vtique ex«
audiamur. Secundo,huius orationis vitra ceteras eminS-
tiaidinofcitur inspfius breuiiate. Siquidem Chrifhis eam
Infiituenstad diflipnlos paulo antddixerat.Orantcs nolt*
te multii loquiificut ethnici faciunt, putantes in fiio mtil
tiloquio exaudiri. Ethocipfuni monitun^inhacoraiioa
edpendiofa 3i fuccinda feruauit. De quo Cyprianus eo-
dem loco qui modo citatus eihait.lfla eft oratio, qua »p-
lemet deus incarnatos mortales orare docuit,qui fiio me-
gifterio omnem precem noftram ia mo fermone breuin-
^dU.to ulCytaoquamfic forno de quo dixit Efias. Sermonem hre-
uiamai
MatA.4
EXPO. » i4}
Alatam factet dominus io toto orbe temr-MQlttp1tc& an«
tem ▼tihiaten>,breaitas dominice orationis nobis parit.
Ob illius enimbreuitatem facibus feitur, melius retinetur
memoric^ue mandatur, frequentius iteratur, mirtus fafti
dit oraniemycito exaudiri eum innuit, plus affici qudtn
ore nobis orandu eifeinbnua^ignorancenrincuiac. Ter**
do eius prccellentiafupraceteras orationes, perfpicitar
in fcecundtcate & renteniiarum pondere.De quo CypHai
nus in libro de oratione dominica dicit.Magha funt ora*
donis dominice facraroeiatquia multa d; magna breuiter
rutinhDc(ermooecoUeda,iia vt nihtlpreterminiim
quod non in precibus & orationibus noftre celelfisdo^
Arine, compendio comprehcdatur.Hoc etiam, ipfb ped«
donum eius numero declaratur. Septem enim petitiones
conui>et,«t Tequentin mondrabtint. Septenarios autem,
nqmerus eA vniuerfiratis. Et certe vniueria qee i domi*
no licaddefiderart poflunt & poAubrr : his petitionibus
continentur, & extra has nihil legitimd expetitur. Vnde
beatus Augu Ainus ad Probam inquit. Si re£fd & cogruen
ccr oramu»:nihiI aliud petere poOurans quim quod in o-
ratione dominica poAtum e A. Et paulo pdA. Si omnia
lanAarum precationum verba difcurras: quantum cAi*
mo.noninueniesquodiAa oratio non contineat St in*
cludat,quod l^a deinde deduftione per lingula petitio-
num genera declarat. Sed nunc iplius orationis aomini*
ese aggrediamur expolitionem.
Pdter nofler <^ui es incdUs: fandificetur iUme tuum
aduemat regnum tuim: fiat noluntJx tua : ficut in
calo^sy-interray panem nofirm quotidianum da
nobis hodiey cr dimitte nobis debita noflra: ficut cr nos
dimittimus debitoribus noliris^ c ne nos indueasinWt-
tationem/ed Ubera nos i malo. xXmen.
Hacc oratio dominica al>expoAtoribus in exordiu di*
Diditur Sc petitionem. Exordium eius eApriroa illa pars
&inchoatoria:qua iplius dei qui rogatur caputur beaiua
K ij lenda.
-ll.
f4S CANO.
lentia. Nempe fblent homines qoippiam ab'aIiqao Iiup6«
crare volentetii laodiibut illius quem roeare conAituanC
(uam exordiri orationem,vt eo pado reddant ipfum beni
uolum & attentum. Q^od cum apud fecularis literaturae
oratores, tum apud facram (cripturam:diligentius obfer»
oatum comperitur. Moyfes enim dominum rogaturus rt
ducatum populo Ifraelitico prxberet in deferto: dei lau»
des fuc petitioni prscmiiit dices . Dominator domine deua
mifericors & clemens,patids & multat miferationis ft ye-
rax. Et continuo petitionem fubiunxit. Si inueni gratiam
in confpe^lu tuo aomine,obfecro vt gradiaris nobifeum.
ludith quoque xidua venerabilis, cu pro conterendis ho-
flibus Hebratorum dominum rogare propofult, ddei lan
dibusita coepit initium. Deus olorum, creator aquaru,
A dominus totius creatorat: exaudi me miferam deprecS*
tem,& de tua milericordia pratiumeniem. Similem itidem
orandi formam atque difciplinam, plurimi fandorum pa
trum & prophetarum obieruaiTe perfpiciuntur.Qium de
dominus atque magi Aer noAer lefus Chriftus in hac ora
tione nos obferuare edocuit: cum ea qua ad dei fpef^anc
exaltatione & laudem, pramitu a nobis debere inftituit,
Ttpote. Paternofterquies incalis. In quibus quidem
Tcrbistpotifsimum a duobus commendatur deus. Prima
i magnitudine dileflionis & benignitatis fua in nos,qua
pater noAer vocari dignatur i nobis. Secundo, i fublimi
tatemanfionis (ua:qua incalis elle pradicaiur. Porro
' nomen patris hoc in loco non difcrete fumiiur ac perfo»
naiiter, vt primam in trinitate perfonam iniinuet. Nam
fecundum hanc rationem ad folum dei filium refenur:
quem ab aterno de fua genuit fubfbncia. Sed efTenria»
literacdpitur& communiter; quod ipfi deo attribuatur
in ratione ad creaturam ab ipfo dependentem quantuad
exiAentiam&fui conieruationem. Quo quidem modo
pradiAum nomen & toti conuenit trinitati, d iingulisid
demperfonis. EA enim tota trinitas fecundum hanc ac>
ceptionem vnus pater: ficut &vnusdeus &vnus doroi>
nus,ft vnaquaque diuinarum perfonarum fic ad creato»
ras eA pater: ficut creator &dominur, neque tamen tres
{latres : fed vnus omnium pater,quemadmodu dicit Pao -
us ad Ephefios. Vnus deus & pater omnium: qui e A fu-
per
£a«.)4
EXPO. Hf
per omnMtper omnia, in omnibus nobk.Ttaai b«c ow
Oo,a<l totam trinitatem nomine patris hic fignincatamJO»
ngieftinteUigenda. Multifariam autem deos ipfe : patcr ^"^•4
noder dicitur in fcripturts.Phmu creatione, Tt apud Ma- ^4 4.e
lachiam.Nunquid non pater vnus omnium noftrumJnun
quid nodeusvnuscreauitnoifEtinDcutcrortorolo.No-
ne tpfeeft pater tuus qui po(Tcditte:& fecit «kcrcauittef
Secundo redemptione, vt apud Efaiam» Tu autem pater
noder & redemptor nofter:i feculo nomen tuum. Tertio
(acramentali regeneratione,vt apud loancm. Quotquot
autem receperunt eum:dedit eis potedatem filios dei fieri
iis qui credant in nomine eius. Q^i non ex Cmguinibus
neque ex volutate carnis, neque ex volunute viri,fe4 ex
deo nati funt.Qo^arto, adoptione per gratia,vtapud Pau-
lum ad Romanos.” Non accepidisfpintum fcruiwtisite- |
rum in timore: fed accepidis fpiritum adoptionis filtoru
dei,in quo clamamus. Abba, pater. /r • i
CxterCiro quamuis id nomen pater hoc loco clTentialiter
ponatur vt modo difbum cd: potius tamen illud hic ooii*.
tu ed quim aliud nomen edentiale, vt dominus aut deus,
propter (equentes rationes. Priradad infinuandum fua-
uitatem dk dulcedinem nou« legis (cuius h*c cd oratio)
2 uc in ratione & habitudine paternitatis ad nos taquam
lioseddata.Sane cuangelicst legis doftrinam referans
Chridus,vt eam amoris &libertatis e(Te legem indicaret,
femper patrem catlcdem nominat. Scitcnim(inquit)pa-
ter veder cacledis,quod his omnibus indigenti$.Et rurfb.
Edote perfcftiTicut & pater veder catlcdispcrfcftus ed.
Et iterum. Vt filij filis patns vedrr.qul in caelis cd.In ve.
feri verd tedamento quod feruitutis erat & timoris: dam- Mattft.f
nationis ratio & dominatricis omnium diuinae maiedatis MalS.n
obiicituriis quibus ea Icxcd lata. Vt in Exodo ALcuiti*
co vbi antique legis explicatur expolitio, fzpius illud re
petitur atque inculcatur. Ego dominus deus veder. Ego
dominus. Proinde illius temporis orationes ad deumfie- Eafv.ao
lunt.tanquam feruorum ad dominum, Ain exordio fuo, L<w.i8
domini) ipfius dei pre Ic ferebant confefsionc.Nodra ve
rb oratio quam docuit magider coeledis, ed vt filioru ad «
pientifsimum patrem. Secundo patris nomen in l^a firon
se oracidis hi^ ponitur cx diuioa inditunoe, vt maior ex-
K iij inde
X.
Xf4».t
t|0 CANO.
i^e nobis OTjrft^r or indi fiduchi A confidentia liBpe» '
irandi quoa pctirnos, quando qoidem eo nomine, paterrti
atfcftu$explicanjrbenitiolemia,quaefilios3niroetv<fi-’
dcntius acceffuitl babeat ad eum,quemadmodumait^Ber ■
nardus.Oratio quxpatemo dutcefslfnoroine:omn4i^e- '
“ lilionum mearum impetradarom mihi fiduaam praruat*
'T^ertio, vt co homine incitentur ad bonorum operu eKetr
citium,diuin«quebonlt3tis imitationem. Cum cnimtp-
(bm deu patrem vocafnus; no* eius filios effe profitemur^ '
quare pro vinbos iHi afsimilari ipCumq; imitari debemuf
annititne tanquam fihj degeiierc*,& d paterna probitate
exorbitantes, audiamus Hlud quoddominus imptopera»*
uit ludris. Si filii ASrabar eftistopera Abrahat facite. E» »
paulo pdft.Vos ex patre diabolo eftis ; & delideria patrie
J ‘Tcftri vulti* adimplere.
Cktertim iHt (iipradi^o o pronomen adiici*
tur pliiraluattt fignificatiuiiro,fcnic** nofter:& non fingo •
laritatis indicatiuum vtpote meu* ve1mi,propter bat ra-’
tiones. Primo, ne fermo lUefingularis pater meus vel pa-
, ter mi, paternitatem per naturam explicare vtdeator,quae' ^
. adfolum efi dei filium 8c non ad creatura. Nemo(^aii Atf
guftinus) dicat deotpater meus, nam id foli Chrifto com»
pctittquiefi filius per naturam. Secundo, vt ea communi
locutioneiad dileraonem proximi afeendamur ardentius
St fraternum amorem. Cum enim vnum profitemur om*
nium nofirum efle patrem in caliy confequens eft nos o •
tnne$(_vt ait euangelium') adinuicem fratres efle in territ
St fraterna mutuo cnniuogi necelTitudine, quare hocip»
^ {b:ad impendendum inuicem fraternum amorem ft obie
' . quium admonemur. Eil enim fratris : adiumentum fratri
prafiare in necer$itate. Tertio,vt nobis inuicem impen-
damus orationum fuffra^ia, non tantam pro nobis fcd &
pro aliis oraniesrcumlocutioes omnes de nobts pwpn>-
nomina pluralitatis fignificationS habentia expreflas ptff
' (picimus. Vt enim ait eccleiiafticuj capite decimofepr^
tno: vnicuique deus m^dautt dc pfdximp. Et vt admonqt
beatus lacobiisrorace debemus pro inuicem vt fatuemuif.
Qimd ctiahis verbis irt libro de oratione dominica bea-
tus Cyprianus explicuit. Ideo non dicimus pater meus,
Ced nofter; nec da mihi, fed nobis, quia vnitatis magiftet
noluit
Eed.ty
I4C».|
■ r*
EXP O. ifi
■dakpriaatlm prcccin fieri,vt fcilicet tanium qois pro fe
precetur.Vnum autem pro omnibus orare voluit:quia in
TQO omnes ipfe portauit. 54 EL Deinde exprimitur dei
commeodatio ab habitationis fuac & manfionis ruperemi-
nemiaicum cotinuo fubiungit oratio qui eft in catlis.qu*
pnmum de cadis corporalibus fphatrilque caeleftibus re-
intelligUur. San^ quauis deus ipfe iit vbique & in cat-
lofiirTum & in terra deorfum: qui per prophetam fe caela
dk terram implere dicit, quinimmo fupra omnia eft,& in»
fra omnia^extra omnia, & intra omnia,ante omnia & poft
omnia, qui neque includi rebus neque excludi poteft.fre»
quenter tamen in feripturis & prxfertim hocin loco,
in caelis corporibufque & globis caeledibus effe dicitur,
propter excelldtiora & mirabiliora dei opera infphaera-
fum caeleftium pulchritudine, harmonia, ordine,ac ope»
ratione darius relucentia. Sunt enim ip& corpora cel«-
ftia.-indefluxae incormptibihfdue fubftStiar, magnitudinis
admirande, figur» fph«rice,claritatis eximiae,* multipli
ci fyderom fpfcndore decorata , irrequiete vertiginis *
motus perpetui, propter que im^nfa dei potentia, fapi-
entia, « bonitas : in ipHs dilucidius quim in aliis mundi
corporibus declaratur. Manifcftatur nanque dei potetia:
incelorum magnitudine & Habilitate. S^ientiaiinipfo*
rum pulchritudine & in confufo ordine.Bonitas vero: in
communicatione & diHnbucione vinutis ipforum in haec
Inferiora corpora,qua ab ipfis illuHrantur & gubernan-
tur. Nimirum igitur Icriptura frequ^tiusdeu inceliselTe
commemorat:qudm in aliis quibufeunque corporibus, vt
in pfalmo.Doroin* in celo fedes eius.Et rurfum. Ad te le-
uaui oculos meos: qui habitas in celis. Apud Efaiam itide
«licit dominus .Celum mihi fedes eH:terra autem fcabellu
pedum meorum.
jy ET Poflunt (ecundo intelhgi hoc loco^nomine celorum
angeli beati & anim; fanflj ac tuH;,quod ab omni terre-
noru affeduu fece fecrete lunt ac femote, fpirituali luce
fulgide,* continuo bonaru a£lionumotu vegete .ficut
ediucrfo peccator in facris literis fejienumero terra appel
lator ob crafiitlc,pod* A imobilitate anime. vt apud |>phe
t3.Tcfra,terra,tcrra:audi verbu dni.In huiufmodiaut fpu
nalib*c{lis deus placidu libi delegit habitacula:* in ipfis
, k ili/
VfdlAO
Ppj.m
Hirrr.ix
i.Or^l
JMiAcc.i
»
i«T6^4
CANO.
^itaredieitar per gratiam illaprumq; intimum corda fa^
idificamem, quemadmodum rapientia; nono capite fecaia
dum aliam tranflationem dicit Salomon. Anima iufti, le-
des fapientia;,ide(ldeiquixterna edfapientia. Similiter
apollolus ad Corinthios fcribeiu ait. N efeitis quia teni«
pium dei eflit:& fpiritusdei habitat in vobisHpia itidem
jTumma veritas apud loannem dicit. Siquis diligit me, fer
monent meum Teniabit: & pater meus diliget eum, & ad
eum veniemus, & manHonem apud eum faciemus. Et de
(piritu fanAo eodem in loco.Elogabo patrent, &aliu pa«
raclitu dabit vobis: vt maneat vobiicum in sternum.
Deinceps in oratione dominica expleto prooemio iepreiii
exprimuntur petitiones.quarum hic fumitur ordo atque
diitin61io.Cum in prsfenti oratione preces ad deum diri
gamus, vililij ad patrem,(iliusauiem patri debet in pri.
mis honorem & reuerentiam.Hcut per Malachia prophe-
tam dicit dominus. Filius honorat patrem,&reruuidotnl
num Tuum. Si ergo pater ego furo, vbi eft honor meus !
ii dominus ego ^ra,vbi eft timor meusildeo ordtnatd pe
tens, tanquam bonus filius ante omnia petit ea qus ipe-
61ant ad honorem patris. Et id quidem in prima pedno-
he,fan£lificetur nomen tuum, id ell honoretur A glorifi-
cetur. Secundo vero loco expetit illa, que pertinent ad
'ieipfum,d: proximum, & ea potiiTimum (unt haK duo,col
latio boni & amotio mali. A tqui bona qur conferri pofla
lantur,funttriplicia, fcilicet maxima, media Sc minima.
Maxima funt bona sterne beatitudinis & gloris,qu^ fe-
cunda petione pofcuntur,adueniat regnum tuum. Nana
per regnum dei intelligitur ibi beatitudinis glona,fine fi-
ne poffidenda Media funt bona fpiritualia ad falutis con-
iMutionem nece(Taria,vt gratia dei,vinute$ & bone ope
rationes. Et hsc tenia petitione po(luIaniur,fiat volutas
tua ficut in celo & in terra. Voluntas enim dei efi fan^-
ficatio no(hra,per gratiam virtotes &bona opera. Mini-
ma bona funt bona corporis A externa, ad confequenda
beatitudinem etiam adminiculum prsflantia, vt fanitas»
robur, vi^us,ami^s. Et hsc quarta petitione effiagi -
Utur:(cilicet pane nofirn quoUdianu da nobis hodie. Na
panis nomine, intelligutur omnia corpori necefTaria:per
qusipfiim ad (piritus obfequium dilponitur, fine intrin-
ieca
. 1
EXPO. ijl
ficj fint corpori :tt fanitar, vigor, fiue extraria : vt vi£)'ut
ami£hif,doTnci1tum . Mala ver5 remouenda itidem foat,
triplicia,priorib* bonis ex oppollto refpondentia: (cilicec
maxima, medu , & minima . Mixima malafunt peccata;
quae nos feparant dBimmo bono & ab «terna gloria pec
extremam miferiamdamnation^mque perpetuam. Et illa
i nobis aufem petimus in quinta petitione. Et dimitte no
4>is debita nodra: (icut Sc nos dimittimus debitoribus no*
ilris.Media vero mala funt peccatorum occafiones quc
nos inducuntadruinim & laplum: quales (lint tentatio*
nes d«raonum, mundi, Ar carnis. Ethxc remoueri expofc
eimus infcxta potione. Et ne nos inducas in teniationem. ; ij.
Minimaantcmmalafuntdamnacorporis&rcrumcxte-
Tiorum nobis vtiliumtvt infirmitas corporiSjpaupertas, a-
miCsio parentum & benefiaftorum, infortunium,* extera
id genustinterdum prxftantia materiam imbecillis * ita
firmis animo prolabendi in peccatum. Q»«fuftolli d no-
bis etiam poftulamus in (eptima petitione . fed libera nos
imalo.His itaque rudi quadam effigie ad fanftarumpe-
tionum huius orationis ordinem * diftiniiionem digeftJs
nunc opereprcctum eft (ingulas earum paulo latiore ex-
planatione declarare. CEU igitur prima petitio. San-
ctificetur nomen tuum. In qua petimus nomen dei & pa-
tris noiln fanftificaritno quidem per nou« fantitatis ad-
eptionem,* quia ipfiim (an£Vicatem aduentttiam recipiat
(^eft enim nomen tpfum dei, eius maiedas atque perfeftio
immenfK (anftitatis* infinite in fe; neque acccTsionetn
neque decrementum aediminutionem admittere valens)
led p (an^titatisipfi* nominis ofientione, declarationem,
ac manifeftationem ad altos. V t fcilicet nomen eius apud
alios (andtum effe prxdicetur ac declaretur : vt notitia *
honor nominis eius ad omnes * ludeos * infideles dila-
tetur, amplietur, * extendatur. Hoc enim fecundo modo
de* (amificari poteft i creaturaiquonii cius fanditas cre-
di poteil,laudari, extolli * prxdicari. Et ita dei gloria, ho
nore,*.Iaude hoc loco primu petetes,vt par eft,dicimu$: PGA,i^
ianftificetur nomen tuum.hoce(l,nota fit O pater nofter
tua ian^itas * diuinitas toti roudo.vt omnis terra adoret
te deus * pfallat tibi: pialmom dicat nomini tuo. vt totus
mundas nofeat te (blum deum verum elTe te etiam totus
laudet
/
IJ4 CANO,
laudet mundat, reuereatur & honoret , confiteator ai •
no^at:vt tuam decet eximiam fan^itatem. Hoc autem (o
3uendi genut in fanda (criptura efl freqaenti(simuni:qao
icimur exahare,gloriiicare,inagnificare » aut clarificare
deum quia eius aititudinem, gloriam , magnitudinem ,
claritatem altis aut verbo, aut opere prxdicamut ac ma-
nife(lamus,vt propheta in pfalmo. Magnificate dominum
tBecum,& exaltemus nomen eius in idiplum . £tdominut
in euangelio. V( videant opera veftra bona .& glorificenc
patrem vedrumqui incteliseil.Etrurfiimad patrem Pa-
ter clarifica filium tuum: vt filius tuus clarificet te. Porrd
(ecundum intelligentiam nuncafsignatam petimus nome
dei (andificari in ie,eo quidem modo quo (andificatm*
nem admittit. Pratter quam etiam petere debemus hoc lo-
co, vt nomen eius Candificetur tn nobis ,vt quoniam dent
pater nofter efi.dt nos filiorum dei nomine honorauU , tC
ait loannes in pnma fua eptftola. Videte qualem cKarita*
tem dedit nobis deus, vt filijdei nominemur & fimus, nos
affedu pio animi,ore, opere gefiu : fandifiimum eius
nomen nonoremus,ipfiim femper anima infixum meditaa
tes,ore rouerenter & cura tremore nominantes,atquecom
illud audimus ab aliis nominari,inclinatione,genufieiio-
ne,aut aiio exteriore figno decenter honorem illi (acrattC
fimo nomini exhibentes,ne in nobis locnm habeat , quod
conqueritur dominus per prophetam. Magnum efi nomen
meum in gentibus,& vos polluifiis illud. £c per Efaiaou
Per vos iugiter tota die nomen meum blafphematur. Sa-
nd illi nomen dei polluunt non Candificant :qui inuanuoi
illud a(Tumunt,pro re nullius momenti lucantes, aut quod
deterius efi peieratesiqui etiam audito hoc nomine quod
TcI daemones contremiCcunt,nuUum illi honorem autre*
nerentiam impendunt. Verum hi vt laefie maieClatis in
iammum patrem rei,nifi refiptfcant non effugient durum
dei iudicium,quod in Deuteronomio ita comminatus eft
dominus. Non vfurpabis nomen dei tui fruftra , quia non
erit impunitus qui fiiper rem vanam nomen eius aCTum-
pCerit.Et in Leuitico educi extra cafira & lapidibus obrui
Lrai.a4« iuffus eft vir Ifraelita patre Aegjrptio natus « qui blafphe
mauerat nomen domini,atque lex exinde promulgata , ^
qui malediaerit aomini dominijiUudque blaCphemauerit,
nor.
Ilal.i
1/4.51.
t
EXPO. ««
«enefflorittur. H«c autem ad noftram correjptionem
icrittaTantiVt ex ipfi* intelligamu* blafphemos & exe-
cr^is affoetot deierationibus in diuini nominit coma- - '
Deliani, extra beatorum confortium tandem fepffandosdc
«ternae damnationii opprimendos Cixis.ddlriaaque moc
til fecund«fententia feriendos,
*7 fESecunda petitio. Adueniat regnum tuum. Io qua Lee. »4-
regnum det reaa intelHgkur fumi pro regno ^Iori«fioe
«terna beatitudine.ficut etiam fumitur in lUo eoangejij lo
co beatus qui manducabit panem inregno dei, id cftbea- t
thyine c«letti{qu«confi(Httn perpetua dei vifione.roan
fioiiiqoe cum eo. vt dicit loannes in euangelio. Hac eft .*
▼ita*tern.r,-rtcognofcant tefolumdcum verum, d: quem
nififtilrfumChnftum. Etrurfum. Beati mundo corde*
quoniam ipfi deum videbunt.Hancautem «ternam beati-
«Tdinem nobis poli huius vh« peregrinationem aduenire , • . -
pctimus*quoniamillic totius dcfiderij eft latietas,,vt ait;
propheta. Satiabor curo apparuerit gloria tua.iHic primtr.
Miam habetur animi tranquillitas , vt ait Augoftmusin
prime libro confefsiooum. Domine fecifti me ad ie:in-
qoteturo eft cor meum donec quiefcat in te. Denique ibi-
dem eft laus dei continua/icut ait pfalmus. Beati qui ha-
bitant *n domo tua domiociin fecula feculorum laudabut ,3
te/Neque immeriti) petimus illud regnum nobis adueni-
retquoniam ex nobis aut operibus noftris illud perttnge-
re»»onvalemus,(edexfoladeiraifericordia Alibenalita- Ti>»»i.|
te.N on enim ex operibus iuftituc q«« fecimus hos, fed fe
eundum fuam mlfericordiaro faluos nos fecit. Quod fi
qUisregnum dei proloco «terne beatitudinis hicOiroere
▼elit,& domo illa fupern«ciuitatis Hieruialerornon mul-
tum euatiabit d priore fententi»,& eundem fermOfenlum .
prsetendet. Non enim beatitudo illa fuperna,finc thanUor
ne & domo c«lefti habebitur vnquam.de qua dicit fcripti
rarTunc fulgebunt lufti ficiit folio regno patris eorum,in
fpledirsimo ftilicet illo dei & Ginaforuro habitacula, quod
fecundum Apocalypfim ex auro mundo & lapidibus pr^ MtfUt* ’ '
Ciofis eft extruau.quod non indiget folc & luna vt luceat A/«c.ai*
in cotnam claritas dei illuminabit-illaro & lucerna eius eft
dgnos.Sicut igitur fili j ad hacreditaiem vocantur paicma.
9f< CAMO.
in domo pxtritmanent in cternumtita not tanqoaflt
ImkJI. filii fummi pairis & hzredes dei,cohacredes autem Chrt*
SMMif* fti petimus poft huius exilij incolatum nobis hoc rcgnuna
pains aduenire. N am hzc dotnas^hcc patris eft : requiea
ea certa laborum.
Tertia pbtitio. Fiat Tolontas tua ficut in cclo &‘Ja .
. terra. In catlo quidem &ctele(Hbus rpiritibut ac ian^^is.vo
. . • luntas dei (emper completur^nam vIque adeo addi£lt (unc
re^itudini & diuin^ bonitatitTt ab eius voluntate defiet
nonpo(rint.Benediciie(inquit)domino omnes angeli ei%
potentes virtote,qui facitis verbum eius ad audiendamvo -
cem (ermonum eius. Benedicite domino omnes virtutes
eiustminillri eius qui fiicitis voluntatem eius; In terra
, hominibus hanc terreftrem regionem incolentibus
non (emper dei voluntas comp)etur:vt rerum experientia
manifededocet.QiMe enim or^pitdeus ipifrunque pon
faciunt homines,& que pronib:t:magna cupiditate prole
quuntur.Non eft enim qui faciat bonuminon e(l vfquead
vnum. Sicut igitur bonus filius petit le A fratres (uos om*
nes optimo patri eiTe obedientes,& prcceptaeius ad vn-
goem (eruareiita & nos vt filij deialtifsimi in hac petitio-
ne depofeimus, quod ficut in cclo A fpirhibus angelicisac
fandis omnibus dei voluntas integrd perficitur : fic d in
nobis hanc adhuc vitam agentibus eadem perficiatur , vc
agamus que fieri prccipit, fugiamus que prohibet ; amo-
mos que conmendar,dete(lemur que odit,illique in om-
nibus obedientiam vt veri filij preifemus.llllus enim vo
lontasiemper reda;& nunquam in obliquum tendens re-
gula,quam (equentes aberrare neutiouam pofTumuStauti
sedo tramite deuiare. Neque nobis defunt exempla tam
Issa.tf« prcclarc virtutis ampIedende.Chrifius enim dei filius fa
defcendifle de cclo contefiatus e(f:non vt faceret volunta
tem fuamyfed voluntatem patris fui qui raifit illum.Et im-
minente hora pafsionis fuc, patrem orauit dicent. Venin-
tamen non ficut ego volo:(ed ficut tu vis , & fiat voluntas
tua. Qmd igitur not, qui putredo fumus A vermis facere
debemusfnonne etiam ad Chrifii imitationem not diuinip
voluntati omnino conformare! At quoniam nofba virtus
tcidfacerenonpoiTumuSfnequeex nobis ad hoc fumtts
(iifficiemes:in hac petitione diulnum imploramus pro ea
" te
'V
/EXPO. ify
retonfidcnJa aoxilhiin,<]»centes qoifqoe cthb preplieta
10 pialmo. Doce me facere voluntatem tuamtqou detn P/ULs^a^
neus es tu. Catterum reAd poft regni ccleftii petitionem
comtnod ibbiungiiur poftulatio diuinae voluntatis c6plen
dc:quoniam hcc medium eft & via perueniendi ad regnu M4e,j,
cclorum.ncut ipfe dominus perhibet in euangelio dices.
Non omnis qui dicit mihi domine domine, intrabit in ro-
^um orlorum:red qui facit voluntatem patris mei qnttn
cclis edopfe intrabit in regnum cadorum. Fruftra autem fi
nisexpeutur,(i ooneiiam exquirantur media ad finem il-
lum perducentia, vtnequicquam fanitas optatur abcgro:
11 potionem rccufet , neque meta viiK fine tpfius itineiit
peragratione attingitur.
59 ftQuarta petitio. Panem nofirum quotidianum da no
isisbodie In qua : ad corporis fufientationem neceflaria
espetumur nbbis i deo concedi. Nomine fiquidem pania
inceltigenda funt omnia, quibus humani corporis frag;ili«
«as ad Unitatem & fui conferuationem indiget, vt funtco-
aeniens cibus Sc potus.vefittus domicilium, & cetera bo-
•a extema*ad cuiufque (latus decentiam accommoda. Si-
cut in Genefi cum lacob dixit. Si dominus dederit mihi
panem ad vefcendum & vefiimentum quo operiar,ertt
niht dominus in deum,ibiper panem(ficut & in aliis per.
nuitis (cripturclocis^intelligitur vidhis nece(Tarius ad bu
nane vite fufiemationem , hic verb generaliori ratione
etiam amidum complediiur & reliqua fortunc bona : ad
hanc vitam degendam necefTaria & fufficientia. Solua
tamen panem hic nominauit dominus non carnes, ptil
ces,& vinum, ac fimilia id genus : quibus etiam indigeat
homines ad congruum ft falubrem vi£lum, vt ex ipia lo-
quendi forma ac ratione nobis infinuaretmos qudm com-
snodirsim^po(rumus,paucis contentos e(Te debere. & com
munibus efculentis ac poculentis ad vi£lum neceflariis. i«TaBji^
Quod ita tefiatur ChryCoftomus. Chrifius (inquit) folum
panem petendum docuittvt habentes alimenta & quibus
tegamur , his contenti fimus: Innuens quod (blum petere
habeamus nece(Taria,non delicata nec fiiperflua.Vndeft
lapieniirsimus Salomon non pro fuafuperuacuis,(edfolts PfMkM
necetTariis orauit dominum :dicens.Mendicitatem & diui-
tias ne dedens mihi : fed tantum u ibue vi^i meo neceC.
(aria
I.ccl.z9»
'tnl.yf.
Ty^.ijo.
/
rtt CAHO.
£iria,ne fort^fatiaCui illiciar ad nepn^ms&^icam qoi«'
e(l «Tominus ! Aut egedate oofflpuUut furer & peritireni
nomen dei mri.C^a; autem funt neceiTaria-humanae V;Mf:
exprimit Ecclefialttcua dices. Initium vite homiois; aqua
&panis,ft ve(limentum,& domus proteg'n» turpitudini
Hunc aute<»panem,no(lrum h<c dicimus, quantum ad v-
fum & acceptionem, quanuis dei iit vt autkoris atque da*
toris:qui non modo rptritualiumfed & temporalium bo«
norum omnium largitor cft vnicus.IUumenim panem co*
ce6tt nobis deus ad nollram vtilitatem A refe^ionem :vt
vtentes eo fu (lentemur, & axi omne opus bonum paratio*
res (irouSteiufque adminiculo obiequatur corpus anima^
& anima deo.C^od ita exprefsitpralmusdiuinam magni,
ficans prouidentiam.Produceits tcenum iumentis, & her-
bam feruituri horainuav vt-educas panem de terra,& vina
Ictihcet cor hominitt vt exhilarer faciem in oleo yA pania
cor hominis conBrmet. Dicimus A illum panem qootidia*
num,hoc e(l quotidie quamdiu-hanc ducimus vitam no-
bis nece(Tariam,A:quipro cuiufque diei vi^u ru£Ficiar.
Quem quidem Chriftus nos petere docuit fecundo Chry
f(^mum,vt hjxunofos cibos compefeeret , A difccrcm*
manducare quantum naturalis ratio exigit ,non quantum
carnalis lafciuia impelbt.Qm enim in vno conuiuio ad-fu
perfluitatem A luxum tantum expendit ciborum quanta
fufiaceret pro o£lo dierumaliroonia:iam quotidianum pa
nem & pro (ingulo quoque die necedarium (iuediuroum
nonmanducat,(ed multorum dierum.
6o CEOrarousinfuperex Chridiinftituto panem quoti-
dianum nobis dari: vt fic doceremur follcitudinem immo-
deratam A anxiam rerum tenaporaliumabiicere, quit
ritualium A diuinarum rerum coniemplationi e(l impedi-
mento. Hanc nanque maiorem «quo curam corporis abii,
ciendam e(Te dominos edocuit: ciim dixit difcipulis fuis
immbd: nobis omnibus. Nolitefolicitiefre dicentes :qoid
manducabim*, aut quid bibemus aut quo operiemnrfH^c
enim omnia:genies tnqutnint.Scitenim pater veiler eae-
ledistquia his omnibus indtgetis.Et rurfum. Nolite foUd-
ti e(Te in cradinum.Cradinus enimdiesriblicitus erit dbi*
ipd. Sufficit diei malitia (ua.QiMm etiam in cradinum(b-
lidtudinem red^cationis metas tranfilieotem dangudia
pre-
V.
• r
IX ?0. I5f .
«fcaentem anfanw»,Tt (ignifkeffius nos non habere :peti«
ffius panem noflrum neceiTarue & frugalis refedionis,
Boqooqoe quidem prcfentis vitae die nobis neceffarium:
hodie nobis dari,deierroinantes tempus pro quo petimuf
annonam quotidianamque alimonia,& pro’hodieroodun v
casat vi£fu orantes.
<1 C At verbredd illum nobis darii patre («lelltt non
vendtaut mutuari expoCamus. Quoniam vt filij i paren- ^
tibuafuis cibum petunt quo indigent,* infans vbcra ma-
tris quibus lafleturexpoftulat, neque ad alienos^ confu-
giant vnquam neglegis parentibus, vt ab eis vi^u emen-
dicent,iia * nos hlij tui d pater czledis indigentes nutri-
mento corporis,vt inllrumentam fu conueniens animf ad
tibiferuicndum,adtefupplices confugimus .petenies pa-
nem noftrum quotidianum nobis dari , quod certe facile , •
prcftare potes.Tui enim funt c«li, & tua e(l terra & pleni»
mdo eiusiorbisterrarum & vniuerfi oui habitant in eo.
Omnia itidem dieexpcftant:vtde$illisercamin tempo-
re.Dance te illis colligent, aperiente le manum tuam :om-
ni»implebuntur bonkate.CXuli omnium in te fperant do
mine:& tu das iHis efcain in tempore oportuno. A peris tu
manum tuam:* imples omne animal benedi£lione. Aperi
igitur manum tuse bonitatis, largitatis,* munideentix :no py,
bisque filiis tuis cibum indulge.Qm enim das iumeotis eC Pfat.tif,
cam ipforum & pullis coniorum inuocantibus te: qui etia
das eicam omni cami:an homines deilitues necefTanj ali- ;* .
menti prxfidioiQui paleis volatilia cf Ii palTeres * coruos
qux neque nent, neque metunt,neque congregant in hor
rea,& ne vnum quidem eorum in obliuioneed apud te:
nunquid homines ad imaginem & fimilitudinem tuam fa-
dos * quos conftituilU fuper opera manuum tuaru, dele-
res line necelTari j vidus adminiculo! Non hoccertd finet
tua paterna benignitas,tuaimmen(a bonitas,* exuberati
lilsima in homines beneficientia.
6 a €LCanerikm non modo panem corpori nollro necelTa-
-rium & cibum qui perit, hac petitione abs te ft^agitamus 6
benignifsime pater : fed * panem viuum quide exio de-
Icendit & dat vitam mundo, pro alimento animx expofei-
. ious*N6 poted land corpus line fuo nutrimento diuti* per
iiilere incolume. Anima itidem noftra fuo delUuita edulio
elan
J
t
I
I
It49.4
Jo4n.6,
3.Keg.t7
PM.I4.
JjK4 n.
1«0 CANO.
clangoida (it tota centabefcit.QuiJ aotem pro^eft coi^
{»ut fuo fouere cibo :n anima qur plus eft quam corpus rr
inquacur fametica,ft macie confedia fuprema i Atqui ci*
bus antmxpeculiari$:racratifsimum eft Chriflt corpus,
potus eius:preciofus illius (anguis ipfo aitcftante qui ait.
Caromea Tcr(?eA cibus. & (anguis meus vere e(( potus.
Cibus inquam Titalis & viui6cus qui permanet in viiam
XTemam:& potus conferens falutem perpetuam. Hunc igt
tur panem vite, hunc panem cdeftem, hunc denique pa>
nem Aiperfubftantialem ( vt vocat euangeliOa ) qui om>
nero excetlemifsimd fupereminet fubnaniiam ; da nobia
hodie,hoc fcilicet die prefentis vite , qui mane infantir^
verperefenedutisclauditurtvt gratiam eius falubriter
percipiamus quotidie,tpriufque pinguedine iugiter fagi.
nemur.Certe curo hilis Ifrael peragrantibus deferturopa'
nem de celo pre(hteris omne deleaaroemum in fe haben
tero & omnis faporis (uauiiatem;qul tamen fub nube fue>
runt A in vmbra legis ambulabant , non denegabis hliis'
gratie iam in lumine tuo grefTum ferentibus , panem ve>
mm qui de celo defeendit, quem quicunque dignd man-
ducauerit, non morietur in eternum. Qui Heliaro pro*
phetam miniOerio corui,Danielem leonum lacu inclufuin
prophete officio nutriui(H:non dedignabere(fperimus')<
pane illo fuauifsimo de celo preftito efurienies pafcere,
nofque famelicos enutrire,quifuroptus non contumitur,
& manducatus non imminuitur. Neque verd id arrogan»
Tideri debet aut fuperbumiqudd hunc tam preciofum d te
petimus panem,panem Inquam filiorum non mittendum
canibus, immb panem angelorum. Nam adipfumnos
inuitare dignatus es hacdulciftima voce. Venite comedite
panem meum: & bibite vinum quoJ mifcui vobis. Ad huc
Itaque panem tuo ipHut ore inuitati : 6 pater optime fi*
denter dicimus. Panem noftrum quotidianum da nobi»
hodie.
93 Quinta pedtio.Et dimitte nobis debita noffratHcn»
Anos dimittimus debitoribus noifris. In hacautem peti*
done peccatorum noilrorum remifiionem a deopoifula*
mus:qux debitorum nomine hicfignamur.Siquide debite^
■oftra:font peccata quibus deum offendimusid; de quibo$
cifatufacere debemus, quod alius euagelilla dilucidd de-
clarat
X;
E X P O.
^hm^hane neridoticm ha contexens.Etdimitte nobis pee
cata noftrajnquidem & nos dimittimus debitorib* noftris.
Hoc etiam clardilla fcripturc locutio oftendit :quac debi«
tores Tocat peccatores in illo euangelij loco.Putatis quia Jjtcd xy
& ipfi((cilicet decem & odo viri fupra quos cecidit turris
in Siloe: & occidit eos debitores fuerint praeter omnes ho
snines habitantes In HierufalemiVbi debitores vocat illos
Hierolblymitasroppreflbs ruina turris, & inconfimililo* Mat.xt*
qoendi genere GalilaeoSa Pilato trucidatos , paulo antd
votatpeccatores.Oeniqueper (eruum quidominofuo de-
cem milia debebat talenta , allegorico ienCu eum accipere
docemur qui multis opprelTus eu grauibufque peccatistde
quibus vt deo fatisfaciat ardius eftobflridus. Reddaute
buiufroodi debita hic noilra dicuntur, quoniam neque au-
thore deo^nequeadiutorefunt perpetrata peccata noftra*. Ofit.xf^
fed ex nobilip(is,noftr«e(|ue voluntatis ad malum deflexio E^erb.if»
ne atque declinatione , quae haudquaquam ex deq eft
quemadmodum dominus per prophetam nobis ait. Perdi-
tio tua ex teIfrael:tantummodoex meefl auxilium tuu.
Porrdhxc debita petimus i deo dimitti, qui pater ellmi-
imicordiarom,& coi proprium efl mifereri femper & par-
cere: qui non vult monem peccatoris fed magis v( conuer
tator & viuat.Non enim laetatur in perditione morientiu. Marr«t*
fed in conuerfione peccatorum. Quoniam ira in indigna- £y4>«4]f
cioneeiusift vita in voluntate eius.Et merito d deoidip-
faaj rogamus : quoniam ipfius foturo efl peccata dimitte-
re. N emo enim(inquit eoangelifta)poteft peccata dimit-
tere nili folus deus.Ipfe quoque per prophetam inclamat
auribus noflris. Ego fum.egorum ip(e:qui deleo iniqui-
tates veflras. Sicut igitur fllius qui benignum offendit pa-
trem poenitudine du£lus ad eius genua fupplex prouofui-
tur,& veniam comploiis manibus orat, ita & nos quigra-
oiter offendimus patrem cacledem multtsque debitis fu-
tnus aflri^tprocumbimus humiles ante folium maieftatia
eius,nos peccaffe fatemur, & dimitti nobis peccata noftra
Inflantiusoramns.
<4 ffVt autem facilius exaudiamurteonditionem adiici
snus huic noftrc petitioni, orantes ita dimitti debita no-
flra fleut A nos dimittimus debitoribus noftris. Debitores
quidem noftrifgntyqui aut verbo aut opere nos offende-
^ L runtt
I
* I
£<r/.iS.
s^a . CANO.
rancmaliveqolppij.tt inionS aut damnu nobii intolennit
Qoibui tunc ex corde <liiniuiinui(Ttdebefn*)n4roIo ver
boyirrogatam imuriavi-cun) exinde nec odium nec indU
gn ationem animi in eos concipimus,neque vindi£lam aof
ultionem de illa expetimus.Sandlex euangelica (quas fra
terna charitate nos omnes vult e(Te deuinnos ) fanxit vt
ad diuinamanfaetudinuA benignitatis imitationem alib
dimittamustfi quo modo nos offenderint : fi volumus ipli
adeoremifsioncm peccatorum conrequi.Dimitte(inqoit)
& dimittetur vobis. Et fi dimiferitis hominibus peccata
eorum:dimiitet & vobis pater vefler ccleflis deliAa ve*
ilra.Si autem non dimiferitis hominibustnec pater vefter
dimittet vobis peccata veflra.In parabob itidem de ho>
mine rege ponente rationem cum feruis fbts,ille feru* qui
conferui fui debentis illi tantum centum denarios noluit
mifereritiufrusefl tradi tonoribus quoadufque redderet
Tniuerfum debitum decem railiuro talentorum, quod antd
illi fuerat liberafiierdimifTum. Sic ( inquit ipfa veritas)dfc
pater veflercaleffis faciet vobis:fi non remiferiiis vnot
quifque fratri fuo de cordibus veflris. Demiira Ecclefiafti
cus idem nos praedare admonet cu m ait. Qui vindicari
Tuh:i domino inueniet vindidlam^ peccata illius feruas
ieniabit.Relinque proximo tuo nocenti te tunc depre-
canti tibi peccata fotueniur. Homo homini referuat iram,
& i) domino qu^rii medella-In hominem fimilemfibi non
Iiabet mifencordiamrft de peccatis fuis deprecatur. Ipfb
cum caro fit,rereruatiram:& propitiationem petit d deo.
Quis exorabit pro delidisilliusf Non itaque raentiamur
domino cum flamus ad orandum * dicentes nos dimittere
iisqm r ffenderunt nos,& animo contrarium fentienies,
ied ita aliis dimittamus eorum peccata;ficut noflra volu*
mus a deo dimitti.
d f €[ Sexta petitio. Et ne nos induras in tentationem.In
qua J futuris prsfernari peccatis diuina miferaiione po-
fomus:flcui in prrcedente i praetentis A iam commifsis
'abfolui petimus, perfimiles bono 6Iio,cui fi imminet pert«
■culum aut diferimen vitae : paternam opem implorat qua
eripiatur ab impendenti naufragio,pr2cipitio .incendio,
feruitute,carcere,aut vinculis. Ita Anosin medio laqueo
rum pofiti inter truculento^ hoftei, carnem , mundum , A:
damo-
EXPO.
4raonetn:tQnDmeris circwidaioar pericolit. Vndique e*
Bun nobis ftrauntar infidiae : Tndique tela in nos vibran-
tor. InTurgit contra nos caro:trahic mundus, infidiatur dia
bolus. Suggerit caro voluptatem:mundus vanitatem, dia-
bolus iniquitatem, caro mollia, mundus inania , diabotue
nomfera. Caro nos infeOat per lafciua de(ideria:mundus
perprorperadc aduerfa, diabolus per turpitudines & vi*
da.fn qoaconque partem nos coniiertimos : tentationntn
laqueos ad capiendas animas inuenimus. Infidiantur no-
bis aisidue hi inimici no{hi,& omniquaque nos deiicere
peflondareque feflinant. Neque huiufmodi impugnatio-
nis eft 6nis quandiu hic nobis agitur vita. N am vt di cit
Iob,tentatio e(l vita hominis Tuper terram,aut vt alia ha-
bet tranilatio. Militia e(l vita hominis fuper terram. Perl*
culofa fandeO militia , qua contra hoftes viribus noilris
fortiores afsidue dimicandum nobis ed & decertandum,
quandoquidem de leuiathan(qui A diabolus ) dicit lob,
quod non eftfuper terram potedas quat coparetur ei , qui
si£lus eft vt nullum timeret,quemadmodum A gentes illq
Chananforum qust occupabant terram promifsionk, tjr-
pumque gerebant &figuram daemonum nos volentium re
gno prohibere citiorum, robudiores fuideleguntur&lon p/jg/*-
ge validiores 6hitI(hMl, in terram illam diuina iufsione
introdo£Hs»Verum vtilli nonfuis freti viribus expulerdc
hodes illos omnesdc profligarunt, fed deo adimore qui
pugnaoit proeis.Nopenim(quemadmodum propheta in
pfldmoaitaddeum)in gladio fuo poflederunt terram
brachium eorum non (aluauit eos,(e'd dextera tua A bra-
chium tuum A illuminatio vult* tui, quoniam complacui-
iU in eis.Ita nos non conhdentes nodrae vinutl,imbecit
Im admodum A fragili, fed diuino prorfus adiutorlo ,cofu .
gere ad patrem nodrum benignifitmum debemus, orantes
ne nos inducat in tentationem.
66 CQim quide oratione noexpedm*,nedeusipfeau-
thor iit A cauia inducet nos in tentatione. N a cu inducere
in tentationem,roalum iit,deus autem maloru non eftau-
chor,nequeineonequeabeoed malum, vt qui fumme
bon*iit A fident omnia bona valde,qui fiet vt ipfe efPiciat '
aollri induftionem in teutationem , vtque id agat quo in
centationem inducamur! Deos enim ( inquit lacobus)
L ij nemi*
i«4 CANO.
Gn.i« neainem tentattnani intentator malonira eft.Ellenim ten
Lic$h»i ure hoc in loco.maloin aliqaod (iigeerere,quo cadat ho«
noinMccaticonfenfiim & opus, «tematio^ adroalum
fuggeftio,qua in minam animsc fiat inducto. Inducere ve
rd in centationem,eft hominem prauis fuggeiUonibos alH
cere in confenfum peccati:vtque tenutioni fuccurabat&
fimeretur ab ea, callide efiicere,quod certd omnino i deo
eti alienum :& fummac illius bonitati penitus aduerfiim.
Sed petimus hac poftulatione nofirame finat nos deus in>
tcnwtioncm,n£ve permittat penrahi in cofeofura
F^ff,7. ** vind. Seruaturque hoc loco id loquendi
Biunsjii *** literts(vt ait Damafcenus ) viitatifsimum,
3UO deus illa dicitur agere que fieri permittit^quemadmo
um in eo verbo pialmi.Conuertit cor eommtvt audirent
populum eius.Et indurauit dominus cor Pharaonis. Et in
illo Pauli loco.Concluiit deus omnia fub peccato vt om-
*riig II mifereatur. Petimus itaque dd adiutorhim in hac
* * * orationis particula:ad refiftendum tentationi , ad eam re-
pellendam & fuperandam.Vt cumtranfigere hanc vitam
. fine tentatione non pofiimus, neque orando nobisfit vt o-
Ap«c»2. tnnino tentationum immunes fimus(quoniam id no(Irx‘ia
luti nequaquam conducit.Vt enim diuinus ait Pau1us:qoi
certatio agone noncoronabitur,nifilegitimd certauerit.
Sed quomodo geraur certamen: fi nullus aisit hofiis im-
' pugnans' Vincenti itidem promifia eft a deo corona virr.
At quomodo euadet viftor : cui deefihofiis cum quo ma-
nam conidat & confligatf^faltem tentationtbus inimico-
rum efficiamur deo adiutore fuperioresiettinguamos eius
P/i/.2^ auxilio omnia tela nequiisimi ignea carnem ipiritui fubi-
l.Csr.to gamus,mundum cum fiia concupiicentia abiidamus^Arita
muniamur diuino prjefidio, vt non preualeat nobis inimi-
cus neque (e viAorem glorietur: fed lacti concinamus do-
mino (^i tribulant me inimici roeiupfi infirroan fiint dk
ceciderunt. Et certd fidelis efideus(vt (cribit paulos adCo
rinthios^qui non permittet nos tentari fijpra id quod pof-
fumus:red faciet etiam cum tenutioneprouentum, vt pof
fimus fu (linere.
6j iESeptima petitio. Sed libera nos i malo.In qua peti
mus nos liberari i malo poenae priefentis vitK, Itidem & fu
(unerficut per praecedentem petitionem pofiulauimus noc
eripi
(
E X P O.
i malo colpc imminentis aat infianris.San^ Ci filios
pantsfamiliasyideacaffli^ionem aliquam fibi Imminere
Tcmorbum,calamitacem^uc tribulatio nem:ad quem re-
corret ni/i ad dolciGimum patrem?in cuius Tinum Te totum
proUdetipetens obnixius a patre vt ab impendenti Illa
tribulatione, incommodo aut detrimento illius auxilio li-
beretur. Aequi vita praefensimille malorum generibus efl
referta, nunc nos morbus affligit & infirmitas, nunc orbi- '
caSfOuoc bonorum amiGio:nunc fame conficimur, nunc
caUwioiam patimur aut infamiam,nunc in carceres &vin
cula in/bntes coniicimur.QiMc omnia etfi innocenti & iu«
fto viro poGint obuenire:pI^umque tamen animum im-
becillem pertrahunt ad culpam,vt morbus ad impatien-
tiam«egeilatad furta & latrociniaiaduerfitas ad murmura
tionem in deum. Ne igitur occatione miferiarum huius vi
tM\ perpellamur ad aliquam turpitudinem & iniquitatem:
oramus deum vt his nos malis eripiat, non quidem omni-
•o ea fiiflollendo, quandoquidem id non unit prstfentis
vitae conditio, neque hoc conducibile efl anima; noflrae /a- l»Csr.
lutitqusB his exercetur ad virtutem, vinus enim(vt aitPau
lus^in infirmitate per6citur,fed iu ea mitigando & mode
rando,vt perferre illava1eamus:neque ipforum acerbita-
te declinemus i vic domini re£Htudine.Ca;teru long^ gra
uiora funt mab alterius vite tllis infligenda qui hinc non
omnino expiati purgati^uedifcedunt:(iue in igne purga
corio eluente reliquias peccatorum hic comraftorum,»-
oe in lacu damnationG eternse inuoluente reprobos per-
petuis interminiis<|ue fupplicij: Ab rtroque autem datoru
malorumideimilericordia&benigniute petimus hocpo
ftremo loco liberari, ne (cilicet expiatorius ille ignis cum
bine migratum fuerit:nos purgandos excoquat,ne itidem
inferna nos tormenta rapiant perpetub crliciandos & /iui
dorum excludendos con(brtio:quadoquidem illic malo-
rum omnium cumulus efl & horrenda coluuies. N equeab
re vt hu eruamur & praefentis & futurae vitae malistad deu
Iireces effundimuSfquoniamficutip/e bonorum omnium
argitorefl:ita a malis omnibus ereptor ac liberator.
Non enim polTuraus aut his ,aut illis eripi malis , nifl deus
manum Tuam adiutricem porrigattqua ne labamur in ea
fiosprcferuet^autiaminilla prolapfos beni^niter fiible-
L lij nec
i6^ CANO.
oet fterigat.lpfeplan^folusadiutor nofter eft &prcTer
uatortraalorutnque omnium benignus propuUator , ipfe
PM4«. noftrum refugium & vir (us:adiucor in tribulationib* qu(
f/sLiu Inuenemnt nos nimis. Q^i vbi pie i nobis inuocatus foe<'
^itrniinquam nos deferet tn die necefsitatis.OcuIi enim do
mini fuper metuentes euro:& in eis qui fperant fuper roU
(ericordia eius,vt eruat d morte animas eorum:& alat eos
infame. Poliremum particula Arnen fubiunfta tori huic
orationi:optandi figniBcationem & vim habet tantum va
lens ficut fiar,exoptaique facerdos eam proferensriftas fe-
Etem petitiones hac oratione dominica contentas, in no<
is compleri ac peefici.
Iher4 nos (jujtfumus domine oB ommhus maliSi
L pritcritis,pr£fentihus, CT futuris , CT interce -
dente beata er gloriofa/emper^ uirginc dei ge
tiitrice Maria^CT beatis upoflolis tuis Petro^Paulo , at<^
t^ndrea^cum omnibus janHis-.da propitius pacem in die~
hus nofhris.ut ope mifericordi£ tu£ adiuti : er i peccato
ftmus fempcrliberiyCT ab omni perturbatione fecuri.Per
eundem dominum nojbrum lefum cimllum filium tuum:
^ui tecum uiuit tT regnat in unitate fptritus deus.
Per omnia fecula feculorum.^men. Pax domimfit fem-
' |>cr uobifcum. E t cum fpiritu tuo.
Agnus dei qui toUis peccata mundi: mi ferere nobis,
jfgnus dei tollis peccata munditmiferere nobis. ^Xgnus
dei qui tollis peccata munditdona nobis pacem*
f[Cum mittitur particula hoftiae in calicemidicatur
' fequens oratio.
H£c facrofanila commixtio corporis fanguims
domini noflri lefn Chrifk.fiat nobis fumentibus falus men *
tis cr corporir.o" ud uitam aternam capeffendam prae-
paratio falutaris.
fT Antequam furiiatur paxtdicatur hcc
f ' orario.
Domine
EXP O. ' 1^7
jycmuie Icfu Cbrific <jai dixi/ii <tpofMis tms:paerm
rtUmpto udis pactm meam do uohis^nc nfpicixs peee^t-
U mcajcd fidem ecclefu tiue eJimquefecundim uolunta-
tem tuam pacifkare^cuftodire CT" coadunare digneris-
Qmmais O" regnas cum deo ptUre in unitate [paritus
deus per omnia fecu Ia feculorum.
^Co<n (ufeiptt ofculum pactcdicac
facerdos.
Mabete uincnlum pacis er charitatis:ttt apti fttssft-
arefanSis myflerus ChrifU. .
^V«l dicat hanc falutattonein. ^
Pax tibi frateno"
f[Qi^oniam in poftr«ma petitione orationis domini-
ce populus fidelh fiue rotnifter illius rice loquens petunt
1 malo liberari.dr facerdos celebrans ide exoptauit refpoa
tfeoftamentillare poftulationem repetit & amphus expla-
nat i quibus roalii populum Chriftianum liberari vehtla
tkis<leclaran».Sane eundem eripi expofett a mabs prete-
nUBixtpote culpis quibus antea Ao tSpore deum ofFenditf
dk quarum adhuc manet reatus ac debitum , i malis etiam
prikentibus:rcilicet peccatis quorum nunc reus eft , & ab
anguihis tribulatiombufque in mundo mfurgentibustque
niumitigarentuf :ad lapfum in peccata facile hominem
impellerent. Denique dk i malis futurisiiniidiis fcilicet Sc
laqiieistentationum,ad culpam praecipitare molientibus,
qoinimm^ i quibuflibet malis culpae & pesnae :quoru oc-
cafione poflet quifpiam a deo heri alienus, vt ip(e populus
fidelis,dei protedionemunitusihaec triplicia mala euade-
re pofiit.At quoniam preces noftrae ex (eipiis minus fuffiU
cientes funt & efficaces ad impetrandum quippiam i deo ;
imploratur deinde fandiorum iufiragium,vt multiplicatis
intercefforibusfaciliusobtineatur diuinum auxilium. £c
primo quidem Gindlae dei geniiricisiouae benignifsima ha
nani generis aduocata afsidud poilulat pro nobis, & quic
quid petierit i patre mifericordiarumiprotinus affequitur
Deinde (andlorum apoftolorum Petri, Pauli, de Andre» i
qui propter fineularem qua praediti iiint excellentlamt
L iiij potius
CANO.
A^>9
podut qaim orterihic nomlDatim exprimi dicantor. SI-
qaideiQ Petrus i domino conditus ed princeps apodolo*
ro & dominici gregis pador. Paulus,ras eIe&ionis,prsedi
cator gentium, & nominis Chridi annunciatored dele-
as. Andreas vero omnium primus ad Chridi agnitiood
Tocatus:& germanum fuum Petrum Chrido adduxit, &
feruenti animo crucem concupiuit. Veruntaroen Aib his
tribus reliqui omnes apodoIi,maityres,cdfedbres,& rir«
gines comprehendi intelJiguntur :y t (aUs innuit particula
tequenSfiandos omnes vniueriali locutione cdpIeAens.
Omnium autem
n idorum dei amicorum dififragante pa
iebusnodris& toto praefentis vitcitai
atro
cinio : pax in diebus nodris & toto praefentis vita; datu i
domino propitio nobis concedi poduiatur,vt adiutrice e«
ius mifericordia & benignitate : per geminam potiisimu
pace i duplici malo tranquilliuti oppolito liberemur.Eft
enim quada pax animi, qua cordis ed triquillitas cd deo
no fibi cofcij de monalt culpa,per qui deus illi reddatox
infefus.Et de hac dicit ppheta. Pax multa diligitib* legS
tuam,& no ed illis fcandalum. Et rurOim. Non ed pax itu
piis,dlcitdominus.Per hanc autem pacem.petimua ipec
cato femper ede liberi. Nam folura peccatu ed quod nac
cdfcientia pacem perturbat ndfque deo reddit inimicos.
Altera ed pax temporis: qua tranquillitas ed a tumultu
bellorum & incurfionum hodiliumin nos, ledatidque tii
bulacionum qua ab exteris perfecutoribus folent infligi.
£t per hanc petimus ab omni mbulattde ede iecuri. Ne*
Sueid iniuna.Nam folent huiufmodi perturbationes, in*
rmos animos ptan’unque i re^tudine deiicere,& peccS
di pradare materiam. Caterdm quoniam quicquid impe
trare int£dimus,in nomine domini nodri lefu Chridi (vc
ab eo indltuti fumus & edodi) petere debemus. Siquid
(inquit )petieritis patrem meu in nomine meo, dabit vo-
bis,petite & accipietis, idcirco hac oratio,(icut & ferdom
nes orationes eccledadica, concluditur hac claufula. Per
dominum nodrum lefum Chridum filium tuuro.Q^a fi •
gnificat voM fidelis populi, illius nomine deo oderri it
pereum exaudiri debere,vr mediatorem dei db.homind»
aduocatum & podulatorem pro nobis.
d9 C Caterdm cum hac podremadat^ orationis verba
i facerdote proferuntur, ipfius hodia iacratiirima fit fra*
Aio
E X P O. tgf
Aio fiipra ciliceffl primum in doas medietatet.auanii»
altera rorTum in duas frangitur particulas , quau tottuo
hoftic quartas.iSc yna harum portiuncularum calici im>
■ittitur,altera vero medietati quae indiuila remanlit yna
coiungitur,& limul cum illa i (acerdote fupracalicd tene-
tur.Q^x omnia neque myderio yacant,neque fine caufii
fiint inlhtuta. N empe ipfa oAla( attendendo fpecies ipfius
& accidentia^non autem id quod continetor) in duas me-
dietates fragitur,ad fignificandum duplicem ftatum prae-
deftinatorum ad corpus Chrifti myfiicum pertinentium:
db quorum Chriftus ipfi; eft caput. Quorum ynus eA cae-
leAis gloriae confors : fignaturque per medietatem illam
qux maner indiuidua & integra, ad fignificandam ftabili-
tatem continuam & yniformitatem fupernz beatitudlnia
qua ipfi fiinAi perfriiuntur . A.lter verb praeordinatoretn
ad yitara ftatus,necdnm beatitudine adeptos cA:(ed yer-
iatur adhuc in temporali miferia praefentis yltae, aut ignis
porgatorij. Et is infinuatur per alteram hoftiae medietate:
Juae rurfiim in duas difiecator portiunculas,ad fignandu
oplicem eorum qui necdum beati fiint ftatum . Harum
yna, quae fiipradiAz meditati indiuHae eorundem digi-
torum complexu coniungitur.eos fignificat qui igne pur-
eatorio expiantuty certltudindmque habent indubitatam
de fiia beatitudine poftconfequenda, quodque beatis in
regno caelefti demi^m coiungentur (qui.de fuac beatitudi*
nis perpetua duradone iecuri gloriantor) ficut & paries
faoftiatiplbrumambomm fignatrices fimul continentur,
propter hanc etiam adinoicem conueniendam:quod tam
beati, quam porgatoriis addiAi loc(t,extra praefentis yit£
ftatum degunt ftadiom »' Altera vero minor particula
quae fcilicet calici immittihmeos fignificat qui ad Chriftu
quidem attinet,fed huius adhuc victe atteruntur laborib*
ac praemuntur anguftiis.Et quonia illi de futura fiia bea-
titodine no fiint certi omnino neque fecuri:particula quat
ipibsfignat.aliit duabus hoftite partibus nequaquam per
eandem digitorum continentiam coniungitur. Quoniam
yer^yiuentesinhocfeculofiruftum effiifionis (anguinis
Chri(h' con(equi po(Tunt,& bonorum operum exercitio
quamdiu in hoc currunt ftadiopaisionU Chrifti efiFicatii^
ubi appUcare:ideo htec pcirdcolacalici imponitor & fan-
goini
/
rf& CANO.
goini Chrifti imifcetur. Huiofinodi autem applicatio vlrw
nuis morcis Chriili per propria opera:iis qui ex hoc mudo
trifierut (iue purgacoriu fuOinetibus cruciatu.fiue ccleftS
incoletibus regione, eft negata. Idcirco partes ille gemi.
iHeipfof ambos indicare diAe:n4 immerguntur calici, fed
fiiper ipfum no comixtx renetur. Habet A cetera que in
toco milTe fiiint officio (ignacula A fenCibilia figna , cerU
inonie,ritus, A vifibiles forme certas quafda rationes mjr
ilicas A (ignificationes admodu dignas , quare hoc pa^o
funt in{>iiutc.Q^3|non vifum e(l operepreciu hic expli.
care.quonu fans iuperq*, a Gabriele A caceris quos citat
authoribusliint declarat^. 70 €E Deinde lacerdos facra
faciens populu pr^iente ipii celebaiioni miilcindomino
ialutat. A pace domini cu illa iugiter manere imprecatur.
Tt qiionia prius pace d domino petiuerat illi dari:nunc il>
lacohrmans petitione.eand^ ipli populo exoptat. Neque
illud quide ab re. Nempe quauis multe pr^clar^ virtutes
fint Bdellii cordibus necclTarie ad percipieda facrofandq
euchandi; gratia : ante oes tamc efflagitat facerdos pac£
domini ipti populo dari.quoniam illa quodam confequia
ceteras omnes trahit vinutes:ea(que fibi comitet afcilciC.
Badem quoq; plus reliquis A frequitius in facris literis ii
domino comendata legituruanquadomiciliu Ahabitaca
Ium eius. Nam in pace fa6^us eft locus eius.tanqua etiain
propria dei denominatio. Nanque deus pacis A dileAiois
dicitur ab apodolo. Et ip(e ell pax nollratqui fecit vtraqj
vnum.deniquetanquaea virtus: qua in terris diuerfatus
dominus nofter magnoperdapprobauit, A ample^edam
docuit. Siquidem in iplo mundi ingreffu pacem angelica
P/y.7$ voceannunciauit:cii multitudo cflellis militif decaniauic
a.Cmif, 1} gloria in excelfit deo: A in terra pax hominibus bonf vo>
.a
Bptr
Lora a
lAarci 9
£p/i(. a
Maft/i.io
Efhe, a
luntatis. Populo deinde annuncians verbum dei: pacem
(eruare admuicem docuit,dicent. Pace habete inter vos.
fit licut ait Paulus:venien$ euangelizauit pace vobis qui
longefui(lis,Aiis qui propd.Idero quoque mittet apofto
los ad euangelii annnnciatione:eos pacem offerre horni*
nibos edocuit dices . In quancbque domum intraueritis:
prima dicite,pax huic domui. Abfcendens itide hinc,pacd
eis reIiquit:caait.Pace mea do vobis:pace reliquo vobis,
mories pace perdita reparaoicilolucs inimicitias in
came
EXPO. 171
camefifa.PacUicaoUenim(vt (cribitad ColoC apoltol*)
offlaia,(kie que in terris (iue in cxlis funt,per fanguinetn
cniciteios. Praeterea refurgens ex mortuis pacem difeU
polis obtulit, cum in eorum medio confidetis ait.Pax vo-
M,ego (bm,nolite timere Denique fpiritum Gin£lum ip<
fis poft afcenfionem mittens,pace in eis con(irmauit,pro>
E er quod hortatur Ephefios apodolus, qudd fint foliciti
mare vmtatera fpiritus in vinculo pacis. Podremum Te-
ctores pacis & amatores, in filiorum dei Tortem & de-
nominationem aTciTcendos promifit.Beati(inquit)pacifi«
citquoniara fili) dei vocabuntur.
71 CAtverb non quamlibet (ine diTcriroine pacem exo-
ptat populoi^erdostTedTolumpacero domint,quoniam
& pax aliqua inuenitur quae non ed domini : Ted penitas
ei aduerfa,vted pax cum diabolo per confenTum ad eius
inggedionestde qua dominus in eulgeho. Cum fortis ar-
matus cudodit atrium Tuum^in pace lunt omnia quae poT-
fidet. Pax itidem cum came & corpore proprio, de qua
apodolus.Q^i Tecundum camem Tunt,qux camis TontEt
pionttSapere autem fecundum carnemedipficarnicon-
fentire:,* ha pacem curo carne habere fimiliterpax cum
mundo peccatori mque conTortio,de qua pfilmus. Quia
xelaui fiiper iniquestpacem peccatorum vldens.Hanc au
tem triplicem pacem non venit Taluator dare Ted penitus
col/ere:vt|pfe tedaturcun ait. Non veni pacem mittere
in terram, fra gladium, tded feparationem. Veni enim fe-
parare hominem aduerTus patrem fuum,& filiam aduer-
ibs matrem fuam,& nurum aduerTus Tocrum Tuam,& ini-
mici hominis dotnedici eius. At verb pax domini que hic
optatur ! etiam triplex inuenitur, Tcilicet pax hominis ad
deum, pax ad TeipTum, Sc pax ad proximum. Pax homi-
nis ad deum : ed ordinata hominis ad deum in fide Tub
«terna lege obedientia. Et hcc pociTstmum ex dile^o-
ne dei enafeitur. Pax ad feipTum ed ordinata cognitio-
nis aftionifque confenfio : vt quod reC ratio didat, ef-
ficaciter voluntas imperet. Et hxcex reda fubiedioae
Tirium inferiorum ad Toperiores proficifeitur. Denique
pax hominis ad proximum edeum omni homine ordina-
ta concordia: vt fcUicet nulli noceat, & cum pofIit,proTit.
£c
Colof.U
LiM’.a4
Ep^.*4
Ler.u
R.0SS.C
P/4/.17
Mdtdt, 10
)
»7»
C4NO.
Et potiftifflum ex dile^one Ijmcera proximi coinr^
ut ac orttur. R.urfum ipHi pax domini alia partitide di(Ie«
lecatur in pacem pe6iori*,tempom,& actemitatis.Paxpe
€tons (iue animi eft ipiius appetitos ad rationem domini
tem cocordia, refiaque fubie^o. Et hcc fere eadem eft
cum pace ad (eipfum: cu quit inter vires illas animi inte-
IHnum non fuiiinet bellum. Pax temporis eft vitae huius
temporalis traquillitas:& i penurbatiunu ftrepitu quies.
Haec autem fermdcoincidit cum pace ad proximum. Na
fi cum omnibus hominibus pacem habemut:nullus c6tra
nos hoftilis infurgit impetus. Pax verb aeternitatis : eft
perpetua cum deo & caeleftibus incolit in regione viue-
tium tranquillitas, quae pofthanc vitam illis dabitur *. qui
hoc in mundo pacem ad leipros & proximos (eruare ftu-
duerint.Et haecprofe£io vera eft pax cum deoequx nul«
n.Tfsi«|;4 lo vnquam bellorum turbine aut peccatorii perpetratio»
f/iU4 ne diflbluetur. Hanc autem triplicem pacis diEFerentiaoa
modo artignatam: innuit propheta in pfalmo cum ait. Lo
qoetiir dominus pacem in plebem fuajn, quantum ad pa«
cem temporis, quam dat plebi dum fua eft per voluntatis
fubieAionem,& fuper fandos fuottquo ad pacem aeterni
; tads qua finiuntur fandi in cclefti gloria, & in eos qui co
ueituntur ad cor: quo ad pacem fpiritualem fiue mentis.
Porrd huic Cuidae imprecationi Gicerdods qua pacem do
mini optat femper efte cum populo Chriftianotreipoodet
• chorus aut minifter in perlona circunftantium,A; cii fpi-
ritu tuo. Quod iane verbum ex (ecunda ad^Timothen epi
* ftola defumptum eft: vbi hunc in modum Paulus Timo-
theo vale dicit. Dominus nofter lefiis Chriftus fit cum (bi
ritu tuo Ju & hic refpodet chorus.Bt cum fpiritu tuo; nt
icillcet ea pax quam nobis annunciafti. S iquidem id pla-
. rum & religiofiirom mentium eft proprium.vtpacificice
falutantibus vicariam rependant falutem,ft bona optan-
tibus reciproco beniuolentUe o£Ficio etia bona exoptent.
71 €[ Caeteriim quoniam pax illa domini fine peccatoriis
remifiione obtineri non poteft,quse inimicitias ponut in •
' ' Ster nos & deum ndfquereddut illi inuiibs ac odiofosipec
catoru verb remlfiio fine dei mifericordia haberi nequa-
quam pollit, ipfa enim fola eft quse peccau noftra deter*
git ac dimittit, idcirco ter deinde profertur ea oratio,ag-
nus
EXPO.
«tl
qaitoflil p^ta mandi, i (acerdote, prinaq;dk
dei roifericordia ad ab*
Ytriulque calce oratio*
nem,mi(erere nobis. In tertia rerd prolatioe petitur de-
Ipla pax nobis i domino conoratquoniaro folus ip
fe author efl rene A fyncere pacis, & id quidem per ora*
tionem in fine annexaro:dona nobis pacem. Sumpta aute
eft hxc racraiifsima ad Chridum oratio, quae t^ihic pro>
fertur, ex verbis Cinftiloannis Baptidae: qui(vttedatur
euangelium)vidit lefuro venientem ad fe.dc ait.Ecce ae- Iod»,i
nos dei,ecce qui tollit peccata mudi.Et rurfum altera
refpiciens Iefumambulantc,dixit.Ecce agnus dei.In qua
Suidem excellentifsima domini nodrl commendatione:
uplex eius natura in vnaperfona infinuatur. Humana
3uidem,cum agnus dei nominatur^qux nucupatio fecua
um folam noihrae camis fubdantiam ei conuenit. Na fe*
eundum illam & purus omnino ed i peccato & innoces,
2ui peccatum no fecit necinuentos ed dolus in ore eius,
icundum eandem quoque pro nodra omnium falute im-
molatus ed in ara crucis, ^quemadmodum praedixerat
£(aias,dcut ouis ad occifionem du£his ed,& quafi agnus '
coram tondente (e obmutuit & non aperuit os fuuro.rpfe
quoque (^(icut ait Heremlas) fuit quafi agnus roanfiietus
qui ponatur advidimam.Enirnuero agni appellatio pro*
pter duas caulas fupradiftas per quam frequenter io fil-
eris literts Chridoattribuitur.vtapud Efaiam.Emitte ag
num domine, dominatorem terrc,&in Apocalypfi agnos
ab origine mundi occifiis afleritur, quoniam ab ipfo mun
di exordio Chridi mors ed reprclentata & prxfigurata *
per caedem ipfios Abel iudi, vt antd diftum ed. Vt autem
Imelligant omnes hic agnu n6 pro animali bruto ex oue
genito fumi,(ed per fimilitudinem de Chrido did: no fim •!
pliciter hic agnus denominatur,fed agnus dei,ne quis do
liditate mentis aliter qniim debet accipiat. Diuina verb
Chridi natura innuitur in fiipradida oratione : cum ipla
profitetur eum peccau mundi totiiirque generis humaoi
collere.quod foli deo competit, cum itidem ab eodem mi
feficordiam petit, A pladdac pacis munera equandoquide
folias dei ed nodri mifereri, A pace nobis quam petirout
donare.Mileremur quidd hominea,!^ non vt deus:qudd
fiia
I «■
\
1m»,4
174 CANO,
iiia mUeraUoncpeccata nobis non abftergnnt. Dantatil
homines pacem:fed quomodo mundus. Veram auidpac£
qua mudusdare no poteftifolusdeusfua benigniuteno
bis elargitor. Porro in miflaquacpro defundis celebra-
tur: tantummodo requies iliis i deo donari petitur in his
tribus orationibus, quarum duae prinue claudutur hoc fi-
ne: dona eis requiem, & tenia iu finitur, dona eis reqoie
rempitcrnam.Q^ia buiufmodi altaris (orificium pro de-;
fundis prcfertim celebratur: vt ipfis requies aeterna im-
petretur,& illis potHsimum frudus mifiae applicatur;pro
requie dpeenis ignts purgatorij eis obtinenda.Nequevt
ijiorum mifereatur deus aut det illis pace, orat ecclefia^
^ heut pro viuetibus, quoniam extra prefentis vitae flatum
confiKunt,& iam requiefeunt i laboribus fuis, operique
eorum fequutur illos. N on enim iam amptius( vt nos)de-
fudant in agone:fed (latum determlnaturoque habet (uo^
rum operum finem ac terminum.
7) €L Poft trinam huiufmodi orationem (acerdos immit-
tens vnam medietatis diuifae particula calici: profert hao
fupplicationem domino.Haecfacrofanda commixtio cor
poris d fanguinis,dc.Per quam, non rerum contetarum
atque fignaturura, veri (cilicpt corporis Chrifti &fangni
nis eius commixtione fieri fignificatequafi iam vnum alte
ri immerfum fuperficie tenus eo tingatur, redipramm fpe
cierum atque accidentium panis & vinipoilconiecratio-
nem fuperftitum, commixtione adinuicem fieri enunciat.
Siquidem fpecies panis & hofiic commifeentur fpecieb*
vini,& ediuerfo *. cum adinuicem (ecundum contadb per
immifsionem coniunguntur.Fiunt enim eaedem mutatio-
nes d contadus accidentium illorum fada conuerfione
iub(lantiarum,qux fieret fi nulla elTet fada conuerfio, d:
hoc vt fides fuum habeat meritum :dum humana ratio nui
Ium de conuerfione fada recipit experimentu. Q^ia igi-
turfpecieriimfacramentalium adinuicem fit commixtio«
iub quibus verum Chrifii corpus St fanguis continetun
dicitur hic fieri commixtio rerum contentarum. Multa e-
nim quf ad folas fpecies pertinent: vfuslequedl aitnbuie
contentis rubfpectebut,ficut corpus Chrifti fiue Chrifiut
dicitur videri aut tangt:curo tamen fohim facramentu vi*
deatur ac tagatur fub quo latet Chrifius.Cofimili pend ra
tioae
r
EXPO.
tloDolurc comnktio dtcitar nKrofan^ propter ercenS
tifiinaro fandiiatem conientorum fub ipnt fpeciebui, re
ri (cilicet corporis faguints lefu Chridi, qui es fandus
(M^^orutn. Etiam ita denominatur propter fpecies ipGis
(acram^les panis & rini^qua; iacrofan^at dicuturpro*
pter (ingularem rerum fanAirsimarum Hgnificationem & Esrr.aj
continentiam, longe quidem verius & excellentiusiquam
partilia tabernaculi & templi arcam foederis continens
in lege Mofaica, dicebatur (an£fa fan£Iorum, tato vtique
Teriut,quantd magis veritas ipfa figuram excedit &dl-
gniratetranfcendit.Cfteriim duo pratclara bona per hanc
Ucrolan^la commixtionem nobisideoindulgeri tn ea
oratione petuntur. Primum quod ipfa fiat & facerdotiof.
ferenti &. omnibus (piriiualiter voto ac defiderio fumen*
tibut per (acerdotem,faIus mentis & corporis. Mentis qui
dem,per morbi rpiritualit fcilicet peccati depulfionem.A;
vitat fpirttualis quam dei gratia donat elarguionem.Cor
poris verd,per infirmitatum naturam deprimetium amo*
tionem,& incolumitatis integrd conferuationem. Secun*
do ^ eadem commixtio fit ad vitam «ternam capeflenda
prcparatio falutaris. N cpe ipfa fumptio fanft ifsimi facra’
meti rite faAa.efl efficax praeparatio ad «ternam beatito*
dinem per collationem grati« in pr«fenti,qu«eff pignus
g1ori« & arra percipiende hereditatis future, ficut canit
ecclefia.O (aerum cduiuium in quo Chriffus fumitur.re*
colitur memoria palTionis eius,m$s impletur gratia,& (u
tureglorie nobis pignus datur. Ipfa verd facrofanfta c6 Isa»44
mixtio: via quardameft & predifpofitio ad ipfius facra*
menti fumptionem. 74 ([Deindefubiungit facerdoso*
rationem ad Chriffum pro pace inyietrada, in qua prima
pponit rationabile fiducia atque cofideniia querede pa«
cis i Cbrifto,quia difceflurus i difcipulis per pafTione,eis
pac£ reliquit,dices ipfis in vltima caena vt loan.teffatur.
Pace mea de vobis, pace relinquo vobis. Poffea humiliter
de fe fetids petit ^ deus nu attendat neq> cdfi deret pecata
ipfius,quonia illa potius funt impedimento ad pace impe
trandam, fbd potius refpiciat fidem ecciefieyfue dile£f i£
fime (ponfei quam teffe propheta fibiin fidefponfauit, Ofet.%
nn itidem lauacro aque in verbo vite fandiacauit: vc Ephe.f
it Paul*,pro qua deoiqiorauit ne deficeret fides ei*. Loc.aa
Demiiai
iy6 CANO.
DemAm pedt facerdet qo^ pf o fiic totuutiircfiUsins
beneplacito deus ipCm ecclelian padficare vclic abinfi.
leds.io delibus& incredulis:ne eam pertorbem^(bisperfecutiOi>
nibos, eandem etiam cuftodiat ab omni nalo & molitio*
ne hoftis antiqui» denique eandem coadunet in Tincult»
charitatis & vnionis Tt iub vno pailore iit vnum ouile.
Veru cu pro defundis fit celebratio,iicot pax i facerdote
fumi non debet neque dminiibo aliis diilribui,ita neque
baec oratio pacis accipienda; preparatoria proferri aut le
gi, quoniam ipli ?iam huius mundi pertraniierunt re>
^ quiefcunt cum iigno fidei & dormiit in fomno padt:nc-
que pace domini eo quo nos modo, indigent. Denique Gr
cerdos tabellae continenti depidamaatidilptam imagi-
nem Chrifti aut beatae virginis aut alicuius iandorii, per
miniftnim porredae exhibens ofculum,tanquam ^ feipfe
pads communicationem in omnes hoc ^fibili figno dif-
fondens atque diftribuens: hortatur omnes apoftolica vo
ce habere inter (e vinculum pacis ft charitatis, vt apti fint
lacrofandis myfteriis corporis ft fanguinis Chrifti fiimS-
dis:aut re ipia aut fpirituah perccmtione per deuotione^
Snoniam ipia folum ab iis digne iumuntur : qui ryncnre
ndi amoris afiedu cAnnes profequuntur. Aut altera ora
tiuncula pacem miniftro porrieenti ubellam exoicula»-
dam imprecatur : fimul & toti fidelium <
I congregationi.
Oratio dicenda ante communionem..
Domine lefu Chrifle dei mi qtd ex uoluntate
patris cooperante fpiritu fmHo per morte tuM
mundum uiMpea/h: liherameper faerofan^tm
corpus cr fanguinem tmm ah omnibus iniquitu-
tihttt meis cr uniuerfts malis, me tuis femper ifth^
rere mandatis erute nunquam feparari permittas.
cum eodem patre uiuiscr regnas in unitate eiufdem fpiri
tus fandi deus» Ptr omnia fecula feculorum. %Amen.
,Xlia oratio.
Perceptio corporis V fanguinis tui domine lefu Chri
fk,quam ego indignus fumerepr^fumomon mihipro ue
ttiai
r
E X P O. 177
iid in istdicim C condemnationcmy fed pro iua pietate
propt mihi ad tutamentu mentis CT corporis yCT *td me-
dellampercipiatdam.Qui C7 regnas cm deo patre
in imitate f^iritas fandi dcm.Per omnia fecula fecuioru.
Arnen. y^a oratio,
Donune non fu/m dignus ut intres fub tedm meumi'
fed tantum dic uerh o,cr fanabitur anima mea.
Ante communionen) (acerdos aliquas ad Chridu fun
(fic orationestquibus & cordis ad deuro excitet alfe£(u &
panem vitse digne furoendi gratiam impetret, ne quod aJ
percipieodbni vitae fructum inditutnroed (acraroeniuro:
nt illi propter indignitatem fuam & peccata.ad iucbctudic
monem aeternam. lopriroa earum hic pofitaruro(nam &
alias pro arbitrio & pia deuotione,aut ritu fuae ecclehaedi
cere poteft: qui roilTam celebrat) religiofa iide proiitetur
iple lacerdot Chriftum per mortem fuam viuihcalTe mun
dum benepbcito dei patris, & fpiritus fan£li cooperatio-
ne : quinimmo vna totius trinitatis A optiir a voluntate O/rr 1^
Na mors ChrilU, totius humani generis mortem fpiritua Col»f.i
lemdeftruxit:ricutprcdixeratperprophetann.£ro mors R.om.S
tua o mors. Et ergo per mortem fuam conuiheauit nos (i - loan,-^
bijVt ait apoftolustdonas nobis omnia deli£la. Et id qui' £/4>a
dem voluntate patris,qui proprio filio (iio non pepercit, fphe.^
fed pro nobis omnib* tradidit illu, qui (ic dilexit taundu, Helt.f
vt filium ruum vnigenitun^daret. Propria etia voluntate
ChriAusper mortem fuam mundum viuiHcaoit. Oblatus
enim eA quia tpfe voluit ficut dfeit Efaias, quemadmodu
feribit Paulus ad Ephefios: ipfe dilexit noS,& tradidit fe*
spfum pro nobis oblationem dehoAiam deo in odore fua- * %
uitatis.Demu cooperintefpiritu fandlo ChriAus fua moc
te mundum viuiHcauittquonia vt feribit apoAolus ad He
brpos,per fpiritum fanftum obtulit feipfum iromaculaid*
deo patri.Deinde petit facerdos virtute racrofan,Ai corpo
ris dominici(iaquo omnis gratia thefaurus cA & pleniiu
do)liberari ab omnibus peccatis & ma1is,prxteri(is,prac'
fentibus,&£]turit,vt tanto regi decens exbibeaiur habi-
taculum: & congruu fummat illius roaieAati aptetur in cu
biculo cordis domicilium» Petit dt gratia obediendi man.
M datif
M4nb.i9
liar.io
Sdfi.1
fAd$tb,i$
liCmmii
Mdt^. 22
ryS ' CANO.
datts domini :in quoru integra obieruatione, vita & {atof
anime coniiftit. Si vi^inquit)ad vitam ingredi:reru;i m2
data. Et legifperito enumeranti prxeepta in lege feriprar
reipondit dominus. Hoc fac &. viues.Deniqueoratiacer-
dos:vt nunquam permittamur j Chri(loreparari,neq; ia
prxfenti quidem leciilopercuIpam(na (icut peruerfzco
gitationeszita & praua opera feperant a deo)neque in fu-
turo feculo per poenam gehennz & mortem (ecunddfqu^
perpetua e(l d deo fonte vit^dilTeparatioiillisdemiimin-
fligenda qui ad (iniflram iudicis poHti banc durifsima ia
fe proferri audient fententia.Ite maledi^ in ignem zter-
num. A qua,fua benignitate liberet & eripiat nos domin*
nofter lefus Chriflut,benediftus in fecula. y6 €[Inie-
cunda oratione hic pofita,rua infirmitate confiderans fa«
cerdos: humiliter fe ex feipfodi^uro profitetur ad furod
dum hoc (acratifsimum my(lerium,vt hac humili fuz in-
digni tatis cofefsione ad hoc dignus i deo effici mereat ur,
qui folus de indignis dignos fecit^de immundis mundos,
& peccatoribus iuffos. Petit deinde vthuiufmodi perce-
ptio dignifsimifiicramenti non cedat illi iniudiciu&con
demnationem animz,qua terribiliter cominatur apoffo-
Ius omnib* indigne fumentibus,cu (cribit ad Corinthios-
Si quis manducauerit panem hunc & calicem domini bi-
berit indigne: reus erit corporis & fanguinis domini. £c
rurfiim.ille iudicium fibi manducat «Sc bibienon diiudicas
corpus domini. Tale aute formidabile iudicium exprcfsii
eff per parabolam in illo qui intrauit ad nuptias fili; regis
non indutus veffe nuptiali iuflTufque eft ligatis manib**:
pedibus jiiici in tenebras exteriores. vbi erit fletus & ftrS-
dor dentium Secundo poftulatlaccrdos:quod ea perce-
ptio illi fit ad tutamen & munimentum metis & corporis
vt illius virtute, anima protegatur i cdfenfu & opere pec
catircorpus autem ab imminentibus malis & periculis,fit
itero illa perceptio ipfi ad medellam percipiedam, contra
vulnera & morbos animz. Siquidem m hoc admirabilifii
cramento,contra omnem languorem Si infirmitatem ani-
mi eff^icaciffima continetur medicina:vt in przcedente li-
bro circa explicationem adorationis viuificf crucis in die
CanAo paralceues di^um eft. Neque folum in hoc gra-
tiarum omnium promptuario concinentur cunftaru aro-
mata.
V
f
E X P O* 1^^
& pigmenta Vinoturo:(ed etiam tanqoamfalutaria
enddota contra omne virus peccati in eos transfundutur,
901 rite praeparati ad hanc laluberrimam medicinam fu*
mendam accedunt.Sane percipiunt illi remedtd prafen-
taneu contra quodeunqueanimevitium, quia eum infe
recipiunt medicum quifoTo verbo inl>auraivniuerfa,qut
profelTus ellie in mudum veniiTenon vt luAos vocaret,
fed peccatores ad poenitentiam. N on e(i opus(inquit)va
tentibus medicoifed roalc habentibus. Fateamur igitur,
per veram humilitatem nos ma!c habere: vi mereamur ir
medico vifitari & medella noiirx xgritudinis fulcipere.
Kecognoicamus ex intimo cordis nos e(Te peccatores: vt
nb eo qui vpnit in hunc mundum peccatore; faluos Face>
re,vocemur ad gratiam & liberemur d culpa. Progredia-.
inar ab ipfum pedibus pij affefhis,& prxparemus illi coc
da noftra.tunc ipfe vitro ad nos veniet dominus ad fer- ?faI,S
uos,deus ad hdmine$,iuftus ad peccatores,medicus ad x- ffaJ.if
grotos, vt nos i^net, dcialutaris iiiiusmedicinx efi'iciat
parcicipes.Clamemus ad ipfum cum propheta ex profun
do cordis noftri.Miferere mei domine quoniam infirmus
fiim:fana me domine quoniam conturbata funt omnia oit
{a niea,dc non efi fanitas in carne mea.Dicamus illi fynex
roaffefiu Domine miferere mei, fana animam mea quia!
peccauitibi.Et ipfe quia benignus e(l medicus*, protinus
medellam nobis exhibebit in hocfanftifsimofacramcto, Hiatih %
omni; mali expultrice. 77 f[ Demb tertia oratio hic pofi *
ta,fupta efl6x verbo Ceturionismatioe quide geniis, fiid
fide « deuotione ven Ifraelitx& filij Abrahx,dequop«
tefiatur furoma veritas in euangelio. Amc dico vobis.non
inudni tanta fide in Ifracl. Hic precatus domino noflrum
pro fanitate pueri fui qui iacebatin domo paraliiicus St
male' torqueoatur:vbi audiuit dominu ez incredibili be-
nignitate refpondentcilli.Ego venia & curabo eu.reueri
tus domfni roaieUaie St in fua refiliens paruitaie, humili-
ter reipondit domino. Domine non fum dignus vi intres ”/‘*‘****
fub te^ meu :(ed tata dic verbo & fanabitur puer meus. •^/®*'**
Veru dominus ipfe qui huniiliu ell exaltator,qui refpicit
in orationS humitiu A no fpreuit preces eorum:po(l prae
claram fidei illius A deuotionis coromcdationcdixic illi.
Vade, Aficucpetilli fiat tibi: &fanatusefl puer illius ex
M ij ili»
T •:
I
Lmc.i4
Ito CANO.
iHa fiora.Ttaouefialas exemplo, faccrdot iam connften^
in prcCentia illius qui ccli Sc terrf eft doniinus,qui iudeiC'
eftconfticutus viuorum & mortuorum, qui habet claue^ .
mortis & infeml,totus animo tremens & diuinat maiefla
«is eius pedibus prouolu(us:hanc profundit oratione fuse
liumilitatis(qust vna furomopere ad huius myderi j cornu
nionem eft neceffaria^tedem & explicatricem. Caeteri^ttt
efficax fu coram oculis domini & accepta harc oratio,
non fufficit ea fola voce proferre, fed vt proferentis cor
humiliter de fe fentiat imprimis oportet.quare enitedum
fummopere vt facerdotis animus reipfum cuffis alus fub*
nittat,6que defpiciat,omnibus inferiorem leCe codituat,
& fe nihil cfTe coram propriis oculis exidimet, quoniam
qui fe exidimat aliquid elTe cum nihil iit, ipicfcreducit,
Ttait Paulus. Etia^o huiufmodi in cordis penetralibus
fundamento humilitati$,coram eo oui cordium & renum
ferutator ed,hanc protedetur humilitatem voce, expreC-
faque oratione. Studeat itero facerdos celebras vt dignus
At admitti ad hocfacrum c6uiuiuro: mente recumbere in
noeifsimo loco, fe omnibus abiettiorem meritifque mi-
norem reputans, tantdque conuioio indignum, vt tadem
audire mereatur i domino i quo inuitatus ed- Amice afee
de fupcrius,«i tunc erit ei gloria coram fimul difeumben-
tibus. Ad hanc autem fui exinanitionem deieftion^mqj
confequendamtmulium confert clarorum infigniumque
virorum qui mirifee coram deo:fe humiliarunt.confide»
ratio.Siquidem fenfta Elizabeth in euangelio commeda*
tifsiroa.ft fpiritu fanfto repleta atque prophetico mune-
re illudris,ad pr^fentiam lacratifsimat virginis Manat at-
tonita & admirabunda exclamauit. Et vnde mihi hocrxc
veniat mater domini mei ad me?Cuius excplo & nos Ion
gd infra eam pofiti,pratfentem conlpicientes dominii deu
nodru qui intuetur abyflbs & fedet fuper cherubim, qui
de furfum venit & fuper omnes ed,qui (aeratam matrem
foam & creauit,& omni gratif plenitudine exornauit:po
tiore iure dicere debemus. Et vnde mihi hoc:vt veniat do
minus meus ad meJEt nihil inuenientes in nobis quod no
druro ednififordes&peccata.ad tamam illius benigni-
tate & humilitatem dupere debemus, mhilque nobis fed
totu illius dignationi huncadnosaccelfu alcribere. Pro-
tere a
E X P O. i9i
<erea {pHoi filiut loanes BaptiAa(piritu fando repletut
ex vcero matrU in deferto ab ipla pueritia diuerfa*
tus in auderitate vitae mirabili & parftmonia tingulari,
ouo denique inter natos rouheru non furrexit maior, te-
Ainsonio fumnia; veritatis: profelTus eft fe non eiTe digna
yt fulueret corrigiam calciamenti lefu Chnfti.Ipfe quo-
que miiTus i deo vt baptizaret in aqua & praedicaret ba-
phrmumpaBnitentiaefCumveniiTetad ipfum dominus no
fter VI baptizareinr ab eo in lordaneihumiliter id munus
^etredauK dices.Domine ego d te debeo baptizari: & tu
yenis ad me.’ Vnde canit de eodc cccleiia, quemadmodi
in prccedente libro didum ed.Baptifla contremuit,& no
audet tangere fandum dei uerticem: fed clamat cum tre-
more dicens, fandiBca me ialuator. Qmd nos Igitur qui
non fumus digni foluere corrigia calciamenti loannis Ba
ptiilae,cum in prafentia tremende maieilatis dei in altari
conliliimus: feniire debemus de nobis aut animo pefarei
qot non vocamur ibi ad foluenda eius calciamenta aut ad
ipfum aqua abluendum vt Ioannes:fed ad eum totum fu-
iplciendu in habitaculo cordis nb(h'i,introducendumque
inhofpitiumft habitationem noilram. Certe quantucun
Sue nos huratliauerimus: no fatis noGpfos pro magntiu-
tne rei & fublimitate aduenientis holpitis tuc humiliare
poiTumus, quantum tamen valemus animo:indignos nos
efle illius ad nos introitu libere profiteamur.Inmper bea
tus Petrus ftupore attonitus in captura pifeium: ait ex hu
militate cordis ad dominum, non exiilimans fe dignu coa
iiftere in diuine illius virtutis prefetia.Bxi a me:quia ho
mo peceator fum domine. Et nos itidem indigni procum •
bere ad ofcula pedum beati Petri, cu coram afpicimus do
minum A creatorem noflru:cene indignos nos proclama
re debemus vt illi pratfentes a(Iimus,quanto magis vt il«
lu intra nos recipiamus hoipite.dt habitatore. Et ticut Pe-
trus cofortatus efti domino his verbis.Noli timere:ex
hoc enim eris ia homines capiens,ita & nos poft veri cor
dis humilitate, noffarzqiprauitatis & indignitatis cdfeiTio
n?: interna I domino lentiemus confolatione,qui cdfor-
tabit corda noftra vt cu fiducia ac intrepidi ipfum acceda
mus. Denique Maria Magdalena qua: tota diuino flagra-
.^t amore, delegas profudit ad lepulchru domini lachry
M iij mas
if i CANO*
IMS interni doloris te(les,quo angebatur ob abrentia'doi>
minici corporis, non tamen admiua eft a«l facroru peduoi
'domini contadum, fed illos amplexari geftiensbocacce
pit rerponfum. Noli me tangere:nondu enim afcendi pa-
’ trem meu.Q^id nos igitur qui tepidi fumus, & ne (cintiU
lulam quidem diuim amoris in nobis percipimus aut exd
tare Hudemus:qui cor habemus durii indar niicis,& nui*
las ad ablucda peccata aut cjeledis regni defidehu lachiy
maselicere nouimus,quidno$ inqiiade nobis fentire de*
bemusiqui non folu ad conta£lu pedum dominitied ad ip
fum totum fumendii damus accindi,fane aliud nihihqiia
nosex nobis ipds qudm maxime ede indignos,& nihil ia
nobis ede ob quod tantum audere aut tentare audeamot.
66 fl[Demiim his & coridmilibus coniiderationibus ani
mo ad fui humiliatione fufeitato : dicere domino debem*
ex profundo cordis. Domine n5 fum dignus vt intres (ub
teftum meum. Non fum^fateor') dignus ex mea luditia,
ex mea prcparatione,ex mea operationeteura tu ipfis qui
fumma es veritas dixeris nobis. Cum feceritis omnia que
praecepta Alt vobisrdicite quia ferui inutiles fumus, quod
debuimus facere, fecimus. Ipfe verb qiii non omnia que
prxeepta funt mihi fed vix aliqua compleui , qui nec ea
qux debui feci, fed in multis tua prxeepta tranfgredus fu
& prxuaricatus, quomodo dignus ede queam vt tu domi
ne totius mundi creator & re^or intres fub teiium med, .
domii fcientix msx tenebris peccatorum obfcura & mul-
tis iniquiiacibusfordidam^vbi nullus ed vinutum fplen-
dor & ornatus pro tux maiedatis dignitate: vbi certe non
ed tux mandonis locus. N on enim dele£iaris habitare in
tabernaculis peccatorum, fed in eorum cordibus qui te di
ligunt,qui fermonem tuum (eruam & patris tui volunta-
tem faciunt,adeos benigniter venis ddomine:& manlio
nem apud eos facis, deut pollicitus es. Ad eos item qui te
pulfantem audiant, tibit); cordis (ui odium aperiunt: in-
trare,& cum illis ccenare promiddi. Sed quonia de illorS
numero non fura, vere non (um dignus vt intres fub teftu
meum. Verum quoniam peccatores non fpernis neque i
te reiicis,quando enim in terris vifus es d: cum hominib*
Marr.io couerfatus, cu illis diueriari, manducare & bibere digna-
tus es,t t illos benignitate tux couerlatioU fanares. C^d «
niam
I.
!
EXPO.
1*1
nlitS ad te cofugientes non repe11ti,red vt parouli ad te
fiaerentur accedere praccepidi.illorqidulciter amplexus,
lienedt^tone tua dignatus es illoru oro exeplo me pecca
tore &paruulu(quia indignum tua gratia)ne proiicias d
facie tua.&urTura peccatricem illa d conia^u pedu tuoru
nonreteci(li:ied multipliciter commendata peccatorum
fuoru dimiistone es confolatus. Muliere ite illam palTam
inultos annos flusu fanguinis,d ta£lu fimbria; vedimenti
tui nd prohibuidi:(ed ia tua virtute lanata & tremete,mi<
ra verboru tuoru fuauitatecolblacus es:dicens. Confide
£lia:fidcs tua te lalua fecit.Denique Chananea illa mulie
re importunitate (an£tas tuas aures pulfante lemel & ite»
ru afpemari vifus,tande oculis milericordix refpexilH^d^
improbas hominu preces tibi gratas elTc dem6(lras,demu
illi refpondilH.O multer, naagna ed fides cua,fiat tibificut
petifti. Et lanata ed filia eius ex illa hora. Ecce domine a-
luma mea d cUtmonio male torqueiur, no vno folum fed
tnultif, vexat ea fuperbia 5: inflatiottorquetiplam cupidi
'tas opuycruciat illa carnalis deIe£fatio.Sed tu domine ta*
tu dic verboiqui verbu es patris coaeternu,dic verbo vir-
tutis tu; quo caeli firmati funr,quo dixidi dzmonio vexa *
ti puerum lunattcu.Pr;cipio tibi vt exeas ab eo:& ne am-
plius in eu introeas, quo denique dixidi paralitico, furge
& ambula, 4; cotinuo furrexit fanus Atambulauit-Itado-
minedic verbo,& fanabitur anima mea d morbis Ipiritua
libas vitioru,i daemonio grauiier infedate.d paralili «S:
ftu febrili, ab ignauia fcilicet animi & ardore cdcupifcen
Cic.Tuu nanque dicere.facere ed,dicente fcriptura. Ipfe
dixit &fa^a luntfipfe madauit A creata funt. Sana me do
mine(dixit Heremias) & fanabor. Sic etia dic verbo, & Ia
nabitur anima mea per te cibii falutiferu, quia cibus es fpi
ritus no carnis, pib* mentis non ventris. Ingredere igitur
o domine quKlb ex fola bonitate tua te£lum animz meae,
quia {ic ipfa fanabitur, dr huiufmodi ingre(rus,rpero, falu
tS mihi conferet. IngrefTuses enim domu Simonis.&fo-
cru eius fblo verbi imperio liberadi magnis febribus.I n«
croifti domu Pharifaei,& peccatrice muliere ab illecebris
fiuius madi fanare dignatus es. Subiidi itidedomu Mat-
tii;! & Zach;i,ac vtrique eoru falutc attuliditgrauibiirqi
vinculis 6upiiditatuquib*obftringebitur ambos exemifh.
‘ M iiij Denique
Lwr.f
Maltb.if
Mdre.j
Hure.ij
Luc.y
Matth.f
Luc.i^
l-»r.i4
>
i 184 CANO.
^ Dtfniqae ingrelTus holpitiuni cum duobus di(cipulis;aper
fp Hloroin oculis te ip^scognofccndiiexhibuidi. Ita do-
mine falutari tuo ingreGTu in teAu animae me^ reuela ocq
)os meos, vt te cogno(cam,te diligam, te (emper honore.
Amen Hzc & fimilia pia meditatione reuolues anima: Sc
(e humiliabit fub potenti manu dei, &indiulna bonitato
confidentiam ponens^fe totam tn eius linum proiiciet.
-j ' Oratio dicen<kinipfdcommumonc:crprimm in fum-
* ptionc facratif^imi corporis.
jtnem cjelcftcm accipiam: O" nomen domini inuo^
Tj caho. Corpus domini nofhi Tefu Chrifii: cujiodiat
V ^ animam meam in uitamdtternam. Arnen.
Infumptionepreeiofifanguinisidicat facerdos,
• _. ojudretriTfuam domino pro omnibus qu£retrihttk
• 1 tmhL^CalicemfaUttaris accipiam: cr nomen domini inuo
cabo. Laudans inuocabo dominii :cr ab inimicis meis fal-
iius ero.
Sanguis domini nofhri lefu Chrifii : cufladiatanimS
mcaminuitam£ternam< Arnen-
Completa fumptione facramenti: dicat facerdos.
Corpus tuum domine quod fumpp,crfanguis que po •
taui: adhjereat uif ceribus mc w, cr prxfla ut in me no re
, maneat fcelerum macuLr.quem tam fanda cr pura refe-
« cerunt facramenta.Qui uiuis C7 regnas cum deo patre in
unitate fpiritus fandi deus. Per omnia fecula feculorum.
Arnen. .Alia oratio.
' Quod ore fumpfimus domine: pura mente capiamus,
cr de munere temporali fiat nobis remedium fempiter -
niw, Amen.
l^initis orationibus poflcommmunionem-.dicat facerdos.
Ite^miffa efl. Et refpondeat minifler. Deo gratias.
Deinde beneMcat populum: dicens.
Cali benedidioe benedicat cu/lodiat uosdiuinama»
iejlas
E X P O.
ifs
icitdt:p4ter,(T fUiMyO" fpiritus ftnilus.
Pojhrmumfummt trimtati [eindin<ms:dic4t,
Vlaceattihi fandi trinitas obfequiumfcruitutis me£,
CT pr£(la Vf facrijkiim quod oculis tu£ maiefUtis indi-
gnust^ruU: hhifu acceptabilc ^ mihiq; CT omnibus pro
quibus tllud obtuU:fit tc mifcrantc propitiabile» Per Chri
flum dominum nojlrum.
C Sumpturus (aerum Chri(H corpus facerdos dicit duas
illas orationes primo politas loco in 1itera:recundum ritu
aliquarum eccleliarum. Alij vero(,quifque pro more fuse
eccleliae) alias orationes fecundum deuotionis (uat a£s«
^m & re^d quidem dicunt . Earum autem prima: fum-
pcaell (ecundum quandam conformitatem & (imilitudi«
Bem,exeoverrup(almicentelimi decimiquinti. Calicem
ialutaris aedpiam : & nomen domini inuocabo . mutan-
do calicem faluuris : fecundum propolitam materiem, ia
panem csEleftem .Vbi merito lanfliGimum Chrtfti cor-
pus vocat (acerdos panem czledem. N am ita vo cat eum
dominus in euangelio : cum ait . Amcn amen dico vobis:
non Moyfes dedit vobis panem de czlo,fed pater meus
dat vobis panem de czio verum . Panis enim verus e(l
qui de czlo. delcendit : Sc dat vitam mundo . Et iterum
eodem loco. Ego fura panis viuus : qui de czio defeendi.
Sienim de manna Ifraelitico verd di£lum oll : qui huius
' '' ' anis fymbolum fult& figura. Panem de czlo
i eis:omne dele^lamentii in fe habente, & omnis
faporis fuauliatem. Et iteru in pfalmo 77. Panem czli de-
dit eis maducare,& pane czli (aturauit eos . nonne vale-
ciore iure panis ide verus Immd ip(a veritas : czledis pa-
nis debet appellari i immd potius quia fuper c^lumed:
Tuperc^ledis iure dicetur . Hunc autem panem c^ledem
(inquit facerdos')accipiam ego fgrotus & infirmus , cor
hominis confirmantem: vt a cunelis morbis valeam fana-
ri. Accipiam panem c^ledem ego famelicus & efuh^s:
quem qui gudauerit non efurietin^ter num Accipiani
eodem panem ego inquietos & anzius:vt cor meum (la-
oimen.
bilikt*
If^
CANO.
biliatyft tnrbi(Sos fecali fludus Cedet. Denique accipiam
claudus & debilis hunc panem cxledero , inuitatui d rege
magno ad caenara:ad quam debiles & claudi funt introdu
di,vt eius fumptione re£lus ambulem in via domini St for
liorfiam.Et quoniam idud facrificium laudis eii,& ad dei
laudem preicrtim indltutumife nomen domini inuocatu*
rum dicit nicerdos,& debitam duiino nomini laudem pia
inaocatione perfoluturu^vt huiurmodifumptio fit ad Iao«
dcm,gloriam,& honore fui g(oriofinominis:quod ell be«
nedi^tum in fecula. Arnen.
Infecunda vero oratione ad furopiiofiem facratifiimi
corporis dominici dicenda:(upplex petit (acerdos,vt (aero
ian£h}m illud corpus ciiflodiat animam eius ab oroaima«
Jo& prolapiionein peccatum, ne relabens in priora aut
deteriora mala rurfum crucifigat filium dei o(lentui^;ha-
beatrneetiam cum luda proditore ofculo filium hominis
tradat. Petit etiam quod huiufmodi fumptio ficri corpo«
ris Chrifii animam fuam perducat in vitam ^ternansque-
admodum in imagine & vmbra manna datum filiis Ifrael
in deferto per quadraginta annos peregrinationem vitas
prtefentts hgnantes:eosdemi>m perduxit in terram pro-
snifttonts. Et ficut panis ille fubcinerteius admonente an>
gelo manducatus ab Helia : fua virtute perduxit eum ad
montem deiOreb. Efi enim panis ifie (alutarir-conoenien
tifsimum in hoc vite curriculo viaticumiquod ne deficia-
mus in via nos foueat,& ad optatum csclefiis regni perdu-
cat habitaculum.
59 CEDeinde fumpturus preclofum Chrifii (anguinem (a-,
cerdostduas itidem prjcmittit orationes, quarum prima
tres complebitur verfuspfalierij. Duo primi eorum, ex
pfalmo centefimo decimoquinto (unt deprompti, in quib*
magnitudinem beneficiorum domini in fe collatorum c6-
fideranscumadmirationeterumpitin hanc interrogatio-
nem.Q^id retribuam domino^ro omnibus quae retribuit
mihi;Scio(inquit)id rationi ede confentaneum: ^ pro ac
ceptis beneficiis in argumento gratitudinis aliquid retri-
buatur,fiatque (altem aliquanta c6penfatio eoru qu; quis
accepit,per reciprocam alicuius boni redditionem. Verd
tot & tanu funt dei in me beneficia: vt nihil prorfus habea
^ illt digne retribuere quea.Enimuerb me cum ante non
BXPO. iSy
6b(i(lere:creauit ad Imaginem & (imilitudinefua.Deinds
perditum me redemit magno fui facrofanfli (anguinis pre
CIO. (nfuper cuelTem natura filius irar: regenerauitme ex
aqua & fpb fan£lo in fpe vitf ^ternf. Szpius dehinc me ip
fum i Ce auerfum paterna benignitate expedbiuittdl: reuo>
cauit ad poenitentiam. N unqua denique petenti mihi gra •
tiam bene agendi denegauii:& demiim ad (an£ti altaris mi
nifterium me licet indignu admifit Qmd igitur tlli pro toc
& tantis bonis retribuamfcertd nihil meum habeo: quod
^gne illi retribuere po(rem,nihil enim meum e(l qua pec
cato:qubd fponte mea & ipfo domino non authore feop.
hibentecomifi. Atqui non illud dignu e(l quod retribua-
tur:cum non (tm mala pro bonis retribuenda. Bonum autd
omne quod habeo : ab ipfo e(l totius bonitatis vberrimo
fonte, & defurfum defcendit i patre luminum. N on igitur
id meum dicere po(rum:fed illius e(Te i quo accepi. C^od
It meum quoquo pado dici pofsit opus quod adiutor^eo
facio, propter liberam voluntatis me{cooperation£:ldo«
mne longd minus eft quamprxclara illa dona qux ex (b«
la bonitate fua in me contulit. Cum itaque nihil mihi (it,
quod vel vni datorum i deo donorum atqua compen(atio
ne fatisfaciat autrefpondeat:(cio quid faciam: ninii certd
illi meum retribuam,(ed de fuo illi reddam quod in (ingu
lare contulit noftro generi munus,calicem fcilicet faluta-
xis accipiam.calicem illum prxclarum noui tedaroenti in
liiofanguine.calicem inquam lefu Chri(H,qui e(Halutare
noftru & (aluator mundi, calice vtiq; pafsionis, quem vo*
Itintate patris bibit, & ex quo nobis aeternaE falutis fluenta
propinauit.Eupdem illi calicem oGferam,& nunc biba cu
Sratiarum a^one & inuocatione nominis eius,cui omnie
ebetur honor & gloria At vero tertius verfus,ez pfalmo
I7.defumptus ed,in quo facerdos eandc quae in fine pr^ce
dentit verfus polita ed fententiam repetesait. Laudat inuo
cabo dominum.Laudans(inquit^Chridum de tanto exhi»
bito beneHcio,quo non folum hunc (anguinem effudit in
redemptionem nodram,(ed & ipfum in potum nobis (alu-
tarem dedit , inuocabo dominum & beneficentiam eiue
magnificabo, ad eum pia cordis mei vota feram,prec£fque
measfupplex conuerum. Vnde & hoc confequar ani-
me praefidiom , quod ab inimicis meis cum corporalibus
fSt
CANO.
Z^eh,^»
loan.4»
H«6.9
mm fpirhualiBuc (aluus ero: Saluauitqaondan populum
Hebrxorura fanguis agni imnolati.fiiper vtmnque poftS
domus & in fuperiiminari poHtus, ab exterminatore pri>
mogenitorum.&liberauit eundem i fornace ferrea Aegy
pti.Quidni igitur fanguis veri agni nos faluabtc ab inimi-
cis noltris:vt non prcualeant nobis:neque fua in nos ma*
liciam exercere queanti
tx ([ Secunda vero oratio ad fumptionem calicis dicen-
da poftui at qu6d (acratiisimus Chrifti fanguiscuilodiat a-
nimam (umentis in vitae innocentia & cordis puritate : ne
poft illius fumptionem relabens in peccata Ipfum inhono
ret & i Chrifto recedat, (icut ludas iafoelix & roifer poft
fumptionem huius myderij feipfum feparauiti confortio
Chri(ti& coadifcipulorum,confe£latufqiie e(t phariiaeo-
rum conciliabula: Sc vili admodum precio illum poftea
tradidit fanguinem quem antd de manu domini fumpie-
rat,(icut ip(e deinde tanti criminis con(ctus : nequicquata
confeiTus e(l:dicen$, Peccaui tradens fanguinem iuftuoi.
Cuftodiatinfuper fanguis ille preciofus animam meam
{orat (acerdos)i percufsione & plaga daemonis : ne pri-
mogenita mea, bona fcilicet opera prcterita per fuperoe-
niens malum extinguantur , (icut olim fanguis agni typi-
ci & figuratis cuftodiuit filios Ifrael: ne ab angelo percu-
tiente primogenita Aegypti Izderentur. Perducat etiam
(anguis Chrifti animam meam in vitam «ternam :(icuc o-
^ lim patres fanfti de lacu inferiori eduf^i fune virtute hui*
^ (iuiguinis in gaudia paradifi tquemadmoduro dicit Zacha-
rias.Tu verbin (anguine teftamenti tui eduxilH vineos
tuosdelacu:tnquonon erat aqua , confolationis fcilicet
(alutaris.Promi(iruenim idipfum nobis etiam Chriihis:
cum ait. Qui bibit meum fanguinem;habet vitam «terni.
Ipfefand inbancrequiem femel introiuit per fuum pro-
prium fanguinem: & in fanda, «terna redemptione inuen
ta.Nobis quoque fiduciam introeundi per hunc fangui*
nem contulit : dicente apoftolo. Habentes itaque ndu-
clam fratres in introitu (andorum :per fanguinem Chii-
fti.
Porrb in prima orationum, poft fumptam communio-
nem petit facerdos quod ipfius fumpti ucramentt virtus
adb«reat,immaneatque vilcoribus cius: non quidem cor-
poralibus
X
EXPO. if>
peratibus (eJ (piritualibus ipHui ;p)inir, qac (ant memo"
fia intelledus & voluntas,trcs eius vires natiuc )in quib*
ducet fuiDiDK trinitatis & vniui deitatis imago. Sunt enim
Virtutes ilUenaturales,intinicipn animctHcut vifcera ma
terialta funt inuma corpori. Neque abfurda videri debet
bcc vifceruro acceptio pro internis animae nofirar poten*
tus,qaoniam ea in facris literU frequens eft, vt in pialtnOf
& fpiritum re^m innoua in viTceribus meis. £t in canti-
co Zacharic. Per vifeera mifericordiz dei noihi :in quib*
vifitault nos oriens ex alto.Et Paulus ad Philippenfes feri L«c.i. '
bens ait,quomodo cupiam omnes vos efTe in vifceribus le
fu ChrifU.Et permultis aliis in locis : vbi tantum de vHce-
ribusfpirituajibusfitiermo.Poftulat autem milTam cele«
brans ipfum quod fuirmiit facramemuffi adhzrere fuis vi
{ceribustnon quidem fecundum fubflantiam & reiadhe-
rentiam , quemadmodum cibos fenfibilis adharret ftoroa-
cho.fed fecundum virtutem dc efficaciam : per quam me-
moria Inielle^ualisiugem habeat diuinorum beneficio-
rum czlefliumque bonorum recordationem, intellefiuf,
refiam eorum quz credenda funt & agenda cognitionem
voluntas verb : promptam & ardentem bonorum & deo
placentium operum profecutionem. Neque id quidem in
tranfitu & perfun£lorie:fed permanenter & indefinenter.
Sicut enim non prodefl cibus qui non immanet floma-
chp:fed more liquoris pertranfit, nullo poft fe nutri
nento reliAo,ita nec profunt ea quz fpiritualiter anima
vegeianttfiin tranfcurfu tantum ft fine diuturna adhefio
iioneilli offeruntur & ingerantur,
CE Deinde expofeit facerdos vt milia in ipfo maneat
fcelerum macula peccatorumque ante commifforuro la-
bes aut reatuSffed fi quid reliquum in ea fuerit fordis : id
totum efficacia huius toti facraraenti abradatur. Deus e-
nimipfe quifumiturtignisconfumens e(l omnem pecca-
ti feoriam exurenfque fpiriruali & facro incendio omnet
noxios humores vitiorum inanima. Ipfe itidem luxefl
clarifsima illuminans tenebras noflras,& omnem iniqui-
tatis caliginem infufione fui luminis effugans. E.tidcertd
rationabile e (l zqauro, qudd locum in eo non habeat
fordes peccatoruiB,quem tam pura & QnAa refecerunt fil
criia>cnu,refe£Uone quidem non corporali fedCptritualit
pc^
/
k
s,Ccr. 6.
i,RfS-S-
4*R^X*»7
i
'190 CANO,
per taemoric ad beneficia dei recolenda promptiorem ^
^oiitionem, mentis illuminationem Ar voluntatis ad bo^
num dire£^lonem. N ulla iiquidem e(l participatio iuiH-
tiz cum iniquitate: neque vlla focietas luci ad tenebrat^
nulla itidem eft conuentio Chridi ad Belial : neque con«
renfus ed templo dei cum idolis Ad hacc non ed cum Phi*
lifteis in phano Oagon ponenda arca domini :ne illorum
exemplo ingrauata (it fuper nos manpsJei. Neque cum
Samaritanis colendus ed deus Ifrael (imul Sc idola; ne fe-
roces in nos ( Tt in illos ) immittantur bedic ad nodruni
exterminium. Itaque podulandum nobis ed afsidud, ne
inanima nodra fuperlit aliqua fcelerum macula: quam
vitali alimonia refecerunt hacc (anflirsima facramenta.
Dicuntur autem numero multitudinis hic (aeramenta .-li-
cet vnum (it facramentum vnitate integritatis & ordinis,
cum propter diuerfitatem (ignoram : quoniam (igoa (a-
cramentalia « fpecies fcilicet & panis & vini ( fub quibus
verum Chridicorpus & verus fanguis continetur ) (iint
re ip(adiuerfa,runt enim aliae & diueriie fpecies panis &
aliae viniftum propter diuer(itatem contentorum imme-
diatorum & praecipuoram,quandoquidem (aerum Chri-
lU corpus aliud cd reit^ue fubdanria differenS i fangut*
ne:& (anguis eius j corpore. Attendendo autem idiplum
2uod confequenter & concomitatione quadam fub nifee
leciebus integrd continetur: vnum il^penumero dicitur
iacramentum, quia vtcantreccleda : caro cibus, fangufs
potus , manet tamen c irarrvvs totus (ub viraque
(pecie.
In fecunda verb oratione pod perceptidnem (aera-
menti petit facerdos,vt (aerum hoc myderium quod (bb
venerandis (ignis corporaliter ed fumptum: (pihtualitet
etiam fumarur,& cum debita puritate mentis.ipdus facra-
menti fru£his & vinus percipiatur, quoniam nihil pro*
ded quinimmo plurimum obed fumptio facramentalist
nifi eidem conhin£la (it perceptio fpiritualis: A gratiae il«
liospanic (patio. Secundo podulat idemvt de hoc mu-
nere temporali ,paniapartone fcilicet facrorum rnyde*
riorum vtfibilibus (ignis:ad tempus & pro vitz huius cur-
riculo dara(non enim in altera vita erit vfus huius facra-
mentt : vbi poliio omni velamine fignoram videbimus
ehil-'
y
EXPO. f^f
CbfiilDin (icati eft, quemadmodum poft Introitum filio*
raiD IG'ael in terram Chanaam ipfis repromilTaro defecit
iilit manna:qood quadraginta annos in deferto eos alue-
rat )fiat illi & omnibus Tumentibus ft ore A fpiritu:reme*
d'tu ;n ferapiternum contra vitia & tentationes , vt hoc ci-
bo A potu confonati non excidamus vnquam virtute:
fed perducamur ad vitam aeternam.fecundum illud domi-
ni promilTum. Qui manducat hunc panem viuet in cter*
num.
84 -EE Deinceps pod completas orationes commuo-
nioni A ablutioni fubiungi folitas , A podremam popu-
lilaiutationem^denunciat (acerdos fiue diaconus exple-
tum ede altaris facrificium , his verbis. Itetmifla elt,id
eddilced ite hinc A vedras quifque redite domos ,quia
mifi*c officium A preces pro vobis fundendae (lini finitae;
Vbi rnida nonintelligi debet ede participium praeteriti
temporis.cum nullum habeat fubdantiuum cui cohaerear,
A non foleat in oratione Latina adieftiiium referri ad
fubdantiuum fubauditum , fed primx inflexionis nomen
edlubdantiuum, fignificans( ficut in libri hnius exordio
didumed )ipfum altaris miniderium facrificiumque db
officium conciendae eucharidiae. Inielligatur autem ad
completiorem fenTum habendum in fecunda orationis
particula , completa fiue perfefla, vt fenfus fit. Ite nunc
ad vedra habitacula: quoniam milTa edconfummata flu6
finita Carterum dicitur haec milHc concludo in diebus fe*
flis & officiis Iblennibus: cum in matutino eiufdem diei
officio canitur canticum. Te deum laudamus , te do- ,
minum confitemur. Te aeternum patrem omnis terra ve*
neratur.Tibi omnes angeli, tibi cxli dcvniuerff poteda*
Tibi cherubin, dcferaphin inccflabili voce proci*- '
mant. San£lus, Sancus, San^s dominus deus (abaoth.
Pleni funt caeli A terra maiedatis gloriae tuc . A in offi- ^
ciomiflVe profertur hymnus angelicus. Gloria in excei- r
fis deo,& in terra pax hominibus bonar voluntatis. In a-
liis verb diebus vt ieiuntorum dbnon (biennibus , in qui-
bus (upradi£ba cantica praetermittuntur, facerdos mifiani
hoc fine terminat. Benedicamus domino, quo A omncs ho
rae canonicae coocluduntur,ad fignificandumqu6d in ctr-
iafqa* operit fine deum omnis boni authorem laudare
dcb«:
rf
*'4r
Iw.iS
I.
Tf^Ui
Ct»A9
leifi.f.
CAHO.
debemus» At verd ad Ttramquedifbiniiii concTuftoA^ fe-
fpondet chorus, aut miniter pro populo, deo gratiasiideff
ipH dicamus agam*^i gratias de miU^ cofummatione
croru my der torti copretione,ne merito nobis impingaior
ft exprobetur ingratitudo, vereq; de aliquo noHru id dica;
tur.Non eft inuentus qui rediret & darer gloriam deo.Eft
enim gratiarum a£iio , ci^m in cieteris i deo perceptis bo«
niSttuminhocexceUentifsimo domo (acrihcii falurariss^
apprime neceiTaria , & nequaquam prartermntenda.
In mifla autem pro defun6iis celebrata dicitur hsec con-
chjiio. Requiefcantinpace,vt finis huius milTse refpon-
deatprincipio:in quo eis arierna requies poRuIatur.
Quoniam enim totum illud officium peculuriterordina^ '
turprorequie defun^s impetranda , ideo ipfis placida',
requies poftulatur in rnifite principio, medio, & in fine.
Eth ic refpondet pro populo chorus aut minifier: Arnen,
id eft fiat quod petitur, piaque noftra defideria complean-
tur.
€E Demijm abeuntem populum benedicit racerdos,auC
ea quae in Utera pofita e(V, aut alia quauis benedi£lione,(e .
eundum fuae ecclefiae ritum. Ea quidem benedico quam
habet Utera, & ipfius deitatis unitatem exprimit , cum no-
minatur in ipfa ,diuina maieftas & vna deitas, dt d iuina-
rum etiam perfonarum trinitatem, cum noroinatimil/f fuo
ordine fubnedh]ntur,queraadmodumdcin pfalao prophe
ta diuinam nobis imprecans benedictionem , idem my/le-
rium vnitatis ipfius deitS: trinitatis perfonarum fubinfinua
oitdicens.Benedicat nos deus deus noder, benedicat no»
deus,& metuant euro omnes fines terrae. Sand hic benedi-
cendi ritus ex veteri tedamento fuam fumpfit originem,
in quo legitur lacob moriturus fingulls filiorum diorum
benedixifle.Et Moyfes itidem morti propinquus, fingolis
tribubus filiorum Ifirael benedi£iioncm dedilTe (cribitor.
lofuper Moyfes & Aaron(^vt habet Leunicus') expletis Ia-
crificUs & holocaudisintraueruc tabernaculum tedimoni|
& deinde egrefsi benedixerunt populum.Q^inimrod &bo
nedi^llonis faciendae formaro dominus exprefsit, cum di-
xit Moyfi.Loquere Aaron & filiis ei*. Sic benedicetis filias
lfrael,& ditetis eis. Benedicat tibi dominus, & cudodiat
te. Oftendat dominus faciem (uam tibi, mifereatur tai,
Coq^
E X P D. »95
Comieftat dominus Tultum ruam ad te:& det tibi pacem,
louocabuntque nomen meum fuper filios irrael:& egobe
aedicam eis.Qmbus poftremis verbis rdominus innuit (e
principalem benedtfiionis authorem & datorem, facerdo»
tes autem tantum eiTe roiniftros ipfius benedifHonis: quo-
rum officio & miniderio dominus populo fuo benedinio»
nem elargitur. Etergo iacerdos ipfam benedi6Honis for-
mam pronuncians:optando loquitur, exoptans vt domi-
nus populum benedicat dccuUodiat. Sic & Salomon obla-
tis vi^mis in dedicatione templitbenedixit populo.Et ^
omnium eftpotifsimum exemplum, dominus noder lefus
ChriAus ,rex flmul & iacerdos afcenfurus in catlum diici-
pulisbenedlxittvticcibitLucasinfinefuieuangelij. Ele- Lite. 2^}
oatis(iaquit)manibus:benedixiteis.& faflum eddumbe '
nediceretillistrecefsitabeis&ferebaturincxlum.
€[Po{lremum iacerdos expleta benedi^lione ad po«
pulumtAimmac trinitatis inuocatmaiedatem(d qua bene-
siiAionem dari populo podulauit)ea ratione qux in calce
literse poiita e(l.In qua primiim petit quod obfequium fug
ferouutis,rcilicet.ipiius gradus ucerdotalis quo fungitor
Tcminifterium altaris in offerendo hoc facrincio exequa-
tur:placeattp(i(anAaetrinitati,nontamiex offerentis de-
uptione q,udm eius cui fit oblatio dienattoiie,qua de* ipie
benignifiimusproimmeniitate fuae bonitatis dignature-
tiam illa acceptare :qux ex offerentium conditione min*
digna iunt vt acceptentur Ita fand condefeendit ipfa diui-
nabeniguita$noftra;infirmitati:vt qux pro tenuitate no-
Era offerimus & ii nequaquam talia iint quz eius deben-
tur maiedati: illa tamen ex beneplacito fuo grata habet &
accepta.Huiuimodi igitur condefeeniionem & acceptionff'
dei circa id obfequium iam in ofFicio altaris exhibitum :
expoftulatipfefacerdos.Deindefuplexoratqubd hocfa-
<a’ificiam,diudue maieilatis oculis oblatum fu illi accepta'
bile , non iblum ex p%rte oblati muneris quod nunquam
ipii diiplicerepoteil:veruroetiam ex parte offer entis, vt
quantulacunque eius deuotio acceptetur a deo . Sit etiam
idem iacri6cium,& ipii offerenti & omnibus Chridianis
tam viuis quim defunAis pro quibus illud obtulit, propi-
tiabile,vtile &falutare:ad diluenda peccata & con^uen
dam gratiani.£t quo facilius exaudiatur facerdovhaM: fu-
N pradid» .
CAMO.
pradi^U depofeti Tibi pneftari non ex (ait raeritU 8t ope^
ribus iuftitijc quae fecerit, fcd ex cbuinx miCtricordix m»-
gnicudtne & miferatrice eius bonitatc.Siiniliter eadempe
tu fibi indulgeri per Chriftam dominum no(h’um in cuius
nomine quicquid petere volumus eft poflulandu^ft quio-
quidpoftulatum fuerithaud dubie vtprom4f»i impetrabl*
tur. Cui pro explet* expofuione familiari ipiios
(acri canonis, & huius tenij libri abfolutto*
ne:fi( laus, honor & gloria in feco-
if Ia fecuTorua^ •«
Ameo.
|.
I »
tertii IIBRI B.LVCIDU-
lorij tccUfujHdt
Fittis.
V.
1
r
• 0
CLESIASTICI liber
quartus ; Prof^ in officio miffie
dicendas explanans.
In aduentu domini : profa,
tAlus £ternajndeficietts mundi uita.
luxfcmpitcma^crrcdmptioufre no^
flra. 2 Ccndolms humana pcrifcfeeU
pertentantis numina. 3 Non linquens
excelfa^adifU ima:propria clementia.
4 Moxtuafpontanea gratia,affumens
humanau{u£ fuerant perdita omnia faluafli terrea^ feres
mndo gaudia..
5 Tu animas cr corpora noflra Chriae expia: ut pofU^
deas lucida nofmet babitacula.^duentu primo iuihfiea:
in fecundo nos libera. *
g Vt cum fafia luce magna, indicabis omma, compti fio
laincorruptainofmetAua [ubfequamur uefiigia quocun-
que uifa.
€EIn hoc qaano libro (rt tnfHruimus) proiai eccidia-
fricas familiari explanatione declaraturi ; primiim quid
profse nomen Hgnet defcnbere operarprecium duximus.
Sand profa fecundum generalem A communem fuam
rationem dicitur oratio foluta ; que fcilicet lege carmi-
'^is & certo pedum numero non condringitur , fcd liberis
▼agatur habenis.Bc oppoficam prorfus ad orationem me-
tricam habet naturam & conditionemtyt probati autho-
res foleit oratione Latina in carme & profam taquam duo
inebra inter fe djueria dilTecare^quoru difcrfme & differe-
tia hoc metro no ignobili explicata tradltur.Legib*arAa-
fur metru:fedprola Tagatur.Atverb hoc loco nome x»f«
N ij cx
mos* a;
ex loquendi condictadine & Tra(quem penes arbitria eft
& tas denorma loquendi: vt ait Horatius)non generatin
pro.quauis oratione (pluuiumiiuryfed ea dutaxat qu^di-
ulnam continet laudem, praeconiaqj dei, (acrofandae virgi
nis aut cuiufquam fandiorum exproaiit:& in miflac o£Ficio
ante euangelium cantari folet , quam nonnulli vocabulo
Tt reor bari>aro fequentiam vocatreum non (it haec di^io
in vfu Latinorum recepta quatum nouerim .Quod ii miht
adducant:ante pronunciationero euangeliorum in (acrifi-
ciomiiTae hoc exordium pr^itcifolere. Sequentia iandi
euangelij fecunda Matthaeum, aut aliam quemuis euange
liftarum,Ttcognofcant auditores ex quo euangelifta de-
fumptum eft hoc quod profertur euangelium : & proinde
contendant fequentiae nomen nonelTe repudiandum. No>
uerint illi,id nomen fequentia in huiufnAodi oratione non
elTe primae inflexionis fubftantiuum nome & Angulare :vt
Jiutantyfed plurale tertiae declinationis & participium pr^
entis temporis, in neutro genere ibidem pofitu cuius An-
gulare eft,fequens,tis,vt hic habeatur fenfus. Sequentia
verba aut didaianfH euangelij, iunt fecundum Matthaeu*
Quare idipfum non aftipulatur eorum fententiae. Caeteiv
profa ecdeHaftica fecundum fpeaalem ratione modo ex- ,
plicatam fumpta,duplex inuenitur.Q^xda rythmica,quc
cenum numerum fyllabarum in vnaquaque claufula,& in
AneconAmilem exitum duarum poftremarum fyllab^m
cum aliis claufulisferuat. Kythroos enim apud Graecos,
numerum & ordinem Agnatieum praefertim qui oratione
ieruatur (ecundum certam fyllabaru quantitate & harmo-
nicam rationem. Vnde vulgb rythmica dicitur oratio,quae
determinato fyllabarum numero & cena terminaliu fylla
barum confonantia coercetur. Alia vero no rythmica,quq
nec determinato clauditur fyllabaru numero.nequecdfo
nantiarain exitu certa obferuat* Etharc liberior eft atque
laxior altera, vt pofterius dicenda clarius oftendent.Nam
quse primo loco hic dilucidanda proponitur, no rythmica
eft,fecunda vero rythmica. Porri in fronte ipfa hic condi
tuta pro(a,& iam in htera adduAa,cantatur in aduentu do
' roini,deuotiq;& pia continet inuocatione populi Chriftia
ni ad filiu dei,ad que totius profe verba omnia dirigutur.
Eius prafertlm magna hiccomendatur raia,qua humanti
genus
E X P O» 197
geiras fraude antiqui ferpentis damnatum mileratus , hu-
manam fuicepit naturam ad eius redemptionem. Demi^m
humilis ilh fit fuppIicado,vt ciim ad indicandum orbent
terrarum veneric^nos fua benignitate faluct, & ^in elegio-
rum forte conftituat.
1 CANNOTATiONBs.In ipHus profk initio. Salus
atteroa. His quatuor nominibus hoc loco exprefsis, falus,
▼ita,lux,redemptio,dei filius in facra fcriptura nominatus
legitur. Salus,apud Efaiam pater ad filium.Dediie in luce
gentium, vt fis (alus mea vfque ad extremii terrae. Et apud |®'****4*
loannem Salus ex ludxis eft.Vita.Arpud loannem Chri.
ftus.Ego fum Via, veritas & vita. Et iterum. Egofumre* |"'*"**-
furre^o & vita.Lux,apud loannem. Erat lux vera,quf il
luminat omnem hominem venientem in hunc mundum. **^*'‘**«
Et iteMn dominus de reipfo. Ego fum lux mundi , qui fe-
qoitur me non ambulat in tenebris,fed habebit lumen vi-.
tx.Redemptio. Paulus ad Corinthios. Ex ipfbvosefiis in
Chrifto (eto,qui faflus efl nobisfaptentia,& iu(htia,&(aii
^ficatio & redemptio.
* CLHoroana perire fecla. Hic fecula humana vocatau*
thor genus huroanum,& per totam temporum fuccefsio-
nem hominum propaginem. Nam feculum) teporalis de-
cnrTus atque fpacij nomen, pro iis quz in tempore funt il-
liiifque reuolutione trahuntur plerumque fumitur.N umt,
na vero tentatis appellat ipfam dzmonis vim atque ia ten
cando potentiaro.quz fecundum rei veritatem nomine ip-
fius numinis efiindi^na,quldoquidem ea diAio diuinam
maiefiatem proprii iignat. Quoniam tamen ipfe dzroon
dei appellationem & cultum fibi vendicabat, ficutin fcri«
ptoradeushuius feculi dicitur, ita & numinis nuncupatio
illi tranflatitidconuenit. Refle item tentantis nomine, dc
mon hic fignatur , quoniam ipfius proprium eft tentare,
malumque fuggererit.Vnde & in euangelio tentator dici- 2. Thejf,\
tur.Et de eo Paulus loquens ait,ne fond tentauerit votis
qui tentae.
) €[ Non linquens excelfa. Dei filius cdm defeendit de
caelis alTumpturus humanam carnem minime czios reli- '
quit,nam indiuidua eft impermutabilisque diuinitas , &
per omnia ac in omnibus meffabiliter prxfens. Vnde ipfe
in terra pofitus ait.Nemoafcendiiin czlumnifiquidec;
N iij lo
E/a.49*
JtdH.J,
lMn.l4>
tft PROSA
lode(cendit:filiut hominis qdieftinccIo.Et ad Philippo
ait. KeTcis quia ego in patrei& pater in me eA ! Adiit aut£
dei Alius ima,propria clementia . N am vt ait Paulus : non
ex operibus iuAitite quae fecimus nos,fed fecundum miie*
ricordiam fuam ialuos nos fecit.
4 f[OmnialaluaAi terrea Id eA totum genus humanum:
quod ex limo terre fecundum primam fuam originem A:
in primo parente formatum eA. N on enim quifquam tam
• craAb & pingui eA ingenio, vt hac oratione Agnificaripo
tet& bruta animalia cAe faluataicum non iint falutis Acut
neque preuancationis capacia. Cum enim terre aut orbis
terrarum nomine iepius in feriptura AgniBcetur homo:c6 •
gru^ itidem & per terrea (iue terrena idem exprimitur.
Q^od autem ChriAus fno primo aduentu gaudia mundo
attulerit, attcAatur angelus , oatiuitatis eius ad pteftores
Buncius,ecce euagelizo (inquit) vobis gaudium magnum
quod erit omni populo : quia natus eA hodie laluator
mundi. "" c
5 iiytpofsideas lucida nofmet habitacula. Nempe Pau-
lus de nobis dicit. Templum enim dei fan&beA:quod eAts
vos.Etiterum.VoseAis templum dei viui. Q^od nequis
fecundum animam folum didura intelligat: fubiungit eo-
dem loco. N efcitis quod corpora veAra templum (ont (pi-
ritus fan£Ii:qui habitat in vobis, quem habetis i deo igio-
rificate & portate deum in corpore veAro.-
6 CT^i^tcum fa^a luce magna. Qiu A:tlicet illuminaban-
tur abicondita tenebrarum & manifcAabuntur occulta
cordium. Nonne magna eri^lux illa , qua nthiltunc tam
occultum eAzquod tunc non reuelecurf Aut lucem magna
vocat author, claritatem iIlaio iudicisKjuacunftis manifis
Aus apparebit quando veniet in nubibus cacli cum poteAa
te magna & maicAaie.Ndn enim erit illa numecola ange*
loru quibus veniet comitatas turba non ilia maicAas' dei-
tatis :line eximia claritate. Demum cum petit author, qudd
nos adornati Aola immortalitatis fequamur in cclo Chri-
- Ai veAigia quocunque in loco Ant vifa : alludere videtur
Apsr*i4*Qj ad illud quod in ApocalypAferibitur de fandis & e)e6H*
del,qiibd fequuntur agnum quocunque ierit. Veru vtrun-
quedidumeA fpiritualitei^accipiendumfnonjquidem de
progrelsione qu; pedum At officio, d dc vno loco in aliu
* corpo-
Lve.z.
i.Cor.)*
i.C^*
X .Cor .4.
M^t.io
M4M('
^ ■
EXPO. ♦
etrporaliftadti^onezfed^ intimi a&«£his tndeu
da alsidua«i4is contemplatione, quae (empcr bea
rit,ip£brumque corda lugiter in deum intendet.
In uducntu domini:de hcntamrginc.
Mittit ad uirginem Velamen Uter£
Noqueais angelu Virtute nuncij.
Sed fortitudinem 7 Accede^mneia:
Svimarehangelum
Amator “hominis.
2 Fortem expediai
Pro nobis nuncium:
NatUTit faciat
Vt pTifiudicium
In partu uirgittis.
5 Naturamfuperd
Natus rex ^ri£:
ilegnet^ imperet,
Etzimafcoru
ToUat de medio.
4 Superbientium
Terat fafiigia:
CcHafublimium
Calcet ui propria
Potem in pralio.
4 Foras eiiciat
Mundanum principem:
Secum^ faciat
Matrem partiapem
Patris imperii.
6 £xi qui mitteris
'Hac dona dicere:
Eatelaueteris
Dic aue cominus.
Dic plena gratia:
Dictecum dominus.
5 Et dic^ timeas.
8 Virgo fufeipim
Dei depofitum.
In quo perficias
Caftapropofitum,
£t uotum teneas.
9 ^/fudito" fufeipit
PueUa nuncium:
Creddt vr concipit,
JSt parit filium:
Sed admirabilem.
10 Confiliarum
Humani generis:
Deum cr hominem
Et patrem pofleris:
In pace flabilem.
ir Cuius flabilitas
Nos reddat flabiles
Nenoslabilitas
Humana labiles
Secumpraapitet.
12 Sed dator uem£
Nidi
199
teden.
if ade
♦
• »
Colh
s
4
200
FRO:SA.
L«c«i
Cottctjjd vcmOy
Per mdtrcmgrdtU
Obtenta gratia:
Jn nobis habitet.
13 Natura premitur
in partu vriginis.
Rex regum nafeitur:
Vimcehmsnurmms^
SedreHorfuperum.
14 Qgi nobis tribuat
Peccati Vernam
Reatus deleat y
Donet er patriam
In arce \yderum^ ufnten.
C Hxc profa,lege rythmica eleganter Se venufte e(l c6«
pofica. Continet enim quifque verfuam quinq; claufulas
rythmicas:quamque fex fyllabarum Se penultima fyllaba
breui compaflam. Earum prima ad tertiam, & fecunda ad
quartam eiufdem verfus , h^et mutuum refporumriafi-
miii ex^ atque definentia, Qmnta vero claufula vniuf
verfus qux& po(lrema,refpondet quinte claufulae & vl
'<imz proxim<} fequentis verfus in conitmili cadentia.
Author eius fuiflfe dicitur Petrus Abaclardust.virfiia
cempedate virtutis Se do^lrinx fpledore ac gloria initgniit
£t certe modulationis huius elegantia ac gratia ; facile
prodit eum omnifarix eruditionis fuifle plenilsUDu. Def^
cribitur in ea , annutuiatlo conceptus nlij dei ad (acro«
lan£bam virginem per angelum fa^a:quam &beatusLa
icas in fui euangeltj principio enarrat. Veri^m ibi nuda co
texitur & aperta tam faerx rei hidoria. Hic vero pulcher
rimis depida coloribus , metaphoricis adornata locutio-
nibus & allegoricis fententiisadumbrau:eadem luculen-
tifsime exprimitur.vt hecveritas dedt elegantia verboru:
nec elegatiaveritatitnrc fentetiaru copia ex diuerds facra
ruliteraru locis deprompta dedderetur.Omnia enim hcc
affatim hic congeda cernuntur . vt (equentes annotatio^
nes patefacient. ^
n n o t a t X o n b s. In primo verfu.Sed fortinidi
nemfuumarchaogelum.Gabrielem archangelum hoclo
corubinfinuatauthornomine fortitudinis. Nam Gabriel'
qui roiffus d deo legitur ad Mariam virginem : fortitudo
interpretatur, vt attedatur venerabilis Beda in houa ilu
euangelij prxfens-myderium explicantis:his verbis.Ra*
ro legimus qu6d aparentes hominibus angeli delinentur
ex nomine. Veru quotiefcuq: id fit , ideo vtiq; fit vt etia
nomine
fiXP o.
lOl
flomine Ipfo qdidainiftraturi veniant infinuent.Gabriel
iiique:fortitud9 dei dicitur. Et merito tali nomine prxfui
get) qui naicituro in carne deo teflimonium perhibet: de
300 propheta in pfalmo. Pomtnus(inquit')forti$ drpotes
ominus potent in prxlto.Hxcille.Et eadem obcadfam
infecundo verfuuni eundem angelum vocat auihorfor» loau.f
tem nondum: quem expediri & in legationem mitti po<
ftolat. Amator autem htminisideus dicitor & pater & fi-
lios & fpiritos (an£h]s,cum a tota trinitate fa£la fu angeli
ad virginem miflio. Oe patre enim dicit dominus noder
in euangelio.Sic deus dilexit mundum, vt hlium fuu vni»
genitum daret. De filio vero Paulus ad Epheiios fcribea
ait.Ambolate in dilectione licut Chridus dtIexitnos*&
rradidit iemetiprum pro nobis. Idem quoque de fpiritu
(anCto affirmare quis addobitauerit : cum ipfe peculiari»
teramor & charitas dicaturiquinimmo patris & filij &rpi
ritus (an^ vnoi & idem in homines ed amor fummus &
immenfut.
% f[ In fecundo verfo. Naturx faciat vt prxtudicium*
Virginis enim pmos non fecundu naturx leges ed ac iu«
fa,CM longe fupra naturam:&diuina illa virtute cui nu
hll difficile ed & Impoffibile, tantum modo faCtus. Et ergo
in admirabili illo facratiflimo phrtu virgineo faCtu ed •
natorx praeiudicium: quoniam illud a deo inibi comple*
tam ed,quod nunquam natura prxdare potuifTet.
3 C In tertio verTu. Et zima fcorix tollat de medio. Zi»
ma, fermentum dicitur. Vnde azima:quod fine fermento
ed. At nomine fermenti:peccatum fxpenumero in fcrip*
tura innuitur,vtapud Paulum. Expurgate vetus ferraen- ^ ^
tum vtfitisnoua confperfiotdcutedisazimi.Eliterueo* ' *'
dem loco. Non in fermento veteri; neque in fermeto ma*
licix neque neqoiti^, quare & zima hic pro peccato fumi
cur. Scoria verd, metallorum ed purgatio quali fex : (icut
Ipumaquxexferuefcete materia tollitur. Vnde Plinius. E/a.x
Spurcitia in omni metallo: fcoria nuncupatur. Et Efaias
ait. Argentum tuum verfum ed in fcoriam.Qupniam igi-
tur fcoria vile quiddam dtabieClum ed in comparatione
ad id metallum cuius ed excrementum fiiie purgamenttl:
reCtd etiam hic pro impuriute & immundtcta peccati ac*
cipitur. Itaque zima fcoria tollit natus rex glorix : quo-
niam
1
fd.i\
L»c*i
P/4/.I7
%faU 40
l.Corin.1
Ima.14
IftM* it
IjKdtt
Lmedt
2ot P R^O S A.
niam totius mundi peccata tollit,deIet^ abflergic. 4
'Cin quarto verfu. Potens in preiio.Hac appellationed*
minus noder ligniBcatur in p(aimo:cum «it. Qms eft ifto
rex gloric? dominus fortis A potens : dominus potens in
praelio. Et ip(e quidem contriuit fadigia line faduiuper-
bientium:quoniaro depofuit potentes de fede » A oculos
{uperborum humiliauit.Colla itidem fublimium atque e«
latorum calcauk vi proprta,& dfmonum (cilicet & horni
numrquoniam fecundum Elaix vaticinium , omnis mons
A collis humiliatas ed in die illa aduentus (iii in carnem:
A intirma mundi elegit deus vt fortia quxque cofundat.
5 €Lln quinto verfu. Foras eiicias mundanum principem.
N omine mundani principis intelligitur hic diabolus, qui
fepius in (criptura princeps huius mundi dicitur.qiibd co
tum genus humanum fux tyrannice fubiaccrit potedati,
aut quod iis qui iecularia feliantur delideria principetur
6 tanquam dominus preddeat . Is autem per aduentum
Chridi eie£i*ed foras: quoniam dominatu in genus ho«
manum quem fubdold occupauerat expuliuseft . quem-
admodum domin* noder in euangelio Futurum dixit per
iuarn paisione n:cum ait. N unc iudicium ed mundi : nunc
princeps mudi huius eiicietur foras. Et alio in loco. Com
hirtis armatus cudodit atrium fuum: in pace funt ea que
pofsidet . St autem fortior eo iuperueniens vicerit eum:
vniuerfa arma eius auferet in quibus confidebat, A (polia
eius di(h'ibuet.Forrb imperium patris ipfius Chridi:illud
ed de quo angelus ad facrofanftam virginem ait. Et dabic
ei dominus deus fedem Dauid patris eius : A regnabit In
domo lacobinxternum, & regni etus non erit finis. Cu-
las quidem imperij& matrem fecit panicipem , ratione
alTumptxex ea nodre fubdantic. N aih A ipfa:r«gina mu
di condituta ed.cieiique & terre domina, idem cum filio
fceptrum moderas, C In (exto verfu. Exi qui mitteris.
Verba hxcfuntpopuL fidelis ad archagelum Gabrielemt
adhortantis eum vteito exequatur iniundlaos (ibi i deo
le^tionem.celo fciltcec exeat & virginem accedat. V er-
bum autem dicere, ibi infinitiuutn edi dico:& cum mitte-
ris pa(stuo verbd ponitur , (icut A in hoc carmine apud
Ooidiom .Omnia namque tuo (eniorte quaerere mido
Hcuiieratiuto. Neflor:& illemihi.TCleateati4 fu huiuC»
modi;
f ' '
P O.
20}
nodi. O Gabriel egredere cclii,qui mitteris ad dicendu
ftespUcanduiD h«cdona fupradi^^arhuroano generi in-
doJgeda per tncafnationem nlijdei. Et melior eftaptior«
qoehic Knfacqu jm fiqnisdinere legat imperatiju ver-
bom & a^uum i diirero,i<,vt nonnulli habent libri. At
verd velamen veteris hterae:e(l veteris tedamenti vmbra
ft figura,illa occultans my/leria fignis typicis qux in no-
Qo tedamanto clare funt exhibita, quare per noui teda-
nenti gratiam: veteris literat velamen amotum efl & ab-
latum. Angelus autem Gabriel annunciat facrac virgini
eratiam & veritatem per iefum Chritlum in lege euange
uca faciendam. lEtergo virtute nuncij,reu^uenunciatK:
rcaelalTo^licitur velamen veteris literc.
7 ^Iflnfeotimo verfu. Dicaue cominus. Totus hic ver-^
liis etiam ndelis populi verba continet :quibiis angelu in-
citat vt properd fandam accedat virginem,eique propin
quut impendat honoratilTimaiii hancfalutationem. Aue
gratia plena, dominus tecum„conturbaucque virgini mo
deftiisims iniormone eius:timorem omnem fullollat di
cens^M e timeas Maria:inucnifti enim gratiam apud domi . ^
num.Cominut autem aduerbium , prope iignihcaticu alit ' *
quid alteri eft proximum. Virgilius. Pugnatur cominus ,
armis. 8 €L In odauoverfu. Virgo fufcipias dei depo-
litum.Hscc verba funt angeli: quae exhonaiioe fidelis po
puli etiam dicere habeat ad virginem, referunturque fimi
liter od verbum dic, in prxcedenteverfupofitum. Vocat
autem hic depolitum dei: quod deus fitcraiifiima virgini
committere & cufiodiendum tradere inllituit,vnicu Icili-
cetdei filium in vtero eius humanam fubfiantiam fiifce-
pturum.In quo tamen incarnationem myfierio: ipfa per-
fecit propolitum calHtatts,& no cognofcendi virum,nam
ad hoc admirabile opus explendu: fpipitu fando foecun-
data eftvvotumqi virginitatis fuae deo confecraiz tenuit.
Nepe ex conceptu fiUj dei: neque propnfitu illud neque
votum violatum ell. 9 C[ In nono verfu. Sufclpit pucl'«
Januncium.Nuncius hoc loco,& pro nunciantelumi po.t
teli & pro re annunciau. Vtrumque enim audiuit & (lif-
cepit beata virgo:& angelum fciliceinunciantem venera
ta:& id qnod nunciabatur amplexata^per hac verba con
limium eius exprimentia. Ecce aociUa domini : fiat mihi
fecundum
ft
P/4/.71
prosa.
fecuodum verbum tuum.In (exto vero verlu :teu^expl!ca
to:potius pro re ni|nciaui Gimi debere videtur' qolmpto
non nunciante.
10 In decimo verfu. Con(iliariumhumanigeaeris«
Hatc nomina iimul cum eo quod in fine prxcedends ver-
fus ponitur.fumpta funr ex £(aia,ita pronunciante ortum
fili) dei ex virgine. Paruulus natus eft nobis: & filius da-
tus efi nobis: & faftus efi principatus fuper humeru eius.
£t vocabitur nomen eius admirabilis, confiliarius, deus
fonis, pater futuri feculi:princeps pacis.H^ omnia quia
irae pueri nomina ab Efaia exprelTa: hoc loco eodem or-
dine ilH attribuuntur. Vnde admirabilis nominatur, quia
fimul deus & homo,quod inauditum eil & mirabile in 0«
qiUs noftris.Confiliarius:quia magni confili) angelus (b-
cundum leptuaginta interpretes dicitur, fijoque occulto
confilio genus humanum i damnatione eripuit. Didoir
8c deus fortis ( loco cuius nominis author hic eum vocat
deum & homlncm:propter rythmi decentiam atque exi.
gentiam)quia omnium creator eft Sc gubematoneiuiqoe
potefiati refiftere nemo poteft. Pater futuri feculi fine pa-
ter pofterU deinde nominatur, quia populifubeuaogdi-
ca lege regenera ti,ipie lalutis & fpiritualis natiuitatis eft
author. Denique vocatur princeps pacis fiue in pace (la-
bilis, quia lp£e efi pax nollra qui fecit vtraque vnd,reco-
ciliauitque nos deo & angelis. De quo fubiungit eode lo-
co propheu.MultipUcabitur eius imperium, & pacis non
erit finis. Q^od&pfalmus confirmat dicens. Orietur ia
diebus eius luftttia & abundantia pacis, donec aufera-
tur luna.
13 €E Indecimotertio verfii. Natura pnemitur in parta
virginls.Q^oniam idfupra nature vires & legem,qubd
virgo pariat filium & fue virginitatis non patiatur detxi*
mentum. Et ergo in eo partu vim ft violentiam qnodam
modo paflfa efi natura,& in (ecundo prefentis profie ver*
Iu etiam deus dicitur ipfi nature fecifie preiumetu in eo-
dem partu. Qudd aute puer ipfe qui ex virgine nafidtur,
res regum fit & dominus dominantium , retorque liipe*
rutn,quatenus deus,omnino planum eft nec indigens aU-
qua teiliffloni j lucej>icitur aute ipfe rex,celaflb vim nn-
minis,quoniam fiMbdiumitatis potefiatem occultauit te-
gmine
i
,..EXPO. *of
gmioeAomanJefragnitatis.Moreenim aliornfli Infantiu,
tajtit,fardis alligatus eft, materna fuTit vbera,& aliahu
fliaos infirmitatis opera infantili xtati congrua vt Teras
bono vere exercuit.Sub illis autem occultauit maiefta>
temfuc deitatis vfque ad tempus illud,quo admirabili ii-
gnoniin (pledoredi: verbord limul ac operum tefiimonio
cam mondo prodidit. Non tamen defuerut in ipia etiam
natiuiuiis hora , fuse deitatis indicia, vt virginis par- '
tus,qui foluro deum decuit,angelorum minlflerium, pa-
fioribus naturo Chriftum annunciantium, Helle noucin
esio fiilgentis ob(equiuro,que magos, duxit ad eius inca
oabula,& alia pleraque.
t In natimtdte dminiiad prinum mijfm.
Noito canunt omnia domino pie agmina. SriU-
hatimpneumataperihringaido organica. Hac
dies facrata : in qua noua funt gaudia mundo
pie edita, x Hac no^Cypracelfa intonuit cr gbria:
i/iuoc e angelica. Fui ferunt cr immania node media pa.
floribus UtminaS>m fouent fua pecora: futito diua per
eipiunt monita. 3 Natus alma uirgine:qui extat an~ •
te fecula. Efl immenfa in calo gloria: pax CT in terra.
4 Hinc ergo caiicateruadtifUmeiuhUa.
£t tanto canore tremat alta p oli machina: fonet ut per
omnUj hac in die gloria uoce clara reddita. 5 Hu-
mana concrepent eunda natum dem in terra. Confra-
da funt impnia hojlh cruddijiima. Pax in terra reddi-
ta^ nunc latentur omnia nati per exordia. Sglus qui in-
tuetur omnia, folus cr qui condidit ommaipfefuapieta-
tefaket omnia regna. Arnen.
Hecprofa nullam rythroice conlbnantie legero ob-
leniat, neque in certo fyllabarum numero neque in con-
fitnili claufularuin exitu. Q^amuis enim alique ienten-
cie interdum in eandem cadant terminalem conlbnantia*
id ufflcn neque Ttiiformiter fit neque determinata defi-
nitaque
30^ PROSA,
nitaque regula. In ea defcribitur gaudium domlnleir na-
tioitatis ab angelo nuriciatum paftoribus & cclefti canti-
co declaratum, vt beatus Lucas in (ecundo fui eoangeli/
capite narrat, ex quo fer<} tota huius proHe (emenda eua-
uaditperuia & captu facilis. Incitaturinfuper hic totum
genus humanum ad fpiritualem Ixtitiara in domino ha-
bendam,propter ampliiTima bona, illi ex natiuitatedomi
ni fecundum carnem prxftita ac indulta.
C[ahnotationi$. Syllabatim pneomata. Syl-
laba dicitur comprehendo literarum vna prolatione eror
matarum, aut vnius vocalisenunciatio,vtdi^io pater ha
bet duas fyllabas,& yocalis 6 in diflione ouis vnam con-
llituit fyllabam. Inde fyllabatim aduerbiu, fignificat per
iyllabas. Augndinus. EtfyHabatiro per trandtorias tem-
porii morulas humane linguz yocibus loqueretur. Pneu
ma Terd,atis,tertiz inflexionis nomen & Grecam habes
ohginem:e(l fpiritus fme flatus. V nde pneomata organi-
ca,dicuntur cantus qui organorum miniflerio flunt, nam
fpiritu & flatu indiget. Inde pneumaticus, a, um, quod (pi
rituale efl & flatu dirigitur, vt Plinius organa vocat pneu
roatica.Etiicut Latini teniam fummediuiniratispcrlbiia
vtcunque humana voce exprimentes quf eftfuperomne
nomen, fpiritum vocant & flamem, ita & Graci eandem
appellant pneuma,ad explicandu quoquo modo proceC.
ftonis illius & emanationis ineffabilis modum a patre & fi
lio, qui fpiratio dicitur. Hoc vero tocoiin priori illa Si p-
pria fignificationefumiiur.Dcbet autem ea di Aio femper
icrtbi per liieram,p ipH in principio prapofitam. Na hoc
modo apud Gracos (a Quibus Latini eam mutuantur di*
Aionem )fcribi dinolcitur.
z (T Et immania noAe media Immane, interdum crude-
le drfauumiigniflcat. Inde immanitas fauitla. Cicero in
officiis. Quo deteffabilior illorum immanitas,qui lacera
uerunt omni fcelere patriam. Interdu vero idem (igna
quod magnum & ingens. Virgilius in AEneide. Pofuit^
immania templa. Et in hac fecunda acceptione dicunto
hic immania lumina clara & confpicua,qux de celo app
ruerunt pafforibus,cum vt ait euangelium, claritas dei ci
cunfuHit illos.
3-C[ Extat ante (ecula.Extac,exi(Ut,& fubfi(lit.Impropri
tanec
Lar.s
P 0« 20^
ttoea ponitor U verbum hoc loco, nam apud pr obatov
aochores potios excfa apparere aut (uperelle (ignac, vt era
nantis flamen bouis Ujium caput extat, id efl extra,
tndas apparet . Et non omnia Ciceronis volumina-
extantjid efl fuperfunt, nam iniuria teirmorum aliqua pe
rierunt.Efl autem Chriflus ante (ecula,(ecundumdiuini>
utc. Nuc(inquit)clarifica me tu paterapud temetipfum,
claritate qua habui pnufquam mundus neret apud te. Et
natos efl alma virgine, fecundum humanitatem.
4 C Hinc ergo czlicateroa. Quod in principio gene*
rali nomine dixerat author, pia agmina, nunc fpecialius
explicat,inuitatque & angelicos fpiritus hoc verdi, & om
net homines paulo pdfl fequenie verfu, ad cantica laudu
deo exoInenda.Soli enim inter creaturas angeli & horni,
nes, q> ratione hnt pratditi,agmina condituum qua; Chri
flo natu laudet perfonent & concinant.
( CHumanaconcrepentcundla. Concrepare verbum,
perfonare fignificat:* neutrale eft fuapte natura.Tcrcn-
tius.Sed oflium concrepuit.Interdum verb in vim traniie
TCrbi adiui,& concordi fono Hmul laudare (ignat: accu-
flitiu umque fecum admittit, vt hoc in loco.
1 In tuUimt(aidomimiad fecundam miffm.
4
Eia recolamus laudibus piis digna.Huius dici carmi
na:in ({ua nohis lux oritur gratijlim. No^is i/flc-
rit nehMla;pcreunt nofiri criminis umhracula.Ho
^cfcculo maris fletta efl enixa nou£ [alutis gaudia.
2 Qttrm tremunt barathra, mors cruenta pauet,ipfa i
prribit mortua.Gemit capta pejUsanti<iua:coluber
Uuidus perdit fpolia.
3 Homolapfus,ouisabdu^ireuocaturad£tcmagau
dia Gaudet in hac die agmina angelorum cdHefiia.Qt^
arat dragma decima per<Uta:^ eflinuenta.
4 O proles nimim beata: qua redempta ejl natura ^
Deus ipti creauit omnia : nafeitur ex faemina-
Mirabilis
lot CANO.
5 MirMk tuturd mirifice iadut4utlfumetu (fUidnemf
erat^manens quod erat, inditur natura diuim^as huma-
na quis audiuit talia dic rogo fa^i QUierereuenerat
paflor piuf quod perierat.
6 induit galeam: certat ut miles armatura. Profirth
tufin fua propria ruit hoflis f^icula. Auferuntur tela
in quibus fidebat. Diuifafunt illius g>olia: capta prida
fua. Chrifii pugna forti fima: Uusnoflraefiuera. Qjn
nos fuam ad patriam duxit pojt tutoriam, /n quaftbi
laus efi £tema:c/fmen.
I
Hcc profa noUam rythratc« con(bnanti« normare t»
net:fed liberioribus vagatur habenis more aliarum ora'
tionumrolutarum. In ea incitatur totum genus humano
ad celebradas in hac folennitate laudes deo debitas, tum
propter magnitudinem & fublimitatem facramenti domi*
nicx incarnationisiqua deus dt homo natus eft matre vir
gine,to propter maxima & (uroma beneficia humano ge>
neri per hocmyflerium ihdulta:fcilicet ezpulhoncm ho>
iiit antiqui d mundo ,&redu£lionem nofiri ad caclefti»
regna.
X C ANHOT ATI ONI *. Nobis lux oriturgratiui*.
ma.Lux illa, fpirltualis eft & mentes illuminant . fcilicer
Chriftus dominus noller, qui eft lux vera, illuminans on»
nem hominem venientem in huc roundu. De qua Elai».
Ambulantibus in regione vmbrat roortisrlux orta eft eis*
EtpfaUnus.Luxortaeft iufto,& rcait corde laetitia. It»
& nebula noftis hic intelligiMirdcnfitas-& caligo pecca*
torum noftrorum : quae funt opera tenebrarum. Vmbr»»-
cula quoque noftri criministfiint opaca &obicuranoftra*
rum iniquitatum, quae nunc intereunt : quoniam nata eft
vera (alus mundo, quae omnem abftergit peccati nubem^
vmbram & tenebrofitarem.
a Quem tremunt barathra.Baraihrum,locuf eft im-
menfte profunditatis A vorago:vndequis emergere nois
pofsit.Qoare pro inferno loco & perpetuo damnatorum
crgaftulo liepenuroero fumitur,quoniam non eft qui ag-
nitus ntreuerfus ab inferis, Itaque Chriftum tremunt ba-
rathra.
H X 'p 6.
IO*'- *
Q/er.if
L«c>W
tanalfa.Navt lacobosa^CdCnnoAM credunt
&coDtreiDi/cnnt. Sacua itidem ftcrodelis mors leconda
panet Chrilhim-.quoniam ab ipfo deftroaa cft & difperdi
^iMundam ilhidprophetc verbu.Ero mors toa dmort: Ofee.n
&abforpiaeftmorsin vi«oria Chrifti.Rurlu peiHsan. J.Car.ie
tiqua dicitur holtis antiquus, 'qui pefblenie veneiio pec-
ati inbecit totum genus humanu.Etjs captus eft d Chrf.
ftorviadfque «S foperatus pcT mortem ipfius. Dcniq*; idd
toluber liuidus nue inuidus dicitur (erpens: propter fle-
xtmios tentationu flnus & occulcas infidias quibus frau-
dem molitur. Perdit etiam (polia' r quia naturam humanlf
£nus tyrannico more detentam & i Chrifto liberatam a-
ufitjfecundura illud prophetat diaum de Chrifto. Mor-
fiis tuus ero inferne. Chriftus enim illo fortior fupenie-
mens (eundum parabolam euangelicam: arma in quib*
Jwis iUe armatus confidebat abftulit, &fpolia eiusdi-
llribuit. j fr Ouisabduaareuocatur. Alludit hic lo*
tat ^plici parabolat in euageHo apud Lucam addua*:
MoftendenMm mileratricem dei benignitatem pro re-
dimendis ac (muandis hominibus, vtpote de centeflma o«
depcr<tiu,qu«dilieentiusi paftore quafita Ademuin.
DMta|humerifqoeboni paftorts impolita ad caulam eft
reduaa cuiA gaudio. Et de decima dragma prhis amifla:
gw ingenti folicitudine perquilita a muliere accendente
Aicemam ft euenente totam domum, tandem reperta eft-
Sane per oUem illam centelimam, & decimam oragmana
ante peditam: (mnatur humanum genus fraude (erpetia
antiqui per tranlgreflionem primorum parentum aeterne
pronationi obnoxiumtfed nunc per Chriftum hominem
^^mjiberaturo a perditione,inuentum ad conlequen-
dan^Iutero, & ad carleftis regrii gaudia perduffum.
Proles illa valde beata;
C^nimseft, per quem natura humana prius captiua.lnuc
dR redempta Neque ferendi funt illi qui hunc locum ita
tegunt. Owlpa nimium beata: qua r^emp^ eft natura-
^a enim fronte, quo ore, quo denique vulto aufn quis
s r dicere culpam Adc:primorumque parentum* cn
iplz ftient roifera, infoelix atqoeinfaufta ;| neque 'Tolum
nfts authoribus , fed ft toti pofteritati damnola, exitialis
ftpenuctola. Q[^modo itidem quis vere dixerit, peracui
. O pam
EXPO. aif
£(m Iiuiiifiaodii cbnflidu hoAis noAer niit in propria'
ipicula:& fuis(vc aiunt) telis cAconfoAui. Nam humana
came in primis parentib* fecerat fibirpiculum & telum:
quo proArauit totum genus humanum, & i racratifstma
ChriAi carne eiuidem cum noAra fubAanti7,'eA transit*
xus. Oemi^m tela in quibus confidebat antiquus hoAis;
fecundu illud verbum domini de forti armato cuAodien* .
te atrium fuum,& fortiore fuperueniente, ex Luca ia fu*
perlus adductu, cui hic locus refpondet,runt ablata, quia
poteAas nocendi eius d: infeAandi hominesdc ligata per
aduentum ChriAi. Spolia etiam eius funtdiuifa, capta*
que illius cAprxda: quoniam fandli patres apud mferoa
ante detenti, iunt erepti illius manibus & in catlos fubue-
di. Alcendens enim Chriflus in altum : captiuamdu*
xitcaptiuitaiem. Et harc plane fuit fortiAima Cbri Ai pu* Ephr.
giia ; qua principem huius mundi eiecit foras, totumque
genus humanum in libertatem redegit, Sc fuperasreuo*
cauit ad auras. ■
1 In natiuitat€ domini: <td fecundam mijfam.
LtA Etahundus
fxultet fiddis cho
•ruf,
UoUluia.
% Ecgcm regum
profudit toruf.
Jies miranda.
j Angelus conjitii
iV attu efl de uirgine:
SoldeftelU.
4 Sol occa ftm nefeiens:
Stella femper rutilam
Semper clara
5 Sicut fydut radimi
Profert uirgo filium
Pari forma,
6 N eque fydui radio:
/^cque uirgo filio
Fit corrupta.
7 Cedruf alta ZiBam •
Conformatur hyffopo:
Valle noflra.
8 Verbum ens altifsi*
mi
'Corporari paffum efi:
Carne fumpta.
5) Efoias cecinit
synagoga meminit:,
o ij Nunquam
nt
PILOSA.
KMKiumtmendfMt
Ejjcue4.
zo Sin tm fuit ikttibm:
CrcdittudgentUibut
Sibyllinis ucrfibut
i{*cpr£di£l4. ’
ii infotlixpropcrd
Crdsttducters:
Cur dmtkAcris gaifmi^
feraf
II docet Uteru
Ndtum confidera:
Ipfm genuit puerpera,
tAncn,
Hcc pf o(a,ryt1iioica nodaIath»ae conftitata ell & co
texta:no tamen vbique Tniforniter. Ram duo primi ver
fiit mutuum habent adtnuicem reTpdrum in fuisdauAi*
lis:nnguli eorum ez tribus intMrati.Hanim primc.qoa-
tuor donuzat compleRuntor (yllabat:non tame iiowem
fortiontur exitum terminalem ft definetiam vocis J^t ve*
rdfecudavtriufqne primorum duomm verTuom claufli-
la.oRo completur (yllabis: ft vna alteri in coniimilica*
dentia foni refoondet.Demilm tertia primi verfus claufii
, la,ad tertiam (eccundi habet couenientiam: in quaterna-
rio fyllabaru numero, & ftmili vocalitatis exitu. In vno- :
quoque vero fex verTuum duos primos lequentium: con.
''f mtuuntnr tres claufulc tythmycae,quaru dux primx di>
nlGm & (Ingulfieptem funt ryllabarum:& penultima ea>
* rum breuiSjtenia vero claufula: quatuoreft ryllabamm,
penultima iplarum longa. Io nono autem dc decimo
verTu: vnaquxque trium primarum claufularum, Teptem
. compleflitur fynabas,quarupenoltima breuis eA,& duae
^ poftremxryllaMe vnius clauuilx, ad reliquarum duas po
'' flremas feruant coniimilem exiium,quana verb claufula
quatnor tantum iyllabas continet: & penultiroam longa.
Dereilm duo poflremi verfus tres comprehendunt cbtt-
filias rythmicas adinuicem con(bnames:quarum dux pri
mx,fex fingillatim coficiuntur fyllabis, tertia verbnon£»
PyW.Sl & penultima illarum iemper correpta.
Author eius fuifle perhibetor fanRus Bemardus,vir vd •
qoe(anRitatevitx& (aerarum literarum eruditione cla*
ri(Ttmus:qui velut alter Dauid etia in cithara diuinx lau-
dis ryibmos eccleiiafticos fuauiter modulatus e(l, vt hxc
vna offendit prbfa : venuftate compoiitionis & (entetia-
rum grauiute lingularis. In illa indtatur fidelis popu-
lua
E X P O. f
In aJ exnlucioaem ob (acrati/nniom incarnationis ny«
fterium:quo Tirgo intafta protuiic rfiuinius ha
maattaci miro modo eft coniun^. Deinde merito repre-
henditur ludseorum caecitas atque incredulitas:qui tantae
ret iacramentnm propheticis oraculis 'prcnunciatum &
TCtens tedamentiprefignaturo figuris, quinimmo ft Si*
byllarum gentilium raticiniis praedi Aum recipere nolut.
A Admonentiirq} fidelium adhortationibus, yt natum pro
omnium falote Chridum tandem confiteantur,
a C annotationis. Infecundo yerfii. Inro*
profudit torus. Id nomen torus proprie leflum fi-
gnat. VirgiliuB. Inde toro pater Afincas fic orfiis ab al-
to* Hic verd translatione quadam concinna pro facratif*
fimo yirginis rtero fiimitur,eT quo prodiit Chridus tan-
quam fponfus procedent de th;^mo fuo.
3 C Id tertio verfii. Angelus confilij. Chridus hoc
aomine Infinuatnr apud EfaiI: vbi feptuaginta interpre-
tes deterriti maiedate illorum nominum quo nodra ha-
bet tradudio eo in loco. £c vocabitur nomen eius adml
nbilis,confiliarios,deus fortis, pater futuri feculi, prin-
ceps oacis,ft non audentes puero nato, apud gentes tam
|mclara aferibere nomina, aut aperte ipfiim deum pne-
mcaretpo^erant id fblum.Et vocabitur nomen eiustma
gni confilij angelus, quod * in officio tertiae midie nacit
oitatis dominice ex indituto ecclefiadico pro introita
A exordio ipfius decantatnr.Et reftd quidem eo infigni-
/ tur nomine dominas noder, nam magnum illud ft ardua
eonfilium de redimendo genere humano per fili j dei in-
carnationem A mortem : ipfeannunciauit A manifeda-
ait hominibus. Dicitur A fol natos de Aelia, locutione
methaphorica,qua Chridus fbl dicitur, quoniam i pro-
phetis fbliaftiti«pr«dicatar,virgoauiem Manaeiusma
ter eximia , dellanic vocatur : quia della maris digne i
condis celebratur A cognominatur. Itaque vt fbl lon-
ge ed maior della A lucidior, quinimmo ipfi dellx fuam
communicat claritatem, ita A Chridus de virgine natos,
noltd ed etiam vt homo fba gloriofa matre eminentior
A (ubliraior. Et hanc fii j fiipra matrem dignitate A pr^-
cellentiam fignat illa locutio.
4 dln quarto Tcrfii. Soloccafum nefeiens. No de fble
O iij ido
Malac.4
1
i
t
Htbrb.ii
EcH. 14
\
'(
4« PROSA
illo lenlibili id accipiendum, autcorporali Aellarled de To
le myllico qui e(l dominus noder , nefaens occafum per
peccatum aut mortem fed manens in atternum. N am vt.
fcribit Paulusilefus Cbridus heri & hodie,ipfe St in fecu
la. Stella itidem medica, facratifsima virgo maria femper
rutilat infigm vtnutu rplendore:& femper clara ed virgU
near puritatis candore, qui nec in partu , nec pod partum
Tiolatus ed.
S €E In quinto verfti.Sicuifydui radium. Sydusablque
fuicorruptioiie.aut diuullione decilion£que fuaerubdan»
tix radium producit: neque quicquam detrimenti autdi*
minutionis ex continua illius diffulione in fua corpuletia
iiidinet.Haud lecus beata virgo ablque Iclione fui virgi*
nei pudoris protulit iilium:& virginicaiisgloria perma*
nente ( vt canit ecclefia )huic mundo lumen cternum
effudit.
7 ([In leptimo verfu. Cedrus alta Libani.Cedrus arbor
ed excelia,arduxnroceriiatis& fublimis : lignum habet
iucundi odoris & dtu duras, neque i tinea vnquam exter *
minatur. Libanus vero mons ed in liidxa inter Arabes St
Phcenicestexcelfat arbores babens.De quo fcriptura.Si*
cut cedrus exaltata fum in Libano. HylTopus autem f<r*
ainini generis St hylTopum neutdi herba ed humilis,nar
^ens in nortis,& curando pulmoni vtilis. De qua Hiero*
eiymus; Sicut hylTopum terrenum curandis pulmonibus
aptura ed, vtauertat inflationem : ita homoxzledi reC*
perfus hylTopo.id ed humilitate cordis,ab omni fuperbisB
malignitate purgatur. Czter^mquiddiuinitate prarcel*
fius aut altius dari queatfqnidve ea durabilius: qux ToU
habet immortalitatem; Ediuerfo humana natura ad diui*
nam collata : humile quiddam ed & fublidens,maxifnd ■
Jiue imeriiallo infira illam condituta. Itaque cedrus hyf-
opo conformata dicitur valle nodra, quia natura diuina
-ia verbo dei vnitaedhumanznaturxtn vniiatem perlb *
nx in hoc mundo fenlibili,qui vallis ed lachrymarum &
. milerix.
t ML In oftauo verfu. Verbum ens altilsiroi. Hic ver*
fu» exponit apertius eam fententiamtqux Tub velamine
netaphorx in prxcedente verfu prxtendebatur, vtpo*
ce qu&d Chridus exidens verbum dei patris ludinuic
corpore
I
EXPO. »5 '
' torpore roonali indui 3c ruperae(Hri;& id quidem huma
■a carne aiTumpta de fanfta virgine qufc (acris vifceribus
complexa deum(vt prxclare canit non ignobilis audior)
Arcano ftupuit compleri vifcera partu:
Authorem paritura luum.mortalia corda:
Artificem texere poli.mundique creator t
Pars (iiit humani generis, latuit(^(ie fub imo ^
Peftore, qui totum late complectitur orbem.
£t qui non fpaciis terre, non arquoris vnda
Nec capitur caclo:paruos confluxit in artus.
Ccteriiffl afsignatus modo fenfus ido verfu exprimitur:(i
infecunda eius clautula legatur, corporari pafTumeft.id
eH corpore humano circundari Sc veuiri:quemadmodum
ineo iudicio legendum ed.Nam qui, corporali paflum eft
legunt,vt plerique;& (i verum dicant, fcihcet quod ipfuin
dei verbum pafTumeft mortem drt^uciH sum, corporali
carne fumpta,corpor£que humano affumpto : non tamen
aliquid accommodate huic loco conferens & congruen» ^
ter adaptatum adducunt, quandoquidem hic non de Chri ,
flipafsione:(cd incarnatione folli fiatfermo. y C In no- 7#
no verfu . Efaias cecinit - Multis in locis prxdixit Efaias
prophetico afflatus fpiritu , hoc incarnationis myfferium
praefertim cum ait.Ecce virgo concipiet & pariet filium,&
vrocabitur nomen eius Emmanuel.ht rurfum. Egredietui;
virga de radice Ie(Te,& flos de radice eius afcendet,& re-
quiefeet fuper eum fpiritus domini Sub Efaia autem, c«- '■
teri prophetat deiloqui intelligantur:vt Hieremias , Eze«
.chiel,daniel,Micheas:qui etiam de Chrtffi incarnatione, # '
iacra contenxuerunt oracula . Synagoga itidem ludato-
riimqae colledlio meminit & commemorat hoc altifsimu «
fl>y(lerium:cum in fuis libris legit hate prophetarum vail-
cima,& figurarum inuolucra. vt rubum Moyfi incombu-
' ftnm, virgam Aaron floridam, portam claufam Ezechiell
oflenfam,& lapidem excifum de monte fine manibus,quS
In facra vifione confixit Daniel.quibus fane figuris, na*
duitas fili} det de matre virgine effprzngnata:Ipfa tamen
fynagoga iudeorum nunquam definit e(Te czea: quoni-
am permanet in (ua incredulitate , nolens c h t. i -
-s T V M faluaiorenoflrum recipere vtfuum Mefsiam in
O iiij lege
'i
hmcMl
P/-/.17
40
vCorin.1
L«c4II
Imtdt
toi * P R^O S A«
niam totiai mundi peccata tollit,delM'& abftergit. 4
'CIn quarto yerfu. Potens inprelio.Hac appellatione d«
minus nofter (ignificatur in p(almo:cum «it. Quis eft ifte
rex glorici dominus fortis & potens : dominus potens in
prxlio. £tipfe quidem contriuit faftigianuefaituiuper-
bientiumrquoniam depofuit potentes de lede » & oculos
fupcrborum humiliauit.Culia itidem fublimium atque e-
latoruni calcauk vi propria, & dSmonum (cilicet & homi
num:qunntam lecundum Etaix vaticinium , omnis mons
& collis humiliatas etl in die illa aduentus fui in carnem:
& infirma mundi elegit deus vt fortia quxque cofundat.
5 ^(n quinto verfu.Foraseiiciasmundanumprincipem.
M omine mundani principis inteliigitur hic diabolus, qui
fepius in feriptura princeps huius mundi dicitur.qubd to
tum genus humanum fu* tyrannicx lubiacerit poteftati,
aut quod iis quifeculariafeftanturdefidcria principetur
6 tinquam dominus prxfideat. Is autem per aduentum
Chrifti eieft* eft foras: quoniam dominatu in genus ha>
manum quem fiibdold occupauerat expmlltis eft . quem»
admodum domin* nofter in euangelio futurum dixit per
fuam pafsione n:cum ait. N unc iudicium eft mundi : nunc
princeps mudi huius eiicietur foras. Et alio in loco . Cum
fortis armatus cuftodit atrium fuum: in pace funt ea qu«
pofsidet. Si autem fortior eo fuperueniens vicerit eum;
vniuerfaarma cius auferet in quibus confidebat, & Ipolia
cius diftribuet. Porro imperium patris ipfius Chriftitillud
eft de quo angelus ad facrofandara virginem ait. Et dabit
ei dominus deus fedem Uauid patris eius regnabit in
domo lacob in aeternum, «k regni eius non erit finis, Cu-
ius quidem impenj& matrem fecit paniapem , ratione
alTumptx ex ea noftrx fubftantix. Nam* ipfairsgina mu
di conftituta eft.cxUque & terrx domina, idem cum filio
(ceptrum moderas. 6 In fexto verfii- Exi qui mitteris.
Verba hxc funt populi fidelis ad archageluro Gabrielem:
edhortantis eum vteito exequatur iniun^fam fibi i deo
Icptionem.cxlo fciltcet exeat & virginem accedat, Ver>
bum autem dicere, ibi Infinitiuum eft i dico; & cum mitte-
ris pa&iuo vcrbd ponitur , ficut & in hoc carmine apud
Ooidiom . Omnia namque tuo (eniorte quaerere millb
Remleratiiato. Neftor:&iUenUu.ttleateotia(ithuiuC.
modi;
t ■
/
£ X P O* 20}
0'Gabriel egredere cxliSfqui mitteris ad dicendu
que hic ^afacqu jm fiqaic diiTere legat imperatiuu ver*
bom & aftiuum i dtirero,U,vt nonnulli habent libri. At
vero velamen veteris hterced veteris teflamentt vmbra
ft iigura,illa occulcans myderia Tignis typicis quae in no*
Qo teilamtnto clare funt exhibita, quare per noui tefta*
menti gratiam: veteris literae velamen amotum efl & ab*
lacum. Angelus autem Gabriei annunciat Tacrae virgint
gratiam & veritatem per lefum Chrillum in legeeuange
£ca Faciendam. <Bt«rgo virtute nunci),reu^uenunciatae:
reaelalTe;5iicitur velamen veteris literc.
7 'fElnTeptimo verfu. Dicaue cominus. Totus hic ver-,
fiis etiam ndelis populi verba continec:quibiis angelu in*
cittt rt propcrd Tandaro accedat virginem.eique propin
quuB impendat honoraulTimaqi) hanc falutationem. Aue
gratia plena, dominus tecum„conturbataeque virgini mo
deltiisiroae inlermone eius:timorem omnem Tuftollat di
cenSiN e timeas Mariadnucnifti enim gratiam apud domi . ^
num»Cominus autem aduerbium , prope TigniHcat:cu ali> -
quid alteri eft proximum. Virgilius. Pugnatur cominus ,
armis. S €L In odauo yerfu. V irgo fufcipias dei depo-
litum.H«c verba funt angeli: quae exhortatide hdelis po.
puli etiam dicere habeat ad virginem, referunturque lirat
Itterod verbum dic,in praecedente verTu politum. Vocat
autem hic depofitura dei: quod deus lacraiilTima virgint
cximmittere & cullodiendum tradere inllituit,vnicu fcili*
cet dei filium in vtero eius humanam fubHantiam fufce*
pturum.ln quotamen incarnationem myderioi ipfa per*
tecttpropoiitum calHtatis,& nd cognofcendi virum,nam
ad hoc admirabile opus explendu: rpiriiu fando foecun*
data eft,votumq< virginitatis Tuae deo confecratae tenuit.
N cpe ex conceptu fili) dei: neque pmpofiiu illud neque
votum violatum ell. 9 C lii nono verfu. Sufcipit puel'<
la nuncium.Nuncius hoc loco,& pro nunciantelumi pot
teli & pro re annunciata. V trumque enim audhiit & Tufr
cepit beata virgo:& angelum rciltcet nttnctantem venera
ta:& id quod nunctabatur amplexata^per hac verba con
ienium eius exprimeniia.Ecce anciHa doniiit : fiat mihi
fecundum
P/4/.71
M4 P R O S A.
fecundum verbum tDum.In (exto vero verTu ^bitdexpBca
torpotius pro re nunciam fumi debere videcur quim pro
non nunciante.
10 G In decimo verfii. Confiliarium humani generis*
Haec nomina iimul cura eo quod tn fine praecedentis ver-
fus ponitur.fumpta funt ex £(aia,ita pronunciante ortum
filij dei ex virgine. Paruulus natus eft nobis: & filios da-
tus eft nobis: & faftus e(l principatus fuper humeru eius.
£t vocabitur nomen eius admirabilis, confiliarius, deos
fonis.pater futuri feculiiprinceps pacis.H^c omnia quin
Joe pueri nomina ab Bfaia exprefla: hoc loco eodem or-
ine illi attribuuntur. Vnde admirabilis nominatur, quia
fimul deus & homo,quod inauditum eft & mirabde tn o»
qulis noibis.Confiliariustquia magni confilil angelus fe-
cundum feptuaginta interpretes dicitur, (iioque occulto
confilio genus humanum a damnatione eripuit. Dtctcur
& deus fortis ( loco cuius nominis author hic eum vocat
deum &. homlnem:propter rythmi decentiam atque ezi-
gentiam)quia omnium creator eft & gubematoneiufqoe
poteftati refiftere nemo poteft. Pater Futuri fecult fiue pa-
ter pofteris deinde nominatur, quia populi fub euangeli-
ca lege regenerati,ipfe falutis & fpiritualis natiuitatis eft
author. Denique vocatur princeps pacis fiue in pace fta-
bilis, quia ipfe eft pax noftra qui fecit vtraque vnu,reco-
ciliauitque nos deo & angelis. De quo fubiungit eodc lo-
co propheu.MuJtipUcabitur eius imperium, & pacis non
erit finis. Quod &pfalmus confirmat dicens. Orietur in
diebus eius luftitia & abundantia pacis, donec aufera-
tur luna.
1} C In decimotertio verfii. Natura pramaitur in parta
virginis.Quoniam id fupra nature vires & legem,qubd
virgo pariat filium & fiie virginitatis non patiatur detri*
mentum. Etergoineopariu vim & violentiam qnodam
modo pafla eft natura,(S: in fecundo prefentis proie ver •
fu etiam deus dicitur ipfi nature fecifte preiudictu in eo-
dem partu. Q^dd aute puer ipfe qui ex virgine nafdtur,
rex regum fit & dominus dominantium , reaorque fiipe-
ruaa,quatenus deus,omnino planum eft nec indigens ali-
qua teftimonijluceJ^icitur aute ipfe rex,celaftb vim nu-
minis,quoniam fiubdiuinitadspoteftatem occultauitte-
gmine
> a
...EXPO. aof
^inehomansfiragilUatis.More enim aliorum Infantiu,
tagiit>fardis alligatus e(l, materna fuait Tbera,& aliahu
nanae infirmitatis opera infantili xtati congrua vt Tenis
booio vere exercuit. Sub illis autem occultauit maiefta>
'ua fuae deitatis vfque ad tempus illud,quo admirabili fu
gnorum fpledoredi: verborfi iimul ac operum reflimonid
eam mundo prodidit. Non tamen defnerut in ipfa etiam
natiuitatis hora , fuse deitatis indicia, vt virginis par- '
tus,qui folura deum decuit,angelonim minlderium, pa-
fioribus natum Chridum annunciantium, ftellae nouae in
OElofiiigentis ob(equium,quaemagos,duzuadeius inca
nabula,&alia pleraque.
I In natiuitate dominizod primm miffm.
Noito canunt omnia domino pie agmina. SyUa^
batim pneumata perfbringatdo organica. Hac
dies facrata : in qua noua funt gaudia mundo
pedita. 1 Hae notte^pracelfa intonuit cr gloria:
in uoc e angelica. Fui ferunt C7 immania npde media pa.
fioribui lumina J)m fouent fua pecoraifubito diua per
dpiunt monita. 5 Natus alma uirgine:qui extat an- •
te fecula. £ji immenjain calo gloria: pax cr in terra.
4 Hinc ergo cati cateruadtijiimeiuhila.
Et tanto canore tremat alta poli machina: fonet ut per
omniayhac in die gloria uoce clara reddita. 5 Hu-
mana conerepent euntia natum deum in terra. Confra-
ga funtimf^ia hojlis cruddifiima. Pax in terra reddU
ta, nunc latentur omnia nati per exordia. Solus qui in-
tuetur omnia, folus cr qui condidit omnia ipfefua pieta-
te faluetonmia regna. jimen.
Hecprofa nullam rythreicc confonantie legem ob*
lieruat, neque in certo fyllabarum numero neque in con-
fimili claufularum exitu. Q^amuis enim alique femen-
cie interdum in eandem cadant terminalem conlbnantia.
id umen neque vniformicer fit neque determinata defi-
nitaque
i
so^ P R O S A*
nitaque regula. In ea defcribitur gaudium dominice ne
tiuitatis ab angelo nurteiatum palloribus & cxlefti canti»
co declaratum, vt beatus Lucas in fecundo fui euangeli^
capite narrat, ex quo fcr<? tota huius profie (ementia eua»
uaditperuia & captu facilis. Incitatur infuper hic totum
genus humanum ad fpiritualem Istitiam in domino ha*
bendam, propter ampliffima bona,ilIi ex natiuitate domi
ni fecundum carnem prxftita ac indulta.
€[amnotationbs. Syllabatim pneumata. Syl-
laba dicitur coroprehenfio Ilcerarum vna prolatione enor
matarum, aut vnius vocalis enunciatio,vt di Aio pater ha
bet duas fyllabas,& vocalis oin diAioneouis vnamcon-
Aituit fyllabam. Inde fyllabatim aduerbiu, Agnihcat per
fyllabas. AugiiAinus. EtfyHabatiro per tranfitorias tem-
porii morulas humane linguz vocibus loqueretur. Pneu
ma verd,aiis,tertix inflexionis nomen & Grxeam habe*
originem:eA fpiritus (iue flatus. Vnde pneumata organi-
ca,dicuntur cantus qui organorum minsAerio fiunt, nam
^ Ipiritu & flatu indiget. Inde pneuroaticus,a, uro, quod (pi
rituale eA & flatu dirigitur, vt Plinius organa vocat pneu
matica.Etlicut Latini tertiam fummxdiuiniratispcrfbna
vtcunque humana voce exprimentes quf e A fuper omne
, noment fpiritum vocant & flamem, ita & Grzci eandem
appellant pneuma,ad explicandu quoquo modo proceC.
Aonis illius & emanationis ineffabilis modum a patre & fi
lio, qui fpiratio dicitur. Hoc vero loco:in priori illa & p-
pria fignificationerumiiur.Debet autem ea diAio femper
icrtbi per literam,p ipA in principio prxpofitam. Na hoc
modo apud Grxeos fi i}uibus Latini eam mutuantur di«
Aionem )fcribi dinoicitur.
2 €T Et immania noAe ntedla Tmmane,inrerdum crude*
le 8t Acuum Agni fleat. Inde immanitas Aeuitla. Cicero in
officiis. Quo deteAabilior illorum immanitas,qui lacera
oerunt omni fcelere patriam. Interdii verb idem Agna
quod magnum & ingens. Virgiliusin AEneide. Pofuit^
immania templa. Et in hac fecunda acceptione dicunto
hic immania lumina clara & confpicua.qux de exio app
ruerunt paAoribus,cum vt ait euangelium, claritas dei ci
cunfulAt illos.
3'C Extat ante fecula.Extat,exiAit,&fubfiAit.Impropri
taiqe
Lnc.a
EX P O. ,07
taiiWR ponitor y verbum hoc loco, nam aptiJ probatos
aothores potius extra apparere aut (uperefTe (ignat, vt tra
nantis fluroeir bouis folum caput extat, ii eft extra,
rndas apparet . Et non omnia Ciceronis voluroina-
extantjid eft fuperfunt, nam iniuria tendorum aliqua pe
rierunt.Eft autem Chriflus antefecula,(ecundumdiuini>
tatc. Nuc(inquit)cIariHca me tu pacer apud temetiprum,
claritate qua habui prrufquam mundus heret apud te. £t
natus e(l alma virgine, fecundum humanitatem.
4 f[ Hinc ergo czlicaterua. Q^od in principio gene*
rali nomine dixerat author, pia agmina, nunc fpecialius
explicat, inuitatque Sc angelicos fpiritus boc verfu, & om
nes homines paulo pdd fequente verfu, ad cantica laudis
deo exoloenda.Soli enim inter creaturas angeli & horni,
nes, q> ratione (intprzditi, agmina condituunt quzChii
flo natu laudes perfonent & concinant.
{ CEHumanaconcrepeotcunAa. Concrepare verbum,
perfonarellgnificac:^ neutrale ellfuapte natura. Terer».
tius.Sed odium concrepuit.interdum vero in vim trande
Terbi adiui,& concordi fono fimul laudare (ignat: accu-
iaciu umque fecum admittit, vt hoc in loco.
I In nattwtate dominiiad fecundam miffam.
Eia recolamus laudibus piis digna.Huius diei comti
naiin (Jua nohis lux oritur gratiflima. inte-
rit nebula: pereunt noflri criminis umbracula. Ho
diefcculo maris jlellaefi enixa noua [alutis gaudia.
2 QjKm tremunt barathra^mors cruenta pauetjpfa i
<iuo peribit mortua. Gemit capta peflis anti^uaicoluber
littidus perdit fpolia.
3 Homo lapfuSyOuis abdu(td:reuocatur ad tetema gau
dia Gaudet in hac die agmina angelorum C(deflia.QtM
erat dragma decima perditaicr r/2 inuenta.
4 O proles nimim beata: qua redempta efl natura
Veus ^ creauit omnia : nafeitur ex faemina^
Mirabilis
lodn.t
E/4,9
Sapi*
14C0.Z
lot CANO.
5 MirdUk naturd mirifice mdt4t4utf[umm (fu^d noft
trattmanens quod erat, inditur natura diuini^as huma-
na quis audiuit talia dic rogo fa^i Qti^rereuenerat
pajior piui quod perierat.
6 Induit galeam: certat Ut miles armatura. Profka-
tufin fua propria ruit hoflis /picula. Auferuntur tela
in quibus fidebat. Diuifa funtiUius /polia: capta prkda
fua. Chrifti pugna fortifiima:falusno(lraelluera. Qw
»05 fuam ad patriam duxit pojt ui^oriam. In qua ftbi
laus eft dttema:*Amen.
Hcc prpfa nullam ry thmicae conlbnanti« norman te’
netiCed liberioribus vagatur habenis more aliarum ora*
tionumfolutarum. In ea indtatur tonim genus humana
ad celebradas in hac folennitatelaudes deo debitas, tum
propter magnitudinem & fublimitatem facramentidomi-
nic« incarnationistqua deus dc. homo natus eft matre vir
gine,tu propter maxima & lumma beneficia humano ge-
neri per hocmyfterium ibdultarfcilicet expulfioncro ho-
flis antiqui d mundo ,&redu£lionem nofiri ad cclefti» .
regna. '
I m. ANKOTATI o NB s. Nobis lux oritur gratiftl*
ma.Lux illa, rpirltualis eft & mentes illuminans , icilicet
Chriftos dominus nofter, qui eft lux vera, illuminans om
nem hominem venientem in huc mundu. DequaEfaias.
Ambulantibus in regione vmbras mortis:1ux orta eft eis»
Et pialmus.Lux orta eft lufto,& replis corde laetitia. Ita
& nebula nodis hic intelligijurdenii (as Ar caligo pecc4-‘
torum noftrorum : quae funt opera tenebrarum. V mbra--
cula quoque noftri criminisifiint opaca &obfcuranoftra-
rum iniquitatum, que nunc intereunt : quoniam nata ed
vera falus mundo, qux omnem abftergit peccati nubemur
vmbraro & tenebrofitarem,
1 C[ Q^era tremunt barathra. Barathrnm,1ocut eft iili-*
menfte profunditatis & vorago: vnde quis emergere no»
pofsit.C^are pro inferno loco & perpetuo damnatorum
ergaftulo fiepenumero rumitur,qooniam non eft qui ag^-
nitus ntreuerfus ab in feris. Itaque Chriftum tremunt ba-
rathra »
o/tt.ti
LmeM
^ E X P O. ^ «o» ‘
hAn.Ui eft taxtati. Na vt Iacol>as ah:dicmoi!id credune
ftcoatrefliUcant. Scua itidem ftcrodells mors (econda
paoet Chrilhim*.quoniam ab ipfo deftmda eft & difperdi
la,recundam ilhia prophetat verbu.Ero mors toa 6 mora: Ofee.1^
&abrorp(a eftmorsin Tidoria Chrifti,R.uHu pefttsan- JtCar.19
tiqua dicitur hoftis antiquus, qoi peftilente veneho pec*
cati inCecit totum genus humanu. Et is captus eft ii Chri.
fiotviAtirque & fbperatus pet mortem ipfius. Deniq*; id£
tolober liuidos iiue inuidus dicitur (erpens: propter fle>
xuofostentationft Cuius & occultas infidias quibus frau-
dem molitur. Perdit etiam (polia : quia naturam humaoS
prius tyrannico more detentam & i Chrifto liberatam a-
Imnqiecundum illud prophetat diflum de Chrifto. Mor-
fiis tuos ero inferne. Chriftus enim illo foriior fuperue-
riieos fecundum parabolam euangelicam: arma in quib*
fortis ille armatos confidebat abftolit, &fpolia eius di-
firibuit. 3 €T Ouisabdudareuocatur. Alludithic lo*
ta$ duplici parabolat in euigelio apud Lucam adducat:
ad oftenden^m railCTatricem dei benignitatem pro re-
dimendis ac (Idoandis hominibus, vtpote de centefima o-
tie perdiu,quat diligentius i paftorequxfita &demu in*
ocnta: humerifqoe boni paftoris impolita ad caulam eft
^edufta cuiii gaudio. Et de decima dragma prhis amifta:
qnc ingenti folicitudineperquifita a muliere accendente
mcemam & euenente totam domnm, tandem reperta eft.
5aneperoiiem Hiata centefimam, & decimam dragmaia
ante perditam: (ienatur humanum genus fraude ferpetit
antiqni per tranigreflionem primorum parentum ctemf
daronatidnt obnoxium:fed nunc per Chriftum hominem
£adum,liberatum a perditione,inuentum ad confequea-
damialutem, &adcKleftis regni gaudia perdoftum.
^ C O proles nimium beata. Proles illa valde beara^
Chrilhis eft, per quem natura humana prius captiua,{nue
dft redempta Neque ferendi funt illi qui hunc locum ita'
legunt. O culpa nimium beata: qna redemp^ eft natura.
Qua enim fronte, quo ore, quo denique vulto anfit quis
beatam dicere culpam Adierprimorumque parentum? cd
ip(a fuerit mUera, infcelix atqoeinfaufta oequeTolum
fo(is authoribus , fed A toti pofteriuti damnoia, exitiis
Jk pemiciola. Q^modo itidem quit vere dixerit, per' :ul
O pani
EXPO.
Et in IiuiuTmodilconflidu hofti* noftcrniit In propriv
/picula:& fuit(Tt aiunt) telis eftconfolTus.Natn humana
carne in primis paremib* fecerat fibirpiculum & telum:
quo proitrauit totum genus humanum, & i facratiisima
Chrifli carne eiuidem cum noftra fubilanti?, eft transfi-
xus. Demiiro tela in quibus confidebat antiquus hoiHs;
fecundu illud verbum domini de forti armato cuftodien*
te atrium fuum,& fortiore fuperueniente, ex Lucaia Tu-
perius addu6lu,cui hic locus rerpondet,funt ablata, quia
poieAas nocendi eius dltinfefiandi homines& ligaiaper
adoemum Chridi. Spolia etiam eius funtdiuifa.capta-
que illius ed prxda: quoniam Canidi patres apud inferos
ante detenti.Cunt erepti illius manibus & in catlos fubue-
fii . Afcendens enim Chridus in altum : captiuam du-
xit captiuitaicm. Et hxc plane fuit fortidima Chridi pu- Epht.4
gna : qua principem huius mundi eiecit foras, totumque
genus humanum in libenatem redegit, & fuperasreuo*
cauit ad auras.
I InnatiuUate domni: ad fecundam miffam.
L^AEtahundut
Exultet ftdclk cho
•rws.
fialcluij.
» ^egem regum
Jntada profudit t orus,
Ees miranda.
3 cAhgelui confiUf
N atm cjl de uirgine:
Soldeftelia.
4 Sol occafum nefeiens:
Stella femper rutilam
Semper clara
5 Sicut fydm radim^
Profert uirgo flium
Pari forma,
6 ^eque fydutradio:
^eque uirgo filio
Fit corrupta.
7 Cedrui alta Liham
Conformatur hyffopo:
Valle no jlra.
8 Verbum ens altifsi^
mi
'Corporari paffum efl:
Carne fumpta.
p Efaias cecinit
synagoga meminit:
o ij Nunquam
«It PROSA*
NuH<putmt4meit definit Crede uduetern:
Efjee£e4. Cmr damnaberis gentmi~
10 SinmmfmsHotibm: [eraf
Credat yd gentilibus it Qum docet Utera
SibyUinis uerfibut Natum confidera:
Hacpradida. Jpfm genuit puerpera*
11 infaeUx propera tAmen.
Hcc profayrytlifnica modulattone conftitota eft & c5
teita:no tanen rbique Tniforraiter. t^ana duo primi Ter
fiit motuum habent adinoicera refp6fum in fuif daufii-
lit:(inguli eorum ex tribus intrarati.Harum primar,qua-
tuor duntaxat compleftuntor iy Uabat:non tame iiflwem
fortiuntur exitum terminalem ft definctiamvocisJitTe*
rdrecudaTtrlufqoe primorum duorum TerTuom claudi-
la,ofto completor (yllabit: ft rna alteri in condmili ca-
dentia (bnireljpondet.Demilm tertia primi verfus claolb
la,ad tertiam (eccundi habet cdoenientiam:in quaterna-
rio fyllabaru numeroyft fimili vocaliutis exitu. In vno- 1,
quoque vero fex Terfuum duos primos iequentium: coit^ '
mtuuntnr tres claufulc rythmTcac^quaru dose prime di-
nlGm & Gngul^ieptem funt ryllabarum:& penultima ea-
* nim breuis, tertia Tero claufula; qnatuoreft fyllabarum,
ft penultima ipiarum longa. In nono autem decimo
TerfotTnaquKqoe trium primarum claufularum, feptem
coropleditur fyllabas,quaru penultima breuis eft,& duc
^ pofiremeryllabc Tniutclauhile,ad reliquarum duas po
^ Rrernas feruant conGroilem exiium.quana Tcrb claufula
2uatuor tantum Tyllabas continet; & penultimam longi.
iemtira duo poflremiTerfus tres comprehendunt clau-
fiilas rythmicas adinuicem con(bnantes:quarum duc pri
mc,fex Gngillatim coGciuntur fyllabis, tertia xerb nonS»
& penultima illarum femper correpta.
Author eius fuifle perhibetur fandus Bemardos^Tir Tti-
queGinditate Tite 9t. (aerarum liierarom eruditione cla-
ri(Timus:qui velut alter Dauid etia in dihara diolne lau-
dis ry tbmos eccle(iafticos fuauiter modulatos e(I, Tt hcc
Tna oftendit prbfa : Tenuftate compofitionis & (entetia-
rum graoitate Gngularis. In illa lodtatur fidelis popu-'
lo«
E X P O. tif,
Ina^enlaiionemob Ctcndflinam iocarnaiionUny-
fteriomrqao Tirgo intafb protulit Jiuinitas ha
laaattatiiiiiro modo eft coniun^. Deinde merito repre*
hendicur ludcorum excitat atque incredulitasiqui tante
rei liKramentam propheticis oraculis 'prxnunciatum &
Teteris teftamenti prxfignatum figuris, quinimmo & Si«
byilarum gentilium vaticiniis prxdi^m recipere nolut.
Admonentdrq } fidelium adhortationibus, y t natum pro
omnium (alute Chriftum tandem confiteantur.
% C AMNOTATioHit. Inlccundo verfii. Inta*
Ax profudit toms. Id nomen torus proprie leftum fi-
gnat. Virgiiius. Inde toro pater A fineasfic orfus ab al-
to. Hic verd transbtione quadam concinna pro fiicratif*
fimo virginis vtero fumitur,ex quo prodiit Chriftus un-
quam rponfus procedens de thalamo fuo.
3 C Id tertio verfii. Angelus confilij. Chrifiushoe
nomine infimiatur apud EGiii: vbi leptuaginu interpre*
ces deterriti maiefiate illorum nominum quo noftra ha-
bet traduftio eo in loco. Et vocabitur nomen eius adml
rabilis,confiliarius,deus fortis, pater fututi leculi, prin*
oeps pacis^t non audentes puero nato, apud gentes tam
jmclara alcribere nomina, aut aperte ipfiim deum pne-
^caretpo^uemnt idfolum.Et vocabitur nomen eiustma
gni confilij angelus, quod & in offiao tertix millx natii
aitatis dominicx ex infiituto ecclefiaftico pro introitu
dkexordiolpfiusdecantatnr.Et reftd quidem eo Infigni* r
Cur nomine dominus nofier, nam magnum illud & ardua
confilium de redimendo genere humano per fili j dei in-
carnationem mortem : ip(e annunciauic & ra anifefia -
oie hominibus. Dicitur & fol natus de ftella, locutione
mechaphorica,qua Chriftus fol dicitur, quoniam d pro-
phetis (bliuftitix praedicatur, virgo autem Maria dusma
ter eximia, ftella hic vocatur : quia ftella maris digne i.
cun^ celebratur & cognominatur. Itaque vt fol lon-
ge eft maior ftella dc lucidior, quinimmo ipfi ftellx fiiain
communicat claritatem, ita & Chriftus de virgine natus,
nolcd eft etiam vt homo Iba gloriola matre eminentior
St (ubliroior. Et hanc fii j fiipra matrem dignitat6 pr(-
cellentum fignat illa locutio.
4 i[In quarto verfii. Soloccafiiin oelciens. No de fole
O iij ift9
V
i
EXP O.
itf
' corpore mortali indui & ruperae(Hrt;& id quidem huma
'' aa carne aifumpta de fanfta virgine qua; (acris vifceribus
complexa deuro(vt prxclare canit non ignobilis au'hor)
Arcano Aupuic compleri viicera partu:
' Authorem paritura Aium.mortalia corda:
Artificem texere poli.mundique creator
Pars (uit humani generis, latuiu^ue fub imo
Pedore, qui totum late compleditur orbem.
£t qui non (paciis terrae, non aequoris vnda
Nec capitur caelo:paruos confluxit in artus.
Cxteriim afsignatus modo fenfus iflo verfu exprimitur:(i
infecunda eius c1au(ula legatur , corporari pa(Tumefl,id
efl corpore humano circundari & veiliri:quemadmodum
neo iudtcio legendum efl.Nam qui, corporali paflum eR
leguntfVC pleri<lue:& (i verum dicant,fcihcet quod ipfum
dei verbum paiTumeR mortem & crucifixum, corporali
carne furapta,corpor£oue humano alTumpto : non tamen
aliquid accommodate huic loco conferens & congruen-
ter adaptatum adducunt, quandoquidem hic non de Chri
ili pafsione:(ed incarnatione folu fiatlermo. y C Inno.
no verTu . E(aias cecinit . Multis in locis prxdixit Efaias
prophetico afflatus fpiritu , hoc incarnationis myRerium
praefertim cum ait. Ecce virgo concipiet & pariet filium, &
jocabitur nomen eius Emmanuel.Et rurfum. Egredietui; W*
virga de radice Ie(Ie,& flos de radice eius afcendei,& re*
quieicetrupereum rpiritusdomtni Sub Eiaia autem, ce-
teri prophetat deiloquiintelligantur:vt Hieremias, Eze-
.chtel,daniel,Micheas:qui etiam de ChrtRi incarnatione,
iacra contenxuerunt oracula . Synagoga itidem ludxo-
riimque colledio meminit & commemorat hoc altirsimu
myRerium :cum in fuis libris legit hec prophetarum v ati-
ciiiia,& figurarum inuolucra. vt rubum Moyfi incombu-
ftum,virgam Aaron floridam, portam clauiam Ezechielt
oRen(am,& lapidem excifum de monte fine manibus,quS
in (aera vifione con(pexit Daniel.quibut fane figuris,na-
eiuitas fili) dei de matre virgine eR przfignata. Ipfa tamen
iynagoga tudeorum nunquam de(inite(Te ccca: quoni-
am permanet in fua incrcduliute , nolent c h x i -
s T V M (aluatorcnoflrum recipere vtfuum Mefsiam in
O iiij lega
PROSA.
f/fU. 6
Kwm|
kge ft proplieas promilTutn, neque Ip illum credere.SeA
cur hociquoniararexcccatuia eft cor ilhus populi rvtoca
Jis non Videat.ft corde non incelligat,qoeinadmodu pre*
dixerat Eiaias*
IO C In decimo verfu. Si no fuis vati^. In fynagogllq
dforu valida hoc loco intorquetur ratio:adc6uincendSi*
pforii ob(tinata’pertinacia.SiCinquit)lpia non creditfuia
f phetis : falte credat gentibus authoribus. quireuelante
deo eadem praedixerunt myileria,& per quos deus*ettaa
, voluit tant; dignitatis relerari facramentum, vt non (bld
in ore duorum aut trium', ied & omnium nattonum ilarec
huiulce verbi tedlmonium.Ndiine Balaa iacrilegus fuit
Ariolus cui torque idolorumfqui lemel & iterum (epte
iuint aras extrui <Sc illis iacriiicu imponi que demoniia
immolaret. IpGe tamen intercetera verba fuaprophetll
ca.d: illud de incarnatione domini praecinuit oraculum.
Orietur ftella ex Iacob,ftc5(urget virga de Ifrael:& per«
cudet doces Moab. Nabugodonofor itidem non Tolfi ge
diis fuit & idolorum cultor : (ed eo deuenit inianiae vt
* .taoquam deus in aurea ilatua adorari voluerit. Ipfe tame
conipicatus tres pueros quos miferat in fornacem: prote
^ Ihtus eft fe videre tres viros folutos ambulates in medio
ignit, & quanum fimilem filio dei.In quo quidem poftre
U mo di^o:domtniceincarnati6is fuit predicator: cu quae
. tum illum profitetur virum dt hominem, filio tamen dei
fimilem. Quemadmodu luculenter & diffuie deducit hac
materiam facer Auguftinos in pneclaro illo fermone con
* tra ludaeos. Vos inquam conuenio O lud^i : qui in hunc
vfquediem negalHt filium dei. Vbi A Sybtlbrum memi-
* nit, quarum carminibus etiam praedifta funt hate alTomo
ptae i filio dei carnis humane myfteria.Tradunt fane au*
Daw</.t Marcus Varrp & La^antius, decem fuifle Sybil-
" *' las,id eft puellas vaticinantes, & que dei confiliu ( vt no-
, men ipfum fignat^ hominibus nuciarint. Earum nomina*
natale folum A tempora exprimunt exa^us Sypontioua
in fuo cornucopie* & Tortellius in opere fiio de ortho-
graphia.Quarum vnaqueque aliquod dicitur oraculum
precinoiOe de eximiis Chrifti operibus:ut natiuitateip-
i!ut,pafsione,rerurredione aut aduento ad iudicium. Et
aliqun earuprclertimid prcnuciarunt:qudd lefiis Chri
flue
- E X P O» fi^
4^ det filios, o|t(cirorus edet in ^ethleem de matre vir«
^ae: & tnprcrepio reclinandus . Nempe Sibylla, Hellef-
poncica,hxc de Chrifto vaticinata tradirar.de excelfo cc
lorum habitaculo humiles profpexit deus: & nafcetur ia
diebus nouiisinais de virgine Hebrata. Sibylla veroCu«
fluea hoc de Chridi n uiutcate cecinit oraculum . Veniet
^le colles tranlibit ac olympi vertices. regnabitque ia
pauperute dc dominabitur in filentio . & ex vtero virgi»
/Dis veniec.Inruper Sibylla Tiburcinatfuis carminib* hcc
(deChrifto prs^ixit. Nafcetur Chridus in Bethlee: & an«
.Auctabitur in Nazareth. O fcriix illa inater:cui* vbera il-
lo laftabdt. Oemu Sibylla Perfica: ita de mydeiio incar-
SMtionis texuide dicitur oraculum. Bcce bedia conculca-
i»erts,ft gignetur dominus in orbe terrarum gentiom
▼irginis erit falus gentium, & pedet eius ki valetudine ho
saiaum,ftinoidbife verbum palpabitur. Sunt& alia Si-
Ityllarum vaticinia de aliis Chrilti myderiis , vt de mira-
calo quinque panum quibus in deferto dominus iatiauic
qainque milia hominura,de pafsioe domini, refurreftio-
iie, dt aduentu ad iudicium.C^c quoniam huic non con-
ducunt propodto,non vila funt huc debere adduci.
II Cinvndecimov.erfu . Infelix propera. Hicverfuc&
fequens continet verba exhorutoria populi fidelis ad in-
foelicemIudeorumfynagogam,vt properet ad Chridum
recipiendum, & credat Cilcem antiqua fuoruro propheu-
rnm qoinnimo dt authorum gentilium verba de aduento
Chridi in carnera.iam e(Te completa; neque obcccato dc
pertinaci animo le praecipitet in baratrum damnationis
aeterne . Exortatur item fidelis populus vt fynagoga
ludaeomm confideret attentius ipfum nliura nobis natooi
qoem tota veteris tedamenti litera loquitar, velatis ty
picifque figuris praedicat. Nam quem naicitorum prodi-
xerant propheta:, virgo puerpera iam ipfum genuit. No
expedn igitur amplius illum futurum d: venturu in car-
fiem: qui iampndem ad eam & nos omnes ialuandos ve-
nit* iz CLInduodecimo verfu.Q^em docet litera : nat$
confidera. Multi hoc loco ita legunt . Q^em docet litera
vatum:confidera.& meo iudicio meliusrqudm qui natum
legont,vt vulgo nunc faciunt plerique. N i aptior ed fen •
fias & accoraodior,qao monetur fynagoga ludcoru eum
confi-
31& PROSA.
%
confiderare mefsiaa) & Chri(lum‘.queai litera Tatam, (iio*
rumque prophetarum oracula atque vaticinia edoceat &
prcnunciamyipTum enim prophetis E(aia^H[teremix,Daa
selis,Michex,Zacharix & Malachi^.aliorumque antiquo
rum prophetarum prxnunciaium: virgo Maria iam pepe«
ric.C^are non expetent Tuum melsiam podhac ventura:
Ced cognofcat ipfum tampridem venifTe, fufcipiantt^; eun
dem fide A culcu debito.Qubd (t quis natum legerit: vide«
bitur quodammodo elTe fuperflua fequens lententia, qu«
idem exprimit.Et credo facile incuria legentium loco u
TOcalis fronte illiut diAionis:n,e(Te politum.
1 Dc fando Stcphano protomrtyre.
HyXnc concordi famulatu colamus folennitatm,
yfuthoris iUius exemplo edodi benigno, pro per-»
fecutorum precantis fraude fuorum.
2 O Stephanc fignifcr regis fummi bone,nos exaudi.
j Propeuequiespro tuis exauditus inimicis.
4 Paulus tuis precibus Stephanc te quondam perfecih
tus Cbriflo credit.
5 Ef tecum tripudiat in regno, cui nuUus perfecutor ap
propinquat.Nos proinde nos fuppUcesad te clamantes,
ey precibuste pulfantes.Orotio fandifsima nostuafem-
per conciliet deo noflro.
6 Te Petrus ChrifH minifhrum ftatuit.Tu Petro norma
credendi afhruis.Addexteram fummi patris oflen^ndo,
4juem plebs jitrens crucifixit. Te fibiChrifius elegit Ste-
phane.Per quem fideles fuos corroboret.
7 Se tibi inter rotatus faxorum folatio manipfians.
JVunc inter inclytas martyrum purpuras corufras cora-
tiatus..Amen.
H«c prola vel ex ipfo contextu (e non rythmici efle pro-
dit: A folutiore G:hemate compolitam. Continet autem io«
oocationem fidelis populi ad beaturo Stephanum; vt pro-
pter eximia gratiarum priuilegia quibus eft infignitus|a do
sainoiimpetret nobis veniam peccatorum dt aeterne glo-
riae conforoom*
An-
E X P O.
i^AHMOTATiONB s.Auihori» illluf exctnpIo.San
ai videlicet Stephaniiqui inter lapidum iaftus pofui* ge
nbus orauit pro Tuis pcrfccutoribustdicens» Oomiiie ne
ftatuasillUhocpeCcatum.Ethocfuo opere nobis author
eft,magiftcr & pr«ceptor imitandat illius in inimicos dlle-
ftionis: vt oremus pro perfequentibus & calumnlamibus
a°0 Siephane/ignifer fumml regis- Signifer eft qui inbel
lo fert Texilluwrprimuseft in acie, atque in fronte collo -
caturcafcrcitus.Bcatus autem Stephanuspoft Chrimroor
tem primus fuftinuit martyrium pro eius nomine .Idcirco
Chrifti fomml regU merito dicitor fignifer :& in candida-
to martyrium exercitu antefifnanos. ■
%■ «■Proficudqui es pro tuis.Proficue:ralubriter , ytiliter
efficaciter,d nomine ;pro6cous : quod vtile fignat atque
Bcofedum faciens,rainus tamen vfitatum elt tam nomen
Ulud quimaduerbiumrapud Latinos authores. Venit v-
irunque i verbo proficere^quodC^^t norunt omnes Xigni-
ficat profeaum facere. Proficue' autem exauditus dicitur
Stephanustquoniam preces cius pro falute perrecutorom
(aAc 1 non fuerunt irrite nec caCf* , vt fequentia decla-
I^CPaulus tuis precibus.Narrantfiaoidem afta apofto
loruraqubdteftcsblafphemiefairo obieae Stephano,*
ipfum lapidantes:depolu'runt veflimenta fua fecus pedes
adoleiccntisqui.TOcabatur Saulus.Et paulo pofl fubiun-
cuntrqu^ Saulus erat confentiens neci ciu^Ipfius autem
Stepbani preces quas pro pcrfccutoribus effudit rmultum
creduntur valuiflc ac contuliffc ad ipfius Pauli conuerfio-
Hem»baud multo poftfaaam. •
< fLEttecura tripudiat in regno. , Tripudiare elt ducere
iboream & tripudium agere. Hic autem tranllautit' fumi-
lurpro gaudere & letari. Regno vcrdcelefti nullus perfe
cuiorf vt hic dicit |itera>ppropinquat;quia vt habet Apo
calypfis.iam non erit ibi amplius neque luaus neque cla
0)or neque doloriquoniain priora tranficrunt.
6 Te Petrus mini (Irum. Quando fcilicctcom cittens
aooftolis elegit Stephanum plenum fpiritu fanao & fi- A^sr.ai
ae.&fex alios in diaconatus officiumivtfextum caput a-
aaumapoftolicorumrefert.Diaconorenim Ormei tU- Ari.^.
PROSA. .
tindmim(lnimfignific9t.AtTer6 Stephanos Petro nonol
credendi a(huxit:quomani illam fidei regulam quim dPe
Iro acceperat & verbis dk publica difputatione veram eflb
afleruic & pro illa tandem mortem oppetiit. Tradiderat e-
nim Petrus hanc credendi normamtqu&dIefusChrilbwd .
ludatis crucifixus eft verus dei Blius.Et hoc ipfum afloie-
rauit etiam Stephanus : quando proteftatus eft Te vide*
re catlos apertos , & filium hominis ftantem i dextris
Tirtutisdei,quem (uriofa ludcorum. turba ante cruci-
fixerat.
7 f[ Inter rotatus faxonim. Rotare cum impetu ver-
tere figoificat Sc in modum rotat circumagere. Inde ro-
tatus nomen: verfionem dk ilbpetuofam circulationem (i-
gnat. Rotatus ergo laxorum dicuntur proieftiones illae la
pidum : quibus impif ludaei fanftum Stephanum obrne-
Mnt.Tunc autem ad Ibladum dk confortationem eis: fi:
Chrtftus Stephano mani(eftauit.Nam vt a£ka teftantura-
poftolorum:iutendens in cclum vidit catlos apertos dk lo-
tom ftantem i dextris^iruicis dei,qua(i paratum UU ferre
prefidium.
I De [m{Io Stephano :<diaprof(L
H Eri mundus exsd^ Stephanus incredidis.
tauUi
EtexidtanseMra
uit,
cSmfUnatalitU'
2 Heri chorus angelorum
Pro[ecutusefi culorum
Kegemeum Utitia.
3 Proiomartyr cpIcttiM,
Clarus pde^clarus mtOy
cUrus (T miraadis.
4 Sub bacluce triumpha
mt^
Bt triumphant iifuUauit
5 Fremunt ergo toikfim
fere,
QSuui&i deficere
Lucis aduerfarij.
4 Falfos tefles jlatuuntt
Bt linguas exacuunt
Viperarum fitij.
7 ^gomfUmdUctde^
Certa certus de mercede
Perfeuera Stephane*
5 Infla falfistejldmSf
Confuta fermombus
Syfugogamfatbanu.
321
Expo;
Tt/HsMtgelfiHeas,
TtfHsueraxtrpddis,
T^fiis iHitoccntt£,
IO Nomen hdhts cora^
tutiy
Te tormenta deaet pati.
Pro eorona gloria.
. II Pro corona nonmar^
centi
Perfer breuis uim tof^
mentii
Te manet uiSoria,
' IX TiH fiet mors, natdis.
Tibi poena tirminalis
Dat tata primordia,
13 Plenus fan£lofpirPtt,
Anetrat intuitu
Stephanus calefHa,
14 videns dei gloriam
Crefdt ad uiHoriamy
Sufpiratadpramia,
sf Efs i dextrisdei flan-
tem
/efumpro te dimicantem
Stephane confidera,
16 Ttbi colos referari.
Tibi Chriflum reudari
Clama uoce libera,
sy Se commendat falua-
tori.
Pro quo dulce ducit mori
Sub ipfis lapidibus,
18 Saultts [enutomnim
VefleslapUMmii,
Zapidansin omnibus,
19 Ne peccatum flatua*
tur
lisX quibus lapidatur^
Genu boniter precatur
Condolens infania.
ao In Chriflo [ic obdor-
mitat
Qtd Chriflope obedimt,
Pt cum ebriflo femper
uittit
Martyrum primitU.
21 (ex fufeitaue-
rit
Mortuos htjfphrica:
,Auguflinus afjerit.
Fama refert ^lica,
XX Huius,dei gratia
Reuclato corpore?
Mundo datur plutda
siccitatis tempore,
13 Solo fugat hic odore
Morbos er damoma,
J^aside dignus crlfonort
lugi^ memoria,
24 Martyr^cum eflm-
cundum
Nomen in ecdepa,
Unguefcentemfom mun-
dum
OdefH fragrantia,
JCmeni
}
«
A/?*. 7«
M » PROSA, . ii
CHcc pro(a rythmicam feniat ccm lege conTonai{t{a9r*
Naro vt plurimum in fingulis verfibas tres compieAitur •
daurulasrythmicasrquaruro duc prime (imilem habent
poftreroaruro fyllabarum exitum, & viraque illarum o£lo
comprehendit ryllabas:quaniro penultima eO longa. Ter
tia vero claufula cuiufque illorum verfuum, (eptero confi
citur fyllabisiquarum penultima eft breuit , hab^tque re<
^onfum in coniimili (yllabarum cadentia cum tertia clau
Ulla proximdieiquontis verTus.Veruniamenvt varietas A
diueriitas compofuionis rythmicx afferat ornatum atque
decorem contextui orationis:interdum variatur fupradi*
da rythmi forma & duc pnmc claufulc rythmicc nonu.
quam corapleduntur lingnlx Teptem fy I labas ,& penulti>
mambreuemtvtinfextot&odauo verfu. Interdum vera
in eodem verfu quaiuor ponuntur claufulc rythmicx aU
ternis refpondentestvt prima tertie d inunda quarte co«
ronet,quemadmodum in quaiuor poilremis verfibas. Ali»
quando quatuor claufularu eiuide verf.tres prime adinui
ce^iimili cadetia re(p6dent:& quarta vni*verfus quarte al
terius,vtindecimouono & viceiimo verfu. Que quidem
omniatvnuiqnifoue n fola ledione & meniiira claufula»
rum faciiddeprenendere poterit. Et hxe componendar»
profanim forma in officio ecclefiaftico eft crcMrrima, 9c
omnium maximd vlitata.Author eiustinfignisvir & norx
minos virtute quim dodrina predarus , Adam de fando
Vidore,in rythmicaprofarum modulatione maiorem in
modum copiofus & promptus; quemadmodum permulte
abeo compoiite profx(qox fuis ponentur locis )dilucid^
declarant. In pr^iemi autem profa commendatur prxclara
beati Stephani virtus tn confefsione6dei,dr conOantia
inuincibitis in pafsione ac morte:quc ex fexto & feptimo
capite adionom apoftolicarum dilucida fatis eft ac peripi
cuai N arranturft miracula meritis beati Stephani fada in
fufcitaiione mortuorum: dc pluuie inundatione tempore
jnuetionis fui iacratifsimi corporis exhibita, vt annotatio»
nes odendent. •
4 ([a MNOTATioNHs.In quarto verfu, Infultauic
StephanuslncreduIis.Cum fcilicet dixit cis; polV longam
confutationem obiede fibi blafphemie. Dura ceroice St
incircuncifi cordib* & aunbustvos femper (piritui (and*
refti-
X
IX P O.
te(Hrifti<,ncot patret Tcftri: ita ft vos. Qaem propKetara
1)00 (bnt perfecuti patres veftriiEt occiderunt eos qui pr^
nonciabant de aduentu iufti:cuius nunc proditores & ho>
nicidae fui(lis,qui accepiftit Jegem in dirpolitione angelo*
rufo:dcnoncultodiAis.
J Q In qointo verfu. Fremunt ergo tanquam ferd. Locas
in aftitapoflolorum. Audientes autem hzc, diflecabantur
cordibus fi)is:& ftridebant dentibus in eum. Et de aduerCt
riis veritatis difputantibus cum Stcphano : paulo amd di*
xerat.Et non potuerunt relidere fapieniiz &fpiri(ui qui
loquebaturtpropter quod redarguerentur ab co cum om-
ni nducia.
6 fEInfeTtoverfu.FaUbstedesdatuunt.Lucas inaflis.
Tuncfummilerunt viros qui dicerent PeaudiuilTe eum di
centem verba blafphemue in Moyfero & deum .Commoue
runt itaque plebem «& leniores & fcribas: & concurrentes
rapuerunt eum & adduxerunt in concilium, & (latuerunt
faifos tedes qui dicerent,homo ide non cedet loqui verba
aduerfus locum fandum & legem. Cum autem cos vocat
hic author viperarum dliostalludit ad illud verbum loan
IMS Baptidc,u:ribis &pharifzisdidum. Genimina vipera
rumtquis dabit vobis fugere a ventura ira iSiquidem ple-
nt erant ludziperlequentes Stephanum, veneno cruaeli*
tatis & incredulitatis:& d parentibus non minus virtulen-
tisprogeniti.
7 trinfeptimo verfu.Agonida nulli cede. Verfuside &
quinque (equentes, quinimmo etiam deciraufquim* & de-
cimuilextustcotinent verba fidelis populi exhortatis fan-
Au Stephanum ad condantiam & fortitudine animi in paf
ftone.Non quidequod huiufmodi exhortatione ,indigoe-
ritChndi athleta drenuus^qui erat plenus gratia & forti-
tudineiaut ea tum fuerit fada.Sed hoc fchemate mo
do loquendi approbantur Sc comendantur ab omnib* pr^>
clara illa opera,quat tunc Siephanus egit, qu^q; yt faciat
incitatur, VI laudatur ipie mirifice^ nulli ceiiertrquod cer
tus de mercede certauerit,& ita de ccteris.Quemadmodu
cum pialmusdicit.Laudate dominum omnes angeli eius,
& benedicite domino omnes angeh eius , non incitat his P/ii/aoa
verbis angelos ad laudem dei : cu alsidui^ & indelinenter
deum collaudent.fed illud in angelis approbat atque coia
mendat:
P R O S A*
netul3t:qu&(I iugiterdcuni Uro<!ant«Fdnr8 agonilhiAciiB ^
tor hic ^atus Stephanui:quia durum pro Cari((o
agonem atque certamen contra ludaorum improbltateia.
£ft enim Agonifta:certator,pugil ac athleta,qui inagone
decertat ac contendit.
S Vlno£iauoverfu. Synagogam (athanc.Reftd hoc-
nomine rocat author mliltitudinem illam dc turbam Io-
dieorum:coniranitStem velitati & elaborantem opprime-
re Stephanum teftem euangelice gratic Synagoga enim*
Grccum nomen coadunationem & con^egatiooem fi-
gnificat. Illa verb contra Stephanum ludeorum concur
fio concitante fatbana faAa eft yinftimulantdqoe facibus*
cmulationis & zeli animos aduertartoriim op^a fathame
facientium. Et alludit aothor eo loco ad illud diflu inApo
calypii.Scio tribulationem tuam ft paopenatem tua : (m*
dlues es & blafphemaiis ab iis qoife dk^t ludeos efle St
non funtyied funt (ynagoga iathane.
lo f[In decimo vmu. Nomen habes coronati. Nam
Stephanos in Greco coronam fignificat i deduciturque
( vt author eft Tonelllos ) i ve^o Greco Stephano^
3uod coronare (i gnat Nomen igitur Siephanus(non qni*
em Latinam fed Grecam attendendo formationem )a co
rona deducitur & denominatur. Atqui ratione nominisil-
lius par fuit illum pati perfecutiones & certare fortiter t
ad confequendam glorie eteme coronam. Namnair.
Paulus,qui certat in agone non coronabitur niii legitimd
cenauerit.
iz €[In duodecimo verfii. Tibi fiet mors natalis . Nam
mors ifta corporis quam hic fiiftinent manyres : eft eis vl'
quledam naiioitas,via & gignentia ad vitam perpetuam.
Vnde & diem mortis (an^oromsecclena vocat eorum na-
taliiia.Et poena ifta temporalis que breui momento termi
natur:eft ipfis inchoatio quedam & exordium ad Ictitiam
fempitenum dtinterminam,protinu$ fuccedentem.
i8 In decimooftauoveriu.Lapidans in omnibus. Pef
confeofum fcilicet in monem Stephani, dt in lapidatione
illi infiidlam.Omnium enim manibus(vtita dixerim^lapx’
dabat Saulus :qui lapidantium teiHum veftes aiTeroabatv
quandoquidem agentes malum & confentientet fimilem
contrahuut culpamtft pari fiint poena pledendi.
CI*’
r
" E k P O.
«f
30 €ElB'vicefimov)(^.Martyrt]fnprimitiK. Tnyeterite
ibmencopriiAidafc (licebantur primi trti^s &-ante alios
aaturi,qui offerebantorcieo tn lacrificium »erantque£X-
t(^s (lelie^‘(>res & fa^ratiores.Ita beatus Stephanos quia
tiiter ChriiUiuanyras ppfteiui afcennoneiD primum for
tltus eft locumyobiiuuttque inter ipfos temporis & ordinis'
priinatom;re^d hio primitiae martyrum dicitur.
SI C Ih vicefimoprimo verfo. Auguftinus alferit.In Vice-
fipoiycundo fcilicct libro de cimtatedeiy capiteodauo,
i vbi multa memoratu d>gna per reliquias & memoriam
bpiiti Stephani fa^a refert miracula ip prouincia Hippo
, netiri;i£'alamenfi & aliis Aphrica; coloniis, non folum de
mortuis fuicitatis: verum etiam de iis qui morti admodum
pmiilal]fbi erant irite^fraeianitati reOitutis^e nonollis ho^
reado & contioub totius corporis tremore afPedfis : in'
I & £uium coloris (latum redditis, caecis illumu
natiV,ac caeteris a variis languoribus ft fidulc & calculi
liberatis.
IC'l".Ylc^l>n)^'iedundo verfii. Reuelato corpore. Re>
uelatio illa corporis beati Stephani, fuit per apparitionem
I G«yqal^ii,venerabtlipre5byiero-Luciano:vt hidoriade
i inuentione corporis eiusab eodem conferipta commemo-
^ rac.Et cum ante magna fuiiTet terrae (iccita5,pluuiaeque pe
narvifubleuatisd terra cum debito honore fandlifsimis
beati StiepKiiiiiTeh^Diif ac cineribus, magna pluuiaelnun-
«h^/b^rbpit caelot^ue deflukit:ip(i mundo admodum (ala*
uHs bc neceflitria.
vicedmo tertio verfu.So’o fugat bte odore De
fbatiiGimo odore crediderim hic mentionem deritqui
tempore inuentionis corporis fan^t Stephani aperto eius
totoiulo repente percbptuf ed ab a datibus Et illi*fragran
tiae'efiftcacia ac virtuteifeptuaginta tres homines variis lan
gdoribus laborantes illico fanaci funt, vt daemoniaci libe- •
ratiyCaeci illuminati, & claudi erefli, quemadmodu fupra-
dfdbijs Locianus qui interfuit hisrebus geredis attedatur.
Ita petit hicauthorad mydicum fenfum fe conuertens :vc
beatas Stephaniis mudum languidum pectatis,fouereve-
lic,& confonare cieledisgratic fuauiiate ac 6dore.
V
P
De
-1
i
PKOSA.
I VefoniiolMnnceuattgcUIU, . ,
IOMftcs ilcfkChrifio multum dtlc&e tdrgo,
2 Tu eius amore carnalem in naui parentem liquifiL
^ Tu leue coniugis pectus refpaiftr.Me^tam fecututJ
4 Ttt eius pe&oris facra meruifli fluenta potare.
§ Tuq; in terra pofitus-.gloriamconfpexifti^ijdei.Qg^
folum fandis in uita credttur contuenda effe perenni.
6 Te Chriftus in cruce triumphans matri [ucededit ces»
fiodem.
7 Vt uirgo mrginem feruares:at^e curam fuppedim
tares.
8 Tute carcere flagris^ fraitustejUmomo proChn/H
esgauifus.
j> /dm mortuos f iffcitas:in^ lefu nomine uenenumfoir
teuincis. • ^
lo Tihifumnms tacitum caterisuerhum fum patef it.
ttHat.
1 1 Tu nos omnes precibus fedulis apud deum fempereS^
menda loannes Cbrifio charc.^men. ai
4
8tHaK pro^ nullam (eruat lytbmicae conlbnaotne tor^
y ^ aDam,red (oluto contextu pnecfara conimeraorac priuile*\
gia beati loannis euaneelillaCyquibus pr« cartens fuit ac|> ■
* ornatustvt lingularia dileAioni(,Tirgioez purUatis,reci»«
bitus in ccena ruprape£h)sdomtni,& cetera per ordiocB
}d litera digelia.
1 8Ea kno tationbs. In primo Terlb. Chrid»
nultuni dilcAe virgo. Singulari (iquidem amoris pruiile- ■
gio Chri^Ius loannero honorauit:ipfum<^ue ceteris (jucm
. rius & familianus dilexit. Proinde in euangelio fuo , fup-
prelTo proprio nominerfedircipulum quem diligebat le-
dis (emper appellat. Quod St Beda ledatur dicens. Hunc
pre ceteris I edis diligiitqui virgo ab eo e!e^us,virgo ia
aroiiro permandt.
Mdt,4. z 8[In lecundo verfu.Camalem in naui parentem Itqos-
Ai. &efen enim Mattbeuszqubd ledis amDulans nixta ma
V rc
EXl<6. ,
KGllll{^,TlcIlt Jo«i frairei lacobnm ZebcAtI «t loaimS
fwtrem <ao$ in naoi cuni Zcbeiico patre eorun, reBcien--»
lei retia fua:* ▼ocaoit eo$.Tlliautem continua rcliaitrcu
ttbusft patre;(ecnti (unt enm. *
rfrinierrtoverfu.TuIeueconiogrspe^iosrerpujfti. T*
Itaiur hoc Hieronymui in prologo iuper eoangelium 16, ,•
annifdicerts.Hiccfl loannes ci.angehfta.tmitex difcipu
lKdoimni:qui virgoiaeoelcans eft,q«cmdenDpttif vo\
Jemem nobcre vocaoii deus .Quam vocauoncm nonnqljj
Mftam tradunt in nupcm ilhs celebratis iri Chana Gall- •
AL*" aquam in vinum mutauit. Verum incertpn
eii huius ai^tionis ai>thor:neqiieex fcripturis ea colligi.
to.Catterijm Mefsias hcbraiciira vocabulum ; idem eilq,: >
ChriuosGr*ct\ Latme vero dicitur vtjciur. £t lingulari.
dominum noftrum lignificat/aluarorera musidif quem •
deot pater ^nxitfpiriiu ranao. Vnde beatps Andreas i ,
domino vocatus^ voTcnfquc Simonem fetrum fratrem v
wum tam (aera cognitt6nts faccrepariicipcm:diXitilii.i ‘
InuenimntMefsiam quod cft inierpretaturo Clirtdus. ^
4 Cln tpiario verfu. t4i eius peftoris facra .Id m vluma
Cdst^raAum contigitTe.ipfemet loannesteifatur: cum in-
ndtlTei CT Petrus^^ interrogaret fecreto i domino , quifni ' •
directorum e(jet ipfcm traditurus. Verum quid excellendi
M n^utairis^IIe recubitu^ loanni contulerit:declarat Bo -
da cum aii. Neque frudra in ccena ruprapeftus domini »
* ■ * X, "ti'*>uilTe loannes perhibetur, (cd per Uoctv. J^n^
pitt? docetur quddcalentshauftum fapienti* aeierit ei- d
* fanaifiimo eiufdcm pectoris fonte pota-, i
5 Tdque in terra pofittjiv Idrafhim
en quando afUimpfit lefus Petrum & lacobom & loann€ ^
fratr^ cius:& duxn eos in montem exceifum feorfam &
iC*fiRuratdi efl ante eos. Nam hutufmodi transfigura-
j Sf 'i**"*^ S*'^*''* ?’■*“«» maoifeftauo.ek in
reufe^'t ■<> **^*'^*"* diilcirsima illius pragtiHauo atque
y €rin(bptfmd ▼crfii.TeChriRus in cruce triuphas-Tri»
isrophamt (IiihJ Cbnft*in crucede pricipc hui* mudi :coi*
▼ires ruamone c6fregit.£t i terra exaltari fuftinuittvi fn
P i) aere
r
i
t
$
■t'*
^ Aa.y.
,1'.-
«2t PROSA^
ae^pofit* aereas debellaretpotef^ates tenebrarq^^cohM ,,
cem-.' autem matrem yirginem loaniii Chriftu;;
croce commendaueritnple loannes' in (uo euang^elio & te
iHS eft & aflertor. . ,ji
S CIn oaauo verfii.Atqoe curam ruppeditares.tbterdo
fuppeditare /ignificat opprimere, (ubiugare& q«|aii pedi-
bus'n]pponere.Cicero.Nuncvideo,iniudicio mecuip.co -
tendere nd vis:ybi fuppeditari turpi(simum,(uperarepal-
cherrimum eft. interdum vero eft iubminillrare aiquefug
gerere. Varro. Largiore cibatu iuilentare debet:quo faci-
^ Uus lac ruppeditafe pofsit. 'Et in hac Tecunda accepuone
‘ {udiitorhocloco.
9 'fElnnono^YCTio. Tute carcereflagris^uefraaus.
Quod in carcerem conieaus fuerit loannes cum caeteris
coiidifcipulis r aaa teftantur apoilolorum capite quinto.
£titirgens(inquiunt ) princros facerdotum & omnesqui...
cum illo erant, quae eft htereiis Saduceorum : repleti funt
zatlo,& iniecerunt manus in apeftolot & pofuerunt eos in. .
cuftodia publica.Qudd vero ugrit fiue flagellis ^iierit cq ;
fus loannes:idem locus oftendit deinde dicens^qqodlcri-
bse & phariflei conuocantes apoftolos : cfiis denunciauer
runtne omnino lo.querentur in nominelefu,& dimiiCTut
eos.Denique qudd loanes gauifut flt pro teflimobio Chri .
flltrequens declarat eiufdem loci fententia. Ibant (inquit)
apofloli gaudentes dconfpeau concilii : quoiiiam 'digpi > _
habiti fune pro nomine lefu contumeliam pati. Poird .in
' hoc verfu,tuie vnica efl diaio:ex pronomine tu 4; fjrlla-
brea adieaione te ,co'mpofita,& idem (ignificans atque ta ‘
ipfe.VirgilTosin bucolicis. Verum id quod multo tute in-,
ie fatebere maius.Fraaus autem participium : hic idem u-
j^riat quod affliaus,vezatus& cruciatus. At qui fragis in
abIatiuopIuraIi,hoc loco legunt: haud facild aptum fen-
furo afsignarepoflunt,prasfchti materiae congruentem.
10 dln decimo veriu.Idem mortuos fufcitas.Ex Path-
mo infula Ephefum reuerfus Ioannes,Druiianam mu/Mre
religiofam( que ad introitum eius in vrbem : efli^eb^r
mortua)rcuocauit ad vitaro.Duos etiam extinftos haulH
letiferi venenl,quod ipfe pofl eos faAo fanff^ cnJasfigno
impune St flne j^fione bibittfuicitauit i monc^vt uthons
Expo; ,
?{» domini Kni nomen honorandum doceret & con6«
tendam.
II €EIn vndecimo verni.Tibirummas tacitum castoris.
Nullds quippe aliorum euangeliftarum,dc verbi diuitate
▼fque adeo aperte & alte dilTcruittvt loannes. C^i inftaf
aquUx cctehs Aibltmius euolans, verbum quod erarin
principio apud deum A quod er:>tdeu$, alciloquo fermo»
ne explicuit. Ceteri vero euageli(le:potius humana Chri
Ih opera deferibere ftuduerunt. Idipium & Bcda perhibet
dicens, qudd loannes iingularis priuilegio meruit caftiia«
tisivt canens altius (cripturc conditoribus diuinitatis ip-
fiusChrilH caperet (imul A patefaceret arcanum,
fj fEIndecimotertio verfu. loannes Chrifto chare. Hic
pocios Chnfto quam Chrifti( vt nonnulli habent libri) lo-
gendum cen(uerim.Namcharus,datiuum aptd recipit: ge
nitiuum nunquam, cum non tranleatin fubnantiuum no-
nien:ficutamicos,inimicus,rocius,& fimilcs. Adde quid
in principio huius profie,di£liodile£fus cum datiuo collo
cata eft,qu are vt finis refpondeat initio,nomen char* eo-
gqatc fignificationis cum datiuo poni debet.
I Tie fando loitnneeuattgeUfU: alia proftL ‘
HatulcmuradfcjU Virgo uiri nefeim.
^ G uunty j Intus ardens charitate, .
" *Jocundemuraduo» Foris luem honcllatc. i
tiuum
loatmis pr£conium>
2 Sicuerfeturlausinore:
N e fraudetur cor faporc
Quo degufkt gaudium.
3 Hicefi ChrifH pt^di-
teduSj
Qui reclinans fupra pedus
Uaufit fapientiam,
4 Hu ic in cruce commen-
dauit
ebriflus matre btcferuauit
Signis ^ elociuio.
6 Vt ab xjlu criminali:
Sic immunis k peenali, .
Prodiit ex dolio.
7 Vim ueneni fuperauit^
Morti^orhis imperauit^^
Necnon tjr cLemonibus.
g Seduirtant^pote/latis,
Non minoris pietatis
Erat tribulantibus. <
9 Cum gemmarum partes
fradas
P lij Soli-
. P R.05 A
SvUdajfet,hds Mflrd^as 1 4 Scrihns eUMgeliutft^ ^ • ,
Tribuit pauperibus *A‘((uil£ fert proprium.
10 Inexhauflum fert the Cernens foUs radium,
faurum: " Salicet principium ,
Oui de uirgis fecit aurum. Verbum in principio.
Gemmas de lapidibus. i ^ fluius f ignis efi couerfu
1 1 Jnuitatur ab amico Gens,gentiUs,ges penterfu
CoHuiuari.Chrillumdieo Gens totius Afia.
Vifum cum difcipulis. 1 6 Hui' feriptis iQuJbratur
1 1 Defepulchro (Jfto dt- lUufhrata folidatur
fcendit, Vnkasecclefid.
JteiiuiuM fic ^fcendit 1 7 S<due [alui uas pudoris
Truifummis epulis. Vas cale/^ plenum roris,
1 3 Tclkm h^es populum Mundum intus yclaru foris .
tmmo fi uis oculum. Nobile per omnia.
Quod ad eius tumulum 1 8 Fac nos feijui fanStUa^
Manna fcatet, epulum Fac per mentis puritatem
DeChri/li conuiuio, Contemplari tririitatem
In una fubjiantia.Amen.
d c profa ry thmic; coronati^ leee exi6ti obreruaceo*
de fere modo c6po(ita,quo profa illa de 06 Stephanohe
ri raud*exuitauit, paulo antd declarata. Author ei*fuifTe
perhibetur eximius pater & no minus religionequinn do
Arina praeclarus, ^danl defanfto Viftore, in modulandi*
profis ecclefiadicis admodu elegis: vt hf q vna no oblcuru
prcftat argumentu.Coitnet aute infignia & coplura beati
(oannis euangeliftf pr^conia ob lingulares virtutu A gra
tiarufli pr^rogatiuas, quibus ante alios rairiBcd emicuit.
Siquidem omaes (animorum ordines gradus & titulosjple
VnuB corapleitus eft:angelus officio-fnouf legis patriarcha
propheta, apollo1us,euangeU(la, martyr, confetibr dc vic-
go.quod in aliis TandHs inuenire per. rarum eft.
I f[AKMOTATioNBs.In piiiDo Terfu.GcatoIeniac
ad fefttuu.Feftiud hic dicitur: quod (blenne eft & celebre.
Inde fefHuitas pro die fefto in eccleliafticis orationibac
GepenuraeroAimitur. Votiuum vcrdeft: quod ea voco
dari
i
l
EXPO.
4lri|>fO«iuitof.Koratiai.Pafcitqr in Teftnim reditu vo-
daa,iuuenca Votiaa autem verba dicuntor: quibus in fa«
ciendis vocis vtiniar,& votiua; precestquibus aliquid cum
'toco poictmus Ita & votiuum prcconium : quod ex voto
cOiqoatn ante fado exoluitur aut magno voto e < optatur.
Interdum enini id etiam votiuum dicitur , quodardentib*
eotisexpetitur. Hieronymus. Votiuum tunc ChrilHanif
«nittpro nomine dei gladio percuti.
a Clnlecundo veriu Ne (iraiidetur cor iapore. Silbla
lingua dei aot fandiorum peribnet laudem , dr animas ad
cara non attendat:non percipit ille laudans internam dul-
cedinem St deledationem in huiurmodi laude,quam folit
labiis perftrepit:(taqne petit hic author qubd non folum
lmg«a,(M & mens noftra exoiuatdeo laudem :vtipfa in-
tenus gnftarepolsit quoniam Tuanis eft dominus,& Ipirl-
toali gaudio perfundi.
4 C In fiixtorcrfu*Vt ab xdu criminali. Q^emadmodu
^ inqim)beatns loannes fuit immunis ab atilu Sc concupi-
Icentia carnis, qux plerunque crimen habet annexum : iic
etiam ab xftu poenali,feruentis fcilicet olei euaiit illefus,
’ quando ab impio Domitiano milTus in dolium bullientis
iolei.vegetior Sc integrior indd exiuit quim intrauerac.
Sicut etiam Beda in homilia euangelij pratientts folennita
cis alferit dicens. A Domitiano Czfare in feruentis olei do
Kom milTus loannesiin ecclefiadica narratur hiftoria , es
^uo tamen diuina fe protegente gratia tam intadhis exiue
ratiqoim fuerat d corruptione concupifcentiK carnalis
«xtraneus. *
7 C[ In fepdmoverfu.Viro veneni fuperauit. Pontifices
idolorum concitata in beatum loannem feditione: morti-
ferum illi venenum hauriendum obtulerunt , quod ille
line aliquo nocumento faflo crucis lignaculo:haufit intre
pklus. Morti infoper imperaoit : quoniam duos viros
illo exdoAos veneno reuccauit ad vitatn. Morbis iti-
dem imperauit Sc dcmoniis, quoniam variis detentos
'norbislola oratione (anitatlre(lituit,d: dcmones energa
minorum corpus expulit.
7 C In nono verfo.Cum geromaniffi pariet firadas . Cra-
non philofbphus conuocato in forum populo preciofirti
mas gemmas patrimonio duorum nobililHmoru iuuenu«
»• I
-r
P iiij £phC'
>
i l I
PROSAiiT
fiphefioruni dtueadito comparatai: io (hifta. caipoMQuit,
vt contemnedl huius mundi, fpeclaculuiii publicd.prppor
neret Hancauiem .vanam mundi defpiciemiam dtquc^
lutn ad odentationem erat atque .aucupandam auraqip<>*
pularem, mento reprehendens beatus loannes illae miO
forid tranfitum faciens.dixit lUamm gemmarompreciuio
potius vt docuit chridusipauperibus erogandum inUTet
vt exinde dei gloria & proximi fubleuatip pprcuret.uf«
Et fuggerenie Craihone gemmas illas confragas oratio-
ne Cua redintegrauitulhlt^ue venditis pecuniam cam tota
}>aupenbus didribuendam .curaiut.. lo Cin decimo ver«
u.Qmde virgis (iecU aurum. Duo alijadolefcentes hono
tatidiimi, priorum exemplo incitacuvendicis omn(bua.bo
nis & in pauperes difpartitis, beatum, loannem con(c(£iati
iuat,Veriim paulo podconipicatt feruos fuos nitido cul-
tu & fplendido ornatos, cumipd palijolovilt&tenului-
duerenturamiflu : ^rauiter illam (prtem & cooditiattein
ruamindolueruntylufpirantesad praeteritat vitas del.itias
ac pompam. Id vbi animatuertit apodolus : iurssteov vir-
gas & lapides d litore maris colligere«allat6rque fibi.com
mutauit in aurum & gemmas preciofas.Q^asiUis.tradc*«
itCrinquit, & redimite vobis terras quas vendidiftist quia
xasiorum pradia fimul & prxmia perdididis,
ii Clnvndecimo verdi Inultatur ab amico. Cumgraui
(enio confedus edet beatus loannes : apparens Illi domi*
nus cum difcipulis filis iam gloriofa morte conTummatif
:^nuiuuttipfum cum fiimma humanitate ad casledUglp-
' rix conuiuium dicens . Ventdtieftemi : tempus cRvtCtr
pulerismccum in regno meo cum fratribus meis , C^te-
riim hanc fenteruiamin hocverfii compledens author,
.cum in principio, dicit quod loannes innitatur ab amicos
quenam amicum hoc generali nomine fpeciatim. ituelli*
gat,deinde explanat, dicitque amici nomine fir ibi Chri-
dum mtelligere : yifiim cum diCeipulis in illa facra ap^*
^iiione. u # In duodecimo verfiiJ)efispulchr9quodef^
cendii. Hic fentire videtur authorquod beatu?. loannes
pod quam coram omnibus defeendic in (epulchrum quod
libt lulTerai effodi : placida illic morte folutus ed . d^ali-
•quanto interiero tempore (quod deus nouit)ad immor
talem refijfciuuus vitam per completam refiitedHonem:
•• in cor-
EXP O.
*J5
^coqtore glorificato Sk anima ad cxlefte gloriam afiuin
ptus eft. (^ae quidem fententia ex eo Aimit robuf & ar-
gumentum,quod nullae facri illius corporis rehquic, aut
velligia,in loco fepultur; eius poiiea funt inuenta. Et Cl-
ne haec vna inter varias quz de foelici vite eius exitu fe-
runtur i^tentiastcenGetur potilsima, & potius quim cae-
terzamplcAenda.
13 CIn decimotertio verfu.Tedem habes populum. Foe
licii iliiusglorificationis beati loannis tam in corpore ^
anima.hoc affertur hic teflimoniu,^ex eius tumulo man
naconttnud icaturire cernitur taqiiamfignumquoddaiQ
^ indicmm iltius dulcifsime refe^ionis,qua beatus loan
nes in regno celediiatiatur Veriim omnino fpiritualis &
tnuifibiliseilille fuperneglonecibustper fenfibile tame
ilkid manna fignatus.
«4 Indecimoquarto verfu. Scribens euangelium. In
myftica vifionequatuor animalium iandfos euangeliftas
fignantium(que& Ezechieliprophete &ipfi loanniin
Apocalypfi eilfoilen(a) beatus loannes figuratur per a-
quilam volaritem. Nam Bedaauthore inhomilia primi
euangeli^oannis: cuneis auibus aquila celfius volare,
cun£f is animantibus fol is radiis clarius infigere cofueuic
nbtutus, & ceteri euangelifie quali in terra ambulant cu
domino: qui temporalem eius generatione pariter &fa-
Aa temporalia fufficienter explanantes, pauca de diuini- '
tate dixerunt.Hlc autem quau ad celum volat cum domi
no, qui per pauca de temporalibus eius a^s edifferens^
aeterna diuinitatis eius potentia per quam omnia fuht fa-
^a,(ublimius mente volando A lympidiusfpeculando co
gnouit ac nobis cognoicenda feribendo contradidit. Hec
, Beda. Vidit autem loannes more aquile radium folismy-
fticdjVt hic dicit litera:quoniam filium dei cognouiteter
na generatione prodeuntem i patre, vt radius emanati
fble. Vidit & principium verbum 1 n principio, quoniam
verbum dei contemplatus ell, quod de feipfo lude^in»
jterrogantibus quis ipfe effet,relp6dit. Pnncipium.qui &
loquor vobis.Etin Apocalypfifepiusdefedicit. Ego 13 Apoc.x
alpha & •», principium & finis Idem autem verbum erat
in principio fcilicet patreiqui primum omnium & prima-
rium effprincipium.li«cauteml3^ramyfteria vidit lo-
annes:
1
SJ4 P R O S Ai
annes : c&m dioino repletus (piritu emftaait iYluil eoao-
^i| exordium. In principio erat vcrbum:& reliqua que
lequuntur. 15 In decimoquinto verfu. gens toti* Altib
Alia eft tenta pars orbis quo ‘ad nunieruin,(ecundura ma
gohudinem vero dimidia . Continet per multacyegiones
potifsimum vergentes ad orientemtvt Phrigian», Lyciam,
Armeniam,Lycaoniam, Indiam , A ceteras. In ea ttidedi
cA Ephetus vrbs celeberrima: in qua potiisimum beatus
loannes rexit eccleriam,& in conterminis illtciuitatibus
epilcopos conflituit,verbumqi dei indefelTe populo prc>
dicautt, vt eius Audio ac opera , plurima regionum A(ia-
siarum turba ad dominum fuerit conuerTa. id Ciindeci*
noTexto verfu. Huius feriptis illuAratur.fcilicet eius eua«
geIio:quod poA eseteros treseuangeliAas(vt hiAona tra>
dit eccleIiaAica)conrcrip(u: infuper tribus ipfius epiAolis
catholicis:qu« vulgo canonice nuncupamur: & denique
ApocalypB : quam de futuro ecclefie Aatu domino reue*
lantein Pathmo infula quod relegatus (iierat, contexuit.
DefanSis Innocentibus
LkXus tibi Chrific, (xttris optime nate:deus omtiipa^
tentis. Quem cAtus iuhilat [uperaflrammetOis
plebis dec^ harmonide . i Qwmagtmtu mfantim
fonoris hymnis coUodant: £therisin arce. 5 QSPsm^
fiu ob nominis odm ttd mifero fiatuit vulnere» 4 Quoi
fie nunc remuneras in cdlis: Chrijie: pro pomis mtide^
4 Solita vfus gratia : qia tuos ornas coronis Mendide
Quarum pracibus [acris delepracamurpie^ nofhre cri^
mnaviu.. 5 Vtquos laudms tuis iunxeras: nobis
ftic dones clemens fauere.lllis atemtdans lumeglorut,
6$ Nobis terrena concede vincere . Vt liceat ferenis aiU-
pus plene nos adipsfei dona tuagratue. 7 Herodis ut no
fiat foetus: (juifjuis in horum lAde fe exercet propere»
• Sed atemaiiter cum eifde cateruis tecu fit domine. Amc
CHec profa nihil habet rythmicecolbnantiae, niti qu^d
omnes eius verius eodem terminantur exito A omnes
ia c vocalm dcEnunt : tanquam indoAna fiudueric.
aothoc
E X P O.
ant&or ob&raare.Comtaoam ad Chriftum orationem di
rigit,at fanAorum innocetium(qui fanguinem Tuum pro
ipfo fuderunt')precibu< ac ineritis noftra clemens pecca-
U deleat,& cxlefiit coronc nos faciat confortes.
1^ anhotationbs. Deus omnipotentic. Ab
attributis adieAiuis quz deo conueniunt, oeduAa fubtia-
dua;frequenter in genitiuo cafu ei coniungucur, vt deus
Terax dicitur omnipotens, mifericorsiconfolator, ita deus
xentatis,deus omnipotentis, deus raifencordiarum.ft co p/^/
folationis,Tt propheta inplalmo. RedemiiH me domine
deus veritatis* Et d beato Paulo dicitur ipfe deus pater ^.Cer it
miiericordiarum & deus totius confolationis. Alio quo- * **
quelocotdeus pacis d: dileAionis. Itaque hoc loco deus
> omnipotentiseaiciturtid eti deus omnipotens,
t C Quem czlitusiubilat. Verbum iubilarefiiaptd na-
tura neutrale eft:iignificatqj ob gaudij interioris ma|ni-
tudioem ge(lire,exterior£q}indicio illud exprimere; In-
terdum tamen in vim tranntaAiui verbi, delignatqiie io-
bilando laudare aut decantare: & accufatiuum lecum ad-
nittit,vtin Eiala. lubilate montes laudem,& hoc etiam
in loco.In eodem quoque verfu, decus harmonixplebis
manentis fuper aftratdicitur veneratio ipiiusconfonatic
A collaudationis (anAorum fpirituum in cslis habitatio,
(ioe vt clarioribus vtar yerbis:tota cxleftis curia, nam eo
in loco res plana verbis obicuris in litera exprimitur. .
3 €[ Qnps impios ob nominis odiii tui Impius: Herodes
iinut &crudelis:qoi non exhorruit innoxium puerorum
ianguinem effundere, vt in illis Chrillum perfequeretur.
4. Pro poenis nitide.Pro paenis,profuppliciis,& tor-
mentis qus pertulerunt infantes in fui occafione. DiAio
autetn nitide, (tcut & in lequente verfu fplendide, aduer-
bium e(l:A verbo remuneras adiungitur. .
5 Cf Vtquoslaudib*taisiuxeras.IuQxit Chriftus limAos
illos tnfantes fux laudi : cum pro eius nomine funt occi-
ii. Na etfi no lingua, tame opere ac monedi offico Chri-
fhi laudarunttcuita ab Herode trucidati funt, vt in yno-
quoque eorum Chriftus crederetur occidi. Nunc autem
logd perfeAius eos fus iungit laudi:quonia ante thronff
dei cantam canticum nouum, & fequuntur agnum quo-
cunque ierit, queoiadmedum dicit loancs in Apocalypfi. Apor.19
Vt
PROSA.
4 €[Vt liceat (erenis a£Hbus. Aer ierenns cKcttttr,cff terw
fiis e(l,& nequaquam obdu^lus nubibus aut caligine ob*
iairatus.fta & afhis noflri dicuntur fereni : quando (ine
concupiicentiK aut (iniihi affef^us nubilo i.n puritate ft*
claritate interna offeruntur domiuo.
7 C[ Herodis vt non fiat focius. In perferendo fcilicee
iupplicio cteruo, damnationeque petpetua. Nempe He
rodes obefiunimlanguinem innocentum &nimiamcri]
delitatem;quam etiam in domefHcos exercuit^neque alie
nos folum/ed & proprios filios interfecit, funsftaq*, cla-
de totdmque foedauit fiiam domum, quinimmo & a ieip-
Ib occidendo vix manus c5tinuit,vt author eft lofephus:
peditur infernis poenis effe perpetub addimus. Quod Sc
in Parthenice lua Marianarita expreffit Mantuanus*
lam feros Herodes fato (ublatu$,ad vndam.
Raptus erat ffygiam.cterna cruciandus crynne.
Def<mHk imo(enlihu«,(di4 profi.
CElfa pueri concredent melodiu. Pia innocentum
colentes tripudia.Q^os infans Cbrijlui hodie ue-
xitad alhra.Hos trucidauit frendens infama./Ic~
rodiame fraudis oh nulla crimina,
i In Bethleemipfius euntia CT per confinia.
mdiu cr infra, iuxta nafccdi tempora. Herodesret Cbri
fii nati uerens infeelix imperia. Infremit totus,erigit ar-
moyfuperba dextra. Qnarit lucis C7 cdtU regem,cii men
te turbida. ,
z Vt extinguaKqui uitam pr£fiat,per fua iacula.
3 Dum non udent intueri lucem fplendidami nebulo^
fa quaerentis pedora. Ira ferueifiaudes auget Herodn
f£uus: ut perdat piorum agtmna.Cafira militum dux ini
iquus aggregat/errum figit in membra tenera.
4 Inter ubera lac effundit^ antequam fanguims fierent
coagula. Hoflis natur £ natos euifeerat atque iugulat.
Ante profiernit,qukm atasparuula fumat robora. Qua
beata funt innocetu ab Herode C£fa corpufcula. Qum
fcelices
EX?0.
fcriitafxiliunt iildtres:fudcrurU (ju^e taUdpigfPn^
j ^ O (hilccs innoctntwm aeits:6 pia Udcntum pro Chii
caitmiria.Paruorum trucidantur milUimmhrkex
teneris manant ladk flumina.
6 Ciues angelici uemunt ohuiam.mira ui6loria uit£ ea-
ptatpramia, turba candidifUma.Tc Chrifle petimus meH
tedeuoti^ima^nolhra qui uenifti're formare fecufajnno-
centm gloria.Perfruinos concedas per aternajfme.
Hccetiain proGi^rythmicz modulationis regtila non •
€oercetur:red vcprarcedensfolutis fpaciacur habent), oa .
«es tamen verfos confmulc ferd halant exitum in a vo*„
calem:quai(t dedita opera ab authore obieriiatum.
In ipfa incitantur fideles ad decantandas (ancorum inno
cgta.Iaudcs;qui in tenella tetate & criminis adhuc nefda,
crudefiier ab Herode funt interempti.Cuius infandum f#.
cinuf &'horreda crudelitas multis in Ittera (iigillatur mo ?
<iiSj4S: merito vituperatur: vt quae non latis culpari <lam* " '
narique poffit.
1 Casmotatiomis. A bimatu & infira. Bimus,
trimus, quadriinus,quimui,qui duoru,triu,quator,quii|i •
«joe ahnof^m habet aeuttisfpacium. lndebtmatus,trima- ■
<us,quadrimatoi,quimatus,rpaciumduorum,trium,quaa
tuor,qui»que annorum,potiirimura ad attatem fpedani,
Suetonius de Augufid.Qu/idnmus patrem amifit.Et Pli-
nius dequarunda reg.ionumbominib*loquensait. Vit«i
foeminis quindecim annklongtirima,maribus vigintkro
I>ur in quimatu.{(uint itaque Herodes occidi ihMntea i
bimatu & infra, iuxta nafeendi tempora.-quoniam pueros
qui duorum habebant anuorum «tatem aut etiam mino-
rem vt vnius anni,iuint trucidanilecundum tempora na-
ciuitaVis Chrifti quae difqoifierat.Nempe fecundum tem-
pus ftellaequod exquifierat a Maws Cttiscweaabat Ghri Motlb,»
ftum naturo tunc non exceUifle illud temporis fpacium;
s 9L Vtexunguat qui vitam praeftat. A ecufatiuus ille cu
prxpofitioe fiimptus.pcr fua iacula,cuin verbo cxtJngudt
ordinari debet, & non cum propinquiore verbo pr«ftac,
vrc hic habeatur fenius, vt Hero^ exciaiguatper iiia iacu ;
..i la
9}f PROSA.
ia & arma, eam qui prcftat Titam; Chriftom (cificet, qi*
omnibus eft author vite. ) f[ Dum non valent intueri.
Hic in plurali numero valent eft legendum, vt verbum il
lud plurale ordinetur cum nominaiinoplbralianebufofa
peftora. Na (i valet in numero fmgulariquir legat (licur
aliqui habent libri illudat Herodem referat:difFiole
admodum erit afsignare verbum cui coaptetur ea didio»
nebulola pedora. Genitiuut amem ille quatreti» in ea*
dem pofitusin oratione: Herodem indicat & fignat,quac*
rentem occidere Chriflum. 4 C Antequam (anguini*
fierent coaguh.CoaguIum e(l quicquid denfat atque c6*
iungte *tiqua,Tt1ac,ran^uinematque (imilia. Tibullus.
£t roifcere nouo docuiUe coagutalade. Venit^^oe i ver-
bo coagulo, as.are, quod cogere aiqueconfttingere CgnI
ficaiyVtio plarmo. Coagu latum e(r(icut lac cor eorum.
Interdu ver^coaguliim (umhur, pro ipfis coniundionet
ficut hoc in loco vbi tantam Aiiflc notat Herodis crudeli
tatem: ^infantes occidendo non tam (angumc eorum c(
fuderit q lac, quod paulo ante maternis voehbus exuxe-
rant: antequa ex illo fieret fanguinis coagulati»,(iuean*
tequam illud lac per nature digefhoncm conuerteretur
coromutatuflnque edet infanguinem. Quare in ipfis pro
languine(inqait)effiuxit lac recens i matribus haufturo,
quod exprelTius fequemi loc#evplicat atithorrcu ait.nic
br:s ex teneris manant ladis flumina, f i[Op<a ladeo
tum pro Chriflo certamina.Hoc loco ladenium legendo
efl.per e in fecunda fyllaba: d venit fecunda coniuga^
tionis verbo ladeo.es, quod neutrale e(l & tigaificat hc
ftiggere. Neque dicendum bk eft ladantum per a H»
media fyllaba.quud venit i prhna centug»ionis verbo
adiuo lado,af,fignificante lac pabere & alteri fubmini
ftrare. Siquidem fandtinnocentes,Iadeniesdiccdifum,
nonladantes. 6 CECioes angelici veniunt obuiam. Per-
peram in ndnullis libris hoc loco- ponitur prapofitio in,
poft verbum veniunt:eo modo, ciues angelici veniunt ia
obuiam, quinpotius ea prapofitio expuog^da eft illic ae
auferenda. Na non eft aptaconpexio prapofitionbcom
aduerbio,pro cafu illius polite. Obuiam autem meo loco
aduerbiuro eftttantundem (ignificans atque in occurfum,
quemadmodum fermo Iminus hanc probat orationemt
loannesa
EXPO. 3)9
lomne* Tenlt mihi of>aiai»,non aatem iftam:lMnnes te
9it mihi in obniam.
I Domica intrd o^duM natiuitatis domtii.
SPUndor patris c fi- ii Frondem, florcM^tm»
gura ctmjftcca
Se cS formans homini. Virga projFert,cr pudica
* Poteflate non natura: Virgo dei filium,
^<^tum dedit uirgini. ii Fert carleflem uellut
3 tAdam uctus tandem rorem:
Creatura creatorem,
Letui:
a^ouum promat cdticum
4 Fugitiuus cr eaptium:
Prodeat in publicum.
Creatura precium.
1 3 frondis, floris, nuciSp
roris.
f Eua luiHm,ttita fru- Pietati faluatoris
^tm
virgo gaudent edidit.
6 NecfigiUtm propter
Ultm
CaflUatts perdidit,
7 Si cryjialllu* flt hume
da
uft^ue foUfit oBieda:
Scintillat igniculum.
Congruunt mrlferia.
14 Frons ejiChriflufj^
tegendo.
Flos dulcore, nux' pafcedoi
Ros carie fle gratia.
1 5 Cur efuod uirgo pe.,
perit,
£fl ludeis fcandalumf
Cum uirga produxerit
S Nec cryflallus rumpi - Sicca fic amygdalum.
tur:
Nec in partu foluitur
Pudoris fignactdtm.
Sf Super tali genitura
Stupet ufus cr natura:
Dejicit^ ratio.
IO Pes efi ineffabilis:
Tamt yia,tam humilis:
ebr^ generatio.
tft Cdplemur adhuc nuce.
Nam prolata nux in luce.
Lucis cflmyfleriam.
17 Trini geres undione.
Tria,confert,undionem,
Lumen, cy edulium.
18 NuxeflChrifluicor..
tex nucis
Circa carne poena erucis.
Tefla,
«40
PROSA.
ComertitfidclihM. "
11 Quosfub umhra
cramenti
Icfu pafek in pr^fcntiy J
Tuo uuUu fatid. .. &
23 Splendor patri co^»
tcm£y
Nos hinc trans , ad pa-
tmue
Claritatis gaudia.
Tcfla corpus ojfctm.
ip Carne teda deUaSy
£t ChrifH fuauitoSy
Signatur per nucleum .
10 LuuefleaciSyt^un^
guentum.
Chri^ grw, er fome-
ttm
Piis animdibus.
21 O quam dulce [aera-
mentm f
Famm camis in frumen - yAmen.
tum . .
H«c profa tnultiformera (brtitur in diuerfis veriibus
rythmi fpeciem. Na primi iex verfus complebuntur quiT
3ue duas tantum claufulas rythroicas : vario camen mo*
o. N am in duobus primis verTibus^claufulac ilTc alternis ,
locis confonant:vt prima vnius verius primae alterius in
iimili fyllabarum exitu refpondeat,& (ecu^ida iecundae. .
In reliquis autem quatuorverlibus, primi cmufqj earum
claufula conloDantiara aileitiat & fimilem fylbbarum vo
calitatem in medio fui & fine.Secunda verd vnius verfus
habet concinnitatem ad fecundam proximi verfusclaufu.
la. At verb reliqui omnes huius proHe verfus praeter de>^
cimumquintum(qui quatuor completur clai^fulis rythmi
cis, alterum leruantibus in conformi cadetia refponiura»
vtpote prima ad teniam,&(ecundaad quartam) tres cd«
plebuntur claufulas modulatione rythmica*compabaf^
quarum duae primae eiuldem verfus femper adinuice cos»' -
tonat:& tertia vnius verius in conlimili fonoritaie refer- ^
tur ad tertiam proximi verfus. In his autc omnibus ryth«''
morum formis, interdum vna claufula obo cfipletur lyl»
labis: quarum penultima elUonga. Interdum verbdunta '
zat feptem conficitur fyllabarum contextu vna rythmica .•
daufula:& tunc penultimam continet br eu em. Veru h(C'^
omnia melius ex Ibla lebione iplius prolie attenduntur:
quam regulis certis aut exaba delcriptione tradi pbfsint.
. Author
• fi X P o.
*4*
^quireligioCitn, regularisque disciplinae obieruaniifii^
diani dbiDum faniiii Viftoris in Pannorum Giburbiis COO'
flruf^am yComuixitiinfigni dodirinae Splendore & vit^ran
•, ^tnonia illuSlrauit. Apud quam: & hancproSam & aliaa
quamplurimat foitin locii annotatas & deinceps annotan
f caSjilli vt authori aScriptas inueni. E6que fubnixus teSli-
sooniof eidem illas inScripSi:& quaque earum fuo loco ipfi
(▼c ex cuius emanauerito£Picina)ar$ignaui. Commenda-'
tpr in illa mySlerium dominicae natiiiitatis ob ineffabilem
fili} dei benigniiaiemtqui de maire virgine dignatos eft
noffr^ fubSlantiae formam aSTumere,ad redimendum genbi
^ Humanum mifera captiuitate diaboli detentum. Infnper
Tirginalis inteeritas matris dei oSleoditur non fuiSTe l*Sa'
in partu illo admirabili, & naturali rerum fenribiliDm fimi
Htudine & figuris roySlicis veteris teftamentiiad prarfigni-
ficandum hoc miraculum a deo quondam exhibitis. Applt
cantur deinde figurae illae frondentis virgae & rofidi vdlc
lis conuenienier & refte ipfi rei fubieA{:oSlendunturque
Ijpfi Chrifio congruenter adaptari, quemadmodum anno-
tationes latius edilTerbnt.
X €[ANMOTATioNfis.In primo verfu. Splendof
natris 8c. figura. Hac appellatione ChriSlus dei filius hic
lnfinuatur:qoi i beato Paulo in epiSlola ad Hebr«os dici-
tur Splendor gloriae patris & figura fubSlantiae cius. Splen
dor inqUamtquia candor eSl lucis xternae & emanatio cla- Hefc.i',
ritaitis omnipotentis dei haud fecus a paird prodiens atque Sap.d^
felendor i luce.Figura verb fubSlantiz patris appellatur
dei filius:quia charadier eSl 6c Signaculum hypoSiaSeos at-
qocfubfiSlentiaepatriSjimagoquedci inuifibilis. Aiverd C*2.r.
oet filius tantae fublimitatis & maieSlatis , Se conformauit
Homini;quoniam exinaniuic Seipfum formam Serui acci- Phii,t
piens,ih Similitudinem hominum fa£lus & habitu inucn*
tus vt hoDlb* } CE In tertio verSu. Adam vetus tan-
dem Ictus. Adam vetus dicitur primus parens:ex quo to-
tum genus humanum fecundu carne propagaturo cft. Vc-
t* aut vocatur in collatione ad C hriSlu, teporis ordine ( fi
carne altendas)ilIo poSleriore:qut nouus dicitur Ada,AcSa
lutis human; reparator ac author,queadmodu in i. lib. ti
diftum eftin ezpofitiono hymni. AgaoScat omne Seculum
veniiSi
V*
>
pk o s k*
TCfiUle tiue prcmianitTbi Terfas ille occurrit ezpbitian*
dui« Adam TCtos quod polluit: Adam nouus hoc abluit.
Quoniam enim per priorem Adam^peccati vetuAay mun
doeftillatarper poderiorem ytth indufia nouitas vitae
per gratiam:reAcMIIevetus,hicverb nouus diritur. Veru
Cum hic vetus Adam nominatur, non folum primus parde
quantum ad (uam ipHus perfbnam debet accipi : fed Sc to-
tum genus humanum, per ipfum in peccati vetullatem de-
tnermm.llludfiquidemideo profugum erat & damnata
csilio:propter antiquaro protoplaRi tranfgretsionem , c-
rat & redarum in captiuitatem principis tenebrarumtdo-
roque illius imperio mi/er^ fubiedum. Nunc verb inuita
tatur ad titiam & gaudium in domino , ad concinenduui
deo canticum nouum:ob nouum redemptionis benefiau,
noue'que legis gratiam. Prouocatur identidem hoc loco
genus hominum ad prodeundum fidenter in publicum:
lanquam libertate donata 8l in libertatem aflend,^ prine
obmiferam leruitutis & captiuitatis fortem delituit: non
audens pratconfufione & verecundia,orafiia exerere.
7 dlnTeptimoverfu. Si cryfiallusfit hume£la. Perrei
icnfibilit exemplum fit hic roanuduftio ad intelligendum
quod facrofanfia virgo & mater dei manfit in partu inuio
lata.Si(inquit)cryftaTius humore perfundatur aqueo, &
obiiciatur radio folisricintillas igms emtttit,abfque fui ta-
men diruptione aut fraAione. Ita fand deipara virgo in-
fiar cryfialli perlucida & omnigenae virtutis fbliditate c6-
pa£la,C3rledi rore & obumbrante eam (piritus (an6fi gra*
tia perfufatedidit mundi faluatorem ignea charitate mti-
lantem,abfque vlla tamen virginea; fuc puritatis bbefa-
ftatione atque laefione.
,1 vndecimo ver(u.Frondem,florem}nucem,(tcca«
Quemadmodum liber Numeri refert: virga Aaron pro»*
fus arida,diuina virtute fronduit, floruit , &. fro£fum pro-
tulit. Regreflus enim(_inquit ) Moy fes fequenti diepod*
quam eam pofueratintaberuaCuloteflimonij coram do-
iDino:inuenit germinalTe virgam Aaron in domo Leui,ft
turgentibus gemmis eruperant flores , qui foliis dilatatis
in amygdalas deformati funt.Eodem quoque modo fupra
natura; legem & iura,yirgo fani£Ursima,(bta dei,virnite po
ladirsi» 6. perit inta^a filium.
‘•V Cia
»4y
EXPb.*'
tf Clh ^aoieic^o ye^Cv. Fert ccIeAea tcIIu» rofeoi.
Petioerat Gedeon i domino flgnum futurx per ip(bm vi»
flori» contra Madianiws: quid ros in Colo foret veJIer»
eralicato In area,& in omni terta riccita$,quod & faflum
eft,Erat autem ♦elJuiillud.-racrofanflat virginis fymbolu
oc Tignum qusfdiuino irrigata rore fanfliquefpiriius era-
tia dei filium ?didit:crcatura fcilicct Tuum creaiorem, qui
irtiquecftcreatur* prcciuro.Nam in cruce oblatus eif x>
nobis in precium redemptionis noftr» : qui fumus cre£
tora dei*
>4 CIndecimoquanoverfu. Frons e(! Cbrifius proto. ’
gendo. Ambas ill»figur*ex veicri teftamemo deprdpr»
in vndecimocS duodecimo verfuiamexpUcatis hoc loctv
accommodantur propofito ,padcis«5ue'con(rrfneirhic ver
ftf quomodo Chrlftosroymcd dicitur frons fiue folium
«os,* nox, ex andarirM produfla, quanam itidem ratio-*
ne etiam ros dicitur; velleri Gedeonis placido illapfu in-
iulus. Chnftos(iirquit)fronsdicitur:quoniam Tuos prote-
gitabaftuvitiorum.ne perdieni fol eos vrat neque luna *^^‘ **•#
per noflem.ficot folium arboris protegit Tuum froflum:
ne I^dator ardore feruorique fohs. Ros verd idem dicitur
projpter fiiauirslmom virtutum omnium odorcro,qucm mi
«dulcedine totum difperfit in orbem.Ego(ait)ftM campi
* lilHjra conualUuro. Tertio verb loci Chriftus eft nux'
Jpintuali^ncDpationer^udd animas fideles pafcat fua fa
Jutan doflrina,qoinimmo & fui facratiftimi corporis fer-
tailo, quemadmodum nux ipfa materialis gratum efthomi-
mbus edulium, idipfum In euangelio conteftatur dicens.
Caro mea verdeft obus t & faneuis meus verd eft potus.
^nlque quarto loco Chriftus dicitur ros.-quia ce’cfti-era
«ia imgat mentes hominum aridas , & ad afferendum bo-
norum operum fruflura,haod aliter qua'm ros fupeme
delapfus terram irrorat:* rorido imbre humeftatas^her. v -
bas fouetac vegetar. loami
16 CfadwmofwoTerfo.Contemplemuradhoc nucS.
Proponit hic verfos confidterandii penficulatius nucis ex-
ernplumsquod twio loco fuperius fuerat Chrifto applica
tura. Nam attentius difcuffa nucis natura atque in apcnu
prolat3,ipfius ver* lucis vtpotc Chrifti (aeratiora fivnat
■»yfteria;qo«fi!qnentibusrcsluduntur verfibus.
QL- >j Cln
*44
PROSA.
17 CTIn Jecino(^timo TeHb.TrinatB geiyitTufoiKai*
Kav ipfa fenribilit tr(a in (e compleftitar ; in ynan qoo*
dam modo compara totam fubftantiam , vtpoteconiceoi
exceriorero,teftam cortice obtegam. A nucleum tefta«c«
clufum.Rurfum ipfa nux tria confert hominibus emolo*
menta:vnAionero fcilicet Alumen, per oleum quod abea
' exprimitur,& efum nuclei eius qui in cibum fumitur. Ce-
terum hcc ad allegoricam A fpirUualem intelligenilam
applicando,per totam nucem infinuatur atque reprefen*
tatur Chriftus:in fe vno geminam corepleAent naturam,
A in altera earum amaritudinem mortis perpelTus. Vnde
per corticem nucis que afpera e(l A amarulenti fucci : fi*
gnatur acerbitas palstonis A mortis quam Chrifius in car
ne fua pertulit.Per teftam ver6 nucis doriufculam A cor*
ticc circu(eptam:fignificatur humana Chrifti natura, acer
bis doloribus pafsic nis expoHtaiXtpuu (aera ipfius anima
A corpus,ofsibus A neruis compaAum. Denique per nu •
cieum delitefcentem in tefia : repreientatur auguhifsima
Chrifti dioinitas, occultata in carne A circundata illius ve
. lamine.Eft enim in nucleo fapor admodum fiiauis ; A pet
quam gratus edentibus, Sic land fuaois efi dominusdego
F/41.35* flantibus eum, A torrente voluptatis fuK replens eos qui
(atiantur gloria fua.Et hcc fignlficatlo myfiica in decimo*
oAauo A decimoDono verfu huius profe, prstclard expri
fiitur.Videturque ipfa ab authore huius profae fuilTe de*
foropta ex vno fermonum beati patris Augufiini de nati*
uitate dominica.cuius initium elt. Legimus fanAum Moy
(em populo dei prxeepta dantem. Circa cuius finem, idem
dicit. Virga illa vnde agebamus Aaron : virgo Maria fiiic
que nobis Chriilum verum facerdotem concepit A pepe*
rit.De quo Dauid cecinit.Tu es (acerdos infernum fecun
dum ordinem Melchifedech. Superiori nanque verfu ii
dixerat. Virgam virtutis tue emittet dominus ex Sion. Et
Efaias propheta apenius Mariam fanAam deiignat dices»
Py^.foy Exiet virga de radice Ie(Te,A flos de radice eius afcedet:
A requieicet fuper eum fpiritus dominiifpiritus fapieniis
A intelleAus.C^bd ergo hec virga nuces produxitrima*
go dominici corporis fuit. Nux enim trinam habet fii fuo
corpore fubfiantie vnionem:coriu,te(la A nucleum. In co
rio caro, in te(Ta p(Ta,in nucleo interior anima cdparatur.
E X P O. i4f
Ia corio irada,carnS lignificat faluatoricquxliabaitin (e
a^eritatem vel amarirudinc palTionh.In nodeo, interio*
rem declarat dulcedinem deiutistqu^tribuitpaflom ft la
■init Aibminiftrat o£Ficlum . In tefhi lignum interlerent
crads,qaod non difcreuit id quod foris & intus fuit : fed
qac terrena ftcaeleftia fuerunt mediatoris, ligni inter-
miitionelbcianit dicente beato apodolo. (^la ipfe per
uoguinem crucis fuac pacificauit omnia quae in caelis uint
Aqu^in terris. Haec Anguftlnus.Ei quibus verbis credi-
bile eftdefumptam e(Te praefentem huius proHe roatena.
Qoinimmo in eode iermone adducitur ab<Augu(lino exS
\pkiiB de virga Aaron arida quae diuina virtute floruit ft ^
^otuIitamygdala:ad confutationem ludaeorum.Et ideoi
edaai exemplum affertur in hac profa verfu jrndecimo St
decimoquinto I ex eiufdem Termonis (vt reor) fententia.
ItiTupor tria illa beneficia quae per nucem praeffantur ho«
■inibus.modo nominataevtpote vndio, lumen, & efca,e>
tlam Chnffo myfticd congruunt . Enimuero ip(e liguidit
peccato ac aegrons eff fpiritualis vn6fio:per gratiam fana*
tem vicera peccatorum. Idem quoque eff lumen Tpirttua-
ts caecos illununans.dt tenebras ignorande mentibus hu-
manis expellent. Uemt^m ipfe nutnmeutbm eff & Tpiritua
lis alimonia bonis & reflit corde:quos & Tua pafcit do£hl
na dbfaginat iacratiffimo coroore* Ego^inquii^fum panis
viuur qui de caelo delcendi.ctrUrfum. Venite ad me om-
nes qui laboratis & onerati effis, & ego reficiam vOs. Haec
autem applicatio myffica trium nucis effe£fuum ad Chri
ftum.explicatur fuccin^le in vicefimo verfu huius profae. 1«^-
ai.Cflnvicefimoprimoverlb.Oquimduice (acramentu
Hic verfus tertiam nucis vtilitatem Chriffo lam applica-
tam,clarius elucidat:off endent quomodo ipfe eff efca fide
libut. Magnum (taqnhltllud eijHacramentum & admira-
bile myfferiumyqudd Chriffut carnem fuan prseffat in ci-
bum dc panem viuificum populo Chriffiano , in fanflilfi-
jao enchariftuelacramdo.Porcq/aenum camis vocaf hic
author (acratiffimam Chriff i carnem ^ propter natura ip-
liut infirmitatem & fragilitatem, quam ex difpenCitotla
quadam dignatione habuit ante pafTionem . alludent pro-
pemodum ad illud verbum Efaia.Omnis caro fcenum: &
^unnis gloria eius quali flos agri. Exiccatum eff focnum Sc
Q^iii «ecidit
^•40
m.9
.»44 PROSA.
ceciditflot,qmarp.iritas(ioiiiiniiiirufflauit in illo. Veri
fccnum cft populus.Per frumentum vero imelligitur hif
panis ille fupercs^dis ^ viutficus:qui in frumento Sc tti
ticet panis fpecte exhibetur fidelibus io communionem.
Itaque Chrifius foenum carnis in frumentum conuenitfir
detibus:quia fuum facratiGimum corpus in cibum faUitar
rem ipfis confert^fub frumenti fpecie dSc fornu coole«
cratum. ,,
aa €L In vicpfimoiecundo verfu. Quos Tub vmbra/acrar
menti. N on dicitur hm vmbra facramenti tfigura;, ipecies
-& imago ipfius facramenti eucharifiiacyfolum repratfentao
ipfiim & non verJconttnens.vtfcUicet vmbra diftingua«
tur contra veritatem. Q^o quidem modo in veteri teftaa
mento agnus paiCchalis, manna in dc(CTto,pan6fque p|ppo
fitionis & czterz figurz dicebantur vmbra facratUsimi Ur
cramentialtarisiquia illud przfigurabant.quo etiam mo-
do ab apofiolo dicUurlex hahuifie vmbram futu, rorum
bonorum.l4i^m eo modo populus Chriftianus non habec
vmbram hiiiufce facramenti communloois;fed ip(^ rem
& veritatem.VerCim quoniam illa,nuda non cernuqr»/e4
adoperta jrpeciebps panis & vini, Aquati velamjne quot^
^ut vmlxacuiQ ot^e.^aivt non coiiipicua fit oculis nofiris
iacra Chrifii care neque fanguis fn propria ac nauirali/uz
/pecie ac forma:idcirco fub vmbra facramenti dicitur ip-
fos fideles Chnilus hic p4(cere,oraturque obnixnis ,yc po
iitahuiufinqdi vmbra A vplamine Ipecierumtnos iti regno
czlorum pi^cat reuelata iam ^acie,fui diuini vultus prae^
t fentia.Qupd nobis concedit ipfe fuperbonus Anufericors
.11.:.. '' dominus:beqediduainf(^jla.Aineo.
: £1 ''n
f
» ■ ■ • t i .
3K
- 1 - ,1
'• 'II . . . tJ. f J,. I J
\lffcpipliania domini J
£/ls Cfcn^i omnis ChrifUomtas ccld/rd;.
l^n > funt inodis omtU : atndifquc ncncrania popn^
X. ' lis. Per omnitenentis dduentm afque uocatipnem
gentium. Vi nutus efl Chrijks ; eft fieUu. Magis ui{a
eida.
1:1
, u. ■
EXPO. ,4y
1 %At sii non eafjam putantes tanti [igm gloriam. Se^
atm munera deferunt:^uulo o ferunt ut regi exU^ que
fydus prodicat.
g xAique aureo tumidi prineij^ legulo tranpto:Chri-
ftiprofepe qurritant.
4 Hine ira foui hofUs feruida ,inuiJi recens redori gt
nito.Bethltempkruulosprocepit enfe crudeli perdere,
f O Chrifie quantum patri exercitum iuuenis do^us ad
hdU maxima epulis prodicans coUigis:furgens cumtan
ttm nriferis.
€ xAnno homiiHs triceftmo fuhtus famuli fe inclyti incU^
ttouerat magnus 'deus;con(ecrans nobis baptifma inabfon
lutionem criminum. .<
5? £cee fpiritusin fpecie ipfum alitis innocuo un^urus
fjmilis pro omnibus uifitat:femper ipfius contentus man^
Jtone pedoris.
8 Patris etiam infonuit uox pia,ueteris oblita fermo -
nis;p<xnitet me fealfe hominem. Vere filius es tumeus^
mhimet placitus , m quo fum placatus , hodie te fili mi
9 Hmc omnes aufcultate populi proceptori-Amen. ''
ptoCz ,etfani folutc orationis & rythmica norma
aiequaqaam con(^ri£b<e, formam ac habitum (eruar,incita>
cor in ea tota Chriftianoruro turba & condo ad celebran-
idom hoc feihim epipbaniat^propter pradara Chrifli ope-
ra in ip(b perafta,(cilicet vocationOm gentium ad fideper
Magoroni adorationem,^ fumme trinitatis manifei^atio-
lieia in Chrilti baptifmopro abluendis mundi peccatis fii-
icepto ^Aam.
•1 Ca HKOTATroN B s. Per omnitenentis aduentums
Omniteneni didtur Chriftus (bcundum diuinitatem:quia
omnia. teneat & fulciat fua Virtute, vt nihil iU ab ipfo ti6
iiidentehir ift c6tinean]r_,quSadmodu beatus Paulus de eo
dicir,quod portat omnia verbo virtutis fuK. Si quideniih
>mht ^pacedus Tirtateid,ambient£^; Ot ialuante omnia
Q^iiij (ttb*
k
PROSA
fiAtcrfugerettiprum protinus Jeqideret in nlhilam , ntq^
fno quidem momento pollet fub(i!lere.
2 f[ illi non ca0am putantes. CaiTam tvanam irriuin,
&futilem,red alicuius rei nouc & ardux edo fignificati»
^ uam.Et hoc ipfum etiam edocuit eos deus qui (ignum de«
derativel per internam infpirationem vul angcltcam de-
nunciauonem. A.Uoqui quomodo iptius dellx infpe^
fiiilTent incitati ad perquirendum regem natum : nid co^
J'noui(Tcnt nouum illud fydusquippiam infblitum ftin-
uetum portendere atque (ignare.. ^ '''
3 €E Atque aureo tumidi principis le^lotranitto. Noit
perman&runt(inquu')Magi in domo Herodis regit, auro
gemmisque (iiperbaineque magni fecerunt eius cubiculq
quamuis aureis ornatum tapetibus, fed vlterius progreisi
unt ad inuifendum Chrifti prxfepeicuius anguftias dtpaa
penatero prxtulerunt magnificis regum palatiis.
4 Cilnuidi recens rectori gen ito. Koctocoinuidusre^
ponitur cura datiuo ; quoniam A inuideo Aium primiti*
uum^Amilemcafumexporcit, vt hic habeatur orationif
contextut.Hinc ira feruida fxui. Herodis tnuidi redorj,
fcilicetChrido regi recens genito:prxcepitperdere crudo
lienfe paruulos ipAus Bethleem. Eo quoque in loco reces
pro aduerbio recenter fumitur,vt recens genitos dicatur,
qui haud multo antd in lucem eft editus , qualis erae
ChnAus.
f i[0 Chriftequantu patri exercitu. Apta eft hsce excla-
matio populi Adelisad Chriftu:5;4oco ^ minori innitens.
Magnu certd(^inquit) & numeroAim O Chrifte patri tuo
collegifU exercitum ad bella fpirhualia ioArudu & accii»
^um:eo tempore quo iam adultus & in perfe^^a xtate po
.pulo prxdica(H,quandoqui'dem tu ip(e adhuc Algens vbe
ra matris & laAens,tam copiofum miferis ilU agmen fan-
dorum innocentium. Nam A in tOnella xtate & adbuC in-
fans ac vagiens , tantum miA Ai bellatorum numerum ad
patrem:iam fadus grandior xuo & per. vniuerfam ludxa
.populo verbum dei annundans,muito fand maiorem poi-
gnatorum numerum patri collegiAt.
6 fl Anno hominis triceftmoAld lucas euangeliAa ceAa
l**# S* turd^n$,quhd IcAis cum f^ptizaretur d foanne in lor-
" diaeieratincipiensquaA annerpm uiginta. Tunc fani
ipfe
T
1
EXPO.
HP
if& dioaliras oointu pro fua^idtiitr^biU homilitate A dt«
' ^rione inclinauit fe fubter inamM famuli fui Ioanis,in*
djti quidem A prxclari. Quam iiKlinacionem admiranf
Ioanaes:recuCiuii ipHos Chrifti b^pnz jdi munus in prin
cipio. Oomine,inquu,ego a tedebfo baptizari: &tu ve*
sis ad me. Porrd fubtus prcpofitiqquam vulgaris gram-
maticorum turba fcsteris annumerat prcpodcionibus v-
traque cafum habentibusino ed in vfu apud probaios au
thoresLatinos,fed tantummodo praepoiitio fubter, eiurde ^ .
cofli barbara illa A minus recepta.didione iigniflcatidis.
Quocirca hoc loco potius fubter manus quim fubtot le-
gendum c^remtne in ea orarione;admittatur barbaries.
^ autena fubter oppoiiic ligniBcationis ad prxpoiiriond
fiiper.* dk modo cum accufatiuo poAitur,niodo cumabla-
ciajo,vt mergus auis fubter aqua impune naiat. Virgilius.
Fene iuuat deuCi Cubter tedudine cafus.Interdum iioe ca
(li pro aduerbio ponitur. i'butus.>Hinc atque hinefiiper
(iibterque premor anguftiis. rr
7 €E In fpeciedpGim aluisinnocux. Alitem innoquivQ
cat hic author columbam: quia felle caret, neraind rolbro
laedit, d: (xmpbciutem fraudis nefciam prxfert. In fpecie
efenira columbs fpiritus laneus fuper Chridum cu bar Mffffft.t
pfizaretur in Iordane apparuit, vnxittjue eum donis gr;^
«ue fuc prae omnibus fandis. Non quidem tunc prunum:
quali ante no fuilTet Chrilhis vn£b6e (piritus ian£Ii per- *
lra(us,red ab iplb coceptionts articulo,& in primo ^vt ita
direrrm) lanm incarnationis momento. Veri^ni cum ba-
ptizaretur Chriftusrfpiritus lanflus tiic in fpecie Colndi .
Me apparens fenlibtli ligno, manifeftauit illanicxcellente
trnftionera in Chrifto ab ipfo ortus fui lecundum carneqi
primordio elCe faftam. Etergo hic A in tempqre ba^tifmi
rpintus lanftus dicitur vnxilTe Chriftum: eo loquendi gc
nere quo quicquam tunc fieri dicitur cum ipfum altis ma
nifelhitiir dk declaratur. Fuit dtcfemper fpiritus lanAur,
nsllione peftoris Chrilli contentus. Nam poftea nunquS
abeo difcefTit :Iedmaa^t fuper ipGimvt ait «uagelifla,^
requieuit fuper eu,ficut praedixerat propheta. ^SoUfiquI-
'deffl culpa abigit ab homine fpiritum fanf^m^ CEriAut
autem culpz prorfus fuit etpera. ••
t CL Veteris oblita (bra9oiua.Caaan(aittauiruii) voU E/a.ii
r uerfale
) -
I
d S A.
aerGile dilatiHini,omrtis caro corruplffct via fam : dei»
ipfe tafVus dolerecordfs intrinfecus Sc praecaueni in futa
tom,dixerat‘irt habeit^Gcn^fii^ Peenket me fecifle horni-
f ‘ nem.NancailtemillHik fermonisimmemor,ft'miftato'in
fbeliciorem (bneiik refum humanarum (tatu;immd ia per
Chrlflum placatus pater cKlefHs homini: hanc detitus ^
didit vocem tempore tiaptizationis ipfiuf Chrifti. Hic eiV
fitius meus dile£his in ^uo mihi comptecui,{pfum auditd.’
Ccten^m illud verbum, Hodie te fili mi genUl, hic in lite-
ra expreffum.nbn ex eoangelitodefcribcnteruce^ patris
ocio delapfam defump^um eftivt cattcra hic adduAa ver-
ba,(ed e* pfalm6iecu*ido,'vbi propheta in perfbha fiHJ
dei ah,dominus dixitadmeifiliusmeus esto, egohodif
gcnui'te. Hic tamen ab authore etianvillud iSemir:quP.‘
niara Confirmatum e(l -8t clarius explicaiiuum illiui TetlW
kenttil: in yoce paterna conteritae.HlceftfiliUs meus dile-
£his.‘Eft'ehlm'ft alia ^ificaiio filiatMnis deii quam ha-
bet Chriftus ad patrem. • ' ■ . ‘
^QHtiic omnes aulcultate popotl.AuIcoltOiiafiCum accd
fatiodifignifkat audirb. Plautus. Tum illum fubmkn? Io-
tjuenlem au fcu Itabam .Cum datiuo v#r6pofihira<fignift-
tatobedfre&obtemperare.Terentius in Andria.Paphi-
Ium he adiutem,an aufcultcm feni.Et'h6e recondo modb
:hicruroitur. '
In€odmfefhepip1)am£,iilidwo[4, ,
domino canmus gIorio[t^Q^ pTOr
'\^lemd^mcnugi adorant. ^
li I Immcnjm Cbaldd cuius Pcrfe^ ucncrantui
fotentiamh^^-- '
'i (Xnctti cttHHi propheta praanuere ucntur^:gtri»
'tef difaluandas.. Cuius maieflasita cjf inclmata,ut ajps-
merd ferui, formam, ^nte fecula <jm dem Icmpo-
'ra: bomafoAus e /lex Aiaria.
'y 'Sal^mdequoudiciHiHiy etihiteu l^ob rutiU/t
iit<iuit fifk} ‘it confringet' ducm agmina regionis
j , ' Aiddb^mxima potentia." Qti magi munera deferunt
u.x. . /
Tbun
T/al»
EXi»0.
4 7%tre dem prodicant , auro regem magmm^
hominem mortalem myrrha. In fomnis hos monet an^
gelus y ne redeant ad regent commotum propter regna.
Pauehat etenim nimiam regem natimy uerens amittere
regni utra* Magi dida f ibi implentes monita, pergunt
iddcres itinera, patriam qua eos ducebant ad propriam,
linquentes flerodis mandata. Qui per cU^s corde ni-
miam praifa:
5 . Extemplo mandat infantulos pereunda inquiri
Be^leem confinia,Z7 mox priuari eos uita.
6 Omnis nunc caterua tinnulm iungat laudibus or*
gani pneuma.
7 ^ Myflice offerens regi regmChrijlo: munera pre^
eu^.Pofcens ut per orbemregna protegat omniain fe-
cula fempitema. Arnen.
Haec idenU4eai profa jTuperlortbqs con(itniTjs : nuUani
Kabe|rythinicaeronoritaus.(pecieai.'ln ea fidelis popqlua
pc^uocat^yr ailMlebraadain nane roIennica.c^^'apparuio«
msdpiT)ti>i:quafiella ducegentib*efiaiantrenatus.Nfar«
ra(Or &hichi(loriaa<li^eius Magorum ad Cliriftura, ob*
lafip nauoeni|D,reditus dorom in patriam, Herodis indi>
gaijiuo &' immanitas ad ‘inFantium caEdena prorumpens.
opi‘n|ia,ex reeundo^Miattb;i capite deprompta iunt
(0^|»erlpipda: neque alia efiTiagiiancia quantym ad rei nac
rpodeier^emjatiprem declarationem. ‘Y *
1,. j|[ a D N o T «I T io u b‘s. Epiphaniam domind^pf^
pkania 'graepueft ttocabulp: idem (ignificanslatind quod
IpperapparatiOflTue manifefiacib defuriufaAa.Qup no«
oMnehee celebritas merito nuncupatur : quoniam in ea
Chrijhasipffusftejlae indicao magis efi declaratus, qui dn
^hi ciariiyt^is v^nemtitin Eethleem:& quem diu qua«*
fierantc.orain arpiciente^vtdeum adoraruh|. yeriiim id
fci primo huius operis, libro circa fiymnot huius folenni-
cat^ia di^M ell.Et quoniam in h^nis & profis eiufdem
fetli r^ius eadcatmatejrt^ pertrai^atwr : que circa hym-
■pruin exp|icatlp^ein,p4^P^ (|wt ad, jprol^m etiam
i'
7
»1» P S. O S A.
coorerentia declarationeiD, non hic denao pollhacrepe»
leoturyne huiufmodi repetitio prolixitatem ingerat & ue
dium Ie£bori, fed Tt priui difta habebantur Sc ruperiori-
ho% tn locis Querenda.
^ €E Imme(amChatdaEicutas.Chald«a; Alne maioris eft
regio, Arabie contermina,in quaell Babylon ciuttasma
u>a. Inde Chaldxi, illius regionis incole, circa Tyderum
speculationem quondam intentilsimt & exercitanirimi;
qui etiam nAnunquam Babyloni) dicuntur. AtPerlia,e,
lea Pcrfis^Pcrfidis.vel Perfida, x, regio eft orientalis iu-
xta Mediam, cuius incole dicuntur Peric. Propertius. Per
iarain llatuit Babylona Semyramis vrbera. Nominantur
amem hoc. in loco Chaldei & Perfx : quoniam Magi ad
ChriBd cxledi ducatu profe£ii, ex illis regionibus aut co
terminis fuerunt oriundi.
C Quem cunf^i prophete precinuere.Non hic pnr
Mmso4
ctaere legendum eH, xt mendoh babent libri : (ed precU
nuere.Qj^oniam fententia ipfa eo-in loco requint verba
preteriti perfefti temporis, indicatiui modi.pluralisnu-
neri, quod ordinetur cum nbminatiuo cunAi prophete.
Atqui prxeino non facit preteritum preetni: fed prxci«
nui licut cjttera dompolita i verbo cano n6 fadunt in prig
ierito ni, more fui fimplidi (ed ui,vt concino cdcinui,fuc
dno fuccinul. Q^dd autem prophete prenunciaueninc
aduentum fili) dei in mundum ad laluandum genus huma
numtvfque adeo clarum ell, vt attellatione no indigeat.
4 CT Balaara de quo vatidiiacus.Vicenmumquanum li«
bri Numeri, cap.refert de Bala^in, quddpoftquam deos
pofiiit verba.lua in ore eius:pro maledidione qua inten*
debat proferens benediftionS in populum Ilrael,hec in-
ter extera vaticinatus pll. Orietur Bella ex lacob.ft con •
furget virga de Ifraehdlpercutiet duceS Moab .Q^od qui
'dem oraculum licet nonnulli putent ad llteram ^ intel-
ligendum de Bella illa lenfibiTf.que nunda qrtus faluato
^s noBri Magis appaniit,potius ramen de Chritlo fecun*
dum (enfum'myBicum debet mtelligi:'quiBdlaeBmyBl^ '
ca,orta ex lacob fecundubi carnis propaginem. lp(e itid6
Tirga eB,propter reg^hdi authdritatem & edreendi vind
tera,qox confurrexit de lirael fecundum humanitatem,
confiregit^ue duces Moab, nequitias (cilioet fpirituales;
prindpatuf
i
Expo. m
minipanis ft poteftatei d^montoiStqvK co1«t>lnir in i Jn -
Lf Moab quarum vires contudit & comminuit. Et plane
Jiocloco author huius proGe illud propheticum Tcnmm
ipGus Balaam^pplicat ad Chriftum: ipHiroque vocat ra«
tilantem (ieilaqux.exiuit de lacob. Ndpe de illo iydere
materiali & rofpenfo in aere quis vnquam dixerit, qobd
onatn fuerit ex lacob? cum non habuerit fuam originem
ci populo liraelitico defcedente ex lacob, fed diuitui tan
tum virtute formatum fiierit.
5 C Extenmlo mandat infantulos. Non ferenda efteor&
infcitia craiTique barbaries, qui extemplo hoc in loco per
i vocalem in (ecunda Tyllaba proferendum putant aut do ,
cenr.quo aliquid habeatur difcriminis in prolatione prp*
dide dicionis, ab ifta oratione ex templo, conftituta ex
pnepoGtione ex,& ablatiuo nominis templum. Nam ipia
ngnificatio & reda feriptura cdiungensautieiungespri
mam fyllabaro dreliqais,fatis fuperqoeoftenditdiicrimi
sus inter hanc & illam didionem.N empe^obatiautho*
res omnes in fupradido aduerbio ( quod illico, protinus
A continuo fieniiicat) proferunt & icribunt e in fecunda
fyllaba.VirgiUus.Exteplo Aencf foluuntur frigore mem
bra. Slroiliier neque eorum recipienda funt fomnia : qui
partem capitis ad dextrum, leutSroque latus connilentem
non tempus fed timpos vocari debere conHngunt,legen-
dumque inpialmoaOruut.Etrequiemtimporibus
donec inueniam locum domino. v^od quidem faciudum
diditant,vt nomen illud pro eo Ggnilicatu diicemicolom
aliquod habeat d nomine tempos,rumpto pro fpacio tem
S>orali,noniatisperfpicientc$folamfienihcationis diuer
itatem fufficere, ad di£Ferentiam in illis facile conftituen
dam. Enimuero in vtraque fignificatione:ea didio tSpus
per e vocalem in prima fyllaba proferri A feribi debet.
Virgtlios.Temporibus geminis canebat fparia fenedus.
xbl pro parte capitis ea didio fumitur. FaceiTlt ergo hce
A Hmilia deliria, quoniam (t contendant illi vbicunqus
diuerfa eft iignificatio in didionibus, illic quoque ad in*
temofcendam illam diuerfltatem aliam A aliam debere,
«fle Icripturam, nullam dare poterunt didionem cquiuo
cam,&iub vno nomine diuerfa iigniflcantem,quonia feri
peurq diuerflas A literarum permuutio variabit ipfas di
0
7
t
9^^ P O S A*
^onet.Non igitur eodem modo (cribetnr nanottqi
do extremitatem brachi j & multitudinem militum ngna-
bittneque verbum lego iifdem fcribetur luerii: quando
colligere fignificat & (cripturam diftinguere. Neque di-
&io li^bereaidem habel it iiteras:quando volomehgnifi*
cac decorticem arboris, quoniam fecundum tOorum fent^
tiam,aliquid literc eft euariandum ad didinguendam
gni6cationem. Sed quis iflas equo animo feret ineptiasf
Cxteri^m in hocprafente verfu percuflus tantundem li-
gnat aiq; commotus atque perturbatus, quoniam omnis
vehemens a£Fe£fus & indignatio animum percutere dici*
tur,id eft conturbare & concitare.
6 €E Tinulum iungai laudibus. TinuIo$,a,Bm,id dicitur,
quod ed in Ibno acutu, vt vox tinnula, & (onus tinnulus:
qui redditur ex areis valiscumpuliantur.Ouidius. Tin*
Dullaque ara fonant,& olent myrrhaque croci^ue. Ve«
nitque d verbo tinnio, is,trc, quod proprid de metallis di
citur,vtauro,argento,are,ferro,cum ex eorum pullatio-
sie Ibnus efficitur, qui tinnitus dicitur, itaque tinnulum
Jmeuroa organi vocat hic author, modulatione dulcdro*
bnantem qua pulTatione organi redditur,fiue organi Ib*
nitum. 7 H Myfticeofferens regi regum. BeatusGre-
Sorius in homilia euangeliijpralemis lolenitatis,hac tria
ona myftice deo a nobis offerri debere dbeenstait. Auro
iapictia delignatur: Salomone teftc qu> dicit. Thefaurue
deliderabilis rcquielcit in ore lapietis. Thure quod deo
incenditur, virtus orationis exprimitor^pialmifla atteffi-
. . te qui aiu Dirigatur oratio mea (icut incenfum io confpe
J74/. 140 tu tuo. Per royrrhamverorcarnis morti ficario figuratur,
Vnde fiin£ia ecclefia de fuis operariis vfq; ad mone pro
deo certantibusait. Manus mea diffillauerunt myrrham.
— .Nato ergo reg» aurum auferimus : fi in confpe^u tlhus
m claritate fupernafiipicotiarerplendemus.Thus autem of
ferirous:fi cogitationes carnis per fanAa orationis ffudia
inaracordistncendimuSiVtfuauealiquiddcopcrcale-
llederideriumredoIerevaieareus.Deniquemyrrhaoffb*
rimus,fi carnis vitia per abftinentiam mortificamus. Per
myrrham nanque(vt diximus^agitunne monua caro pu
trefiat. Mortuam verbeamem putrefeere: eft hoc roor*
Irbr.i tale corpus fluxui luxuria deieruire Sicut de quibufiiam
pe«
Trtmer. 31
. EX^O.
perprophetatn ^ic!tur« Computnienint Jumenta in 0^
core fiio. luroema quoquein ffercore putre(cere:eft car*
'sales homincf in fcetore luxurue vitam finire. Myrrham
ergo deo offenmus i quan4Q hoc mortale corpus d luxu*
rite putredme per condimentum continentiae cuUodimus.
Uipc Cregorius
I
indieftnSopafchit.
VIGime pafchdi laudaimmoUt ChrifhatiL
z t^gnui redemit ouestChrijlus innocens p4*
trirecottdliduU peccatores.
3 Mors c7 uita duello coflixere mirado dux mt£ mot
tsm regnat uiuus.
4 Dic nohU Maria, quid uiiifH in uia ? Sepulchrm
Chrifti uiuentis, cr gloriam uidi refurgentisf^ngcUcoa
tefles,fudariu cr uefies,Surrexit Chriflusfpes mea,prae^
cedet fuos in GaliLea.
^ Credendum ejl magis foti Afariteuerad, quam /ts^
dxorum turba fallaci. Scimus Chriftu/urrexiffe a mor-
tuis ucre,tunobisuUlor rex miferere, Arnen.
UxcproCx neque omnino rythmica eft neque omnino
(bluta.ied Ttriulque aliquid (brtltur ac participat. Siqui-
dem in nonnullis verfibus in medio & fine feruatur fimi-
lis cadetia & exitus didiionum in confimilis ibni iyllabass
•vtin quarto verfu <&deinceps,in quoad rythroicz ora-
tionis accedit ipeciem.At in verfibus ^fis & claufulis fea
teotiarum: nequaquam certus colpicitur numerus Tylla-
barum determinata lege ieruatus^in quo cii oratione om
ninofoluta couenientiam habet & affinitatem. Eft autem
huius prof* iermo dramaticusyid eft diuerfis indudis per
fonis in modum dialogi interlocutorius. Nampoftinciu
cionem totius populi Chriftiani ad concinendas Chrifto
laudes qui nos d morte redemit : inducitur populus fUe-
lis interrogans beatam Mariam Magdalenam quidteftu
monii de refurredHone domini viderit in viarcum iret ad
vifendum domini fepulchrum. Deinde ip& refpondens:
multiple:^
I.Or.(
fyV.140
PMf4
J»amAQ
fim, 6
>ROSA.
multiplex affbrt tefUoioniuin pera^ refltfrefiionis do*
minic«. Demitis fidelis populus fidem Maric verbis prse-
ihuidam adruens: de gloriofa domini reTurre^ione indu*
bitatam profert fuam fenteniiam. iC[a nmotatso-
M B s. In primo verfu. Vidim^paichali.Vifiima pafcha
lis ed dominus noder lefus Chridus : io die pafchc pro
nobis immolatus. Etenim pafcha nodruro (vt ait Paulus)
immolatus ed Chridus. Huicautem immolare laudes di-
cuntur Chridiani : cum debitas ilii perfoluunt laudes A
gratiarum afViones. N aro hurufiuodi laudatio, ficut & em
nis nodra operatio qu^ad dei gloriam ac honorem rite fit
ed qufdam fpiritualis immolatio fiue facrifichim , fecun-
dum illud verbum prophetf in pfalroo . Dirigatur oratio
snea ftcut inceniu in cdfpe^u tuo: eleuatio manuu roearu
fiicrificium vefpertinura . Incenfum autem adolebaturin
altari profacrihciotfccundum veteris legis indituta.
a C[ In fecundo verfu. Agnus redemit oues. Agnus: Chii-
ihis. Ipfe enim verused agnus qui abdulit peccata imin*
di.Oues: genus humanu,populufqoe fidelis, de quo pro-
pheta in pfalmo. Nos autem populus eius & oues palcof
eius.Et de quo dominos Jn euangelio. Animam meam po-
fiqpro ouibus meis.
3 (Lln tenio verfu . Mors A vita duello. Duellum dicitur
bellum quod duabus partibus de visoria Contendentiboa
commitdtonnon tantum duorum (vt quidam autumant^
led etiam multoruro,& ipforum exercituum: duas quf ca
tendantpartescondituentium. In paiTione autem Chridi
magnum fuit certamen inter mortem A vitam . Na mors
jpfa corporis: primum vitam natur^ in Chrido ad tem-
pus extinxit. Verum vita Chridi pod triduum recepta per
refurredionem:ft monera naturpin ipfo , A in nobis ge-
minam quoque mortem dedruxit,(mritus Inquam A car-
nis. Spiritus quidem : quiaconuiuificauit nos Chrido A
fufcitautt i peccato. Carnis vero:quon^m illa Chridi vi-
ta,viam i nobis A exemplum reditus ad iramonalem vi-
tam per futuram refurre^ionem pr«buit.Quare io eo co
fliftu vita longe valentior apparuit : A infigni potita ed
viftoria . quandoquidem Chridi vita triplicem pvofliga-
oit mortem fimplam fcilicet Avuicam in ipfo , A dupli-
cem in nobis. Adde qudd mors ipfa: non perpetuofed exi
goo
B X P O. «57
no ^uiden tcttpore in Chrifto ol^dnoitlocv^.Vita v«
rd interminabilis & ne(cia finis in eodemzprieaaluit per-
petuo rupramortem.ChrifKis enim refurgens ex mortuis
iam non moritur, mors illi xltranon dominabitur. £t in
nobis itidem fi ChriAi imitatores efiici Audeamus, vita ip
£i ChfsAi geminam pracAabit immortalitatem nullo fine
qdiiram. Merito igitur ipfe dux vita; celebratur, qui viti
^iritus femper in fe habuit, neque vnqu!am mortem illi
oppofitam(quemadmodum nosyuAinuit,qui etiam pro-
fligata corporis morte, quondam mortuus nunc regnat d>
tiam fecundum carnem viuus,qui denique non folu gemt
nam in fe nunc h;A)et vium, carnis, & fpiritus,fed 41: ean«
dem cultoribus & afTc^atoribus fuis perpciu6 obtinen-
dam elargietur. Ipfi igitur vita: victricia carmina debe-
mus,qux mortis profligatrix egregie potita e(l triupho-#
itidem authorivitx magnas exoluere laudes merito*
dignum cA& «quum, qui virtute fua mortem proftrauit *
ncerbam,quique pro bonitate fua nobis dux effe digne-
tur ad vitam «teruam. Arnen.,
f[ In quarto verfu.Oic uobis Maria. H«e verba
fidelis populi interrogatis beatam Mariam Magdaienam
de Agnis, indiciis A argumctis refurre^iois dfominuquas
confpexerit cum eius inulferet fepulchrum. Ciii quideol
interrogationi io tribus fequ6tibus verAbus ipfa refpon • ,
det,vtpote quod fepulchru ChriAUam rcdiuiui, & ad vi- Ma/lb, a«
tam refiifcitati viderittquando A;ilicet Aabat ad monumd
Cum foris plorans, quod gloriam etiam confpexerit ChrU
iH iam a mortuis reuocati tquando illi ploranti apparuit
primu ChriAus infpecie hortulanlideindefeiprum quK^
nara eAet indicauit. Kerpondei infuper Magdalena quod;'
angelicos viderit teAes refurre^ionis : quando ingred '
Ia fepulcbri locum confpexerit duos angelos, vcAibus
albis indutos, vnii ad caput & alteru ad pedes: nunciantes'
illi refurre^onem iam. fa^aro. Denique quodfudarium
etiam viderit & veAes, quibus inuoluturo fuerat in tumu-
lo ChriAi corpus:quandocum loanne & Petro celeri cur
Iu fepulchram petentibus vidit linteamina poAta, & fuda'
rium non cum aliis ponti>m,fed feparatim inuoluiumin
vnuro locu. Ex quibus omnibus Agnis colligit ipfa Chri*
verdAirresilTe : quddquepreccdetfuosinG^lilza, 1f
R. Acut
sfi r prosa;
iicDtante moitemfiianprcclixerat. Ccterlimqnpnlam
prcceJo, verbum eft (Tgnificant inotom ad locom;dic^di>
dum eft hoc loco in Teptimo verfutprcoedet Tuot-in GaTI
l«am:(icut etiam litera habet euangelica.Qm verb in Ga ‘
'^lilea dicunt, pluris facere videntufrythmumt&confbnan
<iam poftremat di£Honls cum media 'eiufdem verfus in e*
xltu fyHabarumi quam orationis latinx reditudindin, ca
tamen rythmus omnis iine debita fermonis congruitate:
(it infulfus ac ineptus:& congruentia orationis fine rytJi-
mo fu recipienda^rythmus aute fine congruentia, nequa-
quam. S C In oAauo verfu.Credendu eft magis.Sa-
ne vni veraci quam pluribus mendacibus eft potias adhi
benda Hdes.Maria autem Magdalena,etfi tuncfola fuerit
cum omnium prima vidit dominam reru(ciutum,ft acce
{>it ab eo mandatum annunciandirefurreftionem eitir af*
iis, verax tamen (uit.Turba autem ludaeorum/cribanim
& phariGeoru data pecunta inducens cuftodes lemjlchri,
. quod dicerent ipfis dormietibus difcipulos Chrifti venif-
it Sc corpus illius mortuum fuflulifle, vt hoc commento
negarent refurre6Honero,erat mendax. Potiusigitur (bli
Maric qulm turbx lodaicc pnedanda eft hdes. Verdm
qux in principio fola fuerat nuncia ft tedis refurredio-
nis,podea multos habuit A difcipulos A fandas mulierec
idem tedificantei.quare illis omnibus metito accedendtl.
1 In fejlU pttfchalihufyde beat4 uirginc.
VIrgm Mxn'(e laudes intonent chrifUam,
z Eua triflh ahfluUt fed Maria protulk nntSy
qui redemit peccatores.
5 Mors cruita modulo conuetteremirandoy Maria fi»
Uus regnat uiuus.
4 Dic nobis Maria,mrgo demens cr pi<t»
5 Qsomodo fada es genitrix.cu tu ps plafmadcte naf»
aentisf 6 jfngelm ejl te(Hsyod me tmfjus caleflis,
7 ProceflU ex me fpcs mea/ed incredula manet ludoea,
8 Credendu efi magis foU Gabrieli forti, | ludaorum
praua cohorti, g ScirnmClmfium proce fifje de nir»
gine uerdjtu nobis nate rex mifertre. ^Amen.
Hcc
" t, > fiXPC).
. ■ Jrti: omnino cdnfimilf* eft prolSf «r«cedeti: *
• tdflliuf imitatianem,form3 & fpeciem compofiu.quare
proj)ier magnam afFinitatem viriurqueaHinoicem,hec il
hMUnuo & fineincerftitio Oibningiiur. Seruatur indeoi
* hic dramaticus,afqued.uerrarum perfonarum imtfrlo-
<Wionc alternatu* fcrmo. Nam populus fideli* facra-
ti&imam ▼irginem Manam , primum percontatui* de ad
«ncarnationis myfteno qtJomodo
jn ea eft competum. Cui ipfa deinde refpondens adda
citteftimonmangeli Gabnelis.ad fc de c«lo milTi ad an-
Bonciandum hoc admirabile facramcntum.Demiim fide-
lis populu* ipfi c*lcfti nonCio omnmo credendo elTe fubu
tofert. picqj profitetur Cf;rifiarfi de virgine maere naiu
d quopoftremiim mifericordiam hmmhterexpdieit.Au-
thor eius^Adam delan^Vo Vi<f^ore.‘
\!Ft " I* ® ■*' A "T I o K H s. In fecundo verfu Eua trifii»
abflulit.Hoc verbum abftnlit, non ad feqnentem accufati
Dum expreflUin (eilicer natum, debet rcferri.nam non re-
?/r Chriftum natum aut filium nobis abftu
Jille»nili fecundum allegoriam multum remocam Sed ad
fubauditum-accufatiuum potius anneacndum eft,fcil..cet
^ham,gratiain,regnu catiorum atn aliquid fimile, accom-
modatum pr^lenti feoienti*.
L v^u.Mors <S tha modulo cbnuenere mi-
rando. Non Wc legendam eft.mor* A vitad.iello confli-
xere mirando, vt aliqui habent libri, Nam omninocoio- ..
oderet h«e prola cu prarcedenteTin tota illa lententia: Jt
nimium aperte confpiceneiur illa claufola integrdex an-
tecedente profaeiredefurapta, quod prafeniisprofie or-
natum tolleret & decorem.Sed prorli* oppofui quitum
teniTri"™” «*pnmenda eft hic potius fen-
ver.r«ma,vtpote 9, mors & vita modulo
couenerc mirando . Nempe mor* Chrifti & vita eiufdem
pofl re Waionem mirabili inter fe harmonia & cocor
-- ‘'^^hfarunt, quantum ad eandem virtutem & effic*
cia. Monenim Chrifli morte noftra perpetui defh-uxit;
ficut perpphetl atuddixerat dominus nofter. Ero mors
tua o mors. Mortem inquam nbflram quantum ad friri- O/W
IbSXSr”"*
ftibtefti qui mortis habet imperium. Hanc autem mor-
R >) tem
' ti. pioSA.
icffl Boftram,Clirllhis «oriendo deftrmdi.Vitaitlf CfcfV
td viuin nobis contulit «ternam, non foliwn qoantutn ad
•orpns in nouifsimodie relbrcitandum virtute refurfe-
aionis primarUc in Chritto. fed etiam quantu ad anima,
que fpiritualiter corefiifdtatur Chrifto per gratiam, qui
vitam noftramCvt canit ecclefia) refurgendo reparauit.
Atqui dcftrucre monem & reparare vitam, «agnam a^
inuicem habent conformiutem atque conucnientiam, «
fere idem clTc cenfentur,ficut depellere tenebras & in^
re lumen.Igiiur mors Chrifti mortem noftram deflroW,
& vita eiufdcm noftram vitam reparans,miro inter fe «•
doconuenlunt,quod eftpropolitum.
< C In quinto verfu. Cum tu fis plafma de te lufccnt
Flar«a,atis,eft figmentum fiue opus figlinum, idcil ali-
quid ex luto formatum. Et quoniam omnis homo fecim-
dum primam originem & in primo omnium parente fa-
^am ex limo terras formatus eft i deo,redd omnis homo
plafma dei dicitur.Quare & beata virgo i filfo dri cre»-
ta, vere dicitur cius plafma. N ihilominus dei luius **
natus eft, neque hstc duo inter fe repugnat.N S Chriftua
fecundo carne ex ea natus eft, * fecundum diuiniiaie»,
ipiam creauit atque forroauit. Vnus enim & idem eft,
deus Mariam formans:& homo ex Maria formatus ac ge
mtus.Et ipfa:Chrifti mater eft & filia,«ater,fecWum na-
tioitatcmcarnis,filia,fecudum ratione creaaonis,qua ab
*7 In fcptimo verfii. Sed incredula manet ludsta. Re-
cuiauitenim Iud«orum turba maiori ex patre credere in
Chriftum, quod dei effet filius, & Meffias in lege & pro-
phetis ipfis promiflus.faluacorque mundi, vt hiftona euf
eelica & aduum apoftolicorum manifefte teftator. Qui-
nimmo ipfum cnidehflimd perfccuta eft vfque ad morig,
& apoftolos eius grauib* afflixit modis, vt impediret pr«
dicationem euangeli). Cartenira alij hunc vqrfum ita le-
gunt. Proceffit Chriftus fpes noftra, ex virgine immacu-
lata, & refte itidem. Quemadmodum & illam poftremi
verfus claufulam. Scimus Chriftum proceflifle de ^rgi-
M40//.IJ ne vere, alij ita legunt. Scimus Chriftum procelli^ et
P/t/.s6 Maria matre,* vtriquercftd quantum ad fenlam « ra-
P/«/.ix tiouem ryihmi eftunciant*
/
E X P o; «Cc
I C InoAaao tcHu. Quini|ruclconiBipraii4eeobor«
ti.Qojr (ane praaa cohori negat Chriftum de fpirim fan-
do,angelo nandante conceptum,& ex matre virgine na
Cam , Ced putat ipfum more diorum hominum ex lofeph
d Mana conforiio coniugali progenitum. Et ergo fiepiux
in euangelio eum vocant ludari filium lofeph & filium fa
kri. Sed m^ta eft eorum iniquitas fibi,& veritas vidriz
obftruxit os loquentium iniqua. ^
I 7M feflo p4[ch£:alM profi,
M^neprim fi- 8 Qm dm ploratfy •
hati mens ordh '
S urges dei pUuff Fddo eUmat ([uod cor a-
Nofhrdfl^ cr gloria. mat
% ndo rege [ceUrk, lefm fuper omm,
p NonignonU quetnado
raty
Quid precetur: nam dele»
tur
Quodmens timet confcuu
lo O Maria lldU ma»
ris:
Pia mater appedlark
Rediit ex inferis
CmfummauiRoria.
I CuimrefurreSko
Omni plena gaudio,
Confolatur omnia.
4 Refurgentieita(pte
Maria Magdalene
FuiUcUpranundr
Ferens ChrijU fratri- Operm per merita.
hus
Eius morte trijUbu/s,
ExpeRata gaudia.
6 Oheati oculi.
Quibus regem [ecuU
Adorte iam depofita.
Prima efl itUmta.
7 Hac e fi illa fcemina:
Cuius cun^ crimina
iAd ChrifH uefigjia
Eius lauit gxatial
II Matri Cbri/li coa»
<]uata:
Dmfui/h pcHocata,
Sed honore fuhdita.
It illa enim fuit porta:
Per quam mundo lux eft
orta.
Hacrefurgentis nunaa.
Mundum replet latitia.
I) ' ]lla mundi imperatrix .
Ifta beata peccatrix,
R iij Zatitia
tiz PROSA.
t£titi£primorii4 Clementer concilia. '
fuderunt in ecclefia. ij Vt fons ^umint pietatli
O Maria Magdalena: ,(^i te lauitd peccatis,
jfudi uota laude plena. Seruos f uos atijue tuos
jipud Chrijlum : chorum Mundet data uenia.
'ijlm Ameii.
Hcc profa. cpru rythmi lege & forma eO contexta,
^am yi plurimum quifqu^e verfuum tresbabet daufulai
irythrmeas, quarum vnax^uequeTeptem compIe£^itur fyl
labas, peiiulcimamqueearum breuem.Duar quidem eara
iimilem adinuicem habent fyllabarum delinentiam.Ter-
tia vero vnius verfut habet rerponfum ad tertiam claoGi*
lam verfus proxime iequeniis. Q^bdii plures tribus in
eodem verfu fuerint c1aufulat,frequenter dunprimirm«
‘ter (e habent mutuum rerponfum, & dux pbftrmf ferufe
adinuicem terminalem confonantiam. Nam ad ornatum
ipliusrythmiczcompofitionis gratioremque fonoritate,
occcurit frequenter in^tuerfit verfibus Ipiius rythmi eua
natio, qua potius inter legendum ab vnoquoque pote-
rit haud magno impendio deprehendi, qudm certa lege
«Tefcribi. ' '
In ea celebratur iphus Chrifti reiurgentis virtus & glo-
ria beatet^ue Maria Magdalenx fingularis prxrpgattua»
quod prima omnium Chriilum i mortuis pefuicitatu coa
ibexerit:& ad apoflolos tanti gau^ij nuncia fuerit.Cdme
meratur & multiplex excellentia tam fandlx ChriftI ama
tricisrft ad (acrofandlam dei matrem tum ob nominis c6-
mufiionem.tum ob prxclara merita ac opera ipiius in fao
gradu ac orcine hc comparatio.Q^ocirca & hxc profa ia
Seaex Maria Magdalenx folenniuie (olet |^tum a moltia
non immerito decantari.
r €1 A N (t o T a' T I o N ■ s.In (ecundo vertb. Vidio re.
gefceleris. Rege (celeris vocat author Sathanam/quod
ad omne (celus & nephas homines impellere non dehdtt. ^
Adiouenit enim ip(e (ui d deo auerfioe peccatum,& illud
in omnes fpargere teptat: quali in regno peccati fceptra
tenens. Qi^emadmodpm deus i propheta dicitur rex vir-
tutum & dominus virmra, quia omnis virtutis eft author
‘ • <k
IXPO. '
ftia regno Tirtatumcun£Uspne(ic!ent dominator. IitiW.iq
4 C InauaRo verru.FaAaedprcnuncia.Namculeip-
6tm manitedalTet illi lefus, dixit ei. Vade ad fratres meM
ftdiceis. Aicendo ad patrem meum patrem veflrum
deu meu& deu veflrum: Deinde fubiungit eoangelifta.
Venit Maria Magdalena annuncians difcipulis qoia yidi
dominum, & hacc dixit mihi.
7 C In IcfKimo yerfu. Haec efl illa fcemina. Lucas
capitulo (eptimo hanc falutarem deicribit conuerGonem
A poenitentiam holus fandae mulieris, quae prius erat in
ctoitate peccatrix. Sed d begnifsimo animarum medico
lanata : audiuit hanc vocem confolatoriam.Dimi^a fune
et peccaumulia*.quouiam dilexit multum. Etrurfum.
Fides tua te faluam fecit, vade in pace,
lo Clndecimoverfu. O Maria ftella maris. H«c in>
iiocatio non adiacrofandam dei matrem dirigitur: y t fa •
die quis potare poflet ob eas denominationes prxclaras
in hoc verfli contentas quae etiam illi conueniunt, fed ad
b^am Mariam Magdalenamrytoflenditrequensver* ^
fiisqoinoonifi de Magdalena poteflj intelltgi. Didtur
autem ipfa Maria Magdalena ftella maris, ratione inter-
pretationis fili nominis,qoippe Maria,flella maris inter-
pceucur. Neque illi interpretationi difTonat res ipfa. In
ifto enim oiari magno & Tpaciofo prcfentis mundi, peo-
catorum eftdiredrixtvtipfiut exeplo perfugiant ad por-
comyeai4e& facraepcenitentiae. ^dem quoque ratione
didtur mater pia omniom peccatorum , qui ipfius imita-
tione & exemplo prouocati, fruduofam agunt poeniten-
tiam de praeteritis malis, vitamque fuam in meliorem fru
cem conuertont. Eos enim ipfa quafi Chriflo* gignit fi*
lios fpiritualestquos fuo ipfius exeplo ad bonu puocat.
It €L In vndecimo verfii. Matri Chrillicocquau. Non
qoidem dignitate & excellentia gratiae aut gloriae. N am
ouantom ad hoc didtur in eodem yerfu honore fubdita Lor.l
illi: que nullius ynqua fenfit contagia culpe,qu« & ple-
na gratia,d in mulieribus benedida ab angelo praedica-
ta eft. Sed Maria Magdalena didtur matri Chrifli coc-
quata quantam ad nominis communionem & confortiu,
quod eodem yocau fit nomine quo facratifsima dei ma-
tcr.VcriuIqoeeniqinomea:Maria« «
& iiij In
E X P O.
■Tt^tntem claoos implentem vulnera fleta:
.Peftora tundentem violemis candida pugnis.
Vellentem flauos manibus line more capillos
Viderat hcc inauamxliim pcfbora fida (uoruni
Diflugerent pellente metu,memor ergo reuific
^e primam ante aliosaibi fe prius obu(lit vnU
Te quoque digrefius terris & a J afira reuerTui: ^ v.
Bis tria luftra,eibi nunquam mortalis egentem
Rupe fob bac aluif.tam longo tempore (olis
Piuinis contenta epulis:& rore falubri.
Hecdomus antra tibi ftillantibos humida l^xis.
Horrifico tenebrofa fitu,te£ia aurea regum ^
Deliiias omnes ad ditia vicerat arua. ' '
Hic inclafa libens longis vefiita capillis
Vefte carens aliauer denos palTa decembres
PiceriSybicnonfira^ageln necvida pauore
Nanqoefamem,frigus, durum quoque faxa cubilf
Dulcia fecit amorti^fqae alto pecore fixa.
Hic hominum non vifa oculis, (tipata cateruis
Angelicis,fept£mquedie fubue£U perhorast
Csifeiles audire choros alterna canentes ^
Carmina,corporeo d^ carcere digna fiiiiU.
De rcfurrcdionedominiralia profa
MVHdirtnoudtio
Noud pfrit giu-
Jlefurgatti domino
Coitrefurgunt omnU*
Elementa feruiunt:
Ef authims fentiunt
Quanta fmifoletmia»
2 Ignis uolat mobilis:
Et aer uolubdis:
EUdt aqua labilis,
Terra man(t'liabilif.
jfUa petunt leuia,
Centrum tenent grauia,
Renouantur omrua.
I Calum pt [ereniust
EtmaretranquiUius,
Spirat aura leuius.
Vallis nofhra floruit;
Reidrefcunt arida,
/tecalefcunt frigida: .
Poji qua uer intepuit,
4 ,Gelu mortis folui^
tur,
PKOSA.
Priiu^ mundi toUitHTt Homoutmreeuperd
£t eius dc(hruitur i[QBf>^piusamifer4t)
Jn nobis imperium- ’ Paradifiguuclium.
X^um tenere uotuit <S Viam probet fudUm
In quo nihil habuit y Cherubim)serfatilem
Jus ami fit proprium. (Vtdeuspromiferat)
f Vita mortem fupe^ tXmouendo gjl^nt.
raty xAmen,
€EH2c profa etiam tota rythmica oft,& in unoquoque
qaatuor primorum verfuura (epiem compleftitur claufli-
lasrythmicasiqaarum vnaquaeque feptem comprehendit
ly liabas, &fem per penultimam breuem. Conlonahtiam
vero in exitu fyllabarum habent huiufmodi claufuljc,ali«
3uando quide alternatis locis: vt in primo verlu ,aliquan
0 vero quae libi inuicem proximae mnt:y t in verlibus (e-
3oentibus,& femper po(lreffla,ad aliquam in medio eiul^
em yerfus pobtam cfaufulam,vel adpollremam proximi
Tcrfus:habet luum refponlum.In poltremorum verd duo
Tum yerfuum (ingulis:quatuor ponuntur ry thmicae claa*
filiae, quarum duae primae inter le habent conlbnantiam :
tertiam yero ynius ad tertiam alterius yer(us,& quaruad
quartam in conlbnantia confertur.
4[Authoreius: Adamdelanfto Viftore.In ea delaibltac
gaudium dominice relurredtonis nonfolum io angelos
homines elTe difPufum : yerura etiam in omnia huius
mundi fenlibilis corpora,caelos, elementa & corpora mix:*
ta.Quc omnia laetiore quodam habitu fuisque difpolitlo*
ne gratiore qoim prius habuerant': quandam iucundita*
tem preferuntin refurre^ione domini , 9t leto tedantor
gaudia yultutvcrerurgenti domino quodam modo cogau
dere yideantur.
X CEa nnotatiomb s.In primo yerlu. Mundi re«
nouatio.Ipfa domini refurre^Ho dicitur hic renouatiO mu
di,quta totum genus humanum quod mundi nomine intel
ligitur,inilla ronouatumcdi&iyetuftate peccati ad no*
uitatemgratic atque A morte ad yitam tradudum. Adde^
iaChnliirefiirredioiBe,reprsdentatteft dt pre exhibita
omnium
E X P O. t€j
«Ditiom hominuto reHirref^io, in qaa haud dubtd totiua
■undi omniumque hominutn erit renouatio, quando hoc
corruptibile mduec incorruptionetn, ft mortale immorta
litatem.Qoare etiam in euangelio lUa vocatur regenera»
lio:quiacbrpusrenaicetur ad immonalitatcm vitamque
interminabilem. N onabfurd^ igitur ChriiH reilirreCTio
(quae noftrae refurredtonis cau (a eil ac exemplar) hic dici
tur renouatio mundi.
1 C[ In (ecundo verfu.Kenouantur omnia . Hanc omnis
creaturae (cnfibilis communem Ictiiiam & congratulatio-
nem quandam ad reTurreiftionem Chridi , quae hU veriib^
diffufedelCTibitur :l>eatus Augudious in vno fermonuin
foiennitatis pafchalis eleganter & copiofe depromit his
verbis.Vnde modo in germina erumpentis terrae totahjr
iarior facies: vario Tuorum fru^luum ornatu omnem ha-
ftenus qua(i mortuam rerum naturam refurgenti ,fuo do-
mino conrefuicitat. Vbi arborum & herbarum grata vena
(las,diuerfo quidem germinum munere, pari tamen geftn
laetitiae:(ingularihuicTolennitatifediua occurrit. De ccU
autem nunc vfque quodam modo tridi,nunc autem l^ta fa
cie,quiddtcamiqu«aliquandiuiamden(a caligine nubid
adopena:aeris huius Tpacium omne lurbauit.Et ecce repe
ce quaQ iu ditia de cado in terra profpiciente , mira Tereni-
cas mundo arridet:ft in vnam latitiam caeli & terrae vota
concnrrunt,vtdeum dt hominem Chridumcommuniex-
oltaiioDeexcipiant,quict mmunem vtrifque pacem affer
re venerat, medium parietem maceriae foluens fecit r-
iraque vnum.Hincadrorum omnium fomes, Tplendor ille
iobris Tuam frontem admodum rugatam lam iamque ex-
purgatedc quaft rex confpicuus in diademate capitis fui in
die deiponlationis Tuae A in dic laetittz cordis fui , caeteiis
ftellis velut comitibus fuis largiora luminisfui dona im-
JiendiL Luna enim abipfo ortus fui die femper in quodam
ui difpendio podiatad palchalia gaudia pleno Te lumina
parat. Et vt cunela breuiter perdringam^licut omne quod
in rebus TubEdit diuina diTpenlatione hominis imperio ler
uittHc de Talute humana omnibus vna exultatio incumbit»
Cum igitur pro homine,tantit indiciis omnis creatura fua
taudia mondreuconlequens ed vt ab hominibus ipds te-
iaonia taUlxtitiae noa dclintHaec Augudlnua.
Cln
Ult PILOSA.
I C[In tento TerAi.Poft que yet intepuit. Particula ilb
que , non hic copulatiua e(l led relatiua, refi^que arida
ft firiglda hybemi temporit corpora,po(l que,lpnas vena
tepor fuccedit,quod quiden placidum omnium lou*
anni temporum amoBniisimum* Verneautem tempore:
£i^aeft Chrifti refurre^io»
4*C[In quarto verfu Gelu mortis foluitur. Alludit author
conditionem temporis, quo Chrifti fafta eftreGirre*
dio.Tunc enim gelu hybenium & glacies hyemali frigo
re concretafdiiToIuitur verno iempore.Iu per calorem vi
ulBcumdiainagratixinrerurrefrtone do>nlni exhibite:
letale mortis eterne frigus diftolutum eft,& mors ip(k
proftrata iacet per vite renouationem. In eodem quo>
que veriu dicitur princeps huius mundi amiAAe ius pro*
^um detinendi generis humani amplius in captiultace:
dum Chriftum tenero voluit tanquam etiam morti dfc pec-
cato rubie^ro,qui folus erat inter mortuos Uber » in
quo nihil turis haDuir.quoniam peccati omnino friitim*
aaunis* Ius autem principis mundi in hominem : eft fr>-
lumpeccatum.Vnde cmristvs de illo dixit. Venii
enim princep* mundi huius t & m me non habet quJe*
quam.
4 iEIa lexto verfu. Amouendo gladium. Eie^pri-
sais parentibus aoftrit de paradifo propter tranigremo-
nem diuiniprecepti: collocauit dominus ante paradifrim
voluputiSycherubim ft flammeum gladium atque verfrus
lea^ad cuftodiendam viam ligni vitc.Per quod flgnifica-
tur humano generi prccluGisfuifle introitus in regnum
oelorum ante iatisfri^onem illius vniuerfalis delifh
fri totam redundauit' pofteritatem. At verj> per mortem
pafrionem Chrifti fatisfadum eft abundd pro illo peccato
(ft regnum caelorum prius occlufum homini reieratum eft
pateta£Uque ianua c^U.Idcirco dicitur tunc Chriftus amo
uifle gladium veriatiiem ipGut G^ierubimtftpr^aiilu viS
frmilem ad cnUim.
» *
pe r^tarcr
^^7 EXfO. Uf
- i>crc(uifeftionc^omi^^^
Inu’ uetus acpnr Hcbetauitrompfhtm:
'‘Z gctur : tXmotacujiodui.
Vt fync£re cdc- p Puer ttofhri fotmd ri~
Uretur fus:
refurreSUd, Pro duo ueruex efi oecifus
z fi£c eH diesmflru Vitufigtud gauJ^.
fpei. IO lofephexitdectfiertU
Huius mird «ts did^ Chrifius redit ai fttpctiu
Legis tefhmonio, Pofi mortis fupplicium,
i Huc Aegyptum fpo- ii HicdrdconesPhauo^
Uauitf ttis
J?t kehruos Uberauit Draco uorat i iracom
J)e fornace firrea- Immunis malitia.
4 His in ardo eondi- 12 Quos ignitus uuki^
tutit raty
Opus erat feruitutis Hos ferpentts UBerat
uaum^ter, polea, oienei prafentia.
£ lamdiuinalausfiirtu' j t Anguem forat inm
tis: ydUa,
afiiTprofa.
lam tnumphi fiam faluGs
Vox erumpat UherOf
6 Haceji dies^uamfedt
dominus
Dies nojhri dalofis terwi^
nuSy
Virsfalutifera,
7 Lex ejlunhrafotiiro^
rum
cStriflus fotis promiljonm
Qni eonfummat omni^
f ebrijh [anguis igneam
Chriftus hamus er armSU.
Incauemamregtdi.
1 4 Manum mittifahU-
datuSf '
£tpc fugit exturhatus
Vetus bofpesfeculi.
15 Irrifores Hdifd
Xhtmeonfcendit domum
deif
Zdum calui fentiunt
16 Dauidarreptitius,
Hircus emijfarius,
Et
tio fHosA.
^p^cregvgiunt,
1f7 InmaxilUmllelicrmt
£t de tribu fuafpernit
Sanfon nuttrimomum.
18 Sanfon Gaz* feras
pandit^
£tafportan$ portas fedi^
dit
Montis fupercSutnt.
19 Sicdeluda leo fortis^
¥ra^s portis dira mortis
J^iefurgit tertia.'
20 Rugiente uore patris,
.Ad fupema pnum matris
Totreuexitfpolia.
2 1 Cetus topamfugitiuum
Veri lonafignatmum,
PoP tres dies reddit uiuum
Deuentris anguftid.
«2 Botns Cypri rc/lo-
refeit,
pUatatur cr exerefeit.
Synagoga marcefit.
£ t flaret ecefefU
23 Morspr uHaconfU^
acor/
Refurradt Chrijbtsuere
it cum Chriflo furrexere
Multi teftesgloria,
24 Mancnouum mani
latum
yefpertinum tergat flctU
Quiattitauicit letum
Tempus eliUtitia.
JefMuiaor,Iefusuitay
Jefuuitauia trita.
Cuius morte mors fopita,
AdpafehJemnosinuita
M^atkeum fiducia. .
16 Viue panis, uiuax
unda.
Vera uitis cfircunda.
Tu nos pafce tu nos nktndd
Vt k morte nos fecunda
Tua faluet gratia.
Arnen.
CCHccprorarryilifDicc modulationis conftringitur an-
meriitncut llla de fanflo Stephano.Heri mundus ezulta»
Dit,df propemodum ad illius accedit compofitionis formJt
A; i^eciem. In ea explicantur mira dominic; refurre^Iio-
nirmy(leria :irt veteri quidem tedamento multis Hgurit
pirciignata,A in nouo nobis ex bonhaie diuina clartbs ex
liibita.Vnde complures hic recenientur figurc legis anti-
qux:quarum velamine & vmbra»tama redemptionis hu-
mane facramenta funtprzngniiirata A obdu£Ia,quemad«
mo‘dum annotationes nnguIatiirWucidabunt.Htfand h(c
proia admodum diuina eft,paucit mula compleAens : A
lota’
EX P o«
ex CtcAt literis pnedare defumpu : cubt ft hiftoriax
ftibitentias congruenter c<»ioreque adap» proponto,
Tt hoc fuo opificio author ipiiiis Adam de (ando Vidore
liquido prodat A injdiuinis firipiuris apprime exercitata
ftpromptum fuilTe.Q^od’ 8c in comploiculis profit ile|c6 ' '
pofitis(quanii^ermult« hiiic libro inferuntor) gnaoiter
obferuat vt qirilllarum fiudio fuerit addidifsimus.
« €[a nnotatione s.Io primo verfu . Zima veto»
cxpurgetur.yt fuperius iam diftum’eft : zima*ferraentum
eftyft peccati typum exprefsionemque gerit infcriptura:
ciim'agnum pafchalem fine fermento manducari debere
ipfa iubet,& in facrificio domini fermentum mifceri pro-
hibet .Monet igitur his verbis authur vetuiVatem peccati k
nobis expurgandam efle: vt in fyncanitate animorum tan-
tam folennitatem dignd celebremus , quafi cum apoftolo
illad croftris auribus inclamans verbum.Expurgate vetus z.Cata
ferfflMtumtvtfitisnoaaconfperfio. ~
3 CL In tertio verfii.Haec Ae^ptum fpoIiauit.QiMEcun-
que tempore legis antiqua: in figura contigerunt huius (k ‘
erae dieiprcfighlficatiua:iurehoicdieitanqaam veritatiAc
praecipuo exemplari attribuuntur, vt ad quam omnis typ*
A vmbratendebat.Iuquehaecdies refurredionis fpolia-
oit Aegwtum:quoniam fignificata fuit per diem illu quo
Hebraei (poliauerunt Aegyptios auro argento & vefiibus
preciofiscommodatoacceptis,quoetiam Hebrxi fuerunt
liberati a fornace ferrea Aegyptied domo femitutis & gra
UiiugoPharaonis.Sicenim dehoedie Chrifius fpoliaait
inferos:& genus humanum redemit ab intolerabili i^itn
ce principis tenebrarum. Eared.*^ .
4 CE In quarto verfu. His in ardo confiitotis.PopulusHe
braeorom preflbrangufiia feruitutis Aegyptiaeiadigebatur
ad opera quotidiana conficiendorum laterum ex hjto dkpa ^
lea, quemadmodum in Exodo fihripta legimus hoc modo;
Oderant filios Ifrael Aegyptij,* affligebant illudente» *
inuidenteseiseatque ad amaritudine perducebant vitam
eorum operibus durisluU ac lateris, omniq;^mul«u quo
intwrae operibus premebantur. Sic genus nuroanu miierie
dsrinonumfeniituti fuitiubie^him ante aduentum Chriftt
ik*ab ei» ad varia» trahebatur concooifc^tias camU^oonm
r
ijt PltOSA.
IbA Gimptum cft ex plalmo centefiiao dedmo(cptiino:^bl
dicit propheta. H«cdks quam £cdtdominui:exui»cm»a
& betemur in ea.Quem quidem verfum Gepius decantar
ecclefia in feftii p^halibuiieo ipfo infinuans illum rcftd
accommodari ad folennitatem dominicx refurreaioni».
Eam enim diem fingulariter & pr« cfteris fecit dominui:
cumJpCun admirabili reOirrc&onis Chrlfti gloria tofi-
l"frinfeprimoTerfu. tex eftvmbra futuroriim. Hoc
i Paulus atteftatur:ita feribena ad Ha>r«o«. Vrobram ha-
Tfal.xif» • g lex futurorum bonorum non ipGim imMinerorcru'
Hrfr pgr fingulof annos eildem ipfis hoftiis quas offerunt tode-
finentertnunquampoteft accedentes perfeaos facwe.
nen quidem legis hoc in loco/imiliter dc In feotndo verfi^
huius profietpro veterilege acdpitur,ficutft inlaD^
ptura vt plurimum ea diaio per fe pofua fiimitur . Qo^,
Chriftus fit filius promifforumrofte^it «i»® P «“1
cum ait ad Romanos.Finis legis eft Chriibs ; ad iuftitiam
omni credentian ipfo enim confummata funt omnia & co
oleutqu* prndixerunt prophet* qu« »pfa lex figura-
iil,olo«i.pr?r.gnaoit.Oinn«
vlbue ad loannem prophctauerunt:qui fiiit ChriRo con-
tetoporaneos.ofTiciofufquepracurfor.
8 CInoaauoxerfuXhriftifangoislgneam.rnpr«c<^
tisurofie explanatione diaum eft quomodo Chriftus fua
iborteamouit gladium fiammeum atque verfaulem : qui
fuerat pofitus ad cuftodiendam viam ligrii vit*. Hoc idem
prnfcn^svcrfusaftruit/angulnem fcilicet Chnftlcfforoffl
Iro nobis in crucerhebetalTe obtufumque reddidifle »11»^
Iladium.xt non valeat amplius prohibere aditum, paradi-
quoniam preciofiis Chrifti fanguis tanqu^m clauisre-
|rnic*lorum:illud humano generi ante occlufum refera.
Abrahx ex Sara,diciturhlc forma fiue figura noftri nfus
& eaudiitquod ex refurreaione domini & reparatione vi
t« merito debemus habere.quoniam i rifu idnomd luac
accepit, cum dixerit Sara iam eo partu leoata. Rtfum
fedt mihi deustft quicunque audieri^ corridebii
1^.11*
Cm.s
Gm.x/
t
-• B X P .6 -
‘ f4^oiIlb antMTerunliiieariesoMilbtfe^turqnafi-
'^o angdus de ckIo clatrans prohiboit Abrahc ne ininQO>
' laret nliun ruufn,quq)radn)oduni diuint^ 'voci obedient
ficerepropo fuerat. Tunc eniit) leuauit Abraham oculos
&os,vidu4ue poH tergtim arietem inter Vepres barrentem
cornibustqueis aiTunaens obtulit holocauftum pro 6lio.
l^it fand Ifaac & pafsionis domini & reiuitedionis ad vi
tam & (ignum A; fymbolum:quoniam iatn morti deOinat*
erat quam paratus Fuit fubire,& pofldeftinatam hanc ob-
lationem , imro&poft arietem pro fe occifum : vluos per-
«anfit.
IO €[ In decimo verfu.loleph ezit de ciflerpa. fratres ip«
lius loiephiuuidix (limulis agitati ipfum i patre rntifum'
4d eos vifiiandos nudauerunt tunica talari ac polymita, mi
ieruntque eum in ciOerrnam veterem quStnon'habebata« .*■
quam. Deinde prctereuntibus Madianitis negociatonbus'
extrahentes eum de cifterna vendiderunt viginti argeteis:
^cliabet liber Genefeos.lta plandparer ccleilisfiliuro fbu
Tnigenitbmi(itinroundDm;adinuirendos fraires fuos lu
dieos.Veri^ro illi liuofe inuidtc ftimulaii nudam ipfumcru
cifixeront A repofuerunt in fraulchroti quo tertia die re
Aiuiaos (urrexit.tiaqDe iirmiisio ipfius (ofeph in ciflerna
fignificabatipii* domini nodri tumulationem ,col)dcatio-
laem^; in repuIchrum.£xira£lio autem ipfius 1 ofeph de ci £irsd.^
^rnaifigri J( reditum ChriAi de fepulchro per gloriolam
^durreflionem.
II In vndecimo verfu. Hic dracones PhafaoAls.
luflo domini tulit Aaron virgam coram Pharaone A (er-
ais eius,proiecii(^ue in terram : que protinus verfa eA ia
colubrum.Malefici itidem Aegypti) per incantationes Ae-
gyptiacas fuggerente Pharaone etiam proiecerunc vir-
5 as fuas in terramiquc ver& quidem funt in dracones, fed
euoraqU virga Aaroii virpi c^rum. Vbi per ferpenten
virgie Aaroi^intelligiiur ChriAustab omni veneno pecca
ti immunis. rer dracones verb Aegyptiorum, intelligendi
iunt dcmonesimalitiae tabe prorfusc6rrDpti,«peAi»rum
iuum virus diris Abilis in alios diB^ndentes. SlgniAcaiVgi
tbr hsK Augura qudd ChriA* per fuain mortem daemonia-
dse cohortis vires confregit, ft .rerurreftione fua morttin
frofllgauiii ^ ^ - .
% Cln
I
• ® 5”^»
iz C In duodecimo Terfii.Qups Ignitos yulnerec. V< fif*
. cn libri Numeri narrat hiftona.quicuDque ab ignitisfe^
Haffi-Hi pentibus. iropaiisic d deo propter murmurationem filioru
Ifrael erant percuisi:conrpedo aebeo (erpente quem Moy
fes iulTu domini erexerat in defertOyillicd funt curati. Ita
quicunque igneis nequiiiimi telis funt transfixi, morfiive
peilifero peccati rauciaii,conrpe£io in cruce fufpcib Chrl
uo(^qui per xreum ierpentem fignatur ) per oculos inte-
riores fidei & deuotionisiprotinus fanatur ab illato Tolne
re. V nde dominus in euangelio hanc figuram veritati ac*
commodans inquit. Sicut Moyfes exaltauit ferpenteia
in deferto : ita oponet exaltari filium hominis, vt omnis
qui credit in eum non pereat:(ed habeat vitam «ternam*
C[In decimotertio.verfu. Anguem forat in maxilla
lob quadragefimo cap.de fathana fiib nomine leuiathan
loquens ait An extrahere po teris leuiathan hamo tautar*
milia perforabis maxillam eius. Quem locum exponent
' beatas Gregorius dicit-.qubd humanitas Chrifti fuit vt e(*
ca prouocans dcmonem ad deuorandum eam, penrahen-
dumque in mortem. Diuinitas autem eiufdem vt hamos
' fub efca latitans^qua damod incautus in maxilla efi perfb
ratus.Q^oniam cum humanitatem Chrifti ficut alioroin
hominum deglutirevoluitivirtute deitatis illius perfora-
ta s quam vorauerat praedam amifit.
,*■■■■ 1^, ^Indecimoquarto verfu.Manum mittit abla^atos.
Ea fententia fumptaeftex vndecimo capite Efaixtvbt ait
propheta. Et dele£Iabitur infans ab vbere ftiper foramina
afpidis:& in cauernam reguli qui abla^Iatus fuerit, saand
fuam mittet. Vbi per infantem ab vbere fimiliter & abla-
‘ tum : intelligitur Q vt explicat glofti ordinaria ) Chriftus
purus Sc innocens , malitiaque paruulus. Per afpidem
. ver6 cuius percufsio praefeotaneam infert mortem ,
per regulum fiue baniifcum regem omnium (erpentium:
qui flatu &vtfu nontblumcaeiera ied & aues volantes
necatyintelligitur diabolus. Per cauernam autem illius:
‘ aut corpora daemoniis obfefta aut potius hic mundus imel
ligitur,inquo tanquam fpelunca fecerat libi .lathanasha
bitaculum. Denique per manum ablactati rcAd accipi-
' tiardiuina Chrifti potentia: quae comprehenfum rt^ulum
i fua cauerna traxit captiuura com vinute fua prinapem
, huius
4
' ^AitumaTuitelecIt forai.'Btiic)io(pe«f ufo> f^li ferp^ns
ille amiqaas(qDi longo tempore horpitiutri & habitjcio- lo4a;ii
' nem huius mandi, occtrpauerat per culeum idolorum) dtf.
iiigitextarbatut d fua caoerna:po(lquam abla^atus mife..
rat manum fuam in illam. Ex quo liquet tertiam claufu.*'
lam prccedemis Terrosyrcilicec in caueTnam reguli , per-
tinere ad renientiarapneferTTlSYerrus, & in eafegenduiv
e/Te:in cauernam,non autem in cauerna^ vt aliqui habent
Iibri:quoniam verbum mittere,motum ad locum fignat.
rf C^IndecimoqointD vcrfu-Irrifores Helifaei. Quartus
liber Regum de Helifaeo propheta refert , quod cum poflr
raptum Heliat in ctrlum afeenderet per viara in Beihel^
parui egrefsi font de duitate & illudebam ei dicentes.
Alcendecalue^icendecalue. Qm cutn refpexinVr vidit
aost&maledixiteosinnominedomini. Egrefsique fune
duo vifi de (altu :dt lacerauerunt ex eir quadraginta duot
pueros. Hacc autem figura fuit eorum quae inpafsionedo
mini & pofl afccniionem eius in cxlum ludatis contige- * ' i
«unt.>lempeChrinomfn cruce exaltatum irriferunt Iu«
'd«i dicentes. Vah qui definiit templum dei : & in triduo M4l.a7
teaidificai illud; Alioi faiuos fecittfeiprum non potefl faU * '
uum facere. Sl filius dei efljdefcendatnuncde cruce
«redimus ei.Proptdqua; maledi^io dei venit fuper illos,
&pofl quadraginta duos annos ab eius palsione^ figna^
los per totldempuerot laceratos ab vrfiStduovrfi de fyloa *
gentium exierunt, Vefpafianus (cilicet & Titus imperato*
res Romani, ft vrbem Hierofolymitanam funditus eueiu
tenint;totumqoe ludzorura populum exterminauerunt. '
t6 C[ In decimofexto verfu.Oauid arrepticius. Primus Ii*
ber Regum comreemoraede Dauid,qu6d cum apud
chis regem Geth vrbis Philifleorum diuer(aretur:vt eua*
deret manus Saolininfle & crudeliter ipTum perfequen-
ds , audirf tque feruos ipfius Achis fuggerentes regi fuo - v
quod Dauid cfTetHle qui occidiflet Goltath fortiGimum
Philifleorum : timens ne quid grauius in fe confulere-
turfimulauit infahiam,& collabebatur iaier manus af*
liflentium , & impingebat io oflia portz : defluebantque
AliusEeius In barbam.Q^od videns rex Geiheus,& furio*
Tum ipfum Dauid exiftimans iuGit illum dimitti. Etjita
Dauid bacGamlatione forUeteuafit manus inimicorum ii jSjjgs.
S i) raorumj
prosa;
fiionupincolan^ttu Chriftus per DenU fi guratat,Ta dpi
rancudodientiuneiot fepulchniia Arolentiam impecil
re refiirre^oneni ipnus^effugit nianui:pocenti6ca fuarir
V cute i mortuis refurgens.Prcterea Leuiticus inter cpteras
cerimonias ritum emundationis leproii deferibens « dicit
duos pafieres eflfe fumendostquorum ynus immoletur do
minoyft alter dimitUturauolare rious.In fefto quoqt
piationis accipiendos efie duos hircos, quorum yn* iiipec'
quem ceciderit fors ipii dominotdebeat ofBerri deo pro ex
piatione peccati ipiius populi. Alter yerh hircus, cui (cib«
cet obuenerit fors capri emi(Tarij:dimittatur yiuus du*
catur in folttudinem.Per hunc autem paiTerem & hircua
qui dimittunturyiuitiignficatur Chriftos poft reforre^o-
nem rediuiuus ft inccIosregrefiuSfquiitamaNusIudeo-
rum hoftiles euaiittrt neque eum fepulchro detinere, nc»
que poftea ipAim in perfona ilia perleqoi potuerint,
17 ^In decimoieptimo yerfu.In maxilla mille ftemit*Li
- -• ber ludicuro meminit de Sanfon quod cum i yiris ludada
’ ceretur ligatus ad Philifteostdirumis fubito yinculis inuA
tam maxillam aiini arripiens interfecit in ea mille yiro« ex
Phililleis.Ccterfim per Sanfon inteliigitur Chnftus.qui i
^ ludatis in paGione ligatus ft gentibus traditus: omnem da
monura cateniam per Phihfteos fignincatam podrauit tit
cute fuz diuinitatis. Idem quoque liber enarrat, qudd Saa
IadK',14. fon deicendans in Thanata yr^m Philifteorum, vidit ibi
mulierem de filiabus Phtliftinorum .petiuite^ue k parentU
bos fuis eam (ibi poftolari & accipi in yxoremrnolens illis
acquieteere ibadentibus qudd potius de tribu fiia Dan
xorem duceret iecundum infiituta legis Mofaicat,A: no de
. populo indrcuncifio atque gentili.Hxcautem figura erat
uliosmyfteriiinChriftocorapleti,quod nondecognatlo«
ne fua & ludxorum turba eccleftam collegerit fponfam»
Isdsrdfi deferoem illam domum fuam .propter cxciratem & in-
credulitatem ipforum,& ex gentibus per Phibdeos ligna-
tis elegit fibi fponCim dileAamzGuidam fcilicet eccleTiana
fuo‘fanguine ablutam.
iS ®lndecimo oftauoyerlq.Sanlbn Garat feras pandlf.
Liber ludicum infuperde Sanfonerecitat,quod cum Phl
lidei cognouiiTent ipfum intrafle Gazam yrbem eorum t
pofucront caftodePin porta duiutis,qui faQo mane illum
egr©-
E IC F O» *77
' ftredlTolaiteinocdderent.rp(eTef& intenpeftc noAit
wratiocoii(urgens apprehendit ambas pone fores cupo
ilibus (ait& (en timpontafque hameris fuisponauit ad
^enicem montis qui refeicit Hebron.Ita (an^ ludaei cor-
pus Chrifti tumulo conditum circumfeplenint cuftodibus:
AepolTet die tertia re(urgere,(icut ab eo praedidum audi- ViMaf»
ncraoc,(ed irritus fuit omnis eorum conatus.
4Elo decimononono rerfu.Sic de luda leo fonis.Hic
verfos expbcat reriutera repnefentatam per prccedentis
terfus figuram. Nempe quod modo de Sanibne didu eft
figntficat quod Chriftus confregit feras inferni carceris,
▼ed^ique eius ferreos euul(it:edudis inde landis patii-
l>us.£t videntibus illis qui ad cuftodiam fepulchri eius a-
nnt deputati furrexit i mortuis ac quadragefimo deinde
die aCcendit vi^or in montem (an6him dei , verticemquo ^
jpmlorum. Porrb dicitur hic Chrillus de luda leo fortis :
quoniam ita appellatur apud loannem in ApocalypH, vbi
ait. Vicit leo de tribu luda:radix Oauid.Leo inquam:pro- '
pter inoi^m ipfuis fortitudinemycui nullus oblu^ri aut
refiftere pofiit.
ao CIn vicefimo ver(ii.B.ugientevoce patris.Dicitur leo
rugitu fuo excitare catuloticum recens in lucem editi ta-
cent vtexanimes.Huicautem naturali proprieuti alludes
suithor.quiaCbriftumvocauit leonem idicit imperio dei
patris (quodnigieuds vocis nomine exprimit ) ipfum i
mortuu excitatum, quandoquidem (criptura f^i* deChrt
fio tcftatunqu^ eum deus pater fulcitauit i mortuis. Poft
refiuTefiionem verb fuam catlos conlcendent Chriftus,ca
puuam duxit captiuitatemift fitolia inferno lacu direpta
faofios (cilicet patres reduxit (Mum in c«los,in (inu fcili-
cet (bpemat matris noftrc Hiern(jdem,eccle(ue4DC triunv*
phantu.
tt fEInviopfimoprimoverfu.Cetus-Ionamfugitiuu.Io-
sus cum fugeret ificiedominiin Tharfis ne mitteretur ’
in Miniueninaui conicenia & obonagraoi teropeftate, cd
per fonem iple deprebenfus elTet fuilie caufa ipiius procei
lo(« commotionis in mari fubito exortate t proiefius eft
.{uo ipiius fuafu & conienfu in mare,& abforptus ab irama
ni piice quem dominus ad hoc parauerat. At ipie in ven- ,
txc ceti tribus diebus ac noftibus delim(cens:deniioi ineo
$ iij lumii
: f/
M4l.It
OM,t*
M4r.t7*
P 8 A.
lamii ia tefrant de£hit eft,VcIfber dus prophatieoi alte-
ftacur.Ac ver6 lonaspropheia in hii operibus qute gc&ic
& perpeiTus eft/rgnihcai Chridum i deo patre miilom in
mundum vtprndicarerhoroiniboe ptrnitentiam &. Tiam
falutis,graui(simisagitaturo e(Te perfecutionibus malicia
ludcorum in ipfum excuatir)& demiim poft crucii opjprn >
briu (epulchro fuifie impoiitumtde quo poft tres dies rar*
rexit i naortuw^Quemadmodom dominus ip(b iodacis ii-
gnum qufrentibus refpondit. Generatio praua & adultera
itgnum qu^rittdlc (ignum non dabiturei niii Ione prophe-
tse. Sicut enim lonas fuit in Tentre ceti tribus diebus Utri-
bus no£iibus:(tc filios hominis erit in corde terr^ tribue
diebus & tribus no6libos.
at 4[In vicefimoiecundo vcrfii.BotrusG3rpri reflereiclr*
Lecus ille -famptas efi ex canticis amatoriis Salomonis: r-
bi rponfaaic.Botnis Cypri dile£his meus mihi:tnvineia
Pngaddi.In quibus quidem verbis Chriftusiponfiisecclu
fie dicitur botrus Cypri propter refurredionem fuam, vt
ait Bernirdus hunc locum in canticis exponent (ennona
quadragefimoquartoificutantddidus ellibidem fafeteu-
lut myrrhf propter fue pafsionis amaritudinem. £rgO(ni«
quii^dominus meus lefut , myrrha mihi in morte : botroi
in refurredione. Et reGti botrus:propcer fuauitatem dulce
din^mque gratiarum ac vtrtutu,quf ab eo proceiTeruntin
omnem populum Chrillianum. Is autem botrus Cypri hic
refioreicerc dicitur:quoniam poft mortis anguftias per re-
furre^ionem rediit ad vitam immortalem , quemadmodu
vinea hyberno tempore marcida & Herilis :adueniente ve
re iterum induit virorem frondium, florfsqile regerminat
Idem quoque botrus dilataturi excrefeit : quoniam no-
men Chrifti per pratdicationem apoftolorum in omnes
terrae plagas ell dilatatum.vt cum prius notus fueris io Iu
daea deus & in Ifrael magnum nomen eius: podea in toto
terrarum orbe celebratum fit dtdiuolgatum. Et quoniam
adueniente veritate,ce(Tare debet vmbra : lex M^ica cu
futs c^imoiuis(qo{ nomine fynagogae hic infinuatur)poft
refijrre^onem Chridi ed abolita. Lex ver^ euangelica
ipum (aeramentis noui tedamenti ( qua: per ecdefiam hic
iignatur^vegetum robor accepit & viget,
a) fEinvicefimocerho verfii.£i cum Chridolurrexere-
Illi
V
BXPO. t79
^liiallcec TanAi patresyde quibus fcribit Mattbcos quod
tempore mortis Chrifti monumenta apena ront: & multa
corpora fan^toruro qui dormieram furTexenint.Et exeun
tes de monumentis poftrefurreftionem eius venerunt in
iandam duitatem & apparuerunt multis. Et illos quidem
ad vitam immortalem refurrexifle nulla deinceps morta
interceptam neque cafurara:ex eofumuntargumentu ian«
di patreLquoniam idonei teiles refuredionis Chrilli non
iuiflent:(t non ft ipH ad incorruptibilis & immortalis vi-
tae fiatua»((icut Chri(los)furrexi(rent.
C4 iLlnvicefirnoquartoverru. Mane nouum, mane Ixtn. P/i/.a|»
Hcc (ementia fumptaeft ex illo verfupialmi vicelimono
no. Ad velperum demorabitur fletus: & ad matutinum lae-
titia.Quem expones facer Hieronymus ait. Ad vefperum
demorabitur fletus:quia palTo&repulto domino, apoftoli
d mulieres in fletu & gemitu morabantur.Et ad matutinu
laetitia :quia mane venientes ad fepulchrura , gloriam re- * *
forredionis ab angelicis acceperunt.
»5 CI" vicefimoquinto verfu.Adpafchalem nos inuita.
Menfapafchaliseftfacrum illud conuiuium inquoChri-
dus romiturexinftitutoeccleiiadico: quo quirquelegitl*
asmaetatisaftringimr ad (umendam facrofandam eucnari
ftiam quotannis in fefto pafchae. Ad quam flimptionem pe ^
cit autnor nos diuina mileratione perduci cum Educta ani
mi bona,qubd ea nobis fu ad iu (lineationem & vitam:noa-
autem ad damnationem & interitum ex noHra culpa.
Qmbd autem Ie(us Chridus & via (it & vita,quemadmodu
hic verfus eom cognominat : ex his ipEus verbis eft fatis
noturo. Ego fum v(a,veritat & vita.
^6 C[ln vicefifflofexto verfu. Viue panis, viuaz vnda.
Qt^bd Chridus (it panis viuus:nullum efficacius ed tedi-
moniuraquim ip(ius dicentis. Ego fum panis viuus qui
de cclodeicendL Etiterum. Ego fum panis vite. Q^bd j.
autem (itaqua viua , tedatur & ipfe per Hiereroiam pro- ^
phetam dicens.Me dereliquerunt fontem aqoe viua. Oe-
njque quod (it vera vitistipfe quoque in euangelio tedi- . '^***
noniu perhibet, curo ait.Ego fum vitis vera:& pater meus
agricola ed.Et iterum ad difcipulos.Ego fum vitis vera,&
Tos palmites Horum autem onaiu oominu propria ratio
S iii j c«r
y
tfa PJLOif :
pat ChHfto attribDanturauit eftiodsKgotrnJa^iacoaJt'
g^ca fcilicct explaoauone.
In feftis pafchalibusrdia prola.
LV% iliuxit dominica:
Luxinfignisjluxunh
ca:
lucit tP latitut:
ZuK immortalis glorue.
j Diem mundi conditio:
Commendat ah initio.
4 QSftmChrifiirefurre^
’ aio
Ditnuit priuilegio.
j Jn (pc perennis gaudii
Lucis exultcnt filij.
4 Vendicent mmbra me-
ritis '
Conformifatem capitis,
y Sotennis efl cadnritas:
Et uotafuntfolennU.
Eriuuedici dignitas
Erima requirit gaudia,
^ Solcmitatem gloria :
Pafchalise^ uiaoria.
9 Suh multis anigmati-
‘ bus
Prius promiffa patnhus.
IO lamfciffpuelo patuii:
Qmductuslex pracinui
I I Figurant res extermi^
naty
Et umbram lux Ulummat
12 Quid agnus fine maad^
Qtadhcdustypigejfcrit^
Nojha purgans piacuU
Mefiias nobis aptrii.
13 /Vr mortem nos indeH-
tam
Soluit i ntorte debita.
14 Pradam captans au»
citam j
Prada priuatur licita.
Carnis deUtopproM
Caro peccati nefeioy
Die reflorens tertia:
Corda confirmat dubia.
tSO mors Chrifii minftc4
TuChrijlonosuiuipca.
lyMors morti non obnosd^
pa nobis uita pranfia.
C! Hce pro(a certi* etiam rythmicx confbnantic nameiis
conftat Nam vt plurimum quifque ver(uumeius,(iuas (9
Ium ciaufulas rythroicas compleatur in exitu (yllabarv.
adiouicc conuenietues. V naqu^que autc iliaru claufularu
' ’ ofto
F
E X P O.
2ff
eooda^ ffUabas Temp^rqae penuldaan breuc.En«
.tefJum vero ynus verTut qoamor comprehendit huiuf-
aodi clauiiilat alternis locis confbnantum (emances , vt
Srnaa tenus & fecunda quartas in condnaili (yllabarude*
nentia refpondeat. Nonnunquam iiidemeialdem ver>
Cm quatuor (unt cl au(ulas,f ode penitus inter fe exitu de(i
nentes,queaiadm*>dum lludiofus le^or facild primo ip«
fiut lueras >bcutu diiudicabit.
Authoretuf. Adam de fando Viftore. Commendatur
ia ea mulus praeconiis glonofa Chrifli refurredio : ob
nagna beneficia quas humano generi contulit,fcilicet re>
demptiunem ab hode antiquo, reparationem vitx,libera*
tione i morte, & fpem immorulitatis in nobis confequea
dc tn confummatione (eculi. Ec quoniam die dominico
fada eft Chrifti refurredio,iUa dies etiam egregiis extol
I litur titulis d laudibus. ..
s C[ AMMornTioHis. In primo verfu. Loz illa«
adtdqrainica. Lucem pro die f^pius apudauthores acci»
pLaottuseftquimTtteftiaonio aut declaratione egeaiL
Ec iu hoc in loco quoties in nominaciuo colIocatur,acct
pitur. Nam in fecundo verfu in genitiuo poiicam id no-
men iclariutem Eue lumen fignat- Dicitor autem dies do-
minicaiquf (abbatum proxime eonfeqoimr,immopotiuc
quam faobatum fepdmo loco fequitur. N am prima e(l il
|a diessd ordine teporis d excellentia dignitatis.Et quo-
niam in nouo te(hmenco dies ille confecratus eft domi-
no, vt in eo deos ipfe peculiarius ac integrius quim in a*
liis hebdomade diebus colatur, quemadmodum in veteri
te(braento in (abbato,idcirco diei dominica: nomen forti
tur d dominica dies dicitur qua(i dies domini, (pecialit6r-
que domino dedicatus atque addimus,
i €E In tenio verfu. Diem mundi conditio. Creatio (iuc
formatio mundi (que hic conditio dicitunquoniam muii
«Ius d deo conditus eft) commendat diem dominicu,quaa
doquidem tpfa mundi produAio incoepta eft die domini*
co,vt ille, fex dierum quibus formatus e(l mundus: fuerit
prioius,quemadmodum in primo huius operis libro ofte
wm e(I,in expoHuone illius hymni. Primo dieru omniu:
3UO mundus extat conditus. Accedit autem illi A altera Mtm' i(S
igpuai yqodd in ea fit iafta Chrifii refurre^io. N a ma-
1
sfi PROSA,
nepHma fabt>atS|!d «ft prima poft fabbacaro die Cbrilbc
furrexit.Harc autem ell dies dominica. Et propter huioC>
nodi excellentias, dies illa dicitur in primo huius prolie
Terfu dies iniignis & vnica:id eft prccipua flue primaria
& in fecundo eadem dicitur dies kicis 3c latiti«,dles item
immortalis gloria; qudd per refurreAionem Chrifti not-
his lucem, latitiam & immortalem glorii attulerit & hae
ob caufam quarius habet rerfus: qubd ipfam diem domi*
nica reforre£iio Chrilii exornauit inflgni priuilegio,fln-
gularlcjue dignitate.
5 CE In quinto verfli. Lucis eaultent fili}. Deusluxeft
(vtinquit loannes)& tenebra in eo non funtvlla. QjjJ
ergo dei funt imitatores 8c mandata eius cuflodiunt ; i;
funtfilij lucis, quoniam opera lucis faciunt dSr fugiunt o-
!•<•»** pera tenebrarum. Et ita etiam i domino nominantur ia
euangelio: cum ait ad [udaos. Dum lucem habetis cre*
dite in lucem, vt fili j lucis fitis.In fexto aute verfii.Mem-'
bra corporis mydici dicuntor fideles, per Bona opera tri«
tam gratia in fe habentes, & ipfl capiti Chriflo per vinco
lom dileftionis annexi.^ vt etiam ad integritatem & per-
fectionem facri corporis Chrifli attineant. Admonet er-
go hic verflis,qubd ipfl fideles id bonis flbi comparent o-
peribusft fynceritate vita: vtdemilm conformes efRci
mereantur capiti Chrifto,& ad immortali refurgereglo-
' riam,ficut&ip(efurrexi,t.
lo CE lu decimo verfu. lam (cilTo velo patuit. In pat
(ione domini velum tcpli fcilTum fuiffe legitur i fiimmo
vfque deorfljro. Qua quidem difcilTio my flice fignifica-
uit: velamen veteris teflamenti occultatus variis figorli
snyfleria nouaIegi$,iam efle motura,& prariente reru ex-
hibitione luncpatuifle facratirsifflanoflra redemptionis
facramenta, qua ad illud vfque tempus delituerant ftib fi
guraru velamento abdita ac abftru(a,perlnde atque fub-
lato velo palam confpicitun quicquidillo prius obuela-
cum fuerit.
|x In duodecimo verfu. Quid agnos fine macula. Io
Exodo filif Ifrael iulTi funt immolare agnum fine maco-
la, & iuxu eundem ritum accipere haedum ad vefperum
pafcha : afperflonCqueCinguint illius ad polles domna
& fuperliminaria, liberati funt ab angelo percuflore pri-
mogenitomm
£ X ^ J0«
nogenltonim AEgypti.Ulp autem agoui geflktypu atq;
figuram ChrilH, «eri agni & immaculati : cuius preciofo
uaguine eSufo in cruce, liberati fumus a datmoniciirer-
oitute, quemadmodum fupetius illud (iepenumero addu-
^melt & latius explicatu, i) H In decimotertio ver-
io.Per mortem nos indebiam. 'Chrillus debitor mortis
non fuit,quia omnino peccati fuit expers.per peccatu aa
tem,nK)rs eft introdufla. N o$ aute omnes mortis fumus
debitores, quia peccato obnoxi). Itaque Chrilhis per mor
tem indebitam quam fponte pertulit:nos libarauit i mor-
te debita, non (bium temporali fed etiam artema.At ver&
proxime fequens verius non ita ad Chriftum‘fed ad dae-
monem refertur qui oppoiito ad Cbriftum modo cum r^»
perp tentaretprzdam illicitam, fcilicet Chriflum in quo
nihil habuit luris: priuatur iude praeda licita Icilicet toto
genere humano ,)n quodius libi vendicauerat ob cotagio
nem & labem peccati.
if C Indecimoquinto verfu.Camisdeletopprobria.Ca
ro iplius Chrifti ab omni peccato aliena.delet opprobria '■
A maculas noflrae camis vere peccatricis. Quoniam ipfe
habens quidem (imilitudinc camis peccati non tamen car
nem peccati : abftulit d nobis peccatum, qui certe habe-
mus carnem peccati. Neque folu opprobria culpx d car-
ne nollra fullulit:fed etiam opprobria posua^fcilicet mor
Cahtatem,paiTibiIitatem & corruptibilitatem,percofum«
pta; refurredionis gloriam.lpla etiam ChrilH caro reflo-
rchs tertia die per reditum ad vitam immortalem:confir-
mauic corda dubia diIcipulorum,diutius de veritate refur
redionis 'eius fubdubitantium , quibus pnebuit feipfum Issis.in
'Viuumi^ militis argumentis. A/I.I
De rcfiirreftionc domini; alia profa.
I
ECcedkt cclchris: % L£tk ctdant triftitia^
Lux fucctdit ftwc- Cum fit maior gloria:
hriSf prima confupo.
Morti refundo, = , 3 Vfiibram fugat ucritati
Vetufiatem
ISU
Vdult4temHoaita,
JjtdumeoHfoUth.
FX.OSA.
15 tm e^Udo tovm*
Uri:
4 Pifeha noumoiide Muflo gaudent deBrkri
QgofJ pr£it in cnpite: Centim primitU.
AiemUafpercnt fingtdn^ ix SneetufdlfutCT ptr^
5 pafcha nofhrm Cbn- tufiUy
ftmeli’. lHrtgdestT(Optufm.
Qgi pro nobis pdffm eji KS<tccm fit (ocem gr4tU:
^gimfinemcuU. Carouidrixmifcrut,
6 Uoftisduinos cirmt: ij regpn peremi
PrddmChrilhts eruit runt,
Qttoi S4nfonpr£dmdt: Rei regnm periidenmt^
J^um leonem Ucerat, Sed non deletur penitus
y Deuid fortis uirihuSt Canjnfignmpofitue. .
A leonis unmibus 14 Reprobatus (t dii*
Et ab urfi faucibus Rus
Gregem piM liberat. Lapis ifte mme elcRus:
$ Qs^mmorteplures IntrophemfUtereRm
firauity Etineatmt anguli.
^!fo\Chrifhm 15 Culpam delens /smui
Cuius mqft mRoria. turam]
p SanfondiRusfoleorS. Nosiam creat ereahtram,
CbrifiusluxejleleRorm. Tenens in fe ligaturam
Qgosiluihrat gratia VMufijue populi.
IO lam de erneis facro 1 6 Capiti fit gloriaj
ueRe Mendi^kconcordiii
Botrus fUiiJndiURs
^enetrdeeeekfut. Arnen. '
Hcc prota coiifimlle«i habet rTthmlcaiii cpapofi
nem, ficut illa paulo ant^expIicata.Manepiima labbad:
iCirg^ dei filios. Aothor eius , Adam de Guido Vi^-
re. Prcdicaiur in ea dominice refiirre^onis gloria, per
qipjuaexq^fiiiBiimasafaiicibMkoaisnigtead^^ ficoc
■lulde
tXPO.
■dkfc Mth)irf teilaaienti ligwris illod fb!t ^idigtiificacd,
per ilbm ii ideoi mortem Chrifti profluit gratia tn i*.
ua eceleiiSfQuam indubiuto percipiunt quicunque of«
d opere conmentur Chriftnm authorem Thdd uloato-
rem mundi, k quo folo falus eft iperanda.
1 C ANHOTATioMat. In fecundo Terfli. Cuaii
fit maior gloria. Prima confufio fbit,quani induxit primo
ram parentum prcuaricatiOitranfgreiTidque diuini prc-
cepti.Propter illam enim tota humana propago:mafedi-
&o fuit fuktefla & regno cclorum extorna. At mmc in
refurre^hone Chriih maior eft gloria humani geneiia*
3uim fuerat dignitas iila que per primam confefiondeft
eperdita. Nempe humana natura nunc ad Immonalka*
teme(lfiibue^a,qua nunquam mori poterit, nuoe ea efl s
incorruptibilitate St impallibilitate dotatatqua nunquai^
fiiftlnere corruptionem aut paflionis molediare yalei^
Ante primam rerd confufionea , non iu (impliciter
nonalis fuit St incorruptibilis noftra natura, fed folum.
nodo fecundum aliquid,(^uia fcilicet potuit non diflbiut
norie, aut corroptfone no atteri, quamdiuper(Htiflet ia
Iba re^tudine. Atq^ tam mala fuit prima cofofio : qud«a
^ona fuit conditio numani generis per illam confuiionS
fleperdita«Sed huiofinodi conditio noilra ante lapium nS
fiiit tam pneclara St exceUensrficut eft flatus humane na*
cuneper refurrediooemElorificatr, ytiam oflefumeft.
Ergo prima cofufio non luit tam mala: qudm bona eft o»
flitio carnis noflrc per refurre^ionem beat*. Eft igitur
nunc maior humani generis gloria poflrefurredion^
oudm fuerit prima confufio per culpam, qu6d efl propo*
iitom. 6 Clniextoyerfii.Hoflisqui notctrcak.Q^..
sloSanfoncum parentibus fuis iuit in Thannata ysfim
Philifleorum yt inde yzorem acaperet St yeniflet ad yi-
neas oppidi:appaniit catulus leonis fituus St rugiis St oc-
currit ei. Irruit autem fpiritus domini in Sanfonrddilace
raolc leonem quafi htrduro in firufla difeerperet, nihil o«
mntno habent in manu,yt refert liber ludicum.Ineo au-
tem opere, Sanfon figura fuit Chrifti:* leo ille rugiens,
ipfiut diaboli, de quo dicit beatus Petrus. Aduerfariimye
fler diabolpt tanquam leo rugient Circuit :qiMrrens queui
fleuorec. Si^nidm Ipfe Chriflus totum genus humanum
(quod
P.ROSA.
IkiicAi
. -i
■‘■•i
(qudd (uftprcJahoAil nofiri)eripait«ianibuf
fumque gloiibrt* deuicit ac pcoftrauit humi) vires eios co
tundens ac comminuens.
7 C In (eptino^erru.Dauld fortis Tiribus.Ip(^baoid
ante confliftum cum-Goliath ad Saul rege verba faciSs:
hoc iprum quod hlcdefcribitur his verbis enarrrat.Paice
9,Vie^>i7 »at feruus tuus pauis fui gregem, & veniebat leo vel vr-
ius & tollebat ariete de m^io gregis:& periequebar eos,
* Apercutiebam,eruebaroquedeoreeorum. Etilliconfuc
gebantaduerfom roe;& apprehendebam mentum edruns
&.fuffocabara intecAciebamque eos.Nam & leone & vr-
fum interfeci ego ieruus.Ccterdm Dauld qui interpreta»
tur mano fortis,& vulto deiidefabilis t Chriftum (igni&-
' cat fortetB in pr«l|o, ft fpeciofum forma prsc hliis hom»^
num, qui gregem patris fui totum fcilicet genus huraan£
eruit de fiucibus & vnguibus damonis:ftgnificati per vr>
fum & leonem,&id quidc:per mortem & parsionefua.
S CE Ino^auo verfu.^£<^ in morte pluresftrauit. Cum
Philiftei folenne celebrarent conoiuium,Iaudante$ Dag6
deum fuum quod captos efietab eis Safon hoftis eorum,
iuiTeruntinter epulas ipfum Sanfon educi carcere,vt co-
ram eis luderet. Ipfe verd curo aliquantum ludi illis prae
bnilTet Ipedaculum , perdurus i puero regeme grelTus
fuos ad columnas quibus tota domus innitebatur vt pau-
liiper ibi quiefeeret: inuocato deo, apprehenfas manibus
fuit duas illas columnas grauitercollintadinuicero tan-
to impetu ,vt tota domos corruerit fuper dilcumbentet,
oppreflit()iCirciter tria millia tam virorum quim mulie-
rum,qua quidem ruina & ipieetiatn extin^lus e(l:muli6-
que ^ures occidit mortuus, quim viuus fecerat. Iu A:
Chriflus per Sanfonem figuratus, morte fua validius c6-
triuit poteflaces tenebrarum & perfeb^ius : quam fecerat
ante adhuc vious. Siquidem cum iu terra diuerfaretur an
te pafsionem: paticulatim daemonia corporibus obrefTo-
rumeipoIit,& feroel legionem integram eorum attriuitt
iilam folo verbi imperio eiiciens. Morte verb’fua non v-
num foluro aut alteru euicit dzmonium, fed ipfum prin-
cipem huius mundi cum tetafua nigra cohorte eiecitfo-
rat,poten(6rqueprof]igaoit: omnem illam malarumpo-
tefbturo catCTuam virtute fuc mortis proflertiens.
' r*
Xer.l
. BXPO. itj
^ CI&nonoTer(o.S;inn>ndidus(bIeoratn. Hicverfus
o/lenditex ioterprdMtipne nominis Sanion^: qiiod re^d'
pcripHim llgnificatur Chriftus. QupniaSao(bn(inquit)
^(Ci^Cetaturibl eorum, vtpote Hebrxorumrquos iudica
ria dir,e£lione,in(igni fortitudine & protcdione ab hofti- lmdith,n
t)us mirifice (iio cempore illufirauic.Chrifius autem & fol
efiiuftitiiB&IuxeIe<5lorurorquosinfiac vita lumine gra
tur,& in altera gloria: Cute claritate perluilrat, Ratio igU
tur nominis SanfoniapteChrlftoconueniti^iiruper San-
ibn ante conceptum fuum parentibus fuis per angefu fuit
nunciatuf,ita Chrifii conceptio facrorand^^matrirua; p^r
Gabrielemeftannunciata. Sanibn ex matre fierilinatus I
e/l. Chriftus ex matre virgine : obumbrante illi fpiritb
(an£^o . Saolbnitem toto viix fux tempore fuit Naza* Matth,%
rjsus,id ell confecracus domino. OeChriilo autem di£lu
eft per prophetam, quoniam Nazarenus vocabitur.Rur* P/x/. a}
,(iim mira fortitudine corporis. S anfon exteros hominec
pr^Aitit.DeChhdo vero dicit Eiaias: quod vocabitur n6
laen eius deus fortis, dede eodem propheta in pfarmo dO
fuinus fortis dc potens dominus potens in prxlio. FoAre*
XP^m . SanGsn ad tempus liberauit populum ffebrxorutik
^e manibus .PhiliAeorum ; ChriAus autem perpetuo eri-
tniit genus humanu de manibus nequitiaru ipiritualiud^
leondmque rugientium.
,|o ff In decimo verfu. lam de crucis (aero ve£le. Ve* p
iftfs dicitur in v»a Tuarum acceptionu fudes aut baculas: .
Suo quippiam portatur ac vehitur, vt in Exodo legimus
ominum prxeepiAe Moyn,qudd faceret ve^esad feren
dam arcam .Crux aute lan^a portauit regem czlonim ft
dominuro:ideo hic reftdve£iis nomine fignantur. Pene* .*>u:
trale ver6,atis,(ubAantiunm nometdicitur penitibr & in-
terior pars domus aut templi, immo quicquid Intimum a-
Ticui eA: nomine penetralis exprimitur, vt penetralia pe*
&orit nodri dicimus. Sublata verd per apocopen poAre»
ma litera : dicimus pro eodem (ignificato penetral, alis,
Demijm botrus dicitur racemus vux integer. Senfus ita*
que huius verfus cA, quod (icut torculari comprelTa vua.
Tinum Tuum demittit in varafabieAa.Mtapreciofus Chri
ili (anguis patibulo crucis exprelTus , denuit in ccclefijc
Iponfie CbriAidile^xprxcordiaac Tifcera.Nam eo (an-
guine
soine irrigau ^ ft a(p erfa fan Aa ecdefiatliitJe eria Cii^
mficationem accepit ft omnem Aiomm falutarium (acra-
aeotorum vim prccipuara.
5 i[ In vndcamo verfo. lim calcato torculaH. Poft*
qua torculari compreiTae funt toc, G quis de mufto quo^
inde effluzK largius hauriat : £icile in ebrietatem prola*
bitur. Chrillus autem ( zt ait propheta ') torcular catca«
uit folus : & de gentibus non erat vir cum eo : quando'
cruds fuppltciuro penulit. Ab ilio autem torculari pro»
flizit gratia paflionis ChrilH in multitudinem gentium:
ad fidem, apoftolica prstdicatione conuerfarum, tSquam
ipirituali mufto inebrietati funt : qui primi ex gentibus
ChriRum receperunt, larga enim profufionechariftEiatft^
(pirttus (an£H,& afRuemius quira ali i.*(unt repleti,
is €[In duodecimo verfu. Saccus fciffusd;pcrto(bt.Mfr>
taphorica locutione facrum Chriili Corpus ob moitali*
tatis & pafllbilitatis conditionem hic faccus rdCTus dc pet^
tufus dicitur: quoniam in acerba paffione eius (pinis (au-
diatum, flagellis vulneratum,clauirque & lancea erattraC
fixum. iTlud autem in regales traniiic vfus : quando
per refiirre^onem immonalitatis dola cft iiidutum dd
incorruptibilitatis virtute praccin£lum, queroadnodatn
Chriftus in piahno dicit ad patrem. ConcJdidi faecum'
nsum : & circundedifti me Iarth]a,ideft monalitate car»
Ilis iam depofita immortalitatis gloria me coronafti. Se»
eundum eundem quoque feofuni faccus Rtfoccus gratiiK
quia Chrifti caro prius monalis fit receptaculum infigne
immortalitatis, dc gratia incorruptibi litatis dotatur. Dc^
ailm Caro Chridi per refurredionem fafla ed vi^rix
padibilitatis dt corruptionis: qust ad mifertam conditio-
nis humante (pedlant.
3) €[ In decimoterdo verfu.' Sed non deletur peni-
tus. Inuidiae facibus accendis Cain, quia vidit fratrem
fiiumfibi apud deum meritis prtelaturo: occidit ipfum.
VerOm vt nuhis c«dis poena & punitio edet diuturnior:
noluit dominus ipfum Cain breui A fubita mortis illatio-
ne i quopiam interfici, fed in ipfo vago A profugo fuper
terram pofuit fignum : vt quicunque inueniret eum non
interficeret illum. Itafud^i Chridum fratrem fu umeo
’ gnatione camis, dt padorem animarum nodrarum:ob tn<
'EXP^.
iiliani moftl fradi<ren]nt. In cuius horrencD (Mleris pu
aitionem perdito Hio regno difperfi funt in omnem ter-
ram: ft incaptiuitatemdufli. Neque ▼oluitdeuseoruia
poftericatem penitus deleri ; vt ropereiTentremper aliqui
tanauam fignum & reonumetum tanti criminis, & in qui-
bus legeretur grauitas vltionis ideo infli£lte, quique fo‘ p/v^l
rem teftimonium quoddam mortis Chrifli a ludxis illa* ^ '*
Ut : & grauis affliftionis eam ob rem ipfis i deo irroga-
te, quemadmodum ait de ludatis pfalmifta. Ne occidas
cos: nequando obliuiicaniur populi mei. Difpergeiltos
in Tirtute tua : & depone eos protedior meus domine.
Itaqoe Abel,ip(ius Chriili : Cain autem , ludeohim fuit
typus & figura.
#4 C In decimoquarto verfb. Reprobatus & abiei£fur.
Sumptus e(l hic locus ex pfalmo centefimo Jecimofepti-
mo : vbi ait propheta de Chriflo. Lapidem quem repro>
bauerunt xdificames: hic fa£fus e(l in caput anguli, v^e Pf4i»U4
▼erfum ipfe Chridus in euangelio odendit in fe e(Te com
pictum, cum difceptans contra feribas & pharifxos fub-
infinuatre eflc lapidem illum reprobatum ab ipfis: ere*
€tam umen ii deo in caput totius ecclefic , dc pofitum in
ftindaroentum angulare totius fabricc eccleiiadicat.
In decim^uinto verfn. Nouam creat creatu*
xam. Chridus dicitur hic nouam creare creaturam : noh
nouitate naturae dltrubdantiatjfedprofefTionis&innoCe- M4Mb,3#
tiae , quoniam ablefla peccati vetudate per regeneratio-
nem baptifmalem.coniulit omnibus ipfum recipientibus
nouitaiem vitae fpiritualis & renouationem animorum.
V nde & i beato Paulo noua fa6lt creatura in Chrido di-
cimur. In eodem quoque verfu dicitur Chridus fn fete- s.Caf.f
nere ligaturam j compagem & iundfuram vtriufque po-
puli: ludaei inquam 3t gentilis. Nam vtrunque coniun*
xitin confedionem verae, fidei & euangelicae legis fufee-
peionem. Quemadmodum beatus Paulus de Chrido di* Efht. t
cic qudd ipfe ed pax nodra:qui fecit vtraque vnum,quia lenn.in
ludaeos & gentes tn vnam coniunxit ecclefiam catholi-
cam : fa6f umque ed ex ipfis vnum ouile, cui vnus praeeit
paftor Chridus.
• TU
k
»?♦
TROS A.
1H afcenfiwK domni, i:'
RE% omnipotens die hodkm4,Mundo triumfijdr^
li redempto potentia.
I Vidor afcendit cdlos.unde defcenderat.
Nam ({uadraginta pofiquamfurrexeratdiehuffacris^eo
firmans pedora Apoftolorm pacis chara relinquens o(
cula.Quihus c dedit poteflate laxandi crimina.£t mi-
fit eos in mundim:baptizarc cudas ammasJnpatrk C2T
filij cr fpiritus fandi dementia. £t connefeens praecepit
eis:ah Hierofolymis Ne abirent/ed expedarent promif
fa munera.Non pofl multos enim dies^mittam uobis |J>i-
ritum paraclitum in terris. Et eritis mTji te jies in liie^
rufalan,Jud£a fiue Samaria. £t cum hoc dixijfet:uiden
tibus illis eleaatus efi,cr nubes clara Sufeepit eum ah eo-
ru oculis Jniuentibus illis aera.Ecce ftetere amidi dMo m
ri i uefle alba iuv ta^i^des^quid admiramini calor u alta
lefus enim hic qui t^iiptus efl k uobis ad patris dextrom
3 Vt afcendit ita ueniet.quarens talenti comiffi lucra.
4 O deus maris, poli^arui:hominem quem crcaftiyquem
fraude fubdolaHofUs expulit paradifo'.(ycaptiuatu fecu
traxit ad tartara.Saguine proprio quem redemtfii dfW.
5 Illuc cr reuehk:unde prius corruit,paradif i gloria.
Judex cum ueneris iudicare fecula. Da nobis quafumus
fempiterna gaudia in fandorum patria. Jn qua tibi can-
temus omnes halelu ia. jfmen.
H«c pro& folutam habet copofitione, & nulla ryth-
mi obferuatione aftn£la,pr«tcr id 9» plaer^ue verfus f».
re omnes in eiufdc vocalis fcilicet dlonuni delinunt. De*
feribitur in ea, g,loriofa ChriHi afcenno:dlc qur ante ea^
Chrifto fa^aiuntdlcdiAaruntdtrcipulitruis. Veru ea o*
mnia partim in lanulis euangeliis, partim vero in pnnei*
pio ndionu apodolicaru apertius funt eYprelTa:& ex illis
locis clarius iniellipenda. Circa fine vero pro(ie,ipnus po
ptili fidelis ad Chridu in cxlos regreflum ponitur inuo*
catoria
HXPO.
«atom oratio : vt in die iodid j ipnnn ccleftit gaudi i fa* • ‘
ciac confortem^ ^ '
iC amnotationbs. Viftorarcenditc*los.Co
pleta di£Finitur & conrummata progrefcio \ quando qdis
ad eundem ragreditor locum vndc prius e(l egreiTus. . Vt
cum paterfamiHas domo peregre^ profeAu»,permcro (oo
itinere domumTeuenitur , reduci^ue greflu in Tua fe te-
da recipit* Et harc non iolum in iit qute volqntate & ra«
tione aguntor, fcd & in tis quat (bla diriguntor natura, lo
cutn habet cofummaioria ad fuum principium regrelsios
Nam vt preclarc canit Boetius. ^ i
Kepetunt proprios quteque recuriut:
•R.edituqueruo'(ingula gaudeqt. • ' f ••
Nec manet viii traditus ordo: * foi {
•Niiiqood6niiunxeritonom, ’ / ’• i
rStabildnque fui fecerit orbem. ^ ^
Hocautemmotionitcomplemcntum:intriumphaIiafc^ J.
iioneChrifti etiam eft peripeduro. Nam vtdeipfodidt
.p(almus,drummo catlo egrefsio eius,& occufrfoa eiui »f- p/ i ,•
que adfiimmumeius.
:» C Confirmans pedora apoftolorii. Cum enimdlotioa
TaciUanti animo de refurredione Chrifti addubitarent:
omittmodis eam ambiguitatem ab eorii cordibus^aMoult,
:pr«bens illis feiprom viuum in multis argumentlsl Rell- * « '
^uir & illis chara ofcula pacis, cum difceflTuros abeis di-
Kii. Pace meam do vobit.-pacein relinquo vobis. No quo-
ji^odo mundus datvego do vobis. Infuperpotenatem fa* 1 ^ *
xadi crimina dedit apoftolis, quando infufnaits in eos di r
atit.Accipiterpiritnm fandum, quorum remtTerios jibeca j
tarcmi «utor eis * qoorum retinueritis retenta eronfde-
mo inifit eos in mundo baptizare cudas animas ^ peccato >
-Briginali infedas,id efl homines(nomine partis intellige
do totu.per fynedlochen,quod in feriptura frequens eft)
- quando dixit eis qnod eft apud Matthajum. Euntes doce-
te omnes geiestbapcizantes cos in nomine patris, & fili j,
&rpirirasiandi. Et hoc modo cactera qute ex euangelio
dadis apoftolorum hic afferuntur ifuis reftituantur lo-
cis,quod cuique ftudiofo facraruro literarum erit fadu
facile. I
5 C Qiwens talenti commifTilocra.His verbis innuit
T i) authoc
M4M£
Om.u
Mdt.rj*
P ICO B A»
lanUia terram de^t eft,Vt1lberelus prophctlcofratto-
ftanjr. At ver6 lonaspropheta in hl» operibus quc geisic
A perpeiTus eft»(tgnincat Chriftum a deo patre millam in
oiundumvt pr«dicaret’homioibu< poenitentiam & viam
ialutis.grauiisimis agitatum cffe perfecutionibus malicin
ludcorum io ipfuni excitatiS)& dem^iro poft crucis opjpm
briu iepiilchro fuiiFe iropofitum:de quo poft tres dies fiir*
rexit i mortuis.Quemadraodum dominus ipfe ‘Iod*is fi»
gnutn qufrentibut refpondit. Generatio praua Aradultem
iignum qu{rit:& (ignum non dabitur ei nifi Ion* propbe-
t«.Sicutenim lonas fuitin ren tre ceti tribus diebus* tri-
bus noftibusrfic filios hominis erit in corde terf? triboa
diebus & tribus no^ibus.
as CIn vicefiroofecundo verfu.BotrusGyprireflorefcIt*
Lecus ifte fomptus eft ex canticis amatoriis Salomonis:
bi rponfaait.Botrus Cypri dileAus meus mihi ; In vinei»
Bngaddi.In quibus quidem verbis Chriftusiponiusecclo
fix dicitur botrus Cypri propter relurreftionem Tuam, vt
ait Bernirdus hunc locum in canticis exponens (ermonp
quadragefiraoquartOjficut amedidus eft ibidem fafcieii'
Ius myrrhf propter fu* pafsionis amaritudinem. Ergo(tn-
quit^dominus meus lefus , myrrha mihi in morte : botrus
in refurreftione. Et reftd botrusipropter fuaoitatera dulce
din6mque gratiarum ac virtutu,quf ab eo procefleruntin
omnem populum Chriftianum. Is autem botrus Cypri hic
refiorelcerc dicitunquoniam poft mortis anguftias per re-
furrefhonem rediit ad vitam immortalem , quemadmodu
vinea hyberno tempore marcida * ftetilis tadueniente ve
re Iterum induit virorem frondiom.florisquc regerminat
Idem quoque botrus dilatatur* excrelcit : quoniam no-
men Chrifti per prxdicationem apoftolorum in omnes
terrz plagas eft dilatatum, vt cum prius notus (berit io Iu
d*a deus * in Ifrael magnum nomen eius: poftea in toto
terrarum orbe celebratum fit & diuulgatum. Et quoniam
adueniente veritate, ceftare debet vmbra : lex Moiaica ca
fuis cf rimoiuis(qo{ nomine fynagogx hic infinuatur)poft
refurre^oiiem Chrifti eft abolita. Lex ver^ euangelica
fum (aeramentis noui ieftamenti( que perecdefiam hic
fignatur^vegetum robor accepit & viget,
st iflnvicefimocenio verfii.Et cum Chrifto (urrexere-
Illi
EXPO. t79
Jlli (allcec fan^ patres>de quibus (cribit Mattbcos qobd
tempore mortis Chrifti monumenta apena font: & multa
corpora fan£loruro qui dormierant furrezerunt.Et ezeun
tes de monumentis poft refurreAionem eius venerunt in
ianAam ciuiiatem & apparuerunt multis. Et illos quidem
•d vitam immortalem refurrexi0e nulla deinceps morte
interceptam neque cafuramsex eo fumunt argumentu ian*
£ti patre^quoniam idonei teiles refurefiionis Chrifti non
fuiffent:(i non & ipiiad incorruptibilis & immortalis vi»
tSB fiatum(ncut Chriftus)rurrexi(rent.
34 iLlnviceiimoquartoverfu. Mane nouuro, mane Intn,
Hkc iemeniiafumpta eft ex illo verruplalmi viceiimono
nn*Ad vefperum demorabitur fletus: & ad matutinum lae»
titia.Quem expones facer Hieronymus ait. Ad vefperum
demorabitur fletas:quia palTo & fepulto domino, apoftoli
ft mulieres in fletu & gemitu morabantur.Et ad matutinu
Iccltiaiquia mane venientes ad fcpulchrum , gloriam re» * *
rorreAionis ab angelicis acceperunt.
S5 dnviceiimoquintOTerfu.Adpafcbalera nos inuita.
jMeniapalchalisefl (aerum illud conuioium inquoChri»
ihis fumiturexinflitutoecclenaflico: quo quifquelegitl*
nae «tatis aftringitur ad Tumendam facrofanflam euchari
iham quotannis in fello pafcliK. Ad quam lumptionem pe
fit autnor nos diuina mileratione perduci cum dducia ani
mibona,qubdeanobis(itad iuflincationem & vitaratnon-
autem ad damnationem & interitum ex noHra culpa.
autem lefiis Chriflus & via fit & vita,quemadmodu
bic verfus eum cognominat : ex his iplius verbis ell fatic
notum. Ego Tum via.veritas & vita.
f[[In vicelimolexto verfu. Viue panis, viuaz vnda.
Q^bd Chriflus (it panis viuustnullum efficacius efl tefli-
noniura quim ipflus dicentis. Ego Tum panis viuus qui
de c«lo deicendi. Et iterum. Ego Tum panis vite. Q^bd ,
autefflfltaquaviua.teflatur & ipfeper Hieremiam pro- |*^”*'4*
phetam dicens.Me dereliquerunt fontem aquzviux. De»
niquequodlit vera vitis:ipfe quoque in euangelio tefli- ”*'*'*•*•
montu perhibet, cum ait.Ego Tum vitis vera:& pater meus
agricola efl.Et iterum ad difdpulos.Ego Tum vitis vera,&
Tos palmites Horum autem onniu noroinu propria ratio
S iii) c«r
ptr Chrifto attribaantunruit eftiodf rcqairnia,iaeiiaf '
gelica fcilicet explanauooe.
In feftis pafchalibusrdia profa.
LVx illuxit dominica.
Zuxmfigms,luxunh
ca:
^itx lucis t7 l^tU:
Xmx immortalis glorue.
^ Diem mundi conditio:
Commendat ah initio.
4 Q^rnChrijUrefurre-’
dio
Dif<wi^ priuiUgio.
f /n fpe perennis gaulii
Xucis exultent filij.
f Vendicent membra me-
ritis ■
Conformifatem capitis,
y Solemus efl cddrritas:
Et uotafuntfolcnnia.
Prinu diei dictas
Prima requirit gaudia,
^ Soleiinitatem gloria :
Pafchaliselb uidoria.
9 Sub multis anigmati^
hus
Prius promiffa patribus.
I o lam fcifjp uelp patuit;
Qmd uetus lex precimdt
l i Figuram res extermi^
naty
Et umbram lux iUummat
12 (^uid agnus fme maeid^
Qmd hedus typi gejferit^
hi ojlra purgans piacuU
Metuas nobis aperit.
13 Per mortem nos itfdeH-
tam
Soluit i morte debita.
14 Pradam captans HU»
citam^
Prada priuatur licita.
15 Carnis delet opprqbrU
Caro peccati nc[ciOy
Die reflorens tertia:
Corda confirmat dubia.
16 O mors Chrifli minfv4
TuChriftonosumfica.
lyMors morti non obnojdf
Da nobis uitapratifia.
4THce profa certU etiam rytTimicac confbnantic namerif
condat Nam vt plurimum quifque verfuum eius,dua« (9
Ium cfaufulat rythroicas compltditur in exitu fyUabara.
adinuicc conuenieiues. V naqu^que aute illaru claufularu
ofto
E X P O. 2fi
condat ffUabai reinp6rqae penultiman brcue.In«
'tertium vero ynut verfut quamor cornprehendic huiufi
‘nodi claufulaf alternis locis confonantian feruantes , yt
Sriiaa tenue & fecunda quartae in coniinaili fyllabarude*
nentia relpondeat. Noonunquam itidenaeiafdeni ver«
fiia quatuorfuntclauniiae.fode penitus inter fe exitu deli
xientes,queinadni->duna ftudiofus le^or facild primo ip«
fiut literae ibtutu diiudicabit.
Aothoreius. Adamdefanilo Viftore. Coiamendatur
Inea mutus praeconiis glonoia Chrifli refurredio : ob
nagna beneficia quae humano generi contulitffcilicet re-
deaiptiunem ab hoile antiquo, reparationem vitae,libera*
'done i morte, & rpem immonalitatis in nobis confequea
dc in confumnaatione feculi. Ec quoniam diedominicp
fa£^a eft Chnfti refurre^io,iUa dies etiam egregiis extol
t litur titulis & laudibus.
iC[ AMMOTaTioHis. In primo verTu. Lnz illa*
xitdpminica. Lucem pro die f^pius apud authores acci*
^notius eft quim ytteftiaonio aut declaratione cgea^
Ecita hoc in loco quoties in nominatiuo collocatur,acci
pitur. Nara in fecundo verfu in genitiuo poiitum id no«
men:clariutem (iue lumen fignat- Dicitur autem dies do*
minica:quf fabbatum proxime confeqoitur,immo potius
quam (abbatum feptimo loco fequitur. N am prima e(l il
|a dies: A ordine teporis & excellentia dignitatis.Et quo*
niam in nouo tefbmento dies ille confecratus eft domi*
no»yt in eo deasipfe peculiarius ac integrius qudm In a*
liis hebdomade diebus colatur, quemadmodum in veteri
telbmenco in (abbato.idcirco diei dominice nomen forti
tur A dominica dies dicitur quafi dies domini, (pecialit6r*
que domino dedicatus atque addimus.
$ €E In tenio verfu. Diem mundi conditio. Creatio (iu« ,
formatio mundi C<iuac hic conditio diciturquoniam muti
«Ius d deo conditus efl) commendat diem dominicu,quaa
doquidem tpfa mundi produ^io incoepta eft die domini*
co,vt ille, fex dierum quibus formatus efl mundus: fuerit
priiaus,queraadmodum in primo huius operis libro olle
iiioi efltin expofiuone illius hymni. Primo dieru omni&
3UO mundus extst conditus. Accedit autem illi A altera Msiy»
igoiut tqudd in ea (it fafta Chrifti redirre^io. N a ma-
ttt PROSA,
ne prima Tabbatitid eli prima poft fabbatam die Cbrilhis
fiirrextt.Harc autem e(i dies dominica. Et propter huioC»
snodi excellentias, dies ifta dicitur in primo huius proiae
Terfo dies infignis & vnica:id eii prccipua iiueprimaria
gi in fecundo eadem dicitur dies kicis & lxti(i«,dles item
immonalisgiorisc: qudd per refurreftionem Chriftino--
bis iucem, I«titiam & immortalem gloria attulerit & hac-
ob caufam quartus habet rerfus: qUW ipfam diem domi-
nica refurre£iio Chrifli exornauit inltgni priuilegio,rii>-
gularitjue dignitate.
f CE In quinto verfu. Lucis exultent fili). Deustoxeft
(vtinquit Ioannes)& tenebras in eo non funt vll«.
ergo dei funt imitatores Sc mandata eius cudodiunt :i)
funt fili) lucis, quoniam opera lucis faciunt di; fugiunt o-
I*^*»** pera tenebrarum. Et ita etiam d domino nominantur hi
euangelio: cum ait ad ludxos. Dum lucem habetis cre*
dite in lucem, vt fili) lucis fitis.In fexto aute verfu. Mem-
bra corporis mydici dicuntur fideles, per bona opera td-
tam gratiz in fe habentes, & ipfi capiti Chrido per vinco
Ium dil^ionis annexi.' vt etiam ad integritatem & per-
feAibnem facri corporis Chrtdl attineant . Admonet er-
go hic verfus,qubd ipfi fideles id bonis fibi comparent o«
peribusft fynceritate vitz: vtdemilm conformes effid
«v mereantur capiti Chrido, & ad immortali refurgereglo-
' riam,ficut & ipfis fiirrexi).
lo CE lu decimo verfu. lam (ciflb velo patuit. In pa&
(ione domini velum tcpli fcifium fuifle legitur i fumtoo
vfquedeorfiim. Quz quidemdifciflioroydicefignifica-
uit: velamen veteris tedamentloccultatus variis figaris
myderia nouzlegis,iam efie motum, & prasfente reru ex-
hibitione luncpatuilTe facratifsima nodrz redemptionis
(aeramenta, quz ad illud vfque tempus delituerant (ub fi
guraru velamento abdita ac abdru(a,peiinde atque fub-
Hito velo palam confpiciturt quicquidillo priusobuela-
tumfuerir.
|x CE In duodecimo verfu. Quid agnos fine macula. In
Exodo filij Ifrael iuflTi funt immolare agnum fine maco-
la, & iuxta eundem ritum accipere hoedum ad vefperum
pafchz: afperfionf que (anguini illius ad podes domna
& fuperltminaria, Uberati funt ab angelo percoflore pri-
mogenitorum
r —
^ IXfjO. sts
nogenitorain AEgypti.Utp autem agous geflktypu atq;
figuram Chrifti, veri agni & immaculati : cuius preciofo
fimguine c6u(b in cruce, liberati fumus a dxmonica ier-
uituteiquemadmodum fupecius illud firpenumero addu«*
^melt & latius explicatu, i} ^ In decimotertio Ter«
lii.Per mortem nos indebitam. 'Chriftus debitor mortis
non fuit,quia omnino peccati fuit expert,per peccatu au
tem,mors ell introduAa. Nos aute omnes mortis fiimus
debitores, quia peccato obnoxi). Itaque Chrilhis per mor
cem indebitam quam fponte pertulittnos libarauit i mor-
te debiM, non Iblum temporali fed etiam aeterna. At verA
proxime fequens rerfus non ita ad Chriftum*fed addae-
iBonem refertur qui oppoiito ad Chriduro modo cum sa>
perp tentaret praedam illicitam, icilicet ChriAum in quo
nihil habuit iuris: priuatur iude prxda licita Icilicet toto
genere huraano,in quod ius fibi vendicauerac ob cotagio
nem ± labem peccati»
if S In decimoquinto rerfu .Camis delet opprobria. Ca
ro ipiius Chrifti ab omni peccato aliena.delet opprobria '
& maculas nollrz camis vere peccatricis. Quoniam ipfe
habens quidem (imilitudinc camis peccati non tamen car
nem peccati : abAulit i nobis peccatum, qui certe habe-
noscacnem peccati. Neque folu opprobria culpn d car-
ne nodra rudulittfed etiam opprobria paBaae,(cilicet mor
Calltatem^palTibilitatero & corruptibilitatero,perc6rum«
pta; refurrefHonis gloriam.lpla etiam Chridi caro reflo-
rms tenia die per reditum ad vitam immortalemtconfir-
snauic corda dubia difcipulorum, diutius de veritate refur
redionis 'eius fubdabitantium , quibus praebuit feiplbm Isais.to
viuum in multis argumentis. A^.t
Derefurrpdione domini; alia profa.
f
ECce dtef celchris:
Lux fucctdit ttne-
Morti rcfurrcWQ.
% Latis cadant trifHtiaJ
Ctm fit maior gloria:
Qakm prima confupo,
3 Vmiram fugat ueritas:
Vetujiatem
1
I
^ FI.OSA.
VttttjldtemHomta, 13 tm edc^ torm*
Itiiitmeonfol^. tari:
4 Ptfeha noumeoiite Muflo gaudent dehrM
QQod prait in capite: Gentium primitia,
Mmhrafperent fingtda^ tt SacemfcijfutCTper^
5 Pafeha nofirm Cbri- tufuty
ftmejh
Qw pro ifoSif MftM tft
^gmjine macula,
6 Hojtisduinos circmt:
Prodam Chrilhu eruit,
Qttod Sanfonpracinuit:
J?um leonm lacerat,
7 Dauid fortis uiriBui,
utUonisunguiBus
EtJfurfi faudbui
Gregem patris Uberat,
$ c^pd mmorte pUtres
firauity
^^o\(Ar^bmfig^ami,
Cmut mprs niSoria,
^ SanfondidusfoleorS,
Cbrijbts lux eji eteHorum.
Q§otdtulhrat gratia
10 lam de erucis [aero
ueSU
Botrus puUJndile^
fknetrJeecclefue,
In regales tranpt ufm.
Saccus pt [oecus gratU:
Caro uiftiix miferio,
13 <luia regpm pereme^^
runtf
Rei regnum periidertiHt^
Sed non deletur penitus
Cainjn figmm pofitus,
14 Reprobatus vJbio*
Rua
Lapis ipe nunc de^:
In trophom flat enBm
EtineaMangidi,
13 Cidpam delens tmu
turanii
Nouam creat ereahtramf.
Tenens in feUgaturam
PlriufquepopuU,
16 C<^[it gloria^]
Mdah^coricorii^
^ntai. "
H«c proGi confimilea habet rythmicam eoapoAtio*
neiDt ficutillapaaIoantjexplicata.ManepriiBa labbsd:
iCirg^ dei filios. Aothor eius , Adam de (aiifto Vi^-
rc. Pntdicator in ea dominice refiirre^onis gloria, per
'q^fjuaeuainfaaMnasafaHcibMleoaiiro^^ iicac
% aulde
EXPO.
«olds Mtfc}vi teftaaenU figaris iUod folt prcfigliificM^
fer illaA itidea ft inonem Chrifti profluit gmtij in t«-
um ecelo(ii,auaai indubitato percipiunt quicunque «r«
opere conhtetitor ChriftniB authorem Ttciaft uioate-
reoi naondi, i quo folo falus eft rperanda.
» c ANNOTATIOMIS. In fccundo Tcrfo. Cu«
fit maior gloria. Prima confufto fiit^quara induxit primo
ram parentum prcuaricatio.tranfgrefTitique diuini pr«-
cepri.Propter illam enim tota humana propago:mafedi-
ao fiiit fiibiefla & regno c«Urum extorris. At nunc in
refurreaione Chrifh maior eft gloria humani generlss
3uim fuerat dignitas illa qoc per primam confofioni eft
eperdita. Nempe humana natura nunc ad immortaltta*
tem eftfiibueaa,qua nunquam mori poterit, nuAt eac4
Incorruptibilitate A impallibtlitaie dotatatqua nunqoai^
iuftlnere corruptionem aut pafTionis moleftiam valebit.
Ante primam vero confuiionem , non ita iimpliciter im.
SBortalit fuit * incorruptibilis noftra natura, fed folom-
«odo fecundom aliquid,t^ula fctlicet potuit non diflbloi
snorie, aut cormpttone no atteri, quamdiu perftitiflet ia
<ba reaiiudine. Atqui tam mala fuit prima cofofio ; quim
^ona fuit conditio humani generis per illam confuiionS
<]eperdlta.Sed huiofiiiodi conditio noftra ante lapfum oo
fbittam praclara Ac excellens:(icut eft ftatushumaruerm*
turmper rcfur^ionem glorificatat, vt iam oftgfoin eft.
Ergo prima cohiiio non fuit tam mala: qudm bona eft ca
flitio camis noftTcperre(urreAionem beate. Eftlgitw
nunc maior humani generis gloria poftrefurreaion^
mndm ftierit prima confufto per culpam, qudd eft propo-
fitnm. 6 fnnfextoverfii.Hofttsqul noscircuk.Q^-
flo Sanfoncum parentibus Aiis tuic in Thannata vifira
Philifteorom vt inde vxorem acciperet A venifTct ad vi-
neas oppidi.appaniit catulus leonis lieuus St rugies ft oc-
currit «.Irruit autem fpiricus domini in Sanfont&dilace
rauit leonem quaft hceduro in frufta difeerperet, nihil o«
mnfno habens in manu,vt refert liber ludicum.Ineo au-
tem opere, Sanfon figura fiiit Chrifti:* leo ille rugiens
Jjfiui diaboli, de quo dicit beatos Petrus. Aduerfari* ve
tter diabolos tanquara leo rugiens circoit.-qoarrens queOi
fleuorec. Siquidem ipfe Chriftuatotum genus humanum
(quod
'H
>3
S
i.PriLf
. 4
tU .r■■p.KosA.■
f qudd (u)t prcdaiio(Vii no(bi)eiipaitOiaoiba»ilIio<,ip-
fumque gloridfd dcuicit ac proftrauit humi, vires eius co
tundens ac comminuens.
7 C In (eptimo^erfu.Dauld fortis Tiribot.Ip(^Daoid
ante confligium cum Goliath ad Saul rege verua faciSa:
hoc ipfum quod hic defcribitur bis verbis enarrrat.Paice
femus tuus patris fui gregem, & veniebat leo vel vr>
fus & tollebat ariete de m^io gregisidc periequebar eos,
A. percutiebam, eruebamque de ore eoram. Et illi conflit
gebant aduerfum me:& apprehendebam mentum eOrum
dtfljflocabam intecflciebamque eos. Nam & leone A vr-
fum interfeci ego feruus.Cscteriim Dautd quk interpreta*
tur manu fortis, A vultu defldefabilis : Chrilhim hgnifi*
^ cat fortem in pralio, & rpeciofum forma prc filiis homa>.
num, qui gregem patris fui totum fcilicet genus humani
eruit de faucibus & vnguifius damonistflgnificati pervr*
flim & leonem, A id qpidcipermonem Apaisioneflia*
S CE Inoflauo verfli.C^bd in morte phiresftrauit. Cum
Fbiliftei folenne celebrarent conuiuiom,lauda ntes Dagi
deum flium quod captus efletab eis Safon hoiUseorum,
iulTerunt inter epulas ipfum Sanfon educi carcere,vt co«
ram eis luderet. Ipfe verd cum aliquantum ludi illis prae
builTet fpcdaculum , perdurus d puero regente gr^us
flios ad columnas quibus tota domus innitebatur vtpao»
liljper ibi quiefceset: inuocato deo, apprehenfas manibus
fuis duas illas columnas grauiter coluflt adinuicem tan-
to impetu ,vctota domus corruerit fuper difcumbentes,
oppreflitcjicirciter tria millia tam viroram quim mulie-
rum,qua quidem ruina A ipieetiam extin^useflimultd-
que plures occidit mortuus, quim vtuus fecerat. Ita A
Chriflus per Sanfonem figuratus, morte fua validius c6-
triuit poteflates tenebrarum A perferius : quam fecerat
ante adhuc viuus.Siquidcm cum io terra diuerfaretur an
te palsionem: paticulatim drmonia corporibus obleflb-
expulit, A feroel legionem integram eorum aitriuit:
illam folo vetbi imperio eiiciens. Morte ver^ flia non v-
num folum aut alteru euicit dxmonium, fed ipfum prin-
cipem huius mundi cum tota fua nigra cohorte eiecit fo-
ras,potem6rque profligauic omnem illam malarum po-
teftatum cateruam virtute fiiac mortis pfoflertiens.
r«
ler.t
. IX PO. itj
$ frianono^er/o.Sanfbndiftusfbleoratn. HicTerfus
oilenditex inttrprcftatione nominis San(bn: quod re^4'
pcripfijm fignificatur Chriftus. (^onuSaoroh(inquitY
iaterpcetacuribi eorum^vtpoce Hebracorum;quos iudica
^ dirci^ione.infigni fortitudine & protcaionc ab hofti- lmdith,n
bui mirifice fuo tempore illuftrauii.Chnftus autem & fol * *
eftiuftitic&luveleaoruro quosinfiac vita lumine gra
ti«,at in altera glori jc fu* claritate perluftrat. Ratio igi-
tur nominis Sanfon:apicGhrifto conueniti^nHiper San-
Ibo ante conceptum fuutn parentibus fiiis per angeTii fuit
tujnciatus,ita Chriili conceptio facrofana^ matri faa! ptfr
Gabrielem eft annunciata. S anibn ex matre fterili natus
eft. Chriftus ex matre virgine : obumbrante illi fpiritii
Cut Ao . Saoibnitem toto vit* fu* tempore fuit Naza* Matth.t
r*us,ideltconfecratus domino. De Chriflo autem dtaii
eft per prophetam, quoniam Nazarenus vocabitur. Rur- P/^. af
/um mira fortitudine corporis. Sanfon exteros hbminee
pr^ftitit.De Chrifto vero dicit Efaias: quod vocabitur n6
men eius deus fonis,& de eodem propheta in pfafmo d6
minus fortis & potens dominus potens in prxlio. Poftre •
jai^m, Sanlbnadtempusliberauitpopulum ffebrzoruni
*fte manibus .Phtitfteorum : Chriftus autem perpetuo eri-
puit genus humanu de manibus nequitiaru ipintualiuii^
leonomque rugientium. '
,|o t[ In decimo verfu. lamdecrucisfacro veae. Ve- „
jAi$ dicitur in vp» fuarum acceptionu fudes aut baculas:
quo quippiam portatur ac vehitur, vt in Exodo legimus
dominum prsrcqiifle Moyn,qudd faceret ve^es ad feren
dam arcam .Crux auie £m£ia portauit regem czlorum dk
dominumtideo hic refidve^is nomine lignantur. Pene- .•.v. -
trale vcrb,alis,(ubftantiuam nome:dicitur peniiibr & in-
terior pars domus aut templi, immo quicquid Intimum a-
licut eft: nomine penetralis exprimitur, vt penetralia pe-
Aoris ndftri dicimus. Sublata verd per apocopen poftre-
ma litera ; dicimus pro eodem lignificato penetral, alis,
Dem^m botrus dicitur racemus vu* integer. Senfus ita-
que huius verfus eft, qudd ficut torculari comprelTa vua.
Tinum funm demittit in vafafubiedla:itapreciorus Chri
lU languis patibulo crucis expreifus , defluit in ccclefi*
^onl* Chrifti diledlc prxeordia ac Tifcera.Nam eo lan-
guine
Sine irrigata dft ft a(b erfii fanfta eccldiaziiiii^e «Ia («fe
ficationem accepit « omnem fiiorom Caluurium (aera-
iaeotorum rim pr«cipuam.
) f[ In rndeamo verfa. lim calcato torculari. Poft^
qua torculari corapreflic funt ruat, fi quis de mufto
Side effluxit largius hauriat : fiiale in ebrietatem prolal
bitur. Chriftus autem ( vt ait propheta ') twcular calca-
uit folus : & de gentibus non, erat Vir cum eo : quando'
erucis fupplicium pcnuht. Abillo autem torcular» pro*
flixit gratia palTionis ChrilH in multitudinem gentium:
ad fidem, apoftolicaprndicatioiie conuerfarum, tSquam
fpirituall mufto inebrietati funt : qui primi ex gentibus^
Chriflum receperunt, larga enim profufionccharifmat»
fpiritusfanfti,* affluentius quim ali i- funt repleti,
is f[InduodtKimoTerfi). Saccus feiffusdt pertb(ba.Me>
taphorica locutione (aerum Chrifil Corpus ob moriall*
tatis & palTlbilitatis conditionem hic faccus feiflus dt per^
tufus dicitur: quoniam in acerba paflTione eius (pinis (an-
diatum, flagellis vulneratum, clauifque & lancea erat trif
fixum. Illud autem in regales tranfiit vfus; quando
per refurreftionem immortalitatis ftola eft iiidotum *
incorruptibilitatis virtute prarcindum, queroadmndum
Chriftus in pfalmo dicit ad patrem. Concldifti faecum
meum : & clrcundedifli me larthia, id eft monalitate car-
nisiamdepofita immortalitatis gloria me coronafti. Se»
eundum eundem quoque fenfuirf faccus fit foccus gratiit:
quia Chrifti caro prius monalis fit receptaculum infigne
immortalitatis, & gratia incorruptibilitatis dotatur. De-
«im Caro Chrifti per refurrcftionrin fafta eft vidrix
paflibllitatis corruptionis: quat ad miferiam conditio-
nishuraanic fpeftant. • ,
3j i[ In decimoterrio verfuJ Sed non deletur peni-
tus. Inuidiac facibus accenfiis Cain, quia vidit fratrem
fuum fibi apud deum meritis prclatum: oeddtt ipfiim.
. Veriim vt huius esedis poena Sc punitio effet diuturnior:
noluit dominus ipfum Cain breui & fubita mortis illatio-
ne i quopiam interfici, fed in ipfo vago & profugo fuper
terram pofuit fignum : vt quicunque inueniret eum non
interficeret illum. Ita lud^i Chriftum fratrem fuum co
- ' goatiooe camis, ftpaftorem animarum noftiarumiobin-
'EX,P^. iif
motti tradicferunt. In cuius horrendi (celeris pu
utionem perdito fuo regno dirperit funt in omnem ter>
nm: ft in captiuitatem dudi. Neque voluitdeus eorum
pofteritatem penitus deleri : yt rupereifentreroperafiqui
tanouam fignum & monumetum canti criminis, & in qui-
bus legeretur grauitas vltionisideoinfli£isc,quiquefo‘ prj^g
rentteftimonium quoddam mortis Chridi a iudxis illa* ''
Ue : & grauis afdiftionis eam ob rem ipfis i deo irroga-
tCy quemadmodum ait de ludatis pfalroida. Ne occidas
cos: nequando obliuifcaniur populi mei. Difperge illos
in virtute tua : & depone eos proteflor meus domine.
Itaque Abel,ip(ius Chridi : Cain autem , ludaeohim fuit
typus & figura.
#4 C (n decimoquarto verfb. Reprobatus & abiei^utf.
Sumptus ed hic locus ex pfalmo centefimo Jecimofepti-
no : vbi ait propheta de Chrido. Lapidem quem repro-
bauerunt aedificantes: hic faftus ed in caput anguli. Q^e
Terfum ip(e Chridus in euangelio odendit in fe elTe com
pletum, cum difcepcans contra fcribas & pharifaros fub-
infinuat fC clTe lapidem illom reprobatum ab ipfis : ere-
mam tamen ^ deo in caput totius ecclefiae , & pufitum in
fundamentum angulare totius fabricae eccleiiadicae.
15 €E In decimoquinto verfu. Nouam creat c;reatu-
xam. Chridus dicitur hic nouam creare creaturam : ndd
nouitace naturae &rubdantiae,redprofeinonis&innoC^- hidlb.si
(Jae, quoniam ablefla peccati vetudate per regeneratio'
nem baptifmalem.contulit omnibus ipfum recipientibus
nouitatem vitae fpiritualis & renouarronem animorum.
Vnde & a beato Paulo nona fa£ii creatura in Chrido di-
cimur. In eodem quoque verfu dicitur Chridus (n fe te- s.Csf.f
nere ligaturam,' compagem & iundfuram vtriufque po-
puli: ludaei inquam A gentilis. Nam vtrunque coniun-
xtt in confedtonem verae, fidei & euangelice legis fufce-
ptionem. Quemadmodum beatus Paulus de Chrido di* Eflrt» t
est qudd ipfeed pax nodra:qui fecit vtraque vnum,quia laa»,i9
ladxos & gentes in vnam coniunxit ecefefiam catholi-
cam : faflumque eft ex ipfis vnum ouile, cui vnus preell
pador ChrHbjv.
• T In
HXPO.
«atorii ontio:vt in die iudidjipfuniccleftif gaudii
etatconfonero^
» C ammotatiomhs. Viftorarcenditc*los,Co
picta diffinitur & conOimmata progreffio i quando quis
ad eundem ragreditur locum vnde prius e(l egreffus. , Ve
«im patcrfamiJlas domo peregre' profcau»,permc(o (w>
Itinere domuroTeuertitur , reduciijue greffu in (ua fe te •
^a recipit» Et harc non iblum in iis quae voUjntatc & ra«
tione aguntor, icd 3c in iis quae fbla diriguntur natura, lo
cum habet edrummatoria ad iuum principium regreisio^
Nam vt praeclare canit Boetius.
Repetunt proprios quaeque recurius: :n
•Redituque Tuo lingula gaudent. • - ' i .
Nec manet vili traditos ordo: ^ joj . 'l
• Nili qood fini iunxerit ortum, . / ,i oi» ‘ i
rStabil^mque (ut fecerit orbem. . •!
Hoc autem motionis complementum tfntriumpluliafc^ ;•. :.
iioneChrifti etiam eftperTpedum.. Nam vtdeipfodicic
;p(alraus,d fummo caelo cgrcfsio ciu$,& occurfu» eius vf- p/ ; , ®
-que ad fijmmum eius. ■
i» C Confirmans pedora apoftoloru. Cum eniiudiotitfS
' ▼®®*Manti animo derefiirreftione Chrifti addubitarem,
ommmodis eam ambiguitatem ab eoru cordibus^auiouu,
tprxbens illis fetpramvtuum in multis argumentisL Rell- « «
^uir & illis chara ofcula pacis» cum difceffuros abeis <H-
nric.Pacdmeam do vobts:pacein relinquo vobis. No qud>
nmdo mundus dat,ego do vobit. InTuperpotedatem Ia- ?
xadi crimina dedit apoilolis, quando iniufdans in' cos di t
xit. Accipite fpiritom&naum,quorom rcmtrerius rifccca
ta remittutur eis * qnorum retinueritis retenta eronf de* ®
snn mifit cos in mondd baptizare cuftas animat, peccato '
-sriginaliinfeftas.id eft homines(nomine partis intellige
sfototu,perfynoidoclien,quod in feriptura frequens eft)
- quando dixit eis quod eft apud Matthaeum. E umes doce-
te omnes getes:baptizanteseos innomine patris, & fili»,
&/piriraslan£h. Et hoc modo extera que ex euangelio
ftadlis apofiolorum hic afferuntur :fuis reftituantur lo-
cis,quod cuique ftudiofo facrarum literarum erit fa£hi
facile. i
J €E Qo«r«m talenti coramiffildcra.His verbis innuit
T ij authoc
ift P ^ O S A*
Lmc.1i aathor futuram extremi iudici) dircursioaem: qua ih r-
MetCiif noquoque id exigetur quod per concefla gratiarum do>
naluperlucratuseftyiecundum illam domini fententiam.
Omni autem cui multum datum eft, multum quaeretur ab
eo, & cui commendauerunt multum, plu s petent ab eo.
Quod etiam innuit parabola illa euangelica de homine
peregre prohcifcente qui diftribuit feruis bona fua: ft
ni dedit quinque talenta, ali j duo,alij i yerb vnd,rnicui>
• que (ecundum propriam virtutera»R.euer(ut autem dpe*
regnnatione pofuit rationd cum feruis fuis,vt (ciret quan
tum quifque negociatus eiTet,& vitra acceptum talemumt
fuperlucratus.
P/4/.St 4 i[ O deus maris,arui,poli.Dicitur deus maristqoia £1
P/4/. to) £ior ed maris & dominator,vt dicit plalmus.Tu domtna*
P/d/. 46 ris pnteftati maris, motura autem flu£hium eius tu miti*
F/4/.8S gas.lia deus arui vocatur id eft terrae : quia initio terrm
P/4/.i4{ Fundauit fuperftabilitatem fuaro, eamquelua prouideda
difponit.Vt enim dicit propheta in pfalmo:rex omnis ter
Tx deus. Et rurfum. Tui funt ccli & tua eft terra: orbem
' terrae & plenitudinem eius tu fundafti. Simili quoque ra<
tlone dicitur deus ccli :quoniam ipftus caeli creator eft ft
.re£for,(icut ait pfalraus. Confitemini deo edi: quonum
in (eculum mifericordia eius. Et hcc tria hic nominat ao*
thor, ftib quibus caetera (enftbilia corpora cotoprehedit:
quoniam in pfalmo eadem coniunflim exprimutur eo lo
co. Beatus culus deus lacob adiutor eius,(pet eius in do*
P/4/.i}$ mino deo ipfius:qui fecit edum & terram, mare & omnia
qucineisuint.
5 CE Illuc reuehis vnde corruit. Sicut enim aitlacer Fau
lut,afcendens Chriftus in altum captiuam duxit captiui*
E//;e.4 tatem,cum fanflos patres prius feruiliter captiuos ab ho*
fle,iam libenate donatos lua duxit vinute captiuos in c*
thera,fed fumroe liberos. Porro nonnblli hoc in ver(b le*
gunt: paradidgaudia.&accufatiuu illum fubaudita pre»
pofiiione adjiderunt ad verbum reuehis. Ali) verd habft
paradifi gloria,& ablatiuum illum fubintelleAa pnepod*
tione a ordinant cum verbo corruit. Vt£rque autem (en*
fus , & orationis contextus iam afsignatus : aptus eft ft
redus.
De
E X P O. ,,
Dc afcenfione domini; alia profa.
Vmmi triumphum regis profe<piamur laude,
S Qm c£U\qui terra regit (ceptra, inferni iure
domito.Qui fefe pro nobis redimendis perma-
gmm dedit precium.
I /luic nomen extat conueniens Tdithum. Nm traif‘
liuit omnes jhrenue montes.coUiculofqueBetheL
X S idttm de calo dedit in uirginalem uentrem,inde m
pelagus fecuU.
j Poflquam illud fuo mitigauit potentatu,tetras pbfc-
getotttis afiliittene^ds.Principis illius diflurbato impe-
rio. Maniplis plurimis inde erutis, munim illufhratfuo
Utbare. Captiuitatem^ detentam inibi,ui^or duxit fecS,
£t rediuiuum iamfuis [e prabuit feruis cr amicis.DcnU
^faltum dederat hodiemaximumjnubes polofque eurfu
pracipiti tranfuolans.
^ Celebret ergo populus huc diem credulusicuius mor
hida T iithaim corpora in femetipfo altis fedibus cali iiwe
xit dei filius.
5 Et tremens iudicem expeSlet affuturum^ut duo ange
U fratres docueruut. Qm Jefus X uobis afiumptus efi in
ealumjterum ueniet ut uidiftis eum. lam Idithum nofirti
ttodhus fedulis omnes imploremus. Vt X dextris patris
qidfedetfpiritum mittat nobis fandum,
es In fine feculi ipfe quoque femper fit nobifeu. ,Xme,
Hacc etiam profafoluue orationis habet contextum:
(ine aliqua rythml obferuatione. Incitatur in ea populus
Chriihanuf ad celebrandas Chrifto laudes in (ua glorio>
a aieeniionezeuius iniignem praedicat triumphum^ollen*
dens quomodo in terras ante deHliit &deinde ad inferna;
illiique Tpoliatisruriumin caelos (e yi£lor receperit. Vn*
de demum orbem ludicaturus deicendet.
1 d ANNOTATIONES. Huic nomen extat conue
•tesu Idithum. luter cantores domini in primo hbro Par
T iij ralipomenon
$
e/4. 66
Vfd.io
^ PROSA.
itP4r4. z< ralipomenon cniitt*eratos>npiniinatw Idithuco filiirniis,
dc tjiiib’ eo in Toco dicit Icriptura. Filij IdithuMlex,lul>
manu patris fui Idithu, qui in cithara prophetabat
opBteAtes & laudantes donoinu. V cru vt ibidc dicit giola,
Idiihu interpretatur tranficns,& fccundu^ Hieronyrouoa,
Idithu tantunde valet atque (aliens vel trjfiliens Ms. Ita-
que cum hoc loco nomen Idithu Chrtfto attribuitur non
folu fcmcl & itero, fed etiam tertiorno pro viro illo cato-^
re diuin* laudis fumitur,(cd fignificationS habet appella
tiui nominis atque comunis,qoa fua exprimit interpreta-
tio: idemque fignat quod iranficns vel traniUtcns. R.eAc
igitur hoc nomen Chrifto inaicenlioncalcribiiur, quia^
tranfiliuit omnes montes & colles Bethel Qvt dicit liicra')
id cft domus dei, quippe Bethel Hebrafuro nomen: inter-
pretatur domus dei vel habitaculum dei, (ecundu Hiero-
nyraum. Domus autc dei.carlum eil, ficui ipfe per prophe
ta ait. Calum mihi fedes eft: terra autem fcabellu pedum
tneoru.Etalio in loco. Dominus in cselo fedes eius. Om-
nes igitur montes & colles iplius Bethel tra^iliuitChri»
Ilus, quia omne caloru celiitudine & vertice in alcenlio-
CdH.z ne fua tranlcendit.Aicendit eniro(^vt feribit Paulus ad E-
fihe.^iuper omnes c*lo$,vt adimpleret omnia. V ideturqj
ocus huius liter* alludereei quo in canneis dicit fponfa
de Chrifto foo fponfo. Ecce ifte venit laliens in montib*:
traniiliens colles. Similis eft dileflusmeuscapr*, hinnu
Idqucceruorura.Et rurfum eode loco. Reucrtere,fimilis
e(lodile£le mi capras hinnuloque ceruorum, (uper mon
tes Bethel. z C Inde in pelagus fcculi. Licet id pofiTet
intclligi fine metaphora de ipdb mari fenfibili,in quod do
M ,• o minus diceretur fecifle falmm.quandointrauit in nauica
Mattij.x difcipulis vt transfretaret. Deinde oborta gra-
ui tempcllate excitatus dibmnoimpcrauit ventis ac ma-
ri: faftaquc eft tranquillitas magna.aut etia quando am-
bulauitlupcr aquas maris fine imracrfione.Mehus tamep
fermone metapnorico per pelagus feculi hoc loco intelit
gitur mundus, ob varia pericula tepeftuofus ac flutas,
& propter tribulationes cius multas fupra modum ama-
rus. Et cenc in fcrlpiuranomineiroans farpiushic mudus
P/a/.ijo 'lntelllgitur,ciquc n6 ioeptdaccomodaturid pfalmi. Hoc
mare magna & (paciofum manibusslllic reptilia quorum
non
I
\
EXP O.
n^eftnuaenis.In hoc ergo pelagus fecoli fedt dominas
firioin, quando ex virginali vtero per natiuitatem venit
io hunc mundum. Idud itidem marefuo mitigauit poten*
itto, quia omnes mundi fallacias, blandimenta & fraudes
deuicitpedibufque conculcauit, quemadmodum difcipu*
Iit (bis paulo anidpaiTtonem fuam dixit, (n mundo pref*
(aram habebitistfed confidite, ego vici mundu. Sane bea*
tot Gregorius in homilia euangeli jfolcnnitatis hodiern;
etponens illud paul6ancJaddu£^um ex caticis verbum.
Ecce ifle venit faliens in motibus, ait Dominus noder ve
niendo ad redemptionem nodram:quofdam(_ vt iu dixe«
rifli)faltusfecit.Vul(is fratres chari(simi:ipfos eius faltus *
cognofceref De celo venit in vterum; de vtero venit in
prc(epe,de praeiepio venit in crucem, de cruce venit in fs
palchrum, de (epulchro venit in celum. Vbi (ecundo lo*
co ponit Gregorius (altum (iue progrefTionem domini de
Vtero materno in pra:repe:qui idem omnino edeu pro-
ce(Tu eiuk de vtero in hunc mundum. Q^are etiam in hoc
loco(qui verbis Gregorij modo allatis propemodum re<
rpondet)(ecundo ordine innuitur faltus Chridi ex ventre
virginali in hunc mundummer pelagus (eculi lignificatii.
) ^Tetras phlegeiotisairiliittenebras. Phlegeton, tis:
fluuiuselTe dicitur infernalis, dammis aeduantibus rapi*
duSjiu nuncupatus d phlego verbo Greco; quod (ignid*
eat ardeo.Oe quo Virgtlius tn AEneide.Quae rapidus fla
mis ambit torrentibus amnis.Tartareus Phlegeton : tor«
qudtque fonantiaiaxa.Indephlegetontzus adiediuumt
Id c(k infernalis. Proinde phlegeton (irequenter apud au>
choresproinferoru loco fumitur atque tartaro:vt inprz
fenti litera. Principis aute inferni Chridus illuc defecdes
didurbauit imperio:quonU(Ecutedad Colofceles (cribit
Paulus^expolias principatus ac potedates, traduxit confl
denter:pali triumphans illos tn feipfo.Manipulos itidem
plurimos inde eruit, quonia magnu fan£l6ru patrum nu-
merum inde eduxit.Manipulus enim vel per fy neopa ma
niplus, interdum dgniBcat exiguam militum manu que
vnum fequitur lignum, & inde tran(umitur ad quauis ho
minum muliitudinem (Ignidcanda.Dembm Chridus mun
diun tlludrauit fuo iubare;quando per refurreilionem lu
ce immorubutit amiAus, eam per toiii mundu diffudit.
T iiij Hoc
Coh/.x
I
y'
k
,,4 PROSA
Hoc autom po&efflo loco verbum iiloftrat leg^om efii
^ non illuxit: vc aliqui habent libri, quoniam illuceo verb$
neutrum datiuo adiungi debettno accufatiuo.llluftro aa«
ttdff l( a^iuum,petit accufatiuum.In hap autem illuftratio •
- ^ * ne fe iterum viuum praebuit (eruis & amicis:apo(lolis Ici*
licet & difcipulis, quibus ante paiTionem dixerat. Vos aml
ci{meie(lis:li feceritis qu^ego praecipio vobis. £t iterum.
Vos autem dixi aroicos:quia omnia quccunqueaudiui i
patre meo annunciaui vobis.
4 Cuius morbida Idiihum corpora. Sicut refurre^o
Chridi noArc refurre£iionis eft cau(a, & ipfe refurgens
nos etiam fecum in fpe confurgerofecit:qui refurgentia
e(l*p''i'°'t'^*'‘^ afccnHo Chrifti in caelum, exemplar eft A
caufa nodii in caelos afccofustdc ipfe ckIos aicendens nos
P/br.a etiam fecum fecit confcendere cf los in fpe,& foelici qua*
daro expe6tatione (^ia quod in Chrifto unquam capi»
te noftro praece(Tit,hoc etiam virtutecapitis membris om
nibus communicatum e(f:fuo quidem tempore illis exbi*
bendum. Proinde dicit beatus Paulus de deo patre:qu6d
conrefufciuuit nos & confidere fecit fecum in carleftibos
in Chrido.Hanc obcauGim ipfi Idithum nofter Chriftut
fcilicet dei Blius ; mundum in fua afcen(toneiranf>licnS|
morbida corpora noftra in femetipfo altis inuexit caeli fe*
dibus, q^uoniam naturam fuam humanam noftrc corpo-
reae fubilantiae (imilem non tamen in fe morbidam :tranf*
■ uexit ad a(lra,& nodram itidem naturam corpoream nue
quidem in nobis morbidi,fed per gloriofam refurre^o*
|iem tn confummatione feculi omni morbo mortalitatis,
corruptionis A paijBbilitatis liberandamtetiam fecum ra*
piet in aethera.
f C Vt duo angeli fratres docuerunt. Fratrum nomine
hic difcipulos Cnrifti intelligit author : quos dominus
podrefurreAionem in euagelio faepe fratres compellat*
Vtcum ait mulieribus. Ite nunciate fratribus meis: vt eat
in Galilaeam. Et cum dicit Mariae Magdalenae. Vade ad
lAdttb.it fratres meos:& dic eis. Denique in pfalmo dicit filius dd
loan.20 ad patrem. Nunciabo nomen tuum fratribus meis:in me-
P/4/.XI dio ecclefix laudabo te.Q^omodo autem duo angeli nun
. ciauerunt apofiolis Chriftum ad iudicium tandem vento
nimiex primo capite a^uum apofiolicorum eft clarum.
In
7
r
EXP O.
»97
/ m.in fine fi^li ipfe qaoque femper fit nobi(cun. No
petimus his TcrbiSiquod Chrifius duntaxat nobiicum fit
sn fine & confummatione fecuIi:non autem an(e finem ei*
ooandoquidem non minus nunc qudm in exitu mundan^ Mtf.af*
ourationis:nobis efi neceifaria prasfens dei virtus, dc pro*
teftrixprxfentia<Sed hoc loco expofcimustqudd nonfo-
lum nunc fed etiam vfque ad finem feculi nobifcum fit, (e*
eundum illud promilTum fiiiim difcipulis fa£him. Eces
ego vobifeum mm omnibus diebus:vfque ad confumma-
lionem feculi. Illud autem petenres,illa duo expoicimus;
quod & ante finem feculi & in fine feculi femper fit no-
biicuni.
Indiepcntecoftcs.
SyXnSd fpiritus afiit nohis gratk. corJU nofhrd
fihi faciat habitacula.
f Expulfis inde eundis uitiis fpirituaUhus, Spiritus
tdme illullrator hominum.Horridas nojhrx mentis purga
tenebras.
» cA‘mator fande fenfatorum femper cogitatuum. /«-
fande undionem tuam clemens nofiris fenftbus. Tu purip
^or omnium flagitiorum fpiritus. Purifica noftri ocu -
tum interioris Isominis. Vt uideri fupremus genitor pofiit
k nobis.
3 Mundi cordis (juem foli cernere poff mt oculi.
4 Prophetas tu infj^raflif ut pr£coniaChrifH prack
ttuiffentinclyta.Apoftolosconfortajli,uti troph£u Chri
jti per totum mundum ueherent.
p Quando machinam per uerbum fuum fecit deus^
terra, marium. Tu fupn aquas foturus eas , numen tuum
axpandi/h fpiritus.
6 Tu animabusuiuipeandis aquas farcundas.Tuafpiran
dodasfpirituales effe homines.
7 Tu diuifum per linguas mundum erritus^najU do
j mine.
i
PRO S A.
imneJdolards ai cuUm dei reuocas ^mgiflrarm opti
ne. Ergo nos fupplicantes tiSi exaudi pfopicius , fan^
fpiritus. Sine quo preces omnes cajfacredun:urj indigtht
dei auribus.
8 Tu qui omnium fecularum fandos tui nurmnis docui^i
infhnUu ampledendo fpiritus. Ipfe hodie apofbolos Cbri
/h* donans munere mfoUto.cr cunilis inaudito feculis.
Hunc diem gloriofum fccifti. ^men. . .
SHaec profa eciafu(b1ucz orationis laris procurrit habe
nis:neque rythmicalegecoar^taca flringitur.Eiusauthor
fuiffe nasmoratur Robercus quondam r«x Franct« : non
ninusbonarumliterarumqudm virtutum fplendore fpe-
^abilis^qui inter extera fux prxclarx eruditionis monu.
menta hanc quoque profam compofuit : tam grauibos 9e
diuinis refertam fententiis^vt ddo^lifsimo quouis theolo
gocompoiita cenferl pofsit.Idem etiam nonnulla conte»
Kuit reiponforia eccleiiadica, vt illud de naiiuitate domi-
nuludxa & Hicru(alem,<Sc dc fan£kis martyribus. Ocon»
ftantia martyrum, qux ambo in fecundo prxientts opent
libro,fuo loco funt crpoQta.infuper & illud de fan6lo Pe-
tro. Cornelius Centurio, necnon St alia id genustmagnam
animi in deum pletatem,rcligioncmque prxfe ferentia.^
In ea primum ntinuocatio un£li fpiritus , vt mentes n*
{Iras grati^ fux clariute dignetur illuUrare.Deinde multa
commemorantur opera inngniaiperfpiriium Canflum Sc
in veteri & in nouo teftamento (afta. Et poftremijm pia
ad ipfiim dirigitur iupplicatio i fideli populo: vt preces il-
lius benigniter exaudiat.
1 f[A NKOTATioNB s.CundisvitUs fpiritualibus.
Vitia fpiritualia dicuntur qux potifsimum ad animum fpc
Aant.aflFe^fquecordium fine corpore interius mouenti
iif fuperbia,inuidia,auaritia.Carnalia vero qux ad corp*
attinent ilidquetanquaminfirumento peraguntund; ad
fcorporales trahuntaSe^lus.vt iracundia^ gula, luxuria.
Acctdia vera fiue pigritia vtriufque vitij in fe naturS for-
tiri videtur,qu6d St animifit Inertia St corporis.Cum igt-
'nr hic pedt author fpiritualia expelli vitia qux folum
con*
V
EX P O.
*9P
contaminant anitBDffl:mulc6 raagispetenduminnuttquod
ft carnalia expellantur que non animum folum fed&cor .; **
pus commaculant. At ipfum etiam corpus noftruna fanfti
' ipirituselTe debet habiiaculumtTt his verbis dicit beatos.
Paulus. Neicids quod corpora vedra templum funtCpirii*
(andi :qui habitat in vobis, quem habetis i deo , & non e-
{Hs veftrUMundus autem habiutor tede Auguftino mun-
dam querit domum*
a CSenratorum (emper cogitatuum.Senfati cogitatos
iiifit munde, pure & bone cogitationes:quzobuer(antor i.Csr.d;,
animo.Senfatus enim in (criptura pro prudente Sc fapien* Eecl.^t,
tefiimitur;ficut fenfus interdum pro fcieniia & prudentia. Eccl.io»
Vtcumdicit EcclefiadicusSi videris fenGitum: eulgtla ad
Ulam,& feruo feofato libcri feruien(,& in aliis multisel- .S4p,|,
ulHemlibiilocis.Ezoppo(itoinrenratused imprudens &
la{ipiens:vt apodolus Galatas vocat infenfatos.Edautem
{piritus ian^s amator fenOitorum cogitatuum tquoniam
iicut fecundum Sapientis iententiam peruerGe cogitatio*
nes (eparant d deo,ita d diuerlb re£le debone cogitatio-
nes coniungunt animos nodros deotipfumque habent in-
timum horpitem 6c inhabitatorem,
i Mundi cordis foli quem cernere.Hoc attedatur do-
minus in euangelio dicens. Beati mundo corde : quoniam
ipA deum videbunt. N on enim poted oculus corporeus
contueri lucem, quadiucrafsts humoribus edobdeus aut
lippictidinelefus.Detergantur prius humores illi oportet
& quicquid ad oculos (ordium deduit emundetur : quim
lympidaaciefolemconfoicaripoisint aut igneam lucem. Mat.e
Deusautem lux edclarikiaaa,& nullis fufeata tenebris.
Q^are necelTariumedab oculis animorum nodrorura ab-
ilergt omnes noxios adesus, omo^ue peccati labem &
inacolarozvt illius haurire polsimus iimocue fulgorem, pu
iiiisimumque radium.
4 ^ Prophetas tu infpiradiiProhtetur enim Ades ca
tholica fplritum fan£Vum per prophetas e(Te locutum,
Sc bedtus Petrus idem comprobat dicens. Non volunta-
te humana allata ed aliquando prophetiaifed fpintu fan-
Ao infpirati locuti funt fanftt dei homines. Quod veri a-
poftolos vt noui tedamenti patres fpiritus fatuus cofor-
taoeritte x eo c6pertum habetur, qubd accapto (pu fandlo
-I
in
/
(
I*4*.»0*
l|4t.lO
p^.l>
joo>. P R O S A*
in die pen tecoftes protinus Chriftom publicd annatidara
coeperunt, neque minis neque flagellis perfectitoram ’de«
terri(i:qui prius propter metum ludcorum foribus clan*
fis fe domi continebant. Idem quoque dbdominus {in euan
gelio innuit:cum dixit eis.Co deteritis ante reges & pne-
fides:nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Dabi«
turenim vobis in illa hora: quid loquamini. Non eniai
vos edis qui loquimini:(ed (piritus patris veftri qui lo-
quitur in vobis.
5 €[ Quando machinare per verbum fuura. Ipfius Gene-
feos exordio cum delcribitur deus creafle ctelum Jt terrS:
adiicit & hoc feriptura^quod fpiritus domini ferebatur fo-
per aquas. Vbi per fpiritum domint hauddubid inteUigi-
cur rpiritus fanftuSTqui in ipia mundi produftlone bonita
tem luam expandit fuper aquas, id ed materiam rerum iit- '
formem ^huc atque indabilem: vt ex illa , rerum fpecier
aptd & accommodatdfuo ordine ac tempore prodirent.
Itaq;fouit eas aqua fpiritus domini:quia omnia benefica
fiia virtute atque viuifica adaptauit ipias rebus deinde pro
ducendis «quandoquidem fola bonitate dei (quae fpiriciii
fiindo proprie attribuitur)omnia rerum genera adortam
fiintperdufta.
< 40! fu animabus viuificandis aquas foecundas. Siqnidfi
aquae lauacri baptifmalis fan6hficantur in .ipiritu (an^ :
vt ex illis rpiritualifaBcunditaterenafcaniar homines ex
aqna dcfpiritu fandlo , fecundum illud verbum faluacoris
nodri. Nifi quis renatus fuerit ex aqua & ipiritu ian^:
non poted introire regnum dei. Idem etiam fpiritus domi-
ni fuam infundendo gratiam reddit homines fpirituales
viuentes follicet fecundum fpiritum:qui prius erant cama#
les& fecundum carnem viuentes.Etdehac afpiratione lo
quitur dominus in euangelio:cum ait. Spiritus vbi vultf^
rat, devocem eius audis:fed neicis vnde veniat aut quo va
dat,quod natum ed ex cameicaro ed A quod natam eftex
fpiritu:fpiritus ed.
7 C! 'fu diuifum per linguas mundum.Ex Genefiidper-
fpefhim habetur qubd cum terra eifet labij vnius pod di-
luuium,tentauerunt qui ex filiis Noedefeenderant anlifi-
care turrim verticd cados contingentem : vt celebrarent
nomen fijum apudpoderos>& (neuri diluuij(vtpotaraiit')
difi»’^
J ^
E X P O» lof
iU^raenedaderent. Verum ad impedienddf diorum im.
probos conatus, deus vnam illorum lineuam in Teptuagin
tt duas dtuilit linguas:Tt non amplius (e mutuo intellexe*
.rim,pro{Kcr quod prsttermidb opere inchoato difperii
^ (bnt in Yniuerum terram.dc diuerfos viuendi ritus colen*
di^ue deos (unt amplexi. N unc autem per linguarum mul
tarum in apoftoli$adunationem:ad verum vniusdei cultu
reuocati funt,& ab idolorum cultura ad veram dei cogni.
cionemredu6ii,{icutderpiritu fan£lo ita canit ecciefia.
Qm per diueriitatem linguarum cundbarum igentes in v-
nitale fidei congregafti. Porrd idolatra dicitur qui colit
idola,id eft fimulacra,ft idolatriaiiimulacrorum adoratio,
fiftenim idolumfireulacrum: ftlatria cultus fbli deode*
bitus.Atqui Graece lingust exaAam rationem (eruant,
Ierunt vtranque datarum dicionum adied^a tertio loco
Mlaba lo.quae (it finis primae partit componentis hoc pa«
ao,idoIolatra& idololatria. Nam vt dicunt duaedi£fio«
nes datae non componuntur ab idos quod forma (igni (icat,
led ab idolutquare tertia illius diftionisfyllabain cdpo(i>
done debet proferri A (CTibi.Confimiliter huius di Aionit
idolum fecundam (yllabam in prolatione ferd omnes cor-
riptunncum tamen debeat longa proferri , eo qudd apud
■ Graecos fcribttur per « quae femper eft longa. Baptifta M|
euanus. Verum etiam qui vana (acris idola prophanis ,Ee
fragiles colli ere deos.Debemus autem potius artem & .ve
ritatemfequi’quim vfiiperimpeiitiam introduco i re-
fro abduci.
S CTo qiil omnium (^lofum fandos. Idem fol (enfibl-
Iis diuerforoffl temporum homines foo per^ndit fubare,
ipfbrumque oculos foo lumine luftrati&ad colorum di-
fcemicula reddit dirpofitos. Haud aliter Qiirituslan^svC
fol rpiritoalisiomnium aetatum homines fuse clatitatis im-
buit fplendore,edocuitque& eos qui ante legem fuerunt: .
* qui fub lege & poft legem myfteria Chrifti referamnt. *
Omnes enim eodem fpiritu locuti funt. Ipfe quoque idem
(nam vnus A idem eft fpiritus:qui operator omnia in om-
nibus apoftolos hoc infigniftfingulari monere adornauit
▼t variis linguis locuti fuerint magnalia dei, quod diuerHi
rum regionum populos prorfus attonitos adduxit in admi
rationem ftfttqmremtTt fecundum caput ia adis apofto-
loru
|ot 'PROSA*
ionim latius referf.Neque vnquani antea aodhufli eft atn
le^him (iroile diuerfarum linguarum miraculum. Porrd
hoc in loco nonnulli potius legendum cenfent,ampleden
de fphrituSytt illud participium vocatiaus fit fingularit,
adrubftanciuumfpiritus ordinatus cum quo coniun£bA
in oratione collocetur. Ample£lendum autem fpiritumita
legendo vocare Iicerettquoniam honorandus ef>, A iingu
lan veneratione colendus, imtp6 fummopere quatrcndus
& amore profequendus. Et hcc lententia admodum apta
vide(ur:& prxfenti loco cogruenter accommoda. Verum
tamen vulgata le^o per gerundium contexta, non omni-
, .no repudianda cenCeri debet. N empe gerundium illud ca
eodem ordinatum accu(atiuo,cum quo verbum docutlti,
vtpote lan£los,rententiam reddit apertam.Ipfe enim om-
nium reculomm landos ample^endo «eoldem docuit lol
numinis iniUaAu ac infpiratione.
Dcfan&ofpirituialiaprofa.
' Emfmde fpiritur. NMefl in lumine, /
Et emitte ccelitus Nihil efl‘ innoxium.
A/ Lucis tu£ ra^um 7 Laua quode^furdi--
a Veni pater paupe- dum:
rum, Riga quod efl aridum, •;
'Veni dator munerum,' Sanaquodejf faucium, \
Veni lumen cordium. 8. Elegie quod ejirigi-
.5 Confolator optime: I dum: »
Vtdeis hofpes aninue, Lbue quod efl frigidum, '
^ Dulce refrigerium. Rege quod cfideuiUm, j
. 4 In labore requies: 9 Va tuis fidelibus
’ jnallu temperies. In te confidentibus.
In fletu folaiium. n. Sacrum feptenarium.
5 O lux beati fima: - 10 Da uirtutis meritum.
Reple cordis intima ' Da falutif exitum.
Tuorum fidelium. Da perenne gaudium, l
g Sine tuo numine: . *Amea,
. /
EXPO.
CHce pro(a,rytli»ic( fonoritaiis noma 4i lcgH>ut aOrw
{;irar:in vnoqtioque vcrfu ires c5ple£>ens claufuias ryth-
aicaa.qoarum ringulc^eptcm comprehendunt fyllabar,
penuItHnamquebreuem. Duc earum quat eiufdem Ainc
verAisHnuiuam inter Ct habent in fyllabarum exitu confo
nantiaro.Tenia ver^rerponAiin habet in (imili deiinentia
cum tertia claufula proximi ver(us:autcontinu6prarced«
tis aut fequcniis.Continet autem prcfentproia piam in*
vocationem & deuotam populi hdelis ad fanAum fpirMu
ad quem totius prof^ oratio dirigirur:nunc pr^dara ipfiua
nomina quibus fua m homines iniinuatur bonitas dinume
rans,nuncver^Yt Tuorum fidelium corda illuminet do»
nifque fuis impleat expofcens. Neque fatis hcc oratio,
mea quidem fentemia commendari poie(l:nam Omnicom
mendatione fuperior eO,tum ob miram eius fuauitatccv
facilitate apertj(sima,tum ob gratam eius breuitatem cum
vbertate& copia fententianim-vt vnaquaique ferd clau*
iularythmica enam complebatur fententiam, tum deniq^
obconcinnare eius in contextu venuffatem : q^aoppofita
inter fe aptifsimo nexu compaba cernutur.Crediderim^:
factid aiMhoremiprumCquifquisisfuerit^cCim hanc con-
texuit orationem, caeledi quadam dulcedine fuiflfeperfb.
fum interius:qua fpiriiu fanboaiiLhore,(antam erqbauic
Yerbis adeo fuccinbis fuauitatem.
I «AflKOTATlOKB s.ln primo Tcrfu. Venifanbo
ipiritus.Habet aptifsimam & accommodatifsimam expreT
fionem a£febus animi frequens ilia eiufdem verbi repeii-
tiotqua inuitarous vt veniat ad nos ille pater mifericor-
diarum & deus tonus confolaiionls.Cum enim nonfemel
fed & fecundo 3t tertio & quarto inuitamus tpfum vt huc
veniat :a£Febuofior animus noder infinuatur ingens no»
drum defiderium quo efus in nos exoptamus aduentum.
ita enim & in pfalmis frequens eiuidem dibionis repcti-
tio:pleniorem expnmitftieruemiorem nodrum afiebum '
in deum.Ed autem h{c inuocacoria fupplicatloiex illa ora
fioneecdefiadicade^mpta. Veni fanbe ipiritus «reple
tuorum corda ddeliumA lui amoris in eis ignem accende.,
4 Cloquarto verfu,In ledu temperies.Vehemens in no-
bis pl^ruque ed edus concupifeentiarum irrationalium t
qu^ ex carne ebulliut,au t honoris ambitione aut appetciia
diuitiarum.
M4M7.
' P IL O S A»
Ainitlaram.Verirhtiiarmodi noxiotcfhis temperat In nc/^
bis fuo rore atlefti.fpiritus landus : refrigerans incendia
libidinum, eztinguens ardorem opum , animonimque re*
S)rimen$elationem.Idcirco in veteri teftamento pernubS
ignatus eft;qui filios Ifracl quotidie protexit in deferto i
femore folis.Et in transfigorationeChrifti per nubem illl
lucidam etiam eft reprcfentatus , qui difcipulos in monte'
fan£lo obumbrauit.
9 f[ In feptimo ucrfii.Laua quod eft fordidom. Anima im
ftra fordida eft;cum peccatis eft maculata. Arida vcrb ; oS
nihil fpiritualis habet humoris quo foecundetur aut hume
fletur. Saucia autem cum grauiter vitiis eft vulnerata. Ea-
dem quoque eft rigidatcuro ob nimiam duritia ex peccan-
di confuetudine indudam, inftar (Hicis prnduri obrige-
(cit.Frigida verii,cum nullam diuini femoris aut watern^
dile£lionU habet fdntillam.Deuia autem,cum i via man*
datoro dei exorbitat & aberrat. Idcirco horum fex malo-
rum oppofita petimus i fpiritu fanfto nobis concedi, vtpo*
te animam noftram lauari i fordibus peccatorum, inigat*
imbre c*leftis gratise, fanari i plagis vitiorum. I nfuper
eandem flcdi in mollitudine, vt ablato corde lapideode-
tur nobis cor carnuem,ipfam itidena fouCTiuhiifico calo-
reignls diuini,* denique eandem dirigi in (emita manda-
torum domini. . r
^ ^In nono verfu.Sacrum Icptenarios. Ille lacer Cepte
narius qui hic expetitur eft feptem donorom fan£H fpirii*
qui idcirco feptlforrois munere dicitor Afeptuplcx ,* fe-
ptipotens ficut in explanatione hymni. Veni creator (piri-
ms.in primo libro amplius eft pertTadatum, in qua fepte-
plicem fpiritum A feptena eius facra munera explicata in -
uenles.Ncqjidhoc loco repet ere piget quod paulo antd
diftum eft, non ociofam fcilicetcflc verbi dationem figni-
tis quarto hic faftam repetitionem. Habet eniroilla prptet
orationis elegantiam, etiam maiorem quandam expreisio
nemafFcftusnoftri&efficatlorem petendi vim, quando-
quidem apud deum grata eft perfeuerans operandi inftan*
ria,importunltas A pcrfiftens improbitas . Ba autem con-
gruenter defignatur.cum ipfum petendi verbum frequeir
ter ingeminatum inculcatur, iterumque * iterum auribor
dei ingeritur.
De fin&o fpirituraliaprofa#
^ Vx ioamddy Utxinfi-
<fc throno niffus
ignis
In Cbrijii difcipulos’
i Corda rcplety Unguas
ditat:
oid concordes nos inuitat
Lingu^^cordis modulos,
3 Cbril}usmfit<luod pra-
ndit
Piffius fponfe :quam re-
uifit
•Diequinquagefima.
4 Poft dulcorem md-
IcMffl:
Petra fudit okum^
Petra iamprmifim. '
f Intaodlisfaxeis,
Non in linguis igneis:
Zex de monte populo,
c Paucis cordis nouitas
£t linguarum unitas ;
Vatur inccenaculo.
7 OquinifoeUxquamfe
ftiua.
JDies:in qua primitiua
Fundatur ecclefia.
8 viuafuntprimitU
Nafeentis ecclefia:
Tria primum miUia,
6 Panes legis primitim:'
$uh unafunt<^optiui:
Fide^iuo popuU.
10 Se duobus interiecit:
Sicq; duos unum fecit
lapis, caput anguU
1 1 Vires noui non uetH'‘
ili ;
Sutti capaces noui muf^
Vafaparat uidua:
12 liquorem dat HeU^
feus.
Nobis facrum rorem
deus'
Si corda fint congrua.
15 Non hoc mufio uel U*
quare.
Non hoc [umus digni ro-
w,
Si difeordes moribus
14 In obfcuris uddiui-
r«.
Non potefihac paradifis
Habitare cordibus.
1^ Confolator almeue-
ni,
Linguas rege, corda Uni.
NihH fellis aut uerieni.
Sub tua prafentia.
15 Nihil iucundmfttii
amoenum.
V Nd
loi PKO
nU ftiuhre ml ferenum,
Nihil dulce mhil plenws,
Nifitua gratia,
17 Tulumenes (yutr _
gucntum.
Tu c£lefie condimentum.
A({U£ ditans elementum
Virtute myflerii.
i8‘ NouafaSticreatttrif
Te laudamus mente pura,
Gratia nunc J'ed natura
Prius ira ptij.
J9 Tui^iddatoresc^do'
num,
S A.
Tu ^ condis omneho^
num.
Cor ad laudemredde pro»
num
Nojhra lingua formans
fonum
Intuapraconia.
20 Tupurga nosipec»
catis,
,Xuthor ipfi purUatif,
EtinChrtjio renoua-
Da perfie&a nosdtatis.
Plena noUs gaudia,
xA'men,
CHcc proGiryth«ic*confonanti*normaai «aftcfct-
uat;per(imilis quantum ad compofitionU formam illi pro
fiepriu* explicat». Zima vetus expurgetur. Author mus :
Acfaro de fando Vidore. Commendatur in ea moltHa-
riaro royfterinm mifiuonis fpirituslandiinapoftolossd
variis antique legis figuris ac fa£Hs prefignatum fuilTe
oftenditur.Deinde ad (piritum landum dirigitur totius m
clefieoratioipetensvtnos peccatis expurgatos ducat in
«terna celi taoemacula.
2 f[A MNOTATIONH s.In fecundo verfu.Lingu^^cor
dis modnlos.Tunc moduli cordis funt concordes ipfi lin*
guz:quando illud dei pneconium quod lingua perfon^
etiam ipfum cor pi^meditaiur.vtnon folum lingua profc
rat diuinarum laudum modulationem tfed & corillarum
fenium lententiamque attendat: vt cum apoftolo pGiIlam*
fpiritn,pfallarous & mente. Quocirca manifcftuiD eftihttf
loco nomen illud linguae^datiui elTe cafiis:d cum adiedi*
uo concordes ordinari.
3 €L In tertio verfu.Chriftus raifii quod proonfit. Enln-
uero promiferat difcipulis dominos nofter. Ego rogabo
pauem : it alium paraclitum dabit vobis« Et itsruB». Si
EXPO.
iibn abiero: paraditns non veniet ad vos, fi aatetn abiero,
mittam eum ad vos & aliis multis in locis. Illud ergo pU
gnos amoris fui In ecclefiam iponfam fuam:vt fidelis & ve
rax mifit in diepentecofies.Et re£Id hic pignus nominatur
Ipiriius iandus. Nam eo eriam nomine lignatur apud bea
tum Paulumicum icribic ad Corinthios, Q^i autem con-
firmat nos vobifcum in Chrifio & qui vnxit nos , deus :St
qoifignauit nos & dedit pignus fpiritus in cordibus no-
firis.Rurrum alio loco ad eofdem. Qui autem efficit nos
in idipfuroideus elliqui dedi: nobis pignus Cpiritus. Infu-
per ad Bphefios (cribens inquit. In quo Sc credentes (igna
ti eilis fpiritu promiisionis (ani5Io:quleft pignus her^i-
tatis noiire in redemptionem acquifitlonis. Demi!im did
qninquagefima pofi uiam refurre^lionem reuifit iponiam
ruam ecclefiam Chri(lu$:non quidem in fua ipfius perfo-
na,fed in fpiritus fan£H mi(sione,qui eiufdem cum eo fiib-
itantia; eft& nature.
4 €Eln quarto verfu. Pofi dulcorem melleum.Per dulce-
dinem mellis que Auxit de petra re£t^ hic intelligitur
doftrina euangelica, que iacrd' ChriHi ore profluxit cuid
predicaret populo ante pafsionim fuam. Chiiflus nam-
que (ecundum apofiolum petra eH:& quidem firma, GipeT
quam fundata e(t ecclefia.At verd propheta in pfalmoe-
loquia domini comparat melliicum ait.Qudm dulcia fau-
cibus meis eloquia tua:fuper mei ori meo. Et iterum. ludt
cia domini re£ta:iu(lificaia in feraetipfa. Defiderabilia fu-
per aurum & lapidem preciofum multum :& dulciora fu-
per mei & fauum.Q^e autem facratiora dederis & augu-
fhora eloquia domini r quam que diuino Chrifii ore de-
prompta in euangelio continenturiPer oleum verdifpiri*
tusGmftus&effufiogratie eius in homines apte^ intelli-
gitur,fecundum feripture morem. Nam de fpiritu fan^O
Joquens deus pater ad filium: ait in pfalmo.Propterea be-
nedixit te deus:deus tuus oleo la;tttiz:pre confoftib* tuis*
£t beatus Petrus in adiis apodolorum de Chriflo loquens
ait.Qimm vnxit deus fpiritu fando.Olco autem fit inun-
co.Sepius item in feriptura , vnftionis nomine fpiritus
£in£Ius intelligitur. Itaque huius verfus lentctiaefl: qudd
V ij . Cio
jeg PR.QSAJ
f iTIn qainto TerCi.In tabellis (aseis«Datio letis MoGii
IjssJ.so. c; in monte Sinai,qutnquage(imo,dle poft,'egreuum filio-
rum Ifrael de Aegypto fada ipfi populo : figura fuit mi(^
fionis fplritut fanfti in difcipulos in die pentecoftes. lotef
illam tamen &hanc:latae(l differentia. Nam lex;Moy(i
defcripta fuit in tabulis lapideis: vt refert Exodus. Lex au-
tem noua per fpiritus (anfti mifiionem promulgata:in cor
EiTsd.3t dibut hominum vt viuis tabulis efi fcripta’, quemadmodu
'per Hieremiam promiferat dominus his verbis.Ecce dies
venient dicit dominus:& feriam domui Ifrael & domui Iu
da foedus nouum.Non fecundum paAum quod pepigi cu
patribus ve(lris:in die qua apprehendi manum eorum Tt
Hifre.ji educerem eos de terra Aegypti. Sed hoc erit paflum quod
feriam cum domo llhiel.Poll dies illos dicit dominus da-
bo legem meam in vifceribus eorum : A in corde eorum
(cribameam,&eroeis in deum:& ipfi erunt mihi in popu
lum.Rurfumlex Moyfi nondataettinlinguii^igneis:lM
fulgure, tonitruo & lampadibus ardentibus,qup terrorem
Exsd.itf. incutiant. Spiritus autem fandius , in Ipecie lii^uarum ig-
nearum mifivis eft ad fignandum fux virtutis effedlutqubd
diuerfarum linguarum fermonem in difcipulis adunaret^
&ln ipfis linguas omnes vniret. Infuper lex Moyfi toti
populo Ifraelitico efi denunciata:loquente domino. Spiii
tus autem iandlus & per eum lex noua , paucis eff pri-
mum collata,vtpote centum,& viginti fidelibus congrega
tis in vnuro*.fed per quos toti mundo propaganda citet ip-
fa legis nouitas. Denique lex Moyfi data ell de monte :
Exs.ao in vertice montis Sinai.Lex verb noua in coenaculo fao«
dio vbi erant difcipuli congregati & perfeuerantes in
oratione.
A«.*. g Cln odlauo verfu. Viuac funt primitic . In lege Moyfi,
ipfodiepentecofies offerebatur domino facrificium de pri
mitiisfrugumr&iuffiefuerunteodiedominoofferripri-
raitiar.vt habet Leoiticus. Ita myfficdinipfo die penteco-
lles: oblatas funt domino ab apofiolis primitias credentiu.
Leiti.jj, Vndenafcentisecclefix , primitias viuc : funt illi quipoft
effufionem fpiritus (andli in difcipulos, primi crediderunt
Illi autem in aflis apofiolorum^trium milium complere dl
r cuntiir numerum. Nam poli lermonem beati Petri illo die
AdI.a. jfadlum ad populumtiubiungit beatus Lucas.Qui ergo re-
ceperum
r
IX PO.
1*»
•epcrant ftfiBoneia eius:baptizati Ant ) & appoHufc fune
in illa die anime circiter tria milia.
9 dn nono verfu. Panes legis primitiul.In die penteco-
fles,quinqaagefimofcilicetpoftpafcha:filii Ifrael fecun-
dum inftituta veteris legis in Leuitico declarata, debuerut LsW.ai
offerre domino duos panes primitiarum de' duab* decimis
fimilc fermentatae, decoquendos in primitias domini. Ita
in exordio naicentis ecclenx,fuccedente figuris veritate :
in dte pentecolles quofpirltus fandius miffused in apofto
los,diao panes timidarum myflici :funt oblati domino,vt-
poteduopopuii:Iudaicus& gentilis,TOcati in adoptione
gratiaefubvnaiideChriffi.Tuncenim & ludeoruui popu
Ius St genuum,coepitper apoflolorum praedicationem do- PA/
mino offerri in obfequium fidei. ’
10 ^In decimo verfu. Se duobus interiecit. Chriftos
eundum iententiam pfalmi faepius ante adduAam,eft lapis
ab aedificantibus reprobatus:fadus tamen ideo in caput
anguli.Et in huiufmodi compage fpiritualieinterlecit felp-
fiim Chriffat duobus illis populis,! udaeorum fcilicet St ge
dum,quia feipfum eis intermedium confiituit : vt vtrunqj
tn ie conne^eret & hoc paAo duos illos populos fecit v- '•
num populuraefcilicet Chrifiianum.In primitiua enim ec-
cle(ia,& ex ludaeis ft cx gentibus fumpti funttqdi creden-
tium ecclefiam & coetum condituerunc.
11 C[In vndecimoverfu.Vtresnouinon veiufli. Ifie lo-
cus iuroptuseft ex euangelioevbi dominus ait turbis Iu-
daeorum.Nequemittunt vinum nonum in vtres veteres,
alioquin rumpuntur vtresedi vinum efifiiditur & vtres pe-
rennt,(ed vinum nouum in vtres nouos mittunt : & ambo
conieruantur.Quem locum expones Remigiusait. Vtres ,
veteres appellat Chriffus fuos difcipulo$,qui ante pafsio- '
netn fuam nondum perfedd erant innouati : Vinum nouu
appellat plenitudinem ipiritus ian£H , & profunda czle-
ftium myflerlorum:qua tunc difcipuli ferre non'poterat
Sed poft refurre£iionem vtres noui fafti fuerunt , & vi- ^
num nonum receperunt, quando fpiritus fandus repleuit
corda eorum. V nde quidam dixerunt:omnes ift i mufto ple
ni fant.Hstc Remigius.£x cuius verbis fententia hui* ver
fus quantum ad duas primas eius claufulas: eff intelle^ui
£^is peniia. T ertia nanflpe elaufula eiufdem ad fequen-
^ V ii) tis •
Jio P ^ O S A>
tls verTus pertinet fententiam: ft ad illata debet referri, T-t
nox conuabtt.
12 f[ln duodecimo verfu.Liquorem dat Helireut. (Cum
mulier quzdam de vxoribus prophetarum conqueretur
Hcliiaco , quod mortuo viro Tuo creditor vellet tollere
duos Altos fuos & in ieruitutem fubigere quoad perColu-
« tum eiTetdebitumtiuisic HelKxus vt ipfa mutuo peteret
multa vafa vacuai& Angulis eorum aliquid olei quod ha« '
bere fe dixit infunderet.Q^od cum illa feci(Tet:ade6 mul«
tiplicatum e(l oleum vaAsinfufumyVt omnia fuerint viqi
ad os repleta oleo. Id vbi nuncialTet HeliGBOtiuftit vt ven
deret illud oleum,& fatisfaceret credicori.Deeoautqood
reliquum eireiiipia & Ali j eius viuerent. MylHcd autem
per oleum illud inielligitur gratia fpiritus Aindi, quK d
deo AgniAcaco per HeUAeum,pne(latur abundd nobis per
r viduam Agnatis, A modo vaAi habeamus vacuatid eft, cor*
da nollra non repleta iniquitate,red congrue diipoAca ad
huius facri liquoris AiA:eptionem.
14 CEIndecimoquartoverTu. NoopoteUharcparacliAs.
$icut paracletus vel paraclitus gracce^ idem eft quod con«
folator,& pro Tpiritu fanfto potiisimum fumitur in iacris
litens'ita paracliAs,reos,AgniAcatconfolation8m,& gra-
tiam fan Ai fpiritus moelloram cordiiim confolatricem.
^ Qimniam igitur paulo antd di Aum eA qudd nobis Aicrom
rorem AinAi fpiritus largitur deus,reodo vala cordis no-
ftri Ant congrua illirecipiendoihic verAis accommodatd-
oAendic,quidnam reddat corda noftra indiipoAta ad facro
rum charifmatum perceptionem , potifsimum duo expri-
mens qux funt impedimento cantis bonis,A;ilicet obfcuri-
tatem cordis obtenebration£mque per peccata, & diA;or-
diam animorum per contentiones & odia. Cora enim ipi«
ritus fan Aut At lux rpiritualis,A deus pacis atquedileAio-
nis,neque in obtenebratis cordibus neque dioiAs abinui-
c:m per dilTeiiAones & rixas, vnquam deliget fuc maiefta
tis habitaculum aut federa.
17 CEIn decimoieptimoverAj.Aqucditanselementum.
Id diAum putetur tura quod inprincipio creationis mun-
di fpiritus domini fuper aquas flebatur vtfuperiusdiAn
Gm.i. oA,tum etiam quia virtute fua fpiritus fanAus aquas fan»
A>Acat,vt AdutarebaptiAnilauacru conficiant^quo afper
j.Cer.i).
I
8T) I
EXPO.
filMoiUnes ablnantar i peccatis fuis,& noua liant in Chri
flo creatara,renati ex aqua & rpiritu fanfto. Vndedbfu>
per Chriftam baptizatum ia Iordane Ipiritus Cui£Ius appa
ftiit,ad iigntficanduni quod in bapdrmo ritd ibrceptpcu*
turrpiritus fandus. Ugwg
i8 f[Indeciinoo£);auoverru.Gratiznunc«red natura. *
Cum nafcimuryoriginalis peccati labe adhuc fordidatijlu»
IDUS filij irK,maledi£^ionis & perditionis: quemadmodum
beatus Paulus dicit ad Epheiios. Eramus natura lilii irae:
ficat & ceteri* Sufcepto verd facramento bapttfmi&lplri-
tus lanfti dono percepto:efficimurhlijgratie& adorio* u
ais , filiique regni ,per fpiritjialem huiufmodi in Chrifto '
regenerationem. Tunc enim ex deo natirumus:& filij dei
effi^i.Verum enitendum nobis e(l fummopere vt hanc
dei filiationem fufeeptam iabaptifmo , integram in nobis
inniolatamque feruemus per fynexram fidem St bonoru
operam fruftum.Ne perignauiam noOram deperdita tan
ta dignitate qua filij dei nominamur & fumus :decidamut
d numero filiorum dei,& efficiamur filij Sathane per imi-
tationemillius St expletionem defideriorum eius. T^nto
fiquidem grauior erit culpa nofira: fi exciderimus i forte
filiorum dei per irrationabiles concupifeentiarum noftra-
ru rootustqOanto maior fuit dei in nos dignatio qua nofip
ibs afeiuit in coetum S: numerum filiorum fiiorum,qoa Coi
ritnm fuu fiin^ diffudit in corda noflra vt hofpitem St na
bitatorem animarum noftrarum.Cui fi intulerimus contu
meliam,per peccata eum a nobis propellentes St Sathan^
^iritum vltrb admittentes in penetralia cordis nofiri non
effugiemus vindicem dei iram A qua nos fua benignitate
pixmruet fpiritus totius bonitatis. Arnen.
>9 i£In decimonono verfu.Toquldatores&donu.Spt- x.Csr.ia
ritus fandus dator efitquia hominibus fua dona largitur,
quemadmodum oftendit lacer Paulustita feribens ad Co-
rinth.Alij per fpiritum dator fermo lapientise , ali j fermo
icientiae:altj fides in eodem fpiritu.Et dpmiim in fine con-
cludit. Hacc omnia operatur vnus atque idem fpiritus, diui
dens lingulis prout vult.Ipfe etiam donum efitquia i deo
datur iis qui illum dari fibi petunt, quemadmodum tefia-
tor dominus in euangelio. Si vos (inquit) cu efiis maliyno
ftU bona dau dare filiis vellristquantd magis pater vefier Lsr.it
V iiij ccle-
1
PROSA
coBleltistJabit fpirltuiD bonum petentibni (e.Dicitur & ip
(efpirUusfanftus omne bonum conderend e(l creare, pro
ducere,& formare,quia omnibus e(l fpiritus:& i quo bo-
num omne profluit in creaturas,cui& bomtas pecuUaritqc
attribuitur.
De fando fpiritu;alia profa.
Simplex incifentu.
^epti formis gratia^
Nos reformet fpiritus
2 Cordis luflret tenebras^
£t carnis dleeebras
Luxemiffa aelitus-
j Lex prxcefit in figurat
Xex pcenalis lex ohfcitra^
Xumen euangelicum.
4 Spiritalis inteHedus
Literali fronde te^us.
Prodeat in publicum.
^ Zex de monte populo,
Paucis in cctnaculo,
Noua datur gratia.
6 Situs docet nosloco-
rum,
Prteeptarum uddono^
rum
Q^pt eminentia.
7 Ignis, clangor,buccimt.
Fragor cum caligine.
Lampadum difcurfto.
8 Terrorem incutiunt,
Nec amorem nutriunt,
QS^ effudit iMq,
9 Sic in Sina lex diuina,
ReisejUmpofita.
I o Lex timoris no amoris.
Puniens illicita.
I I Ecce patres praele(ti,
D i j recentes funt ejfe^.
Culpa foluunt uincuU.
It Pluunt uerbo, tonant
minis,
Nouis Unguis CT dodrvris
Confonant miracula:
13 Exhibentes agris cura
Morbum damnStnon natu
ram,
Perfequentes fcelera»
14 EeospranuntcrcalH
gant.
Modo foluunt, 'modo ti-
gant,
Poteflate libera,
sf Typum gerit iuSiei
Diesijle,fidiei
Pequiris myfleria.
16 In quo tribus milibus
^Xd fidem currentibus.
Pullulat ecclefia.
/ubileus
E X P O. ' vt
17 It^HeUsejiuoe4tws,
Vd iimittm ud mtatut
M priores aocaru /latus,
Resdi/hradasUBere.
18 Nos di/hrados fub
peectaky
Liberet lex charitatis.
Et perfedx Ubertatis
Dignos reddat munere,'
Arnen:
i
Hcc proGitrythmicc copofitionis tenet legem,perin- /
de atque ea qua; fnperiusefl declarata. Mane prima fab* ■'
bati.Id tamen vitra illam habet fpeciale-qubd in nono dt
decimo verCu duas tantu habet claufulas rythmicas, qua •
mm prior confonantiam fyllabarum feruat in (uiipiiut
medio & fine,pofterior yerb claufula vnius datorum ver
filum refpondet in (imili definentia poderiori claufulc al
terius verfus. Author eius, Adam de fando Viftore.Ce ^
lebratur in ea claris laudibus fpiritus fandi miisio in difii
cipulof ;per quam lex noua ed promulgata) ipfiufqde no
ac legis fupra veterem multiplex excellentia & dignitas
aisignatur. Apodolorura item, qui noui teftamcti funt pa
tres, magna vinus & operadi energia depromitur,& de*
flMimip(ius diei pentecodes ad annum iubileum ludco*
rum fit comparatio, in conditionum ac proprieutu qua-
dam affinitate.
f dAMNOTATfONis. In primo verfu. Simplex
in edentia. Salomon in libro SapientUe dicit deipufu* '
perdiuina lapientia,qodd ineaed fpiritus intelligentic
.und*,vnicus,multiplex,fubtilis,difert*,mobiIis,incoin-
2uinatus,d ita de ceteris eius proprietatibusiquas dein-
efubnedit.Sedquifnam ed fpiritus ctemc fapientic:
nlfi fpiritus liuidus?qui ab apodolo fpiritus filij & fpiri* .
tus Chrifti nominatur. Chridus aut, dei virt* ed & dei fa*
piemia. £d igitur (pirltut fandu$:& & vnicus & multi- '
Elex.vnlcus in fubdanttatmultiplex in donis, quod etiam
tc indnuatur cum dicitur ipie fpiritus dmplex ac indiui- G4/4S.4
duus in edentia,(eptiformis tamen gratia ac munere,per^ Rom.S
inde atque vnicus natura ed fohmultiplices tamen ope- uOtriiu f.
rationes edicit in hcc in feriora, que vegetat, fouet,iIlu*
ininat,calefacit ac viuificat.Etvnica in corpore nodro ed
anima: multorum tamen operum fecundum diuerliw vir-
cates fuas effeflioa. - - >
Ip
a<A
vfii 4 ^
tJsUio
PROSA*
3 CT In tertio verfa.Lex praeceEit ifi figura. A tertio rer
fii rfque ad decimum iit veteris legis ad nouam quantum
ad excellentiSE A dationis earum habitudine collatio, vu
pote qubd illa figura efi, hxc veritas, illa dura ac grauis:
haecfuauts & leufs,illa vmbra,hacc lumen, illa literam ha
betoccidencem,haccrpiritum viuificantera, illa fub vela*
nine ac corticae literse fenfum rpirituale occulut, hac oc
cultatum detegit ac reuelat- Illa in monte data eft: haec in
coenaculOfilla toti populo: haec paucis dilcipulis. Illa in
clangore buccinae,fulgore,tonitruo,igne A fomo,hiec in
vehementi rono,aduenientis fpiritus fanfh nuncio,& Itti
guis igneis. Illa in terrore eftdata ad incutiendam timo-
rem,haec in placido ignis innocui delapfu qui foueac amo .
rem. Denique illa dux ceruicis populo eft impofita in
ieruitutem: hxc fuperni patris filiis in libertatem.Poftre-
asiim ilia timoris cE lez & rigoris:hxc verd amoris le-
nitatis.
]i €E In vndecimo verfu. Ecce patres prxelefti. Ab
vndecirao verfu vfque ad decimumquartum, fandorum
apoftolorum qui primitias fandi fpiritus acceperunt, po-
nitur multiplex commendatio. Dicuntur enim primu pa-
tres prxledi,quonu prx ali js eledi funt vt nout teftamd
ti fint non folii patres fed & patriarchx,figurati per duo-
decim veteris teEamentt patriarchas. CHcuntur & di j per
participationem effedi,quoniam fpiritus fandus illis (ii-
peroeniensdeiformes illos reddidit,& propemodum dtui
nos, de quibus intelligitur illud pfalmi. Principes populo
rum congregati funt cum deo Abraham,quoniara dijjfor
tes terre vehementer elati funt. Apoftoli qooque pluunt
verbo quoniam falutare dodrinx fux imbrem aridis ho-
minum mentibus vna voce inftillarunt, ad proferendam
frudum falutis.Idcirco nubium nomine fignantur apud
Efiiiamtcum ait.Qm funt hi qui vt nubes volant: & quafi
columbx ad feneErasfuasfTonit itidem minis: nam vox
eorum vehemens & cterna malis fupplicia comminat ac
interminas, more tonitrui commouit animos audiconiia.
Vnde pfalmos de eorum prxdicatione dicit. Vox tonitrui
tui in rou. Alluxerunt corrufeationes tux orbi temeteo-
mou eft d: contremuit terra. Prxterea eorum dodrinis
confonanc miracula:qaoniam dodrioaa fuam fignorym
nouitatft
r-
EXPO. 5i{
■ooicate & Tirtote confirmarunt, vc ait Marcof. Illi au-
tem proGe£H przdicauerunt vbique domino cooperante:
fenaonem confirmante fequentibus fignis. Denique
qu&d ligandi atque foluendi habeant pote(latem:ex ver-
bis domini apud Matthaeum capkulo decitnooAauo,& a-
pud loannem capitulo vicelimoeft roanifeihim.
1$ €L In decimoquinto verfu. Typum gerit lubilei. Ab »
hoc verfii vfqueadfinemydies ifte aduencus ^iritusfiin*
^ in difcipulos comparatur anno lubileo ludxoru (qui
& quinquagefimus di^us e(l:qudd quinquagelimn quo*
que anno obuenlt ) in conformitate proprietatum : quae
ludaeisquidem carnaliter, nobis autem (piri tu aliter con-
oeniont. Nempe lubilens interpretatut( vt hic ait) di- •
mittens vel mutatustqudd eo anno debita dimittebantur,
& qui ante ferui erant manumittebantur, eeules reuerte-
banturin patriam, A; vnufqul^ue ad domum & pofief*
iionem iuam redibat : quam ante vendiderat, vtez vice-
fimoquiotocapiteLeuitici confiat.Et ita mutabatur prior
rerum (latus atque conditio: in meliorem. Nam qui an-
te (erui erant : tunceffe£H funt liberi, fit prius natali (b-
lo extorres : tunc illius fafll funt incolae , denique prius
ibis agris aut domibus deditutirtunc efficiebantur eorum
poffeffores, & prius debitores: tunc abfoluti debitis.Haec
autem omnia : fpiritualiter in hominibus completa (unt
peraduentum fpiritus ian£li. Nam debita peccatorum
relAzata funt, feruitus peccati adempta, virtutum reddi-
ta poifeffio : poffquam fub peccato Ibimus venundati, 9t
in oeli patriam conceffusrMitus: a quo fueramus exclu-
ii. Porrd fecundum alios inbileus interpretatur initiatus
iiue remilTiuus,qubd annus ille quinquagefimus ex diui-
uinaconllitutione deo confecratus, mancipatuibue cre*.
deretor, atque reraiisiopem debiti 9c (eruituti inaulgens-
Hffc autem interpretatio etiam redd conueuit tempori
mi&ionis fpiritus ian^ : per quem prius idolorum
cultuidediti, dei (acris funt initiati, illifii^
que addi^ obfequio: ac peccatorum
filorum remi(sionem ^
■ V coniecttti.
. ,1
■ ' i-* .’X, \
11$ PROSA.
De fando ipmtu:alia ptx)fa«
procedis S
utroque:
Genitorcygem*
tSquCy
Pariter paracUte,
z Redde Unguds eloquen
tesy
Fac feruentes in te mentes
Flamma tua diuite.
3 ^mor patris fUii^u
Far ambormjcr utrique
Compar cr conjimiUs.
4 CuuRa reples , cunRa
fouesy
tXJhra regis , colum mo>
ues:
Permanem immobilis.
5 Zumen darumy lumen
charmy
Internarum tenebrarum
Effugas caliginem.
iS Ftr te mundi funtmun
dati:
Tu peccatum er peccati
Defhruis rubiginem.
7 Veritatemnot<imfaciSy
Et olendis uiam paciSy
Etiteriufhtio.
8 Feruerforum corda ui
tas
Mt bonorum cordadits
Munere fcietaio.
^ Te docente imlobfcu^
rum
Te profentey ml impuram,
Sub tua profenfia.
10 Gloriar nmisio-
eunda.
Per teUetay pertemumU
Gaudet confeientU
11 Tu commutas detiKta;
Per te fuam [aeramenta
Habent efficaciam.
12 Tunoduammm
• repellis:
Tu confutas ey refellis -
Hojlium nequitiam.
13 Quadouenis: corda
lenis.
Quando fubisiatro nubis
Effugit obfcuritas.
14 Sacer ignis, petlm ig-
nis.
Non comburis :fed X curk
Rsrgas, quando uifitas.
1 5 Mentes prius imperh
tas.
Et fopitasa" oblitae.
Erudis cr excitas.
Foues linguas, format
fonm.
Cor ad bonu facit proitS,
af te
I
BXPO. Jjy'
iXteltU Not p pUcet mfolerU:
17 O iuumcn oppreffo- Et credentes populos.
rm^
0 foUmen nuptorum^
Pauperum refugum.
tS Da contemptum ter»
renortm
*Ac amorem fupernorum
Trahe defiderium.
xt Parmaiefiaperfona-
rum:
Par poteflas e/l earm^
Et communis deitas.
x$ Tu procedens i dito»
buSf
CoaquaUs es anhohm.
i 9 PcUe mdla^terge for^ In nullo difporitat.
des. 1 4 Qttia tantus es xj ta*
Et difcordes fac concor- lis
deSy Quantus pater eft er qua»
Et afjper prapdium. Us.
20 Tu <jui quondam ui» Seruorum humilitas.
fitafii. 15 Deo patri, plio^
Doctti|li,conforf4/!f, Eedemptori,tihi quoque.
Timentes difcipulos. Laudes reddat deitas.
XX vifitare HOS digneris. jXmen.
In hac pTofa, confimilis ratio rythmic» compofirio-
nh obiemata confpic{tur,(icut in pcnultiroa. Lux iucun-
€un<la lux iniignis, praeter id id quod in decimotertio db
^ecinioquano verTu non habet prima claufula reipofum
4n exitu (yllabarum ad fecundam eiufdera vernis^ied fm-
gulie earum finem fuum habent confonatem fuo medio,
vc vnius & eiuidem daufulc medium relpondeac in firai-
li defmentia fua ipfios fini.
In ea commendatur raolcipliciterfpiritus fandus, tum
i diuinis proprietatibus & habitudine eius ad patrem &
filium, circa ^ncipium praefentis profie & finem, tum d
Tariis fuc bonitatis in creaturas operibus potiisimum in
homines, quohi animas fua dignatione vifitat & illuOraC.
•Demi^m humilis ad ipfum fidelis populi fit fuppIica'io:i
decimofeptimo verfu xfquead vicefimumpnmu.Etquo-
saiasB totius profae contextus admodum facilis efl ft Icec-
RaW.IO
Ihidtm»
pt pkoia;
tibas peruiusipaDcis annoudonibut ea tranfigeftir. Aih
thor eius: Adam de (anfto Victore,
a C[ ANMoTATioNis. In lecundo verHit f1ani>'
ma (ua dtuite. Spiritusfanfti flamma : ignis efl illefpiri*
tualis & caEleflis,quem immittit cordibus hominum. Ec
haec diues efl: propter multiformitatem donorum facram
inflammationem confequentiuro.Exuberantia enim gra*
tiarum &. diuitias fuorum munerum confert illis; qui ad
caeleftes illas opes recipiendas cordis fui pr«parat prora*
ptuarium quo eas recondant. Efl enim fpiritus (andus
(vt Pauli verbis vtar ) diues in omnes qui inuocant illd:
omniumque efl artifex, omnia cognofcens , omnia pro-
ficiens.. 4 €E In quarto verfu. Permanens immobiiis.
Q^cin libro Sapientiae de zterna fapientia dicuntur in
(eptimo capite, fpifitui quoque ianflo congrui adaptan*
tur, vt qui eiufdem (it cum filio dei naturae, & fubftatiam
diuinam coniequentes proprietates (quales funt eae : ds
quibus efl Termo ) omnino cum ipTo habeat communes,
Ttputa qubd cum flt vntis : omnia potefl, d: in (e perma-
nens: omnia iiinouat,& per nationes in animas iandlas
fe transfert , amicofque dei & prophetas conflituii; Ex
quo & id continuo colIigitur,qudd aflra regit Cxiumqoe
SDouet: permanens tamen immobilis, flabilu^ue manens <
dat cunna moueri: vt canit Boetius,
it iEIn vndecimo verfu, Tu commutas 'elementa.ld noa
iecundum eoru fubflantiam efl intellfgendum ied fecun-
dum vTum ac virtutem. Nam elementum aqux fan^fica-
done fpiritus fan£Hconfecratum:accoromodaturIauacro
baptifmi,& nouam quoda modo induit virtutero,v t quod
Srius corpora folum abluebat:nunc etiam ad abflergen-
as animx maculas flt idoneum. N eque folum baptifrai
(aeramentum: fed & caetera omnia virtute fpiritus iandi
conficiuntur, & fliam inde vim defumunt. Nullum enira
perficitur facramentum : quod non fpiritus fanfti inuo-
cattone abfoluatur.
14 C In decimoquarto verfu. Sacer ignis pe£lus ignis.
Primo Ioco,ignis:nome efl vocatiui cafus. N a per totam
profXferiDO adfpirttufan^Iumdirigitur.Secudo verblo
co, (ecunda efl perfona prxfentis indicatiui, huius verbi:
ignto,is,ire,qood inflammare flgnificat:& accufaciuo iua
gitur.
EXPO. ,,,
Stor.Poird ficer ille ignis eft;dc quo canit ecdefia. Ad-
iienit ignis diuinus non comburens fed illuminans : nec
Conibmens fed lucens,& inuenit corda dtfcipulorum rece
Ptacula n>unda:& tribuit eis charifmatum dona.
De fanda trinitate.
BEttcdi&afcmf^fcm(iafit trinitMy deitM [ciUcct
unica cocqualis gloria. Pater fiius.fanduf fpiri-
tMjtriafunt nomina, omnino eadem fuhHantia.
i Dem genitor, dcmigemtus,in utroque [acer /pin-
tm, deitate focim.
j Non tres tamen dij funt,dem uerm unus efl, fic p4-
ter dominus, filim^fpiritmq; fanitm.
4 Proprietas in per[onk,unitM eflcrin ejJentia.Maie
fias parer pote/las,decm honor ctque per omnia. Syde^
ra,nuria continens, aruafimul er uniuerfa condita.Que
tremunt impia tartara,colit quoque quem er aiyjfus in-
fima. ^ Nunc omnis uox atque lingua fateatur hune
laude dshita. laudant [ol atque luna^ignit as ado-
rat angeliea.Et nos uoce pracetfa omnes modulemur or
ganicacanticOjdidci melodia. Eia er eia nunc fimul iiibi
lemus altithrono domino laudes in excelfis. O adoranda
unitas.O ueneronda trinitas.Per te funus creati,uera £-
temitas. 6 Perte[umusredempti,fummatucharitas.
Populum eundum tu protege,falua,libera,eripe,er mun
da. Te adoramm ommp<Aes,tihi canimm^ibi laus er glo
ria,per infinita fecula fectdorum. ^Amen.
Hccffa nulla habet rythmiformairedfolutz oratioia
ichemateeftcontexta.In ea furaroc trinitatis przdicatur
myllerium,pia fidei confeiTione k nobis credendum & ve
aerandum, quod fcilicet rnuseft deus in eilentia, trinos
autem in peribnis, quarum eadem eftdiuinitas, virtus,
naieilas.Deinde incitatur fidelis populos ad ipfius vniiri
nc deitatis laudem ledula deuotionedepromenda;& Ibp-
plex ad illam habetur inuocatio.
ANNO*
jxO' P O S A*
I CTa WMOT ATio^MB t. Tiia (imtnonlna.No hojtf'
ita accipiendum, qudd In fuperfan^ triade,rola nomiim'
Ac trinitas,fine'aUqua perTonaram diftfnAioneaut 6iSe~
rentia,TC Hne aliqua rei difcretione, pater, & filiuf,& fpi.
ritus fandus folam vocabulorum fuiHneant dioeriitateior .
& difcrepantiam. Nam qui itafentiret: prolabereturin
daamatiftimam Sabelli) hatrelirotinducentis cofuiionem
Eerfonarum:& earum differentiam exceptis (olis nomini
us negantis, vt qui vnam ft eandem perfonam.nunc pa
erem, nunc filium, nunc fpiritum (andum appellari debe*
re confinxerit. Sed cum nomina rebus ad diferetioneearu
dinofeendam (int impofita: per tria nomina, etiam rerum
nominibus fignataru diffindo & differentia hic iofinua*
tur.Vt (enfus fit,in trinitate diuina.tria elTe nomhu:id e(t
tres perfonas tribus diuerfis nominibus expreffas, vt per
, nominum trinitatem quxpofterioreff,rerum illis fignifi*
catarum difcretio. quae prior eft, innuatur. N oo enim quia
triafunt nomina : tres (untperfoiut diuinar.fed ediuerib
quoniam tres funtperfonc,tria funt nomina earum enun
t ciatiua.Suntnanqueresipfie, nominibus fuis tempore d
natura priores, ft rerum diftindio, nominum dilHndio*
nem antecedit.
a C In vtroque (acerfpiritus. Invtroque: patreiHti*
cet d filio, eft lacer fpiricus per mutuam immeationeoi dr
intimam immanfionem,qua propter omnimodam fubftaor
tisediuinse in tribus perfonisidetitatem ac fimplidtatem:
vnaquacquediuinarum perfonarum duabus reliquis im*
manet intima,eafque immeat ac indigrelTibiliter inhabi*
tat. De qui ineffabili immanentia: Chriftus in euangelio
dicit ad ludxot. Vt cognoicatis d credatis.-quia pater in
me eft, & ego in patre. Et iterum. Pater autem inmema*
nenstipfe facit opera.Idem enim de (piritu (ando ad pa-
trem & filium eftiudicium.
Imw.Io 3 €[ Non tres tamen dii funt. Pofthuneverfum, aliqui
]oan.i4 libri continiid hunc habStfubiundum.Ip(e tamen 6tius:
deus verus i patre, prxclarus itaque fpiritus ab vtroque
emanat.QiM fand nequaquam fuperff uus eft, nam diuina-
rum perfonarum vnius ad aliam, habitudinem fecundum
ifuimam emanationem depromit. N eque itidem eft ne-
ceffartus. Nam fine illius adiedioae,perfedaTtiqae eft
fiencentia
'V
.. K X P O* .
^ratsntii<Pfo mJe in illo aut adticiendO(a})tpnhcraiitt&
Jo vaofqoifque fequatur ecdefic Aic rfiHD^illidue Ce p-
fiiscofor^c.Ita Tbi paulo pdA litera habet, digmtaaado
fat angclicatalij Itbrihabcnt^pluralicaa adorat angelica»
.Vtninqoe autem horum.redd dicitur. 4 CSy<^ra,ma
tia continens.Hic locus deum omnium creaturarufli vbi»
uis fuftinencium continere ambitum * fulcire naturam,
«flendit.Q^«da enim fupremo continentur loco,vt cor-
pora caelelfia:& fyderum nomine hic intelliguntur.Q^-
dam inedio mundi (enhbilis Ioco:vt corpora naturalia,
demeta ei ipfis commixta, & hic per maria A arua in-
rmuaniur.Q^^am xerd infimo fubndeut loco.ri fternis
damna» tenebris nox» poteftatc$:& hocih loco per in-
fima cartara &aby(Tum infimum innuuntur. Hcc autem
tria rerum conditarum genera, eno generali nomine per
tiiiuerfa condita etiam intelligutur:fpiritus angelicos ft
exlcftes infuper comprehendente, Tt cognolcaturdeos i«
p(e, rerum omniumgcselefiium fcilicet terreftrium & infer
norum princeps elTe ac dominus.
5 €E Nunc omnis quod vox.Conuenienshic nimiturar
jumentum atque apt^ ratiocinatio, oftendens id equum
elTe & rationi confentaneum, qudd omnis uox St Hngaa
humana cutufuis nationis 6c regionis deum confiteator Sc
laudet. NamitTationales(inquit) creature vt fbl 4; luna
iplum laudent, quandoquidem exfud fubfiltia virtute ^
motu immeniam dei potentiam,(apientiam, dc bonitatem
predicaut :ipfiu(que laudandi in (uls operibus amplam*
preftant materiam. Sub fole autem & luna hic expreflis,
alie etiam creature rationis expertes comprehendantur,
•queex fua natura dei vinutera & perfraionem itide ma
nifeftant. Turba quoque angelica deumalTidua laude itf
Miis concelebrat. Par efi igitur atque rationabile: & nos
homines deo nofiro creatori & redemptori debitas exo-
luere laudes.
’ ^'CSimuliubilemus altithrono domino. Non diuifim
hoc nomen legendum altitbroni:vt faciunt nonnulli, fed '
Coniunaim altithrono:^uod adieaiuum eft,c6pofitii ex
altus & thronus, fignificatque eum qui fublimi d: exceUk
iede re(idet,quod maxime deo conuenit:cuiut‘cn)u fedes
aft,& qni (edet (iiper oherubim.Quve (equens particula
in
V
PlK O S A*
in «xoeUis,non oflfi»o iubilemos annexi del>et,((^aomS^
niiam dato altithrono. Non enim qui terram adhocinco
liiDut:iubilamus in excelfiSylaudes domino, fed altithro*
no in excelfis,ldeA in caelis fublimem habenti fedem au
ieftatis dorotnodaudes iubilare co nnitimur.
De fanda trinitate:alia profa.
V . 8 VnauirtuSjmmm'-
V/tut fpkndorjunm lutae.
2 Tres pcrfotuie afferai-^ lo Patri proles ejl
Perfonali dijferentes fJeehoe toVit perfondis
A fe differentia. sAnibwum dilHnBio. ^
3 Ha dicunturrtiatiue^ n Patri compar fUio^
Cm lint unu fubjlantiue. Spiritalis ab utro^
Hon tria principia. J^edit connexio.
Siue dicas tres ucltriat ix N on humana ratiom
Simplex tamen eft ufia, Capi poffunt ha p^ona:
Non triplex efjentia. hlec hantm dffcretioj
5 Simplex effe , fonplex 13 Nonhic ordo tempo^
pojje, ralUy ^
Simplex UelUyflmplexnof HonhicptuSyOtttlocalu
fc^ Perum circunfcriptio.
Cuntia funtfmpUeia. 14 Hil in deo pratea
6 Non unius quimdua^ dram,
rum. Nulla caufaprater em
Siue trium perfonarm Qm caufat caufalia.
Minor ejpcaeia. 15 Pjfetiiuaud form-
7 Pater yprolcs yfacrum lis
fUmen^ Caiffa^deustcr findis:
Deus unus, fedhi tamen Sed nunquam materia.
Habent quadam propria Digne loqui de per •
Hoc una quod alia.
Pari reuerentia.
/bflis
1
•iXPO.‘ j,’
fonk: • •• ihetmresi • '
Vtmtr4mfceHJitr4ti6nis, Ncc decUndaderrorei
Sxcedit ingenia. :■ • OtfioSiiamnatecHerta. ’
Quid pU gigni, quid ^oetf itf Nosin fide gton#»*
/«ft mur:
i^cnefcirefmprofelluti Nosin una modulentur ^
Sed fide non dubia. Tideiconfiantia.
*7 ^ficcre^t:nefe- 20 Trimt fitlamurnti^
ti:
uia non deelinit Sit cr fimpU trinitdti •
Infolerter regia. ' • - Coatema gloria. ' i
iS Seruet fidem, for^ ^men.
. . . vniformera habet rythmic* mo/ulatronls
in omnibus fuit Terfibuyformaiii.In fingulis enim irei c6
tinecclaufulas rythmicai; quarum duc prime mutua ad-
iimicero habent in exitu cofonamiamid: vtraque illarum
ofto comDlea;itur(yUaba$,qoarum penultima femper lS
ga aut fyllabe longe in tienorc prolatidis pcrfimjli$:Tcr.
tia Tcrd coidfque verfus claufula rerponfum habet ad tet
tiam proximi rerfus in fimili delinentia : dkfeptem edh-
ftrineit lyllabas penultiroamque breuS.“ Author eius.A-
dam de Cindo Vidore. Explicatur in ea concinnd.eleea-
tCT * appolitd altifiimom TuperfanAx trinitatis mySe-
num, quomodo in illa nec vnitas deitatis repugnat trini-
t^fl n^rtnwawifn «.I t*._ *■«.
tari perfonarom, nec harum pluralitas illius^^fim^Iic™,!’
u iplk perfon* licet vnius fint ellenflat.pro •
«W vniui Iim euentiae.pro •
prietates taroc habent lingulares & perfonales, fecudom
quas earum attenditur ac fumitur difcretio.Etalia id ge-
nus ad ficratifsimum iftud fidei arcanum fecretumqueft
cramcnmm attinentia hic decenter ft dilucide referatur
qu« ex fymbolo Aihanafi j & eius explanatione in fecun*
do hbro pofita: plana fatis * clara euadercpolfunt^idcir
coillorum declarationibus non opus erit hic diutius im-
iBoran ac infillere.
3 «E A M N o T A T I o If 1 s.In tcrtio verfij.Hc dicuninr
reianue. Diuinc perfi>ntb adtnuicem relaitioe dicuntur
X ij feconduia
B It P'0*
fcw ft vfui TabiVantU «que eflehtA^.(^«mo<!o Igitur U*
la Minor erit in rna p«(bna qu Jm ih plvrtkui,ati( n«or
fa pluribus quim VUifelletenlni tunc iWtt flUb tirtus ftue
fipleatia.reoera leipfli minor, 'cuiulitbMlmin omnibur.
7 ' C In feptimo rerfu.. Sed hi tiAbH^habent quiediM
g^pria. Pacer enim lingularem habet p«epriecarero,ipi
HMi-iiiio ftrpjritu fando dircrecioare:(2lhcet innaftibl»-
liVitein fiuc in gignenciam, qudd i nuito pfdde« (ed|ieip
fui fdlo fubfiftat. Filius gigncntiam fiue nafcetiam habuiv
^udd k patre folo Iit genitus. Spiritus autem fandus per*
lonolom habet proprietatem, quam prUceCibilitatem fiue
prtKelTionem dicere folenttqubd a pa|r« & filia, procelTa
intimo & nobis imperfcrutabih prodeati Veruntamert VI
proxime lequens didt rerfus, hoc eft tna peribna 'quod
alm.-H ara Mrfonalis ifta dtfcretio d prbprietatum 'diifidii
i^ntia, nullam liiblhintias aut naturaidiuerfitaiem^lfiilnl
tte.Pronomen autem hoc, d quod, d (imilia,ant •aiomlua,
^t pronomina in neutro genere, fubftantisE funt ihdltsai -
tioa^lieat ollendit illud verbum domini in euigelio.lEgO
d^piiter^ vnum fufflur.
ip C In decimo vertii. Spiritualis ab vtroqne procedd ima.io -
Conneaioi SpiritutliaConnexio hic intelligicur Ipiricut
(andus, qui nexus dicitur d imor patris d filij, quo pa-
ter diligit filium vt habet euangelium,- d filius etiam pa-
trem. Paei^inquit^diligit filiura,domniia dedit in mana I*nn*f
eius. Et filias de leipfo^ Sed vtcognofCit mundus qUia Ir<w.l4
diligo patrem,d ficut mandatum dedit mihi pater, fic fil-
mo. Et (and proprium amoris eUcomiederedcoiaduiia-j
re plura adinuicem placido diledionis vinculo,mutu6q j
Mxu codringCre, ficut dilcordia didipat d difiungit.Spi-
ritos autem landus,aiioreft,reddigituripfehicconne-
nio dicitur^ ^
II f[ In^odecimo verfu.Non hic ordo temporalis.Tp-
At tres perionc, cosetemst fiint adirtoicera,Tt ficut pater
odMetnus; ita filius diptrifus (andus patri coatternnt*
Nullus igitur inter eos efi ordo duratidrt,neq} vna perfia
«arum prior aut pofterior alia dur armriis ordine did po -
tefi. Rurfiim, cum fitus d pofitio in'loco, localis item dr *
cunicriptio d concIufio:(blis conueniat corponbus,dre I#aa. 4
kus fe in molem attollentibus ac magnitudine preditis. Hirrc.ai
X iij Deus
V
\. '
t-
h
]f R. O S A,
.£)ms aotem foiritof-cft:it Tnaqu^equediuinaruapet^
4ianim fopcr(pirituali$.eft,figur*& quatitads exor$;pla-
ptfm flft etiam in'di^|nii pcrfonis neque (uum inuenitil»
paicpincquecirfiOfiGjripiionemif Quomodo eoitn circun
^crlbciucdeus;quiimmcnfus eftfquicjelnro &i^ramii^
pletjqutin ccU eft TurTum &in abjfffisdcorfum? n.
xj dln deeiraotertio verfo.Nullacaufopr^tcr cofntW
q^DdateaoraUa«€teIuy(blf& elementa caulx funtretum*ied
^ pfimu, habent enim priorem caulam deuro, qui]^-
aw eft omnium Afiropliciter cauli. lofuperq»M| fubdeo
caulae funt rerum, non habeiU d retpftc ratione & vim caii
falitaticircd i deo qui caeteris c^f^itatem cpmoolcat,il-
lirqiTC praedat vt Ipfutp fint caulae. Deu» autem ab ^
lio no mutuatur nec accipit precario rationem caolaB,ira
xMiipro primu habet quod fu caufa. Rcad Igitur bic nui-
lodioi(uc elfc cau0i prima, aWbluta dtp^fcA* ***
mui omnia producit caulalla & omnc^cfBpaus.Dicuntvr
‘Siiro caufalu, ipfa cfFcaa , quae i cauGs producuntur ^
prodeunt. 14 €E In decimoquano verfu. Effeaiuavcl
formalis. Vnitas in trinitate & trinio »n xnitate
multis rerum proditur indiciis, & ptuifsimum in triforiai.
fatione cauf*, quod ipfe vna & .ji;»aannc oromum ^a eft
caufa,& tamen trina fccumlum rationem.fcilicetetticles,
forma &. finis. Eflficiens quidem, qqja-ab
thore Gintomnia. Forma.quia peripCuni» fijbnlwt omni^
Pai euim elTe rebus, & conle.ruat e^^in eue. Finis verpir
quoniam inipfiimy.t optimum finem ref<^ntur omnia,
dltipfiuKi gratia agutvff omnia, Sepperonim quod umUm.
eft,aliorqra finis dchwconftitui; Et fiqois patri effcaricg.
alcriplerit caufaroicrquo omnu^io forpiam, quia per
eum omnia.& fpiritui fanao finem, quia in ipfiim reuoeS
tur omnia.non abfufdam accommodationem fecerit. Hir
bilo fcdui ipfie ircsperfon«:^oa iiint omnium caqfxi^
ciens,forraa & finis, & vnaquaequ<?eara: effearix cikcau
|a,& forma. St finii. At vero caulie m^icrulls ratio,de«
pdneouuenit: quia neque ex eo vtfijbftrato alterius c6*
ppfidpnllit aliquid, neque inpoc^ yt Oibica© quip-
piam rccipituriquod lUi more accidcous inlic.
In
r
EXP O. ^
' Infdk^f^diGimifacrameiiCi
* eucharifliB.
LAnda sion ftluato -
rem
Ldudd dueem typa-
ftorem
JbhymniscT canticis.
1 (pontum potes : tan-
tum aude.
(^ttumaior omni laude^
Nec Ifudare fujpcis,
3 Laudis thema fpeciatiSf
Panis uiuas cr uitaiis
Hodie proponitur.
4 Q^eminfacra ntenfa
caena
Turha fr^Urum duodena,
D^tm non ambigitur.
5 Sit laus plena, [it fono^
ra,
Sic iocundafit decora
Mentis iubUatio.
S ' Dies enim folennis 0-
gitur,
I» 4M men[a prima rcco~
litur
HmminfHtutio.
y In hac menfa noui re-
Ndu^pafchanoua tegis,
Phafe uetus terminat,
8 Vetuflatem nouitas:
Vmbram fugat ueritae,
No^em lux eliminat.
^ (^od in caena C^jhi
. gefUty .
Faciendum hoc exprefit
In fui memoriam.
10 Do^ [aeris infHttttis:
Panem^imm in [alutis
Confecramus hojiiam.
11 Dogma datur Chi-
fiianis,
Quodin comem traptpa-
ttis,
Stuinum infangidnem*
IX Quod non capis, quod
non uides
Ammofa jirnua fides
Prater rerim ordinem.
13 Suhdiuerfisfpeci^, '
Signis tantum cr non re-
bus.
Latent res eximia.
i^Caro aV, [anguis pot*
Manet tome (^rift^ totus:
Sub utraque [pede.
15 Afumentenococifus,^
No confragus, no diuifus,'
integer accipitur.
16 Sumit unuSyfumunt
mille.
X ilii
Qnentm
lilr PRO
Quantum iftittantm 3U.
Nec [umptut canfumitur.
17 Sumunt boniifamurtt
mdi.
sorte tamen hucqudU
Vitauelinterim.
tg Mors efl malis^tita
honis^
Vide^paris fumptienh
Quimfit dijparexituf,
I p Fradfo demum [aera-
mento^
Ne uaeilleSy fed mejpento
Tantu ef[e fuh fragminto:
Quantum toto tegitur,
lo Nulla rei fit fc^ura^
Signi tantum jit jrai^ura.
Qm nee flatus nec flatura
Signati minuitur.
II £ece panis angelorS:
fatius cibus uiatorm.
SA
yercptiniffilhrtmiii
Non mittendus camiut. ^
21 /n figuris prafignd’^
tur.
Cum Ifaac immolatur, i
^gmupafeha deputati^
Datur manna patribus. *
xj Bone pa^t panum
re,
Jefunofhrimifererc.
Tu nos pafce^ttos tuere,
Tu nos bona fac uidere, ' ■
Itt terra umentium.
24 T u qui eunda [cii
cruales,
Qinnos pafcu hic morta*
TaosibicommenfMes, -
Coharedescrfodales,
Fac fandorum citiim.
' Arnen. .
Hcc proCi rytHmic* otationif roenriiram (imet & for
naro (icut prccedens-non tamen rbiquef^uat mi Forni
tatem rythroincut illa/ed interdum ad TCnuilaiem &. or
natum, enariateompontionis modum: vt In Texto &oda
>jo rerfu, qnid diuerfam ititer (3^ dk i prccedentibux rerii
butuabent contexta* rpeciem. Similiter in deciroonono
verfu & deincep*:plores tribu* continentor fn vnoquodi
rerfo clauful* rythraic*f,qunc quatoor noc verd qnlnq- *
vt rooltiforoH* illa rythmorom cotextiormaiore^e m
gratiam 4 elegantiam oracionn<rAuthoreius fuifle tradi
lur beatu* Thoma* Aquinas, qoi totum officium folenni-
(ati* facrofana» cucharittiaecopofuifre dicitur, ad cuiax
integritatg 4 h«c ffa pertinet. Et certd opus ipf5 liquido
' ' ' ' - bnendit;
EXI» O.
^eixKt ,qiia1tt fuerit do$ artifex.Nam aded dilucidi, e*
leganter,&fublimiter hic referantur unti facramenti ioj«
Imatpnraarciliceteiusinftuuiio , documenta fidei de eo
(eaeodc,& figurat veteris teftamenti ipfum prxfignantet:
etnonnifi ido^iAimodc iacraram luerarom fdentiisi-
BovtroiUafic exprimi potuerint.
* f[A nnotatiohb s.In fecundo verfu. Quantuin
Mtes tantum aude.H^c feniemia reibondet -verbis Eccle> Etd,Af
fiafiici;quibosiu domini dei magnificentiam pfcdicat.
Muha dicimus & deficimus verbis , confummatio auteoi
ittmonum^ipie e(f. Glorificantes dominum quantumcun-
qoepoiaenmusfuperualebit adhue , & admirabilis ma«
gmneentia ipfius .Benedicentes dominum , exalrate illum
Ouatnaipotmis:maior etenim omni laude. Ex quo quU
oempo(irereodido,hic locus mantfefie fumptns videtur,
f 0;in tenio verfu. Laudis thema fpecialis. Thema gras*
cuaa nomen:latind pofitum feu pofitio d>ciUir,& oratio ed
breuiter explicans rei de qua differendum efl materiam.
Proinde ea propofitio quamaffumunt in exordio,concio«
sumet ad populum, generati ra coropleAens materiam fa«
ciendi fermonts,vulgo thema dicitur, quod proponat paa
cis ea qux latiusfunt difeutienda.
Mf vet* terminat. Phafehebrga
nomen in Exodo & tribus fequentibut libris per quam &e
; tranfitum fignificat.lt folennitatem illam azymo*
quens(
lutn fignai quim ludxi quotannis agebant:agnura pafcha
Ism immolantes in memoriam liberationis fux ab Aegy>
{Ito. Huic autem figurae facratior foccefsit veri agni immo
atio,fcilicet Chrifti in cruce, qui eft ipfa Veritas.Et hf c eft
noDure pafcha noftrumi '
I’ Hin oftauo verfu. Noftem lox eliminat. Non hic illa*
mteat legendum oft,vt habent librimendon,ex vicinitate
vnios voeabuii ad aVemm quantum ad feriptoram & pro»
lationem, in*errorera pertraAi,cum tamen fata fit vniusdk
•Iceriot fignificatidifibFemia.Efi enim eliminare texpelle
re,foras spellere,ik quafi extra limen agere.copofituniab
d^propoutiene,de Iimen,inis.Mant. Saturni, Martifq$gra*
nes eliminat iras.Illuminareautemlongd aliam habet fi*
gnifieantiam,nDlIi ferdjgnotam.Et certi mtifto iptior efl
£eiifiiS|fi quia eliminat hic legat, qudm illuminat, Tt ofleh
• ' dit
SI» PROSA. '
dit pnecedent conformis (ienificadonis TeHwm Aigat. .
1} Cln decimotertio veriu.SDb diacHis rpedebas. Spe-
ciet hic dicuntur accidentia (enfibilia panis A: vinhpoK co
iecrationem deiinente illorum Gibftanda » remanenda , Tt
figura rotunda & albedo ipfius hoftue, color humiditat
spiios r ini. N empe pre fe ferunt formam & efiFigiem veri
panis Sc vini. Huiuimodi autem (pecies tantum fiint figna,
dk non res: quoniam repr^fentant & (ignificant pr^fentiam
veri corporis & fanguinis Chn(li,inuiribiltter dt rairabilU
ter ibidem contenU. Neque fpecies ilUe fune ea quf lignan
tur aut demon ftrantur in hoc ran^Hfiimo facran^to. Ree
antem eximix illarum rpecierum:funt facrum Chrifti cor-
pus rpeciebus panis obte^m,& prectofus eius fanguis ri
ntfjpeciebus obuelatus,qooniain per huiofmodi panis
vini fpeciet,ea duo facro modo reprsrfentatur St iienatur.
14 C!ln decimoquartoverfu.Manet tamen Chrimis to«
tus fub vtraque fpede. Oiuerfo umen modo. Nara virtu-
te verborum ad confecradonem hodix atdiiendum : (bb ;
ibecie panis, prxfertim A; primum continetur facrofan-
mm Cnrifti corpus.in illis expreObm. Oeinde confeqnio
quQdamietufden) (anguis, anima, & diuinitas , quoniam
fixe i corpore Chridi nunquam dilTeparantur. Sub fpecte *
verd vini primiim continetur fecundum enunciadonem * i
verborum confecrationis ipfuis calicis , preciofus ChrifU
languiSjConfequenter verd eius corpusyaniraa» St diuini-
tas:i quibus nunquam (eiunsiturfacer ipfe (anguis. Ex
fiis antem quatuor,corpore,mnguine • anima , St deitate:
totus coalclcit Chridus.
sf f[ In decimoquinto verfb. A (umente non concifiie.
Nempe corpus Chridi imraortaleiincorruptibile, glodo-
{um,&iroparsibile:nequeconci(ionem pati poted nequC
confiadionem neque diuifionem. Qmnimmb in vldiaa
caena, ipfe adbuc morulis St parsibilisifau corpus immor-
tale & impalsibile tradidit difbipulis , vt quod uullam eX
ipfbrummanducadonediuulfionemfudtnuerit aut Isefio-
nem.Quanto magis ipfe nunc immortalis St tneorruptibi-
Iis:fuum corpus impafsibile incorruptibile nobis com-
SDunicat.Proinde conci(tQ,coi!i&adio, ftdiuido , ipfarom
folumfumQiecieram panis &viiu,{bbqtiibus tam (acne
rescominentiira,,
IX PO. 3H
ii verra« Samit vnas, {nmant nille.*
Periiuleatqoe vox eadem d proferente fdica: omnium au
libas integra excipitur, vc qiram vOus baurit aifantium s
eandem hauriant & mille prg(entes«Heque tamen idcirco
primaria illa vox ab integritate fuadecidit;qo6d a tot dk
tantis articuladm & diftin^im percipiatur. Sic eandem ib
lis orbem videt vnus, vident dl; mill^quantum iiH:tantuni
edam ille,necfbl vifusaut fui vi(ione,aut continua lumi«i
nis in oculos intuentium fosque fpeciei di£Fu(ione:aut e6
famitur aut in^minuicur. Sic denique primitioi. iigilii for-
mam fuicipit vna cetra, fuicipiunt & milletvnaquci^aeta
men earum integram & totam , nec frequente (ui tmprel-
iione primarium illud (igilUim (entit detrimentum,aut di*
minutionem fuacfubilantiae aut forms. Imm.4
rS ^In deciroooAauo veriu.Mors eft malis, vita bonif.
De bonis d^ digne iumentibus,dicit Chriihis in euangelio*
Qui manducat meam carnem A bibit meu (anguinem,ha«
bet vitam artemam,^: ego refuicitabo eum in nouUsimo ;
die.De malis verbdk irreuereoterfumentibus dicit Paul*. i.Cer.ir.
Qo^icunque manducaoerit panem , dic biberit.calicera d»>
tatoti lndlgnd,re* erit corporisdt fanguinis domini. Et mox
fubiungit. Qoi manducat & bibit indignd,fu4><iutnfibt
snanducat dic bibit. £t pland eadem 'medicina ritd pr^ara- v ;
tis ad eam fufciptendam eft ialutifera, minus verb di^oli*
tiftyexitialisdicmorrifera. >
xp ^Iflndecimononoverfu.Fradodemi^m (a^ramdto.Ad
idipfam firmius credendum, exemplo rpeculifactld manu* ^
ducimur, quod integrum & continuum,vnicam reprxfcn- .r ■. ^ J:
tat A integram sei obiedlc vt faciei humanx effigiem.
Confradluro verd in minutulas partes,in vnaquaque par-
ticularum ab aliis feiundfaruninpn minus integram dito- ,
tam referet rei prius reprsrieniatx fpeci em . Verum ham
iiotrtam manuauftionibus indigenr,quam fy.n^iera d^ £r-
tna £dc,qua omnipotenti dei virtuti long^ plura tribuere
debemusqqdm mente compledH aut ratione confequi pof
(tmm. . .
20 CIn vicelimo verru.NullaTeifitlcimira.Resipnilub
ftecie panis c6tdta(vt didKi 13 eft^lacru eft Chrlfti corpus
lignatu & exhibitu per foedes illas fenfibiles. Illud autem
^iMimmorule d^impafsibile, nulla dilcifstoncautdiuul*
fiooe
1
?MT7*
Gflv.ax.
tn ^ PROSA,
iionei* pati{wte(I.Qoarepef fi*fii(eo(eefat{iti A/oerfi«
panes difle^lionein : neque Jn corpore Chiifti'iniqoa fic
partiuia didraftio, neque habirtis ipHotaut integritatis a--
liqua imminatio.Sed (Ignom ipHim iciticet ipeciesilla pa
nis.ratione Tutt quantitatis fuperftitis frangitar in parm
diuellitar. Et ita de vini rpeciebus dicendum.'
ai ®In vicefiraoprimoverfu.Ecce panis ahgelofumtPa»'
ais iftefuperfubftantialis dicitur panis angelorum , quo«'
niam illo non qiiidem ted:o velamine (j^cierum • Icd no-
do & aperto, tanquam inuilibilicibo & indeficienti refici*
oiKur in regno caiomm fpiritusangelici.Etidem panis fk
aus eft cibus viatorum, Ccdicet hominum defbrtiim huitia
mundi peragrantium, vt ad terram viu^tium demdm per-*
oeniant.Q^re de ifto facro pane non abiurddintelligitur
hoc verbum pf^lmi. Panem angelorum manducauit ho-
mo. Et quoniam tamfanfhis eft ifte panisdblis deifiliispelt
dignam imitationem dt afiimilationem vite eft Communi*
candus,non autem cartibus,id eftinuidis,imrtiundis,& for'
didid!,Id enim prohibet dominus didens. Nolite fan^m'
dare canibus.Ec iterum. Non eft bonnm fiimere panem fi-
liorum ft mittere canibus.Ex quo pofteriote eaangelij lo
ct>, quod hic dicitor deCumptum eft.
aa ([In vicefirnofecundo verfu.In figaris prefignatur.
Triplet bk ponitur figura huius excellentifiimi Cienti
ti,cx veteri teftamentofumpta. Prima, immolatio ipfiot
UaaCfdeftlnata & propofita ab Abraham patre fiio,qac tjr
pum gefsit immolationis Chrlftiin cruce,i deo patre no^
bis exhlbitst.Secu nda, immolatio agni parchalis,faftadpo
polo lliraelidco Aegyptum egrelTuro. Et h«e etiam figura
ruit oblationis ipfius Chrifti in cruce, cuius memoria po*
tirsimuro per hoc recolitur mvfteriura. Tertia figura niif
'inanna-de celo datum po^Io Urael quadraginta annis,
• ^uandiu (cilicet demorati luat in de(erto.Iu nobis in hae
^la peregrtnantibus , datum ^eft fupercselefte manna , vt
hoc viatico,prKrentis vite surTum tranfigamus dk termi
promiftionis denique fubeamus. Quam nobis tandem in-
gredi preftet virtus viuifica hoiuswntaris dkdeifiei pa*
aii.Anca.
Im
i
IXPO.
In diebus dominicis^
OMnauna cekbre
mus,
CcUhraido ucne-
remur
CbrilH nunc folenm,
t Ecee Mes magnus
dei.
DUsfurnmusrentdd,
"Pies dominica.
5 In qua mundus [umppt
exordium.
In qua uita oepit initium,
'Huc efl^es.
4 InquaChriliuscontri-
uit inferos
EL^ma fuumuexit adfupe
ros,
H^eeftdies.
5 InquapaxapofloUt
jpatur,cUufis ianuis:
%A' diurno munere.
6 inquafan£ti fpiritus
Sunt repleti gratia
Dolores ecctefiu.
7 In eadem fumitur
Tuha euang^
Pradicandi populo.
8 Ejlinbacprob^
tum,
I^e fiat pontificum
Nifi confecratio.
9 Ergo debet uenerari
Etdeuoteedebrari
Dies htc fan^ifima.
10 CeUbrantes uenere-
mur.
Etdeuotepoflulemus,
Vt^enouifUmo
ti In^emarequie
Hofhsttiuant asmsu,
Eedemptionis gratia.
Arnen.
CHxc proraQultifornem habet rythnicK compolicio-
«ts fpeciem.NanKluo primi terfut inter Te confonoitatS
‘ habeat, tertiui item & quarn» inter Te cdiim iles:fed dioer
fi i ccteris.Deinde quiniui tre* Tequentes, itidem A po
firemut:in eadem rjthni forma conneniunt, fed i cfteria
pratccdemibus difcrepant.DeniqQe nonus * decimus pri
mis duobus veriibusfunt in eadem compofitione conf^«
nes,vt ?cl ex ipfa leftione facilddiiudicabunt omnes. In
«a explicantur royderia diei dominicae : que i Chrifto A
apoftolis in ea fuut perada, A prius aliquantulum expft-
cau in illa prola refurredtonis domini. Lux illuxit domi-
Oua.Dainde fidelis populus incitatur iedula exhortatione
■i
h4»,20.
P^O$A«
^ debitam tanUe diei & deuotam celebrationem.'
X €Ea NNOTATtOMBi.In (ccundo verfti. Diet Aifl^
mus requiei.In eo enim qaiefcere debent Chriltiant ab
omni opere (erai1i,vt ludci olim In fao fabbato:qno me-
lius vacare pofsint deo & diuinis laudibus. Potidinuim an
tent abftinere debent ab opere peccati quod maximd om-
nium e(l feruile.Cnfuper dies dominica quia odauatfigni-
ficat requiem (anulorum futuram in oelopoft vniueriide
refurre^ionem ftconfummationem fecuU,qux fommaefi
requies nullo interpellada labore neque vnqua finienda.
3 CIn tertio verfu.In qua mundua fiimpfit exordium.
Nam primus fex dierum quibus deus produxit mundum i
fuit dies dominieus & in eo creata eil fux, vt iam iHite dl-
^m eft.In eo etiam die vita noifra coepit raithimtper re
furreftionem Chriftiillo diefadamtqui vitata nofh^ re
furgendo reparauit.
4 €LIn quarto verfii.Inoua Cbrifhis oontrinit inferos.
Nam refiirre^urus,inde eduxit (andos patres & ad hunc
Bollniro orbem (ubuexitiquoruro aliqui curo eo furrexe*
runt.Hcc autem omnia, eodem die & quidem dominico
perafla funt.C«ter2im cu hic dicitur Chriftus plafma Iba
Texifie ad Tuperosiid non de afccnfione eius aut indu Aio-
nefanAorum patrum in regnum cadorum intelligenduai
ed,quandoquidem illa noneilfa^fadie dominico led de
eorum (ubue6lioneab infernis terre locis:ad buius mumtt
medijfpacium.
{ fEIn quinto verfu.In qua pax apofiolir. Nam ipfbdie
refurre£lionis dominus noder claufis ianals intrauic do-
num in qua congregati erant apoftoli, A detit in medio
eorum:dixit(|i eis, pax vobis. C^iniromb & pod oft o dies
iterum eis hoc modo apparuit.cum taro Thomas apodol*
edet cum eis.qui prius roeratabfens, vtferibit loannes;.
Quare bis die dominico id fa^um edtquod hic verf^ pro-
ponit.
6 frinfextoverfit.Ioquafan^irpiritos. Dierpenteco-
des in quo datus ed fpiritus fanfius apodolis : fuit qoin-
quagefimusadierefbrreffionis dominicar, vtroqueextre
morum dierum connumerato.quare & ille fuit Joroinic*.
Et Ita die dominico fpiritus fan€h*s in difcipulos miifiis
fuilTe dinofcitur.Et tunc(vt fequens dicit venus ) iiimpta
eft
BXPO.
itt
di taba eDangeficc prcdicarionb tquonian eo die apolh»
> Ii incoepenint euangelicam legem palam enunciare, qua«
\ re etiam die dominico incoepu eft euangelij io mundom
) publicatio.
I S ClnoftauoTerfii.Ell in hac proMbitum.Tara celebris
ftGui^(inquiOcftdiesdominica:Tt epifcoporum coaie
cratio non niii die dominico fieri debeat, iecundum cano-
nicas ian£iiones.£t merito quidem. Nam pontificalis fon
^o »ugufti(sima eft ft furam* authoriiatis in forte ec«
clefiafiica, quare in dieomniura celebratifsimo^Cicroruin-
qoemyfierioromrefertifsimo,& ceteros dies dignitate
excellentidque pr«(lante:fieri meritd debet . Talis autem
eftdies dominicustcacteris hebdomade diebus (aeratior &
I erainentior.Qubd yerh fanftionura canonicarum decreto
( epifcoporum confecrado die dominico fieri debeat, 'vt di«
cithic Terfusiraanifeftd confiat ex conftitutione Anacled
pape,que feptuagefimaquinta difiinftione cap. Ordina*
tionesepifcoporum,exprimitur in hunc modum.Ordina-
liones epifcoporum autnoritaieapofiolica ab omnib*qu(
eadem in prouinda fuerint epifeopis funt celebrand(,qul
fimul connenientes ferutiniumcum precibus celebrent:
nanus cum (an^s euangeliis imponentes dominica die
hora tenia, orantes facriquevnftione prophetarum exd-
pio regum capita perungentium , eos more apofiolorom
& Moyfi Tngentes,quia omnis fandificatio confiat effe io
fpiritufan6fo:cnius rirtus inuifibilis , fan£fo efi chrifmaci
permixta. Et hoc ritu folennem celebrent ordinationeeu
Hc'lAnacletus.
In dedicatione ecclefi^
Sdldt ccclcfia mater HUhata^ mrgo fine rugaiho
norem huius eccUfUf
1 Hae domuSyOuU calefUs probatur particeps.
In Uude regis caiorum(T carimoniis. Et lumine cotUi*
tiuoamulans duitatem pne tenebris. Et corpora in gre*
mio confouens animarumzqua in calo uiuunt, Quam dex
tera protegat dd: ad laudem ipfiusdiu. Hic nouam pro-
lemg;ratia parturitifcecundo fphitu fando.
K^ngeUf
I
o< riiosi. :
'* j ^ngeUfCimttilUantbicfuoSffT torpusfi^^
fu.Fugiurtt umcrfx corporis nocua' Pereunt peceatrUis
auinue crimina.Hic uoxLetitue p^fonat.Hic pax C‘gusi
4U redundant.Hac in domo trinitati laus cr gloria [em
per re(ultat.^mM»
C H«c pro(a,nulb fjtbnicie fohiiclege tenetur:fed libi
ian habet orationis u>lutat c6po(itioneia.ln ea c6tnencli»
tor dignitates munera grattarom collata i domino ec>
clefiK militanti in terristqiue in templo diuino nomini c6^
iecrato adunatur ad Cteramentorom perceptionem & lau
des de o decantandas. N uroer annir & permulu beneficia:
bofflinibnt in templo domini indulta.
• I CamiCotatiomi s.Piallat ecclcfla mater illiba
U.Bcclefia Chrifti in terris degens:* mater dicitur * yi»
to.Matcr quidem:qulafpirituales illi gignit filios perla*
nacromregenerationis.Dequomyftico partu intelligitue
yerfus tUe paulo' pdft fequens.Hic nouam jirolem gratia'
partoritrfaecuoda fpiritu fanfto.Vi^go vero; quia non cft
unguinibus neque ex yoluntate camis neque roluntate
cx deo natos fdit filios. Nara fpiriu fan£h> foecna
data, prolem n6uam parit Chrifto: manens fctnper «afta
Ainuiolata.Sineruea verbrquia nullam habet deformia
tem ex fenio aut forde peccati conmftam,* ficut dicic a*
poftolos:neque maculam habet neque rugam.
% ^HccdomustauUeccleftis. Templum indeihonorS
confecratumtarsimilatur propemodom ccleili manfionire
gnoque cselorum quod deus inhabitat. N am illic iugis eft
uus diuini nominis:(ecundum illud yerbum pialmi. Bea>
ti qui habiunt in domo tua dom^e : in fecula feculorua
VULtl, Iaodabuntte.Hic etiam pfalmoru cantica, hymni * leftie-
nes:in dei prjeonium continud refonant. llUc deo reuerea
tla * adoratioti cun6Hs Tantorum ordinibus cum fumma
▼eneratione exhibetur. Hic yerd inclinationibus, genufle-
xionibus.proftrationibuSjobjatione thuris, facnficiis,*cf
teris id genus catrimoniistcultuBdiuinse maiefiati d^itus
exoluitur. Illic item contiuuus fine not^e dies : lumeoque
perenne eft.Hic verd facris thcdis,caereis & lampadibus:
effugantur tenebre : * per afhduam luminis
ienfibi*
Xarihx
■ E X P O. U7
^ifibUls efiilgemlaa in boc materiali templo': qaaedS 'fic
leprxientado immenGe illias clariiatu quae in cclo reftil-
Xct.Denique illic animae lanarum iii pace dei quieioint
Hic Tcrd corpora defun Aomm in beata futora; refur.
redonis fantrepolita.Et haec qoatnor proportionalia
pli noftri ad domum dei oeleftemtin lliera eo^quo hic)df
geruntor ordine.
3 f[ Angeli, ciues ViGtant ruos.Ciaes angelorum, quin po
liusconcioes (altera in rpe:(bnt homines hic adhuc mui-
tantes in eccleiia Chrifti,poftea rerd tranGturiadeccleiUT
triumphanmm in caeIo,& illic habitaturi communem cum'
angelicis rpiritibus ciuitatem caeledera. Et hi ab angelis vi*
fitantur in templo dei:tum quia ipds circa dluinum cultfi^
occupatis & fpirituali intentis operi potius afiidunt, oG1«
ciofifqoe aUbntfturo quia orationes eorum dr pia vota in'
templo ab Jiominibusprofiiiadeo obfequenter offenihtr
In templb quoque (vt dicit lltera ") (umitor corpus Ie(b,^
quia (imramentum eucharilUae & alia facramenta quae (a-
nia adraini(b'aripo(runt,non nili in templo hominibus co«
anunicantur. Neque enim baptifmurnieque (acrificiu niiCi^
firnequepoenitentla; remedium, extra templi (epta(,ni(i id'
nece(sitas,quae nulla lieatur lege^efRagitet )decenter4:
honefte poliunt hominmus adminiftrari. Denique i tem-
plo dei £ugiont rnioerfa corporis nocua,vt Aibiungit lite*
raequoniam deatera dei locum (ibi cofilecratum protegetf
te,qui in templo font i morbis caede & morte potiuacon*
£eraantnr,qbdin(iih alio elTent loco . Vnde confugienti-
buf ad templa,iure prohibetur inferri violentia, vt inde
abdrahi mliiimo po(Tint,neque in vincula aut carcerem
coaiici.Poftremum pereunt anime peccatricis crimina in
cemplo,quoniam perconfeiiionem facramentalem abo*
lentor deterguntur.
In dedicatione templi: alia profa.
cr sion Aidos pangat iugis Utir
filia, tia.
Certus ornus fiddis Hale luta.
a Cbrifhis euim defponfat'
Y ■ hodk
cuna^
PHOSA.
iEitdfkU^iiitrc4p9^
'Mdtrcmnofhmnotmm lieris}
flitU: Hiw efi motet de&igime»
QjfiomdeUeutroxittn^e- ris,
ruB Vitie portus fOfyltimsnifa
Ecdtfiam. ris
a InfpmtusfottAielemen StttttclU,
tia: 8 MhrOy potens, p^
SponfafponTiUMurgr^- mirabHiSy
tu. > Vtluno/olful^ fpe^oH-
y^regimslouMscm gto- • i
xio Pius ocK multo terri^^ 1
Fo^dUU, Ordinato. v. ^
4 Dos ut dotitr:crefcit ^ :MuUipht.eji,lbtgvi^i
UtitUy UHOy
Q^dos,quarttoitipUxpo ' ■Generalis ry inimidmL
. tentu’ Omnis Mi(cxus[tnml
TMgemc£Um,tmam/j f*M ^ ‘
fiygU Parit turmas»
ludieia» • lo fignatd lotionis
t Mtraloquorfeifanoert fludihiis.
dere • '
/Peederatamtamlargomu- eus,"
ficrcy Seientiomouihteamams
De proprio ptodiMtlih Salomoms.
tere H(tc iefcripU
Deus homo. fenfibus
6 formaretstrutfieeecle Nuptiarum induU ttelUr.
fia, ‘ hus.
Figuratur in pari gtorid. CoU proefi hodie ciuihs
tXdoeofHs formata f cerni- ChrifloiunSo.
noy 1» OfoUnmsfelbmU
HofUsEua. ■ titio»
QJ#
EXPO. . U,
m^Chr^iccdt di4,,
(u . Zdta nimis ^odfdcit^
In ^Ho noftrs fdiuis nn- tia
ptU Cfxtritatif.
O^dtUur, if tATf sterno fons fd-
13 Coetus f(gliXy (McecoH pi(^u
mim. Intuitu fohusprati^y
Idpfis uhi datur foUtiUm^ Sic prauidit in rerum ferie
Dcfpcratis 0 fertur [pd- Hac futura.
ciunt 16 Cbrifius ergo nos fuU
Jlefpiratuii. nuptiis
14 lujHsmdefoluuntur JRecreatosuerisdeUtiisy
pTjemiOj Jnterejje faciat fociu ■/
AngeloruttfnottanMrgau^ Elegorum ^men. ^
CHccp rofa yniformemreroatrythmicc nenHine Ini
tn (inguiii (iquidem yerbis:quaiuor habet claufulasTyin-
micat, quarum tret primae conAmilem inter fe habent fyW
laibarum deAnenttam,& vnaquaeque parum dec^ comple*
ftiiur fy Uabatypenultimamq; breuem. Quarta ver^Iau*
/ulaf qua; ieroper verrum'termlnat)qua(uor tantum conti
nec (yllabasrneque certam quantitatis regulam in penul-
(tma, neque relponfum in exitu fyllabarura ad aliam claa*
iulam obferuans.Author eius:Adam de Ain£lo Vi£(ore*In
M vero dulce canit rokbalamium,carm6nqoe nuptiale de
(^nfationii ChriflifponA&eccleiiae fute Ipooras :quam
proprio acquiAuitrauguinejVtelfet fanda & immaculata
in coofpedu eius, neque maculam habens neque rugam,
Oftenditur item ecclelia multis antiqui teftamenti figuris
elTe prafignatarqux mirabilem eius dignitatem, foecundi*
tatem,& ornatum przmonftranint,red mirabilius ea om«
o,ia in ipraefle completa fecundum mydicum fenfum dU
jgnolcuntur.
I CEa k N o T A T I o *N E s. fii primo verlo>Hierulal£A
Sion filix. Filia Hierulalem dicitur ecclefiatrilbh^t in cx
jfistvbi vera eft pacis vifio.Filiavero SlonteccleMinterri»
militans, quae per fidem adhuclpeculatur deum , viditqua
Y i| nuns
P R O S A»
nunc per Ipcctilu» *!n aenigmate. Ston enim : fpeoiliim
(hie fpecuiatiolnterptctatur.Hlero&lem rerd; vifiopaci»
Vnde pfalmus de fioclibus animabut qo* fili* fimt mill-
P/4/.I49 tantii ecclefi«:dicit,Et fili* Sion exultent in rege foo . Et
Cm^S
in Canticis canticorum dicit ad eadem fponfi.bgrcdimi*
ni fili* Sion* videte regem Salomonem in diademate:
quo coronauit illum materfua in die deipdfadonis illius»
Promifcud tamen alterum pro altero ponitur,vt filiig Hie-
rufiilcminCantidsfiepenumero dicuntur anim* iidelM
ecclefixroiliuntis. Vt cum in loco fiipradi^lo prnmitticf
de rege Salomone, vere pacifico. Afcenfum purpureum
* media charitateconftrauitrpropter filias Hieru&iem. Ec
V fili* Sion anim*Cinftorum in c«lis deum ipecolantes.
Vnde pfalmographus h«c duo nomina unquam pro eode
»/ui accipi foliutin eodem verfuconiungit: dicens. Te decet
TJ41. deus in Sion ;* dbiireddetur votum in Hlero-
falem. Itaque huius verfus h«c eft fententla. Omnis fo-
cietas fidelis populi decantet ecclefi* um triumphana
miliunti luaoe canticum continui gaudij Icilicct
% f[Infecundoverfu.Qaamde lacu traxit miferi«.Ma-
crem noftraro ecclefiam mHitantemCqu* nos Chrifto ^
'baptifmum genuit ) Chriftus traxit de lacu miferi* ipfmt
eolp«;quandoipfamfuo redemit fanguine * lauit i pec-
cati. Alteram verb raatremnoftram que furfuro eft * n--
onatinc«lis,Hiero(alemianaam, traxit de lacu miferi*
^bularionum * tenwtionum huius mundi : quando eam
fubuexitadstthera,* liberauitabhocfeculo nequam.
* C In tertio verfu. A reginis laudis cum eloria. Lo-
ras iftefumptus eft ex Canticis canticorum : vbi ait Salo-
mon de fponfa «terni regis.fanfta fcilicet .ecclefia. V ide-
runt eam fili« Sion ; & beatifsimam prxdicauerunt eas^
regin» & concubin», & laudaocrunt eam. Et confiroilis
pend fententia habetur in poftremo capite Prooerbiorum
de ipla ecclefia,fub typo molieris fortis. Surrexeron# fi-
li j cius;* beatifiimaro pradicauerunt , vir eius ; & lauda-
4 CIn quarto verfij.Qjj^ dosiquanuf In foedus * arram
connubijfolet dos afsignari ab hominibus. lu innuptus
illis rpiritualib* Chrifti * ccclefi* nondefuit ampb *my
Ooit.^.
Pron.jt
E X P o; 541
iUea dot : tradita d iponib ipCi iponiir. Hic enim fponfi»
oauinin dominas aathorque bonorum dotauit iponniai
fioffltnonfponiaiponfumtvt apud bomines.Quba fi per-
conuris : qualis St quanta fuerit illa dos dau in hoc con-
aubio;xe^ndec hic verfus eam dotem aded elTe ampla:
ttfiio ambitu compleatur coelefiia, terreftria, A Info*
iia.Sunt enim non folura inccelo& terra, fed&apud ia>
ferostqoi ad ecclefic fande pertinent conlbrtiuro.vt qui
purgatorio igne ezpiantur:demCim tranilerendi ad coele-
ftenaHierufiiTcm.Compleditur itaque dos illa laigiilinui
triplicem mundi machinam : caelum,terram, & abylTum*
Ecce quim largum eft munus acceptum i fponib: quo ip- i>
ia iponfii illi inxoniugium efteonfo^erata.
f C In quinto v erfij . De proprio produxit latere . Cum .
Chrifti in cruce dormientis per mortem,latus eft apertum
lancea miluis:inde profluxit ianguis & aqua,vnde fiicra-
menta ecclefiaftica luam acceperunt efficaciam . Tunc ia-
od Chriftus de illo latere fiio traniHzo formauit ecelefiam
quoniam i prioribus eam fbrdibus emundauit,& illo fan-
5uine A aqua abluit . Hoc autem myfterium ( vt fequena
icit verius ) figuratum fuit in formatione prime mulie-
ris,quede latere viri dormientis A ex cofta Ade formata
ia Genefi legitur.
7 Cln (eptimo verfu. Eua fuit nouerca pofieris.Q£onia
£ua de cofta viri formata : gefflt typum ecclefie , ficut A Cm.u
Adam:ipfius Chrifti. nunc quantum fuerit diferimen ia>
ter figuram A veriMtem:hic verfus expromit . Certe Eua
St hoftisfiiit Anouerca fijepofteritatizquonuipfam fub-
tecitmaledidioni,morti ft damnationi per fiiara preuari-
cationera. Ecclefia vero » pientiffima eft mater : que filios
f^nit eledionis non perditionis , filios gratie non ire, fi.
lios vite non mortis.
8 C In odauo verfu . Pulchra , potens , partu mirabilis^
Exprimuntur hoc loco jpreclare proprietates ipfius ec> CdMti.4,
cieto Chrifti fponie. Primum qubd pulchra fit, de ea Canti. i.
lunque dicit Ibonfus in Canticis. Tota pulchra es amica
aea : A macula non eft in te . Et rurfum.Ecce tu pulchra
es amica mea, ecce tu pulchratoculi tuicolumbarum.Se.
cundo.qudd fit potens.Nam fponia fili Iponfi titulis infi.
gaitur A hoaeftatur. Sponfus autem eius:eft dominus for
Y iij tisft
/
* *»
Xbidem.
Ctn.j.
£jm. 1 1»
)4i f R O S A.
tU 9c potens, domlnut poteos in praelio, quarO ^ ipla 09-
dem potentix litulo decoratur.Tertio quod partu' eft laf-
'tabilis. Nempe foecundafemper & nunquam cfiFceca : lio-
tnerofa prole foelix, multiplict<)ue fobole beata, taniea
femper virgo manens:quia illius ellfponlaqui de virgi-
ne matre natus efl. Quarto quod fulgida eft vt luna,& c6*
ipicua vt fol:ob fuarun) virtutum fplcndorem A refulgea
tiara. Qmnto,qubd terhbtlioi* eft acie caftrorom ordina-
ta:conira hoftiles turmas & fpiritu^les nequidas.Hx aute
duc poftremxconditionestdefamptx funi; ex illoprcco-
hio ecclelix in Canticis canticorum poftto.' eft ifta
qux progreditur quaft aurora confurgens , pl^hra vtln*
na,cle£ta vt fol:terribilis vtcaftrorum acies ordinata.'
9 ([In nono verru.MuItipIexeft,nngularis,vna. Expli-
cat hic verfus & alias ecccleficproprietatei, quadam op-
pofulonis ratione inter rediuerfastnullo tamen modo re-
pugnantes. Quarum prima eft,qoddip(acr;lena,mul-
tipfex eft dtftmul lingularis. Multiplex quidem : quia ex
omni iiatiooe qux fub cxlo eft,& ex omni uibu populo ft
lingua conftans. Singularis verb:quia in vna fide & con-
fefsione diuinihominit in fpiritii' vnita. Vnde in Canrids
dicit de ea fponfus. Vna eft columba mea,perFeff a mea:v *
na eft matri fiMe,ele£ta genitrici fux. Secundo.ipfa genera
lis eft & tamen indiuidua. Generalis quidem: quantum ad
fui dilatationem & ambitum, quo omnes terrx gentes dr ra
'gionet compleditur.lndiuidua verdzqoia rchifmata, hx-
refes & hxretlcorum eonuenticuIa,dircefsion£(que ab in-
tegritate fidei non admittit. Vnica enim fultarcarqoxlaU
uauitNoecura fua familia «diluuio.Vna item domus, ia
qua comedebatur apud Hebrxos agnus pafchalis,dt vnica
i^urfum domus Raab:in.qua laluati fiint quicunqoe in tk
com fubuerteretur ciuitas Hieriep funt reperti. Hecenim
‘ tria iam addu£ta:fymbolum quoddam funt & fignuin vni*
tatis ccciefix.Tertio,qubdipraparit prolem Chrifto thi-
iufiiis xdi & fexus.Nam recipiuntur ad baptifinum no ib-
lum infantesiied Sc adulti & lento graues.neque' (oTum vi
ri fed & mulieres. Et id mirum, quod cum ab exordio na-
fcentis ecclelix nunquam delierit parere filios, neque ad
finem vfquemundidelinetztam crebro tamen pano neque
fraAa eft neque reddita imbecillior, fed tegeta iemper &
inte-
EXPO. J41
bcagra Tircute robulh permanent t quK nec teniporiklii*
ftiaeat fluorem nec fene^tis incommoda, fed fupra teni*
pos & cutem perpetuo vigore (blidetur *
lo f[ In decimo verfu.Hccflgnata Iordanis fluAibos.Ee
de&i(anda per Iordanis fluenta efl Agnata, tum quia lor
danis aquas tranfeuntet Hebrci vt intrarent terram pro*
ntiiBonistexpreirerunt typum baptiTmi,per quem perne*
niturad terram viuentium laAe & metle manantem ^ tum
quia tn Iordane baptizatus dominus coiecrauit bapUfma:
per quem regenerantor eccleflc filii. Infuper regina Sa*
M que venit i Anibus terre audire (apientiam Salomonis j,
(vt tertius liber Regum meminit ) figura fuit ipfius eccle*
ficezgentibustqoxab extremis terre plagis venit excita
ta per praedicationem apoflolorom ad Chriitera dei fapi6«
tiamvt eius legem arople^eretur, domnam audiret, dt
mandata capefferet.
vndecimo verfb.Hec typicis deferipU fenfibus* ’
Ecdefia dicitur typicis fiue figuralibus deicripta (enfibos:
qqoniam multiplici figurarum veteris teflamenti deferi*
pdone efl reprc(entata,vt fequens profa diflufius declara-
ut. Eadem quoque eftjiuptiarum induu veflibos: qooniS
vario vtrtutum & gratiarum ornatu i Chrlfto f^nfb ibo
efl decorata, quibus tanquam felendidis veftlbus nitida re
fulget.Quod & propheta in pialmo teflator dicens. Aftttlt
regina iiMXtris tuis in veflitu deauratoicircundata varie- p 4/.44J
eate.Etnirfum.Omnis gloria eius filieregis ab intuttin
fimbriis aureis circumamtfta 'varietatibus.
12 ftlnduodecimoverfii.Qnp vniturChriflos eeclefie.
De hac Vnione fpirituali loquitur beatas Ipannes in Apo-
calypfl dicens. Vidi fan^ro duitatem Hierufalem,nouam
dedendentem de celo, d deo paratam ficut fponfam orna-
tam viro fiio.Etaudioi vocem magnam de throno dicen-
tem.Ecce tabernaculum dei curo hominibus & habitabit A^M*n«
cum eis.Et eo in loco de nuptiis fponf^d: agni frequenter
indud t fermonem.
14 ‘ fl[ In dedmoquarto verfu. Angelorum nouan-
tur gaudia.Si enim gaudin efl angelis fuper vno peccato-
re poenitentia agente qui adhuc in periculo relabendi ad j
preterita mala verfacur : quanto magis ipfis efl gaudium
^per prsraiis ioflorum qui introducunir in celo & adiun--
Y iii| gontor
;44 PROSA
^ guatar.con(brtiobeatonini,auoniamiiu!eni^i|>fimifn
reparatur.Et hulufmodi gaudium inducit (ynoera illa cha
litas dc diledio:quam habent angeli ad homines.
15 CElndecimoquintoyerfutAbietemo fonsdiptentiie»
Hoc comprobat beati Pauli fententia : dicetis ad Ephefiot
de deo patre.Qni elegit nos in ipfo Chrifto * ante mandi
conftitutionemttt eflemut fandi 8c immaculati in conlbe*
du eius in charitate.Et id quidem fola gratia. Nam iob
gratia A gratuito diaini muneris indoltutTocati Himosad
*' fidem & Hnum matris eccle&e. Qucxl Paulus aiteftator
fcribens ad £phefios.Gratia eftis faluati per fidem: & hoc
non ex vobis.Oei enim donum eilynonex operibus: tc ne
quis glorietur.
In dedicatione ccclcGx :alia prola •
Qykm dik^a t4-
hcmacuk
DomimuirtutHm
Cr atria
eWh' archttcdit
Tuta ^dificia.
I Qu^nonmuaitimmo
fouenti
Vdttus,flumcny pUmia^
4 QMm de^a funda,
mmta:
Per conema facramenta
Vmbre praeurrentia.
f totus Ada dormientis
Etiam fiidit:in manentis
CopuU primordia,
ff ^Area ligno foMcata
Noe feruat:guhemata
Per mundi diluuium.
7 Prole fera tatsde fata:
Anus gara ridet lata
J^o/hrum labans gaudiumi
g Seruus bihit <}ui legatur ;
Et camelus adaquatur
ExEebeecabydria.
9 Hac in aures cram^Sat
Aptat fibi:ut per dias
Wirofiatcongruat
10 Synagoga fupplatatur
xA laedkdum diuagatur
Nimis freta Utera.
XI tippam Ziam latm
Milta:
Qt^us uUes Raehd fidtOf
Pari nuUt fcrdere.
1 1 In hutio tegens nuda:
Geminos paritex luda
Thamardiu tddua.
13 Hic MoyfeslpaSU
pmfelauatunpfceUa
E X.P O.
Eiperi^pebrped.
14 HiemMagmimm
UtUTt
.^0 IfriulfatUtUTt
TuUhuciutfmgmne.
if mctr^npfurryBes
un40j
^Aegyptios pA profMt
Obruauuoragme,
t6 Hic cfl urna nm^
na plena,
Hicmandata legis dena.
Sed in arca foederis.
,X7 Hic [imt adis oma*-
menta.
Hic jfaron indumenta,
QS^ praeedit poderis.
18 Hic Virus uiduOkur.
JSerfabee fuhlimatur.
Sedis cothon regia,
xp Hac regi uarietate
Veflis aflat deaurata.
Sicut regm filia.
, xo Hucuenitaufiriregi
na,
W
Salomonis ({ttamdiuina
Condit (apientia.
XI Hacefimgrafedfor
mofa,
Myrrha er Aseris fumo-
f*
Virga filgntentana.
XX Hac futura,(^ fi-
gura
Ohunihrauit,r^cratut[
Nohis dies gratia.
23 Jamin k&oewndd-,
tetlo
Qffefcanms, cr ppdU-
mus
iAjfuntenimnuptia.
14 Qi^mtonatitd-
tium
Intubis epulantium,
£t finis per pfalteruim.
t$ spinfm millena miz
lia,
Vna laudant mdo&u
Sine fine dicetiaJjolduU;
.Arnen.
Hccpro£i,rythaiccc5pontionisTariaiD pre fefiM
iMdem.Na in principio circa finea>:(inzulc Tcr(uuni
clanGibe conibnamiam habent & iiaileni fyllabaru defi>
nendam in luiipianim medio 8c fine.In casteris autd verfi
bus«tref ponuntor claufulc rythmicc,dux quidem inter
ie oonfonantes : & tertia vnius verTus refpondent tertiae
claoGiUe proximi verius, quod rythmi genus inproitseft
frequentiisimuffl. Author eius* hda de lanAo Vigore.
Ezplican*
ffil.fi-
X4M.6.
14« PKOSA.
£splicantuf ineaprcconla, laodes ftthyfterwfiiftfbeaui
tris ecclefiae : multis modis perpeteris teftameniufiguni*
pTsefignificau.in p&lmis quoque & euagelio mitifice prf-
dicaca. vt annotationes fubiunftc declarabunt.
I f[AKMOTATioNis. In piimo Terro.Qj^dm dile
tabernacula. H oc proGe exordium ex pGiImo oQogefi
motertio fumptum eitvbi ait propheta.(^im dtlefta ta<.
bemacula tua domine virtutumiconcupifcit St deficit' ani
na mea in atria domini, fit aetera:quae deinde confequu>
tur.Illic enim per tabernacula & atria domini:intelligttut
ecclefia cum militans tum triumphans, de qua eodem lo-
co fabiungit. Beati qui habitant in domo tuJtdomine : ia
fecula feculorum laudabunt te.
z CE 1" fecundo verfu Qudm eleAi architedU . Bx eoa^
gelio furopta eft huius & proxime fequentis pcrfiis (ento-
t,a: vbi dominus eum qui audit Termones fuos & facit eos,
fimilem eiTe dicit homini ardificanti^omum qui fodit in al
tum &pofuit fundamitumfupra petram. Inundatione au
tem fada illifum ed flumen domui iiU:& fionpotuit eam
mouere. Fundata enim erat fopra petram. Cateriira hicGi
piens architeftus & eleftus ex milibustChriftus eft,qui fu
per feipfum petram firmiflimam: «dificauit domum Tuam
fciliceteccicfia,* portat inferinon pratnaluenmcnecpr^*
ualebunt vnqoam aduerfus eam . Venerunt quidem fla-
g|4tl0.l6. ^i„jjribulationum&flauerunt vcntiperfecutionumi i
tyrannis & harcticis excitati contra ccclefiara. Sed n6po
tuenint eam dimouere fuo loco ; quia ftabilicati fpiritua-
lispetreeratinnixa.
4 Cln quarto verfu.Quara decora fundamenta. jDe W*
Tfil.%6, p^ndamentls dicit propheta in pfalmo . Fundamenta eius
in montibus fanaisrdiligit dominus portas Sion fuper om
nia ubcrnacula lacob.fithuiufmodi fundamenta pratem
rerunt per concinna facramenta vmbr^ quoniam pr««-
S' nificata funt per varias figuras veteris teftamenti, fuo of
inehicfubinde digeftas.Ili» autem figura hicfacramen
ta vocantur: quoniam facrareiin nouo teftamento com-
plenda erant figna. Vrabra veri hic vetus teftamentum dl
citur : quoniam figuris erat adumbratum A inuolutum.
Demfimcocinna fuerunt illa vmbra (aeramenta : quonii
apu admodu &c6gruafuerutipfl veritati per eo fignatc*
^ J €Eln
I
I
EXPO. J47
S CIn quinto yerni.Latot Adte dormientis.Prina ecde
, £tc figura hic escprefla fuit Eoa formata de latere viri fui
dormientis, qn( in prsccedcte proia cft latius enodata. Se*
conda. Arca Noe ex ligno componta;conferuauit ipfum Gtne.j
eius familiam d diluuio.Sic eccleiia cruci Chridi inni* Gm.xi
aa: (eruat in ea contentos inter fluftus & procellas fecoli
(Idnos & incoluroes.Tcrtia. Sara diu derilis.in «etate de*
crepita filio peperit Ifaac i materno rifu (ic denominatu,
qaiChriftumhgnificauit:noftrumverd gaudium. Itaec*
defia cx gentibus diutios fterilis,vtpote toto tepore pne •
cedente adoentom Chridi in carnem in nouirsimis dieb*
copiosam fdidit prolem podChridt ad calos alcendonS.
S ([Inodanoverfa. Seruus bibit qui legatur. Quarta
cccleliae figura ed Rebecca, accerfita honorabili legatio-
ne vt (it vxor Ifaac,qa; feroo Abrahe dedit potum ex hy
dria fiia,& accepit ab eo, dono In aures: & armillas quib*
omaretur.Sic eccleiia vocata ed vt (ponla (it Chridi,lar-
guioque (alotaris dodlrinar potum fuis porrigit cultorib*,
i quoddiuerfo virtutum pulchritudine exornatur«Quin
ta (igura.Iacobrurripoitbenedidionem fratri (uo Euti:
dum is diuagaretur per agros venatui intentus. Ita eccle- CaH,tj
(ia d Chrido benedidonem ed adepta,cu fynagoga nimiu
lahterens & innitens literx legis, expatiatur i reflo calle
veritatis. Porro in decimi verfus hanc quintam cxplican*
tis figura tertia cIaurula,author prsKentis prode ponit di*
dlionem fretus cum daiiuo cafu:ad rerponium in exitu fyl
labarum druandu cura verfu proximd fequente. Id tamd
ed contra vfum probatorum authorum:qoi eam diflionS
cum folo ponunt ablatiuo,vt Virgilios. Threicia fretus
cychara fidibdfque canoris.
II C In vndecimoverlu.Lippam Lia latent multa. Sex*
iafigora.Lia qux lippis erat oculis,fynagogam dgnat as
cotientem & velatis palpitantem oculis : cui inulta erant
occultadioinsEinhorainesdirpeniationis myderia. Ra* ^ .
chei ver^venuda facie & decoro alpeflu cfarofque ha* * ^
bens oculosteccleiiam Chiidi iignmcat,in lumine ft cla*
ricate euangeli) illa perfpicientem lacraraeta,qo( lauerat
l^nagogam. £t ambie forores coniun^c erant ipli lacob
fodere connubij, quia tam fynagoga quam ecclcda,fiiit ‘
iplius Chrilb , illa prius : h«c verd poderips. Septima
figura.
1/a<4 ,
Ix».i4
«
m.f
f. v’
j4t P ^ O S A* ^
figara.Thamar geminu viduata marids ena non tm!«rs
tur tertio filio tudc ii adolto in.vaorem:c6cedit in binio ^
vt rcortum,ft faciem fiiam ne agnofceretur occultans eS
cepit ex Ioda filio lacobduos gemellos Zara&Phares*
Sic ecclefia diu de(may& per t^tum idolom m fornica» ft
trix :demilm foecunda &fta e(i cum i Chrifto fponTo fiio
vifitatur,& multos illi filios in rpiritu. peperic, vt compl» ^
tum fuerit in illa id ECiisE vaticinium. Multi filij defertan
nugis quim eius qux habet virum. Fuit enim copiofior
ecdefix proles que delerta fuerauquim iynagogxqoc.
Kabuit deum fibi fponfum.Et quemadmodum cecinit An
na Samuelis/unc ilerilit ecclefia plurimos peperit.ft fy-
nagoga qux multos habebat filios,infirmata efi. O^ua
figura. Moyfes primum in lucem 9ditus*cd noapoflecam
puusafuis parentibus occultari: pofitusefi in nicella ex
fcirpoA:luncocontexta,A: expolitus in flumine, ibiqne
inuentus a filia ! Pharaontt regis A£g]^:qux tura forte j
exiuitad flumen vtlauaretur.Iiaecuefia variis d deo er-
roribus abduda & expofiu graui periculo fubmerfionis
in abyfluroid Chrifto miferante triftem eius cafum eft fbf i
cepu & benigniter educata. N ona figura. Agnus pafdu I
lisiufTus eftin vna Hebrxorumdomo mandncari:cutaa I
(anguine afperfi poftet propulerunt exterminatorem prU M
mogenitorum. Ita in vna ecclefi^ domo Chriftus veros --i
agnus fiimitnr i fidelibus & eius fiinguine potantur Chfi
ftianifin (aero (cilicet fandx euchariftix conuiuto . ^
if CIn dedmoqnintoverfu. Hic tranfitur rubens vnda«'
Decima figura,populus Ifiaeliticus doce Mo^ pertraa
fiuit incolumis mare rubnimtin quo AEgyptij (iint Gib- .
roerfi.lta Chrifto inftituente,in ecclefia baptUmus (bfeipi
turper rubrum mare fignatos : Ain eo totus daemonum
exercitus vitiorumque turba demergitor. Vndedma. Ia
arca foederis fabricata i Moyfe continebatur vma rMle*
tacxleftimanna,&ubolx lapidex decem praecepul^
complexx.Haud aliter in ecclefia per arcam figurauco*
tinetur fan£lifiimum euchariftix meramentom, & euan*
'gelium dei midata perfedius explicans. Duodecinu.Ta
Mmaculum teftimonii compofitum d Moyfe: multa fuit
adornatum varietate (acrorum vafbrum A vtenfiliom ad
dei cultura Q^e^antiu: vt habet Bxodus.Hoc ante reprx»
(^ubat
Elt P0«
latabat ecdefiaiOs miilto facram^toroiB decoK A: Tario
•fauftrantiam ordine InnznUam.Deciiiiacerria. Aanm
fbiDnusfacerdosdiuerfa habuit Tflihmenta (kcra.min
arte contexta, quorum omnium primuimft quod antea* £xa.i^
lia induitur eft poderis:veftis talaris, & Jvpedes xique^i
Suibus nomen accipit ') defluens, quc.db i loflq>ho ft in
xodo tunica byfltnadicitur:dnplicif7ndone intezta,Ca
iusitem mentionem fiidt loannes in Apocalypfl : cu ait,
£t conuerfus vidi feptem candelabra aurea: d: in medio
feptem candelabrorum aureorum, fimilem filio hominis
Teftitum podere,* pnecinftum ad mamillas zona aurea, .
Itaccclcha ChnlH multiplicem habet ornatum yirtotu:
quibus tanquam vellibus preciofis adornatur. Decima*
quarta. Vrias yir Berfabeein bello contra filios Ammaui
interfe^s eft:& Barfiibee deinde nopfit ipfi Dauid regi,
eflfeaaque eft regina. Ita fynagoga per Vrlam intclleaa, •
abolita eft * emonua. Ecclefia vcrd per BerCibee figna- . R—. n
U : Chrifto regi «terno.foedere nuptiali eft coniunfta,
19 fE Indeciroononoycrfu. H«ceegi yarietate. De*
cimaquinta figura.Ipfa ecclefia lignatur in pfalmo per rc
ginam qust aftat i dextris «terni regis & filij deitin yefti-
tu deaurato, circundata Varietate. Siquidem regina eft
ecclefia : quoniam regis fponla aftat In yeftitu deaurato
charitatis &c«terarum yirtutum,circudata yarietate ot-
dinumecelefiafticorum.&mlniftrantium in ea fecundum
diuerlbs gradus ac funaiones. Quod autem fliblungit li-
tera pr«fens,ficut regu fili^, etiam refpondet illi loco eluf
dem pfalmi. M jrrrha & gutta & cafia i yeftlmentis tuis i PM 44
domibus eburneis:ez quibus deleAauerut te fili« regum
in honore tuo, & Illi itidem loco. Omnis gloria eius fi-
li* regis ab intus,in fimbriis aureis,circuraamiaa yacie-
taribus.Decima fexm. Regina Saba yenit i parte anftra-
li flue meridie in Hierufelem cum magno comitato * di-
uitUs:vt audiret lapiendam Salomonis, qoim fama ante J***X**»
cognouerat.Sic ecclefia k longinquis yenit terr« finibus,
y t Chrlftum yeru Salomonem per legem euangelicam lo '
quentem audiret,qoemadmodum in profa prxcedcte iam
explicatum eft. Decimafeptima figura hic exprelTa IpCi
•eclefia poftremu fignaturper feonfam illam qu« in C»
tids didt de feipfa. Nigra fua fed formofe fili* Hierofe'
lem.
C40.X
C*n,i
Xmi».io
P/4/.So
P/4/.I4I
' P&OSA*
iem,ficartal>ernacula Cedar, (icut mUcc Salomonis. £c
de qua in eodem libro dicit admirabanda fidelium turba!. '
Quae eft ifia quae afirendit per deiertum ficut virgula (ii-
mi ex aromatibus myrrhae & thuris, & yniuerfi pulucra
pigmentarijiSamp haec omnia fupradifta, veteris teftai^
ti nguris fuerutobumbrata,red per diem gratiae, id eftia
inen noui tenamentireferata fuere: & in apertum prola*
ta. iEInvicdfimoterttoverTu.Iaminledocum dUe*
Ao. Legulus rponfijquificpe in Canticis nominatitf.pla •
eidam (ignat animi in domino qoietem,quandoomnibat
curis liber & i mundo alienus, illam folum meditatur ft
iugiter contemplator. Hanc autem tranquillitatem Sc re*
quie vt ampleCTamur,admonet praeiens Teriut,qnapoft*
habitis ieculi negociis & fedatis afieflibas noiltis, in pa-
ce in idipfam dormiamus & requiefeamus in domino, p • ■,
pter celebriutero nuptiarum ChriSid;ecclefiae,in quibus
feriari oportet.
S4 C[In vicefirnoquarto rerfa. Quarum tonat initium, j
Tubae, veteris teftameti nobis in dicant ftatum : quonian
ineoiuiraefiint fieri d domino, ad mouedaca(lra,adcoa*
nocandam multitudinem, ad exeundam in bellumydidc* /
nfque ad feihi celebranda. De quana enim cauCi inlBta- |
tionis eanim,(ic legitur deus dixifie filiis Ifrael. Siquan* i
do habebitis epulum d: dies fedos di calendas:canecisra- '
bis fuper holocaufiis d: pacificis & vi^mis, vt fint vobia
in recordationem dei veftri.Et rurfum alio loco. Caui* ,
te in neomenia tuba, io infignidie folennitatis veftrae.Ite j
. rumprophetainaliopfalmi loco. In voce exuTtationisd '
' confeGionistfonusepulantis.Pialterioro verd inlhiimea
tum muficum quod decachordum efl, decfmque chor*
dis modulationem ^dit longe fuauiorem d: gratiorem au-
ditu:quamfitin tubarum fonitiis obdrepens) nooitefta-
menti conditionem infinuat,in perfe^la decem mandato*
rum dei obferuatione potifsimuro confidentem. Q^m*
Ilis enim in veteri lege illa fuerint tradiu, tamen ex euan
gelicat perfediois dodrina mulco clarius elucidata fun% 1
A perferius obferuari pratcepta.Itaque huius verfus ien
•teotia cil qubd initium harum nuptiarum ChriiH d: eccle
tix (uit in veteri teftamento : quinimmo paulo pdft pro-
du£bonem humani generis,quandoquidem fecondu Gre
goriun
r
' BX P 6.
«t
foriotn Jtr ectefo» doftores, e<;cle<ia Chdfli Incoepit ab
Abel iafto:ft per totam TCterls teflamenti decarfum con
cinoata eft atqoe progreila. Finis verd ilbram nuptia-
tam ad nonum pertinet tellamentum; ia qdo'coh(umma’
tcfuat & completa ilUefpiritaales nuptiajqua ante il-
lud tempus necdum perfe^ fuerant^quia nondb ex gen
tibus collegio ad fidem per apoftolos fuerat fa^fa^neque
Jdenitudo gentium adhuc intrauerat ad Chriftum» fed
blum ex Idais (exceptis paucis ) tunc conflabat eccTe-
fia. In nouo yerd te(lamento,Iudaorum multitudo pari«
cer & gentium per lapidem angularem in ecclefia perfe-
rum adificioro eft compaTa. Et ergo finis complemen-
tum Sc perfeTio illarum nuptiarumi iperat ad nouitefta
menti dignitatem ac flatum.
af C In Ticefimoquinto verfii. Sponfum millena thl-
lia* Hic locus ex Apocalypfi fumptu) efttvbi didt bea-
tus loannes. Et yidi & audiui vocem aneelorum multo-
torum in circuitu throni, animalium &feaiorum, ft erat
numerus eorum milia milium, dicentium voce magna.pi
gnus eft agnus qui occifiis eft accipere virtutem d:diufnl
tatem,& fapinitlafm dt fonitudinem & honorem, & gld-
riam,& benedirioneoi. Agnus autem qui occifus eft,fp6-
ius eft ecclefia lefus Chriftusiqui fioc pafto i milibus aai
lium laudatur.Milia autem milium &milleha mllia,enn.-
alem conflant numerutrcilicet mille millavel millles mil-
le. Quare idem prorfus fignatur numerus hic per milfa-
na mmia: A in Apocalypfi per milia milium. Et nicprofie
lbcas,'illiaptdro(pondet. • '
'Gateriira huius author profie Adi de fando Vidore a-
]iam infuper nou minus quam ha dua poftrema elegan-
tAtCdpofuit profam de d^icatione ecqefue, cuius initia
eft. Rex Salomon fecit templum , cuius inftar ftexeai-
plum,Chriftus A ecclefia. Io qua totam tentpli Salomo-
nis ftraduram applicat ad myfticam ienfiim A fpiritua-
lem fabricam ecclefia. Verdm quoniam illa feipTain fa-
ti s explicat & latStcm aperit intclligcntiam: coiMaltdliic
pxctermiflatft,
■ '< ' t Sequnmiir
< f
* 1
\
ift * f K.OSA.
Seguunturprofc de {anffis:& primui^
de fando Andrea apoilolo^
SiAcrofinS4hodurn£ Dign^
Uudeimiucrfi catcgorizet teclcfia. MiHfimifmdo'
rm [anStifUm extoUendo mcrit4.
% xXpollaU Y^ndre£y4dmr<mU pr^fidgctitk gu-'
tia.Hie 4cetpto i loitme haptifU, pod uen^ct qui tol-
leret peccata. Mox eius intrans haiitacula, audiebat e *
hquUInuetUo^ fratre fuoBarmOjirtuenim^
tift^iant*
5 £tduxitemadduldJJuam.fa!uatorispra^
Jluncperfcrutantem maria, CbrifHuocauit clementia, .
tArtem pifcandi commutans dignitate apofioliea. y ^
4 Hmut animam poft clara fejii pafcbalis gaudii'
SanSti fpiritus praelia pnlufbrauit ^entia.Ad pra^
dicandum popUUs p<xmtctia.£tdei patris per filium dc
mentiam,
f Gratulare potanto patre Achaia, lUufiraUf .
m falutari dodrina.Honorata multimoda fignorum fre
quentia. Et tu gemens plora,trux carnifex Egea. Tu
fnes wfti
inferna ty mors tenet atema. Sed Jfndreamfof
Uda p^ crucem manent gaudia. lam regem tuum fpc^
dUf,iam in eius confpedu%Ahdrea fias,
6 Odore fuauitatis iam afpiras, quem diuini amo*
rk aroma dat. Sis ergo nobis inclyta dulcedo fptram m*
Hma Cakfik tdta palfama. Arnen,
Hcc proGi libmm (blotc orationis habet compofi-
donem, nulla mhmi lege aftriAa.Ezplicantur tn ea^pne
clarafan^ Andrecprcconp ,Tocatioa<lapoftobcu,pne
aicado euaneelij ad gentes, & foeliz per martyrium vias
c5rummatio?Demi^m fidelis populi ad ipfum ponitor Gap.
plicatio: yt ipCb adintore ccleiUs regni fuaoitateoi
ciput.
ANM Ou
I X PO, iii
ti[ANivoTATSOHi t. Vniuer/a cat«goHz6t ecclew
ua.Categorizo assare, te1 potius cat6goreo verbum Grai
ctioiridero (ignificat quod prcdicare.Inde categoria pr£«,
dicamentum.Et Ariftotelis liber de pracdicamentisicate*
goriarum liber inicnbituf. Vnde c^egorica propoiitio a«
pud dialcAicos^quae vnum dc vno enunciar^vt homo eft
animal. Latind prcdicatiua Hue predicatoria dici poied*
Vniueria ergo ccclefia cacegorizet, id eft priedicet, ccle-
oret,& enuncict. Hic accepto d loanne bapcifta. Ea pri-
iDo euageljj loannis cap.quod hic dicitur eil depromptu.
Vbiduo exdilcipulis loanisbaptin2(quorum alter fuit
Andreas frater Simonis Petri)po(lqiiamaudiueruntte(ll
monium loannis de Chriftoqudd effet agnus dei: (ecuti ' v
fiint Iefum,& ingre/Ti domum eitis,man(brut apujl ipium
dic illo. Deinde inuenturo fratrem iuum Simonem poflri-
die reddidi^articipem agnitionis ChriAi;adduxitqueeu
ad leium. Dicitur autem beatus Petrus hoc loco iicut&
in euangelio Matthxi,Bariona, quafi filius lona: : q» barf
hebr«um nomen fUiuro iignificat. Apud loannem autem
Capi.primo nominatur filius loanna & capi. vltimd,fi!iuf ""
loannis:qudd pater eius credatur fuilTe binomius, & vul ''
go nominatus nunc lonas.nunc loauna fiue loanncs.
5 CHuc perferutantem maria. Hanc vocatione Andre» A/tu
ad apoftolatura; fcnbit Matthstus quarto capi.quoroodo
videlicet Icfus ambulans fccus mare Galile* vidit duos
fratres Simonem & Andratam : mittentes rete in mare, e-
rant enim pifcatores. Et ait illis. Venite poli rae;£iclai»
vos fieri pifcatores hominum. At illi continu6,relidis ro-
cibustfecuti funteum.
4 €t Huius animam poft clara. Indic fcilicetpenteco. ' .
Ilestquo fpiritus ianflus in linguis igneis datus efl apoflof
liSyinter quos & andreas io aftis apoflolicis expreile no •
sDinatus efl. Datus inquam, ad przdicandam populis poe*
SSitentia, qii^iamifrifuntapofloli przdicare in nomine
Chrifll remi^ionem peccatorum in omnes gentes. Ad pre
«ficandum itidem^ dei patris per filium clementiam ; qua bair.]»
deus lic diiezit roadum vt filium iuum vnigenitum daret
A mitteret in mundum,vtialuetur mundus periplum.
1 /«"‘opatye Achaia. Achaia,*, vel Achais, idis, vel Isaa.j
Achaida) tf, regio efl Grzci» vndique Qrcuniepta mari
2 prxter-
P R O S A«
pneterquami (eotentrione , qox prius| Danaa eft difia-
Vnde Graeci apud aathores:Achiui,Ach;i,& Danai didi
funt. De hac regione Ouidius. Ah quoties dices:quim
pauper Achaia noftra eft.Hanc itaque prouinaaro, cum
oifpergerentui‘apoftoli in totum orbemrfortitus efl bea-
tus Andreas, yt illam euangelicae veritatis luce illuftra-
ret.Q^am cum aflidua praedicatione & crebris miraculis
ad fidem conucrti(ret,aD Agea proconfiile prouinciz cra
ci a£Fixus : praxiofain conipedu domini mone deuroglo
rificauit. 6 €E Odorem uiauitatis iam afpiras. Species
aromatica gratum de fediffundit odorem: quem afpiran-
do& halitum attrahendo haurit, qui przfenseft. lta( in-
quit ') a diuino amore, & deo qui lummus eft amor, dif-
funditur in regno cxlorum odor fuauifsimus , fed fuper
rpiritualistquem (vt exteri fandi)Andreasince/!anter af-
pirando percipit. Cuius (and odoris A: nos panidpes ef-
fici depofeimus, obnixius petentes d beato Andrea vt in*
fpiret animis noilris vitx cxlefHs dulcedinem : qua pnr>-
guHata, alacrius & ocyus ad eam plene obtinendam pro-
peremus. Credi autem poteft author hxc prxdifti de
luauitate odoris adduxifleyt alluderet prxeonio eccefu-
llico de fan£lo Andrea. Dilexit Andrea dominus, in odo-
rem fuauitatis.
De fando Andrea: alia profi.
^^^Xultcmut cr ticte- Cui primum lux iUuxit,
1^ m«r, loatmis indicio.
J* lEt ^ttdre£dcle£le- 4 Secus mare GaliU^:
mur Petri fimul cr Andree
ZaudibiKapofloU. Sequitur eledio,
z Huius fidemj dogma, f t^fmbo prius pifeaten
mores, res,
£t pro tot libo.- Verbi funt perfores,
res. Et forma iuftitue.
JDigne decet recoli. 6 Rete laxatU incaptti--
3 Hic ad fidem Petrum ram,
duxit. ' Vigilem^ gerunt curatm
K<fecHtUcecUli£^..
7 Apr^e dimdikm
«■A . •
£t in parta mittititr , luitur -
cAndrcM Achaia. • ' JSt crucis appetituri ‘
8 In .Andrea retia T riumphalU, 'titulus. ‘ ‘ ' “
Currit dei gratia 15 In cruce ulxiihiduu^
Magna pars prouincU, Vi^lurusin, perpetuum. .
9 FideyUitayUerboJignif^ I dT Mec tiult liokntepo^i
DoHor pius cr infignisi - pulo • ‘•*
Cor informat populi Deponi dcpatibulo.
10 Vt Egeas compait :c 17 Hofaf^e dimidia [[
Q^id iAndreas egerit, ^ Luce perfufus nimia, ^
Ira furgunt (limuli. Cwmluce,cUmlatitia
it Mens[eeura,mensui‘ Pergit ad lucis atria.
O Andreagloriofe,
Cuiprafensuit4,uilif, 14 Cuius preces praciofa.
Viget patientia. Cuius mottislaminofa
11 Elandimcntaejlaut ~ Dulcis efi memoria,
tormentis: Ahbac uaUe lachry^
Non ener uat robur mentis nUrwm
Indicis infania. Nos ad illud lumen clarS,
13 Crucem uidens pro- Pie pajlor animarm
parari. Tua transfer gratia.
Suo gejlit conformati Arnen.
H*cprofa rythmicj:nDennirationistcneilegeni,ncut
illa paulo fuperius declarata. Lauda Sion faluatorem.Au
thor cius. Adi de lanfto Viliore. Oeferibit autem inclyta
iandli Andrez prgeonia, vocationem cius ad Chriflu,prc
dicationem cuangclij ab co faftam gentibus, & mortem
cius in cruce glori ofam.Et pland multa eorum qu? hic rp
fcruntur.cx pratcedete prola imellcftu facilia funt, qua-
re paucioribus hic annotationibus opus erit. *
a C annotatione s.In (exto Ter(u.Retelax4t
in capturam. Hiefermo mmaphoricus cft ; quo per Ia-.
Z i| zationem
i
,1« PKOSA;-
«ationem retia in captoram, Infinuatur (ladia«
fjf pntdicdtionis^eliDbof uiD fratf uid zi conucrdoncni po
polorum. Verbun enim praedicationis eoru fuit rete (pi
rituale, ouo explicati funt multos homines obrutos Audi
bus infidelitatis & vitiorum: vt i voragine damnaiionia
reTpirarent ad lucem vitae. Refponddtque ea cbufula ver
bis domini :didis ad eos de materiali pircatione. Laxate
retia vefira in capturam, & tuncconcluia retibus copioCi
piicium multitudine (qu« fignificabat ingentem homina
multitudinem per ipios conuertendam) relidis retibus &
naui (ecutt Cunt dominum.
13 C In decimotertio verfu. Crucem videns praeparari.
Hoc ecclefia in vna antiphonarum ita canit de lando dei
apofiolo.Cumperueniflet beatus Andreasad locum vbl
crux parata eratiexclamauit A dixit. O bona crux diu de
nderata,& iamcocupifcenti animo praeparata: iecurnsd:
gaudent venio ad te, ita vt tu exultantiuicipias me dilci*
pulu m eius qui pependit in te.
14 €E Indecimoquano verTu Mon pro mone r<^uitor.
Mors fcilicet Andrese:(blitur pro mone Chrifti. Moneas •
enim qua Chriflus pro omnium falute pati dignafis efit ,
ipfe fandus Andreat in cruce monens reddidit falsatori,
a pro Chrifti morte fuam mortem repedit,eo ipfonopa*
rum exultant, qudd in cdfimili monit genere Icihcet ens
dfixione.fuo magiftro coformaretur. vocatur autem hic
triumphalis titulus crucis:quonii in eo triumphauit Chri
ftut de principe huius mudi.Et fandus Andreat de £gea
impio perl'ecutore:i quo non fuftinuii fe viuum de cnicc
deponi.
xS d In deetmoodauo verib.Cnios monit lurainofc.Ls
mtnofam vocat author (andi Andaer monem,quoiiiam
cum lumine cclefti completa eft. V t enim praecedens didC
verfus,cum diledus deo apoftolut iam biduo in cruce pe
pendi(Tef,de ea vt cathedra dodoris populum docens ta*
ta denique circa ipfum claritas ctelituseffuia emicuit, vt
no poflet oculi monales in ipfum defigere obtutus.Cum-
qoepermifiiTet illa lux ibidem fere diroidip horae fpacio,
abfcedeiite paulatim lumine beati emifitfpiritum,& foc*
liciter obdormiuit in domino.
De fande
E 5C P O.
Dc fando Nicolao»
Mf
PLeif fidtiu tocMnde^ TuUu^pdtirlttdrm
JExemU mopiaXi.
Euheauaicrctur y Dt fupernk uoctU-
PrdfuUs mcmorU pji, ^
1 NieoU:cuiMuit4 Tandem difi commills^
HwUofmt inaudita. Prafulatut kgnitat. ^
OUt tranfitoria, t g C^muirtttttmM ha
, S „J!!hrpr£clamahflii^- nore,
- . , ^9 Peromauit miro mort
0<>crA ,ante(iuam lo^uedo, Diuina dementia.
Qpdmdau mirabili P £rgo fanate pater att.-
i€ (^artadiehic^fexta di
Se^d fjfxithora certa^ MeoUe tua laudi
Jofepsm cunabulis. ' ^ Aliantes^cx impetra,
f Eftpraclarm o-in- lo vt dui fedt te bea^
CkfhUtsuffueigne ATobisprabeat ducatum
Ceperam cdpidin VU pax er. gaudium. '
:0 Opprobrium pudU- '
■ rrum 4 u
H*cprofa rythmican» hahet formam, trham a<!no<!u
a:frcquente«:qua iinguli verfu» trei copleftuniur clau-
. ”*.^i“®*f*** priftias Inter le cbnibnantei, & ter»
to^erDondenteia teniie claufui» proaimi verfu».
'^deri^it autem pratclara lanAi Nicolai merita; miram
an aetate infantili abftinStiam, railCTatricem eiu» benleni-
Ca^; inoplaf pariter A^aaitati proTimorom conful^n-
cniitufque faaam pius ad prarOilatum eleaionem.
Qo« omnia : ex billoria (anaiftimae eius vitip comperta
ftcxplomcaibabcnuir» t
* ;f[A N H o T A T I o > a *.In fccudo.verfu. Mundo fuit
^bdita.Tam eximiaCirtqufO& eminenti» fanaitati» fiiit
Hicolaf Wtatvtdealiiilanai» virisconfimili» fanaimo.
«ia a excellentia rirtutam vix auditainertt. Raros enim
Z iij aut
j.
IXP<
Ctmfwidigmtittis
VoKdccido nuncid,
8 Per quam proue^uf,
Prafulatut fublimatur
^dftmma fafUgia,
9 £rat in eius animo
PietM eximia,
£t oppre^ impendebat
Multa beneficia,
10 K/furopereumjuir^
ginum
Tollitur infamia.
Atque patris eorundem
Leuatur inopia.
11 Quidam nautsenauiga
tes,
£t contra fluthmn
Souitiamlu^antes,
Nauipenedijfoluta.
IX lamdeuitadefperan-
tes,
intuntopofiti
PericulOycUmantes
. Voce dicunt omnes una.
* . n j O beate Nicolae^
^ ’ Nos ad maris portis trahe
' DepiortisangujUa.
14 Trahe nos ad partum
mariSy
Tuquitotawdliork
Pietatis gratia.
I c Dom clamarent . nec
inctqjumi
\
5* JJf
£cce quidam, dicens afjfum
.Aduefhrapraftdia,
16 Statim aura datur
grata.
Et tempeflas jit fedata,
(^ieuerunt maria.
1 7 £x ipfius tuwhama-
nat
VnBionis copia.
18 Qu£ infirmosomnes
fanat
Per eiusfujfragia.
ip Nos , qui fumus in
mundo
Vitiorum in profundo .
lampaf i naufragia. •
xo Gloriofe Nicolao
tyfdfalutis portum trabe:
Vbi pax c gloria.
2 1 Ipfam nobis untiionc
Impetres a domino
Prece pia,
2 X Qua fanauit lapo -
^ nem
Multorum peccaminm
In Maria.'
»3 Huius fe(hm ede^
Brontes.
Gaudeant per fecula»
X4. £t coronet cos CM
fks
Poftuita curricula.
tXmen.
Z iiij
Hcc
t>ROSA<
Hce pro(a rythmicam habet in fua ftraftora menfis-
ramired multiformem. Mune enim duaaconttnet in vno
.^^fu claufutas rythmica*, nuc tres, nunc quaraor,neqa«
vniformem etiam feruat tn definctia & exitu fylbbarum
ennfonantiam, vt ex ipfa leAione facildquiuii deprehea
dere poterit.
Author eius : Adam de (anfto Viftore. In ea prcdican-
cur iniigoia beati Nicolai przconia»mirabilis indoles po«
rilis ztatis iaciens fundamenta magnarum (que poftea in
eo emicuerui') virtututum» deo authore faAa eiuClem ad
epifeopatum vocatio , miraculorum eius cum in vita tum
podmortem claritudo & frequentia. Ver^m ex vi» eius
que in omniuih veriatur manibus dilucida funt.-neq; ma*
gnam efflagitant declarationem.
4 ® annotationis. In quarto verfu. A pa-
pillis coepit fumipai i^apilla eflipHimmammc capitulum
atque extremum, vnde lac trahitur, fic dida, quali parua
papula (iue tuberculum;qu^d huiufmodi roamillc 'caput
fitpapule perfimile.Capitur etia interdum pro tota tnam
ma;vtapud Virgiliumin AEneide. Haflafubexert3do^
-|tec perlata papillam h^fit.Et hoc fecundo modo, hic fliffll
A tur. Coepit autem ^ papillis N icolaus promereri fumtna
gaudii ccli.quoniam ab vberibus matris & infantili attt*
te coepit ieiunij operibus Inliflere, per que deittilm adie*
£lis aliarum virtutum aflionibus eterna oeli-gaudta pro-
meritus eft. ,
2 C Per quam proae£Vus,pnefuIatuf.
Hoc loco prouedus participium efl, i prouehor|iaflhio
verbo dedudumiidem (ignilicans quod promonis, fuboe
Aus,dr in altum fublatus. Virgilius. Huc feproueAadi-
lierfo in littore condunt. Inuenttur autem dc ea di£iio in*
itrdum efle nomen vexbale,& promotionem aut progreT
iionem (ignare. N eque hoc cu fubflanttuo prcfulatiis or-
dinari debet, quod genitiui cafus efltfed ad fobflantkram
praecedens confeflbrflne Nicolaus, vt haec habeatur (ente
tia.Per quam vocem caelo detapfam ipfe Nicolaus prbuc
^s:fub1imaturad fumma fafligia,apic£ffiqueipGuspr(«
. folatus &digni»tis pontificalis,
tt €Dn vndecimo verfu. Quidi nautae nauigantes.Inter
multa miracula quae deus per beatum Nlcolau operatus
- . ’ -- ^ Cfts
.7
E X P O. ‘
ffttJuo fblam hic reeenfet aiithor,Ttea admyfticam de/n
defeafuni applicec,pe(itioni<^'ue no(h'« congruenter adap
tet.Pnmun» dc nautis, qui oboru tempeflate inuocantec
beati N icolai opeqi:d periculo mortis imminentis funt ei*
auxilio liberatu Ita in decimononoverfu, nos qui hoc in
nundo verfamur vitiorum procellis obruti ipetimus beati
Nicolai dudu ad cternat portum Cilutis pertingere.Secu*
dum in dectmofeptimo verfu innuitur miraculumtde eoa
■atione olet ex tumba beati Nicolai .Haud aliter in vicefi
moprimoveriu petimus vn£iiotiem fpiritualem & fanfii
iptriuis gratiam nobis j deo beati N icotai precibus impe-
trari:qua animi noftri vlcera, vulnerique inunf^a curen-
tur. Etita vtraque petitio Bdelis populi hic fafis : apta
proportione refpondet duobus illis miraculis antd me*
noratis.
ai Cilnviceiimoprimo verfu. Impetres i domino. Hoe
loco non impetret, vc nonnulli habent libri legendum e(l :
‘£ed impetres, vt continuatus (it fermo deprecatorius ad
lan£liim Nicolaum ,& ad eum dirigatur oratio : (icutin
praecedente verfu per (ecunde perfona verbum dire^*eft
ita in viceiimofaDundo verfu non legendum edrelatiuuna
quiyin maicullno genere.fed ia foeminino quae: vt refera*
cur ad prccedens nomen vnfiionem. Qujamuis enim qui
pronomen ad antecedens domino poiTet reFerriinon tame
canta (ignsEcantue ’e(l oratio , neque adeb accommodata
‘ pracedentifententiae,ficut curo fit hoc loco relatio ad vn-
'dlionem.
ax CEIn vicefimoiecundo verfu. Multorum peccarainam
in Maria.ld de beata Maria Magdalena intelligendnm cu-
ius multa peccata (anauit vn£Ho diuinae gratia; , cum i eae*
le(H medica didhim eft de ea.Dimifia fnnt illi peccata mul
ta:quouiam dilexit multum.Et iterum ad eam ,remittutnr
‘Cibi peccata tua.
j De fando Nicolao:aliapFo£a
SOfpitati dedit £gros: Affuit prapdio.
Olei perfufto, ^ EeucUuit i defunRist
i^dicolm tuufragStii DefunAu in binio»
Bnpti.
V
y
lit PROSA.
4 B 4pti fatur mi uifo Fratris augmentatiOf
Ittdxui indicio, 7 Ergo laudes Nicdao
j* Wasinmari merfum : Concinathec concio.
patri S Nam (lui corde p(fdt
Red(Utur cum filio» iUumy
c O quim probat fanilu Propulfato uitio:
dd 'Sofpcs rcgreditur.jimen*
trHKCjproHirythmicain ^ruat modulationem in (ecan*
da cuiulque verfus claufula feptem comple^ente iyllaba*
& penultimam earum breueip,conform£mque in exitu ad
quanque aliorum verfuuni fecundam clauiulam. Prima
yerb vnlulcuiufque o£lo veriuum cIaoniIa,& (i 6£lo coa
tineat fyllabas&penujtimam earum longam :non tanoen
feruateonfonahtiam in exitu ad aliquam aliorum ver(nu
primam claufulam,& hoc ipfo deficit a perfe£ba rythmic^
, modulationis ratione atque conditione. C6mple£litur au-
tem praefens oda nonnulla beati N icolai miracula: partta
. inpra;cedenteprofa,&partiminiUohymnode eodifiu-
do in primo huius operis libro explicato. Pange lia^a
icolai prxfuUsprxconiumylatiusdeclarata.Q^ocircaoo
. cll opus eadem hoc in loco tepetere:ne taedioia catqun
ingeratur prolixitas.
I Ca N K o T A T I p ^ I s.In priino verfij. Soipitatitfo-
ditxgros.De eo tantum oleo hic fitmentid:quod ex (acris
beati N icolai ofsibus & reliquiis manare traditur,quo de.
libutixgroti quacunque detinentur infirmitate fanitattei
protinus recipiunt,vtin prxcedente etiam profa efl didtt.
£(l autem in hoc primo verfu hypallage^conaerfuique Ut
„ mo :enuncians olei perfudpnem dediife xgrps]fofpitati»
curo accommodatior eflfet & imtior loquendi ratio , qodd
olei perfufio dederit xgris fofpitatemr^d datiui in accola
tiuum & i diuerfoihic intellieenda eft commutatio. In C>
cotido Itidenf verfu infiniia^^ni^acujiiip.de nautis (w-
di Nicolai prxfidio liberatis a naufragio : in prxcedente
profaditfufiuieftexprertum.**’’^' *
3 CEIntenioverfij.Rel^uauiti defundis.' (htelligpirdos
eft ex prMedeateTerTunominatlaosNicoiljios: qoi ordi-
netur
ix^o.
netnr cumTei^o rdeuaiHc.Quo autem ordine geflum fue
ritid miraculam de lulcitaco i'roortuis yiro : quiperiuriu
- commiferat & fraudem per aurum baculo concauo infii-
fum,& praccipiti currus agitatione effufum , & ludaeo ba-
ptizato poft aoium dete£tum:in hymno paulo ante nomi-
nato (atis ample eft enarratum. Vbi etiam de vafe mari de-
merfo com Hlio, patri reilituto:& vc meminit quintus veiv
Tus,& de augmentatione frumenti cuius mentionem facit
Textus Yerfus:copio(<le(l di£lum.Porrb faris nomen apud
antiquos deomnibus dicebatur frugibus:qu^d eas terra fe
ratfinde farinam deduci putant, ipnus farris purgamentu
excrementum:quod tahquam denfius & magis terreftre
iececniturab eo quod minutius ell ac candidius. Saepius ta
nien de frumento & tritico far dicitvfiisobtinuit longao6
Tuetudine indutus. , ' • ,
g C[in b^tauo yerfii.Solpes regreditur. Haec claufula ne-
qud^quam attinet ad integritatem huius prole, (ed finis etl
reipohfbii^de fanAo Nicolao cantari folith^quod e(l hii-
iufmodi.Ex eius tumba marmorea facrOmfehidatoleunj:
qilpJinitiQmantar caeci,furdis auditus redditur, Et debilis
quilqp^liofpes regreditur. Poft cuius decantaturo verfum
qtii ili. Cateruatim ruunt populi cernere cupientes que
E er eum fimiit mirabilia, rtipetitamque rerpbriforij claufu-
iitqdle^debtlis qtrifque:(|ecantari folet hccprofa, cuius o-
^auo verfu expleto.repetentur poftrema.refponforij an-
^^i^i xer(}^,forpe$reg(^ditur:conuenientiaetiam&ad-
aptata' completioni rentemieipnus'profe, vt vhtma illa
vcr6a'J^Vi} refpbndeaiit « fini profx,& ipfhis iitiam fefpo
rori|(-4uitis Aint pars)caic1 atque confurtimatiooLt / '
t. ;i;
T 1
1 De^coricqjtione beate Marias.
cj»icbrci«r 3 fictus exilium '
- loachim iij^^Yohrium
Jtjjf ^'onZ^ttd Hinc hdhent remedid.
PittriUTch^
/
|<4 PROSA.
h^pifMUte^atut, M<tttfprdepm<^4,
5 rirgo prolem eoneeptu Vere plet$a gaucko.
w» ij <iitodpr£cefitmpgft
St^folem pmtura: ,
Hodie concipitur. Nube latet fuBoBfeurd,
4 Flotdeuirga proceift Hoe declarat genitura .
TUS, Pi£matris,uirgopur4
SoldefleUa nafriturufi Paviendi uertit iura,
Cbriflus inteHigitur. Fufa, mirante natura, '
7 Odumfcelix CTpr£^ Deitatis pluuia.
fUrai Trifk fiat in Eu4
Notris grata,deo chara, ue,
Fuit hae conceptio. Se4 ex Eua format aut
5 Terminatur miferia, Verfauicefednonpraue,' '
Datur mifericor dia, Intus ferens in concio^
Ludus cedi g^dio. ue
S Noua nmernouam Verbumhonum cTftum
prcdem^ Nobis mater uirgofaut,
Koua fleBa nomm [okm, Tuafrui gratia.
Noua profert gratia. ij Omttishomofmemn^
to Genitorem gemtn- ra
ra,, ^ Laude plena foluens orii
Creatorem elatura, , J^fam colas Jlpfam ora
Patrem parit filia. . Omni die omni hora. •
II O mirandam noidta- Sit mens fupplex^oxfo^
temt noro,
Nonam (pto^ue dignita^ Sicfupplicajte implora
tem. Huius patrocinia,
Ditat matris caftitatem 1 6 Tufpes certa nife^
FiBf conceptio. ^ rorum,
st Gaude mrgo gra- Vere mater orphanorum^
tiofa, Tuleuamenorprefforutn
yirgafiorefpedofa, Medicamen. iilfirmorum,
OifW-j
BXPO. S%
OmS>ut et omiU. Vterrantetinhee nuri
1 7 Tc rogamus uoto pari Nos in portu faUntari
laude digna fmguUri, TuafilUtgrotia^mem
€[Hkc proia ryihroiccferaatroenfurx legem queroa<iiBO
dum illa de fando Andrea. Exultemui A lactemur. N on ul
men femper tres coroplediiur lingulis Tcrfibut rytbmicas
' clau(ulas:fed aliquando quinque^ft nonnunquam etiale*
ptem. Quotquot tamen fuerint:omnes inter le feruant ia
Umili cadentia terminali conformitatem prxter pollre-
matn,qua relpondet in huiufmodi conibnantia poftremae
claufuia: proximi TCrfus. In ea extollitur przclaria
laudibus immaculata beate rirginis Marie conceptio :oo«
piolaque commemorantur beneficia que per illam hutu
no generifuntindulta.Tanceitidem &tam lingularis rir.
ginis multiplex predicatur dignitas ac prccellentia : a4
quam toto ihidio inuocandam fidelis populus impenfiue
incitatur.
X €Ea MMOTATioHi s.In Iccundo verlu. Virgome*
ter generatur. Ex primo verfu repeutur prepolitio cii (iio
cafuticiltcet in quo, xt hic habeatur feofus , in quo itidea
dietvirgo mater generatur, Ac inquoetiam concipitur A:
creatur dulcis vena venic. Sic enim aptior erit cohereiK»
tia lecundi verius ad primum accommtMatior^i lententia.
S €EIn tertio verfu. Ade vetus exihum.Per conceptionem
Marte, Ade vetus exilium habuit remedium : quonia per
ipfam finitum eft hoc trille exilium, & reditus In celi pa-
triam cohcelTus. Per eandem quoque opprobrium landl
loachiro patris Marie virginis habuit remedium : qnonUf
per illam ablata ell ab eo thori coniugalts Herilitas , que
prius illi munera in templo offerenti i pontifice fuerat ia
properata & exprobrata.
4 CIn quarto verfu.Hoc prophete preuiderunt. Hanc
facrolande virginis conceptionem preuideruntdpredi
zeruntprophetecvt filaias.£gredietur( inquit) virga de
radice leffe.Ac flos, de radice eius afcendet.&requie^t fis
per eum Ipiritus domini. Eandem quoque prefenfeninc
patriarchc.Abraham , Ifaac & lacoo : quoniam per eam
Chrilhim ex lua ftirpe A progenie oritari, in Ipiritu pre-
«ognoueruot«
€£!•
, VViOSA. '
9 €[In nono y«rAi. Noua mater nonam proUm*Noua
nater quoniam non humano confortio fed fplriiu fando
' foecunda.Nouainfuperiquoniam in concepta & partu fi-*
lij virgo immaculata permahiit,atque>poft partoin perpe\
tuo virginitatis honore decorau refulget.Denique noua,-
mater & fingularistquoniam filium fuum fine dolore pepe
rit.Noua etiam efiproles: quoniam matris fuf integritate
virginalem non abitulit, fed adauxit. Noua rurfum prolei^
«quoniam de caelo, angelo nunciantc fufcepta.Denique no
ua proles:nam «terna Sc tempora|is,immen(a & corporis
. . angufiiaclaufa,’incircumrcripta&circufcripta,impa(sibi«
lis & pafsioni obnoxia, deus & homo. Quam admirandam
nouitatem & nouam partus conditionem aperuit Eiaias
^ . cum inquit. Propterea dabit dominus iple vobis fignuni.
Hrrre.ji Ecce virgo concipiet & pariet filium, & vocabitur nomen .
eius Emanuel.Et Hieremiaa cum dixit.Nouum faciet do-
minus fiiperterramimuliercircundabit virum,
n €Eln vndecimo verfu.Duat matris cafiitatem.Honoi^-
ratior enim & gloriofior eft virginitas foecunditati c6ioa
da,qudm quaenne prole efldomiiio cohfecrata,quia ra«'
i4or& mirabilior.HaecenimimuItis e(l virginibus coma-
^ nlSjilla verd:folius matris domini edpropria.Haeciteffloa
torae metas non tranfcendif.illa ycrbifupra naturam eft.
Quocirca conceptio fili) dei reddidit maternam integrita' <
tem longd digniorem ft facratiorem:quim ante fuerat,
i^aeteruml potius hic ditat, quim dicat ( vt aliqui habent
ribriy(Hegendum,nam fic ngnificantior atque quadran*
tior efi fententia:& laus beate virginis Man; cumulatior.
It CE fn decimotertio verfu. Quod praecefsit in figura.
Vellus Gedeonis celedi rore perfuluro.tota reliqua terni
^ manente arida:figura fuit admirandx illius conceptionis,
qua virgo Maria imbre fandi fpiritus irrigata pluuia
deitatis irrorata:c6cepit filium dei fupra legem dc iura na*
turae. Porro hic verfus itidem & fequens, paulo aliter htc
contextus eftrqudm habeant vulgati codices. N am difiici* ^
le admodum efi&operofum, ex ipfis ita vt habent libri
(quoniam inemendatifunt quantum coniedo) difpofitis:
integrum aliquem fenfumelicere.Quare opus fuit vtrun* ^
que idorum verfuum paucis mutatis : ^ aliquam aptam .
fenientiam conuertere, ;
ern I
A
EXPO.
|4 G [n dccimoqoarto verfo.Sed ex Eua forant aue. An
gdu$( inquit)Gabriel deferens in cubiculum faCi-at^ deo
Tirginis ,noc verbum bonum &fiiaue. Aue gratia plena
dominus tecutujcoraroutauit nomen Euz quoo doloris eft
luaus.in nomen aue quod eft falutis & gaudi j. Conuer
li< enim & oppofito fijmptU ordine icribuntur elementis
h*du«diftioncs.Eua&aue. Et refpondet huius verfus
fcnientiarilli verfui hymni, Aue maris ftella, fecundo loco
occurrenti. Sumens illud aue Gabrielis ore : funda nos in
pace,mutans nomen Eu*.
i< CIndecimofexto verfii.Omnibusesorania.liluddI- •
aum fumptum videtur ex beato Bernardo:qui confimilS.
de beata virgine Maria habet fententiam in quodam fer.
mone.vbi ait. Quid ad Mariam trepidet humana fragili-
tasJnihil aufterum in eainihil terribile, tota fuaiSis eftrom-
nibus offerens lac & lanam. Reuolue diligentius euange-
lio* hiftori* feriem vniuerfam;& fi quid fond increpato-
rium,fiquiddurum,fiquod denique fignum vel tenuis in-
dignationis occurrerit in Maria de extero fufpeaam ha-
beas & accedere verearis.Qubd fi vt verd funt , plena roa
eis omnia pietatis & grati*, ^ena manfuetudinis & ihiferi
cordi«,qu? ad eam pertinent inucnerisraee gratias eis qui
talem tibi mediatrlcem bcnignifsima roileratione proui-
dit,in qua nihil pofsit cffcfiilpeftum.Denique omnibus o-
niniafaaaeft:fapientibus& infipietibus copiofiCTimacha
ritate debitricem fc fecit. Omnibus mifericordi* finuma-
pcrit,vt de plenitudine eius accipiant vnluerfitcapUuus re
demptionem, «ger curatiohemrtriftis confolationero, pec-
cator veniam, iuftus gratiam, angelus Ixtitiam, denique to
ta trinitas gloriam, fili j perfona carnis human* fubftan-
tiamivt non fit quifc abfeondati calore eius. H«c Bcr-
hardus.
, De fando T horna archiepifeopo
Cantuarienfi profa.
^ude SioH cr letare: 2 Tuus Thomas trucidatur
G Vocc.uotaiocundare Pro te Chrifle immolatur
SolenniUtitia. Salutaris hojha.
PKOSA.
^ ^rchtpf^lull Ug4^ MSitmpdtmol
tus: 11 Py>is<mr<tf<moriii^
A^uUo tanicn cfi elatus £t (ut mos eft^empordi
Honoris fajiigio. Gaudebas pracomo*
4 Difpenfatorfummire jj Confequenter est^
gis, totus.
Pro tutela fui gregis Prafulatu fuhlimatus
Trufus efi exiVo, ATouushomo reparatus
j Telo certans paflorali, Foelici commercio.
Pnfe cintlut fpiritalif 14 Ex aduerfo afeeis^
Triumphare meruit, difli,
6 Hic pro dei fui lege, Ettemurumcbicci/b\
JSt pro fuo mori grege. Caput tuum obtuUfH
Decertare jiuduit. Cf^ifHfacripcio,
.y TuncreHore defolatam Carnis tua morte fpre^
Etpajtoreuiduatam, ta.
Se plangebat Cantua. TrbmphaUs es athleta,
8 VerfauiceplaufumirOy Palma tibi datur lata,
ixuUauit tanto uiro Quod teflantur infueta ^
Senonenfis GoUia. Miranda miracula.
'P Q^oabfente, infirma- iS Cleri gemma cUreTh^
tur, ma.
Infirmata conculcatur Motus canus nojlra do*
Libertas ecclefia» ma
10 sic nos papor reti- Precum efficacia.
quifU 17 in Chrifto uer4
Hee k utro recefipi uita
Tramite iupitia. Kaiscati ,uera uita
11 Qgondam catu curiali Capiamus pramia.
Primus eras,K7 regali ^men.
Hcc profa« rythmicaoodalatione conftringitur, fer-
aante coiubnamiam eandem in omnibus eiufdcm rerCas
clao’>
J
t
.^EXPO.
iiaoralisrprcter tltimam.In quibus /ingulis:^ oAoiianf
efi femper numen» rylbbaniro,& penultima eanim l^ga
Injpoih‘emaverdcDiurqueverrus'claufaIa:(cptcnaUn(uai \
fyliabaccontinentur^&ipfarum penultima breuis eft re-
iponfufi^jconlbnantix attenditur ad vhimam claufularo
- proximi verfus. Continet autem ftcoimremorai hcc
profa Jaudec ac prcconia glonofi athletae & martyris Cbfi
ftijfanfti Thomj Cantuarienfisarchiepirccpiiqoi pro tu-
tanda libertate eccleliar conatib* Henrici regis Angli; ob-
liftenstprimum feptenni exilio damnatus e(i, & deinde in
fedem fuam pontificaleoi reuerfus; martyrio coronatas for
lietter expleuit prkfcntis uitaecorfum. «•;;
a Ca N N o T A T I o M 8 s.Infecundo verfu.ProteChri
fte immoIatur.Salutanshoftia dicitur hic beatus Thomai
<]uoniam rpontefua oblatus eft pro defenfione libertatis
ecclena(lica;,quse violentia principuni impetebatur 8f. op«
primebatur. De martyribus autem dicit Salomon in libro
Sapientis, quod dominus quaii aurum in fornactrproba-
uit illos: & tanquamholocaudi hofliam accepit eos. Alv.e
rd pro Chrifto immolatus ell idem fonifsimus agoniHa &
pugil.quoniam fl membra Chridi periequens ipfum etii
ChridumattrocUerperrequitur : vt ad Saulum in terram
proftratum eft conteftat os, multo potius fulcitans perleca-,
tionem in ip(amecclenam,diIeitamChri{lifponCim : etii^
molitur faeuitiam perlecutionis in Chridum eccledx fpon
fum.Qu^i igitur pro ecclefia dei gladiis impiorum occur
buit:pro Cnrido vere immolatus ed.
5 C Inquintovcrfu.Telocertanspadorali.Teluropado-
iale dicitur corporaliter bacuI*ipfepadorali$ , quo ad[ imi ’ ^
tattonempadorisouiumirrationalium:ipre padoreccle-
iiadicut & oues luas in vnuro cogit , defendit<j[ue a rabie
6 dentibus 1uporum;arcens illos perutgili cura i |fuo gre-
ge. Splritualiter autem dicitur ipla authoriias pontificia!
cuius potedate protegit oues & eccledam fua pontifex ab
infedantibusea.Enfein verbfpiritualem quo cindhisfuit
beatos T hornas, vocat hicauthor virtutem &condantiam
animi feruenti z«lo coniun^am,qua dimicauit intr»idd
& pro lege dei & pro fuo grege,& demi^m in eo connidu
yinoria potitus triurophauit. De huiufmodi autem enfe f
loquitur prophetain pfalmo dicens J^ccingere gladio tuo Q^nt.
Aa fuper
1
1
PROSA*
fbper fennr tnom potenUfsime.Bi Sapient in Cantico can
ticorum de fexaginta fortlbOs ambiemibos lefhikjin Sa«
lonionis ait.Vniuicuiuiqoeenitt fuper femur iiiom rpro*
pter timores no^himot*
S €TIn o^uo terfo.Senonenfis Gallta.Cantoaria, emi-
cat maioris BritannUeceleberriraa:roerito confecta eftdo
lore ob fui paftoris optimi feptennem abfentiara, in qua
>' ob eximiam vite fanaitatem:afiicicbantor miro denderie
oues eius.Ediuerfo autem ea Gallix pars qoxSenonibM
cft proxiroa:exuItauit tanti pnefulis prefeotia, quonia to
co illo leptennio vitam egit in illis Galli* 6nibos:& podi^
limum in monafterto Poniiniad,ab Aiexando papa- tertio
ft Ludoufco luniore Francorum regezeumiummo bono*
re rufceptus,& illic cum placida tranquillitate degeiutdo*
nec ad (edem fuam pontt&calem redire permiflus eftrpaa*
lo pb(l( vt diuina acceperat reuelatione ) confummandos
martyrio.
IO In decimo verfu. Nec i vero receisifti. Cum grex
dominicus inuaditur i lupis vt h^eticis:volenttbus pefli*
fera difleminare zizania ad fedu^onem populi , aorpta-
ufs moribus eum corrumpere:tnnc paftor gregis comt ca
put nequaquam petitur, gregem delerens cui deberet a&i*
iMBiiOx ^ opitulari:difcedit a reSto calle iuditiz , quia fao
(vt deberet)fnngi non laborat officio. £tdeillo:incelligi
tur id verbum euagelicom. Mercenarios autem ft qui noa
ell pallor :videc hipum venientem & fugit & lupus ra-
pit & difpergic oues. Mercenarius autem fugit : qeia
mercenarius e(l,& non pertinet ad eom de ouibus. Cuaa
1mw.1i. non grex iple inuaditur, fed folus pallor ad mortem
impetitur ab inimicis capitalibus:haudquaqnam recedit i
a.C«r,ii. via iuHitizpallor,ricuttugaralcu fueconlulit. Przcepk
enim dominus difcipulis luis. Si vos perfecuti fuerim ia
vna ciuitatetfugite in aliam.Etipfe H^penumero furorem
ludeorure fecelTu in locum remotum declinauit : vc nobis
exemplum daret id interdum iter lentandum effe. Paulus
itidem i difcipulis in fporta per muru dimilTusteoaist ma-
nus prepoliii Damafeenoruro qui voluit ipGim coprehea
dere,vtipredcreenarrat.Oemijm Athananus vir celeber
rimus i Conllanito c*fare, Arrianorum affe^latore , terra
mari()ue qn^lttusidimiffa ecclcHa fqa Alexandrina>in qaa
itttb
EXPO.
ret.Neque Ineorepretiennoneeft dignas:qui|iin)ni6Lia
dem potius meretur.Ita & beat* Thomas ab Henrico An-
glonim rege peculiariter infeftatut^Ar fugam iniens obpa
ratas capiti eius fn(idias:n6n aberrauit a reditudine iufti«
tic,qucid gregem fuOm deferuCTit qui non impetebatur.
13 CIn decimoteTiio verfu.Nouus homo reparatus . Cu
^atus Thomas in curia regis AngliasdiuerTaretur ad ob>
eundum munus illi iniun£tum(quoniam erat regis cancel'
^ Iarius)& pertractanda regni nego£ia:difficile potuit non
moueri honohbusllliexnibitis ptaufuque pbpu)ai^i,qoS-
ois fufeeptam adminiftrationem integerrimL\fideIi(rimeq;
perfecerit. Cura vero ad cathedram pontificalem efl aflu»
ptus:iam in alterum yiru mutatus videbatur. Viluit enim
illi deinceps &rordoit,honormundi,mira In ipfo humili«'
tas Jn lotione pedum,pauperibus exhiberi ab eo (blita
qoido eft per^eCta. Neque cilicium tantum induit , (ed
/raoralia aiTumpHt cilicina: vt deprehenfura eft podqua^
pro Chrifto ranquam viCUma ad aram cecidit,quemadmo;
anna hiftoria vite eius oraiiibus ad manum promptatlati*
enarrat.
>4 €[ln decimoqbartovcrfa. Eradnerfoafcendifti. De
^ojphetisiniipietibus,imra6 paftorib* omnibus negligen'
ter (uum cudodientibus gregem conoueritur dominus per
Ezech. propheta dicens.Nonafcendidisex aduer(b:neq;
appofuidis murum pro domo Ifrael; vt daretis in prelio
in die domini. Ex quo loco (umptaed huius verfus fentm
Cta :oppo(ito tamen modo & afiirmatiue exprefla (anCH
Thomatprateonturo, quoniam ex aduerfb afeendit contra
concutientes ecclenam €s muri obiecit (iue obihiculom
adipfiusccclefia! defenlionem contra perfecutores eiuf-
dem. fllndecimoreptimoverfu.VtinChrido vera
vite.Chridum ede veram vitem:ex euangelio c6dat,vbi Ud tnl
ait.Ego fum vitis vera:& pater meos agricola ed . Et per
ipfum: verare vitaro, eiufque pratmia adequipoffumus ,n2
ip(e ed via, veritas, vita.
Aa if
Di
f R O S A«
DcfanSa virgine Gcn6udTaprb{a
Enoutfdt f olemtas Ciucfque precium fhidio^ [
G Solcmtcparitgdu Seruat a gente barharu,
dium, 13 Diuino diu munere
t Cordis erumpdt puritas sitim leuat artificum.
Jn laudis \dcrificium. ContraSum cafuyimfer^ ''
j foelix ortus infantule j^atri refignat unicum.
Tejle Germano prafule. 14 ^d primam prece uif
4 Qttodprauiditmfpi- ginis,
ritu, Contremifiuntdumomd,
Rerum probatur exitu. Pax datur enag;umniSy
^ Hic adpedus uirgineu spesagris.rei$uenia.
^0 pudoris [ignaado. /n eius manu^c£ra,
6 ^ummumfufpendit /teaceendunturcalitus.
neum, Perhancyinftgnisaluei
Inpgnem crucis titulo. Redit amnis coercitus
y Cenouefamydiuinitus jg Ignem facrumrefngie
oblato dotat munere. raty
8 IH templum fatim [piri- Pofi mortem mkens meri-
tuSy tir
Sub Chriffi dicans fardere 17 qij£ prius in fe uicerd
p Infantem manu feriens, Jfe/lus interni fomitis.
Mater priuatur lumine. 18 Morti morbis ddns0^
10 Matri uirgo cupatietis mbus^
Lucis dat ufum priflina £t elementis imperat.
1 1 Genouefa magnanimis 1 9 Sic Genouefa predbus
Comem frangit iciunio Natura leges fupnat
Terram^ rigans hebry* %o Opnaturmp amulis
miSy Chrifh uirtus magnalia,
lugi gaudet martyrio. ai Chrifloprotot mtra^
II CalefU duce prauio: culiSy
edos lufirat or torta- ZausfreeiuenSyiugisgto-
ra. rianAmen.
CHcc
E X P O. )7l
EERaecproia tythaicam habet (bnoritaten fer^Tnifor-
•emtquandoquidem rnaqueque claunjlarum,oAo com«
ple^turfyllabas:quaru penuliima eft breuit,conflmifda>
qw (eruat definenttaui aut ad proximam clau(ulam,autad
ei que tertio ponitur loco.vt (epenumero quatuor clau-
liilaruni continenter Te con(equentium:priroa tertie refpo
deat in (imili exitu ryHabarum:&(ecunaa quarte, hatquu
crebro grata illa vocalitatis alternatio. Author eius Adam
deianfto Viftoreicomple^ensin ipfa exortum vit£,pro«
greiTiini 4t fan^liiatem (Ingulare (acratilTime virginis Ge>
Qouefetnecnon & frequentia miracula que dominus per
4^m St in vita eius St poft mortem operari dignatus eft.
Horum autem exada notio, di^iaque enarratio ex vita
eiufdem (acre virginis e(lexporcenda,& hic tantum bre>
uibus annotare (atis erit que ad prsKentis litere faciunt
intelligentiamtquecompendiaruannotattohuicloco fuf
ficere putari debet.
3 CAMNoTATioNis.In tertio verfu. Foelix ortus
inBiatoie Nata fuit ipfa virgo Genouefa apud Nanetho-
dorum.pagum: vrbt Pandorum ad (extum lapidem , vid»
Qum Ad quem cum femel orandi gratia fand* Germanus
Anti(Tiodorennsepi(copus(e cotulilTet 'occurrente illi hd
noris gratia populi multitudine,& Genouefa cum ceteris
afhiit.Qnam intuitus Germanus, & (piritu fanfto reuelan
te cognofeens ede vas eledionisteam ideoeledam fpon
iam ip(t populo contedatus eft & mira (anditate adhuc
> admirabilem futuram.qua multi ad dominum conuerien*
di (int.Deinde ipfam ad virginalem fuam puritaiem.domi-
noconfecrandam exhonatus vt fponfa (it alcUTuni : num«
mnmcreum cruce infignitum St dei nutu inuentura ibi-
dem at'que i terra fublaium (iifpendit ad collum eius : jn
(ignum defponfationis cum Chrifto. admonens qubd ne-
que annuUs podhac ornaret digitos:neque collum moni-
libus.ne terrenum videretur querere Tponfuratqueiani
csclediedconiunfla.Ethaccfemeotia: (equentibus ver(s>
bus latius explicatur.
9 €E In nono verfii.In(bntem mano feriens. Cura mater
Ocre virginis Genouefe femel in die folenni,templu elTeC
petitura ad audiendum diuinumodicium. St Genouefam
Kclamantera domi manere prcciperet:ipdi in ira codtata,
Aa iij quod
• ...i
^ K O S A*
qudd contradiceret filUa prccepio materna ,dapam illi in
cufsii,& protinus oculorum lumen amifit,(ic(^ue ferd pe^
biennium icam dei perpreffa:tandeinprecibusfill{fu.5m»
iegrom vidindi rfum rccuperauit.
it CE In vndecitpo verru.Carnem frangit ieiunio. Q^?*.
admoduin tedantur a’uthores probati & graues:i decimo*'
quinto zcatts fuc anno vfque ad quinquageGmumthuicfii'
cr< virgini efca erae panis hordeaceus & faba, quam poft
duas aut tres hebdomadas in olla aquz commifeens roaa*‘
ducabat. A. die dominico vfque in quintam feriam pl^run-
que protraxit ieiunium : & d quinta feria rurfum in diem
dominicum, V inum & quicquid inebriat : nunquam pota-
uic.Pod quinquagefimum vero annum fuadentibus epifeo'
pisipfaobtemperanstpifcem&laccum pane hordeaceo"
comedere coepitt&ita vitam (uam ad offogefimum vfque
Ktatis annum &liusprodu*it,afsiduo ieiunio carnem
fuam craacerans,& ita iugefijftinens martyrium. Non e^
nim in fola effufione fanguinis pro Chrifto,martvrium co
pernardus nftere putari debet, fed tefte Bernardo etiam in afsidua ca-
{ligatione corporis & redaftione in feruitute l^irii*.Pr{te
rea huic (aerata virgini familiare fiilt & quotidianum : in
* fuis orationibus lachrymas vberes profundere, ex arden*
tilTimo cordis in deuro affeftu prodeuntes. Vnde cora ian«
£lu$ Gcrmanus(cuius pauld antd fafta eft mentio )rurfum
Parihos aduentaret.de multos dp fandla Genouefa (inUtre
loquentes audirctEderidetur ^enim fapius lufti fimpliCitas)
l4C0h.it ad cius domum profeftus: terram lachryrais piae virginis
Vfdl.61» irrigatam obloquentibu3o(lendit,& ita obifruxit ora lo*
quentium iniqua.
la ^ In duodecimo rer(u.Cz1e(li duce preuio. Cum pa-
rentibus fuis in Chrifto pie defunftis (aera virgo in vrbem
Parifienfcm habitatura fc tranftulilTetjfubilb tanta paraly
iis infirmitate detenta cft:vt corpus cius laxatis vndfq;ar
tubus folutif<|uc compagibus, totos trds dies iaceret exani
'nie.At cum denuo e(Tet ^anitatem affecuta , referebat ie in
ipiritu ab angelo fuilTc dcduftam in gloriam (ancorum
acfuppliciura impiorum, ac deinceps lecreta confeientia*
rumin non modicam admirationem coepit reuelare pro-
phetia quzfpiricupollere.infuper cum Atdla rex Hun-
norum totam Galliam deuaftarec i^rbemque Parifio-
EXP O. 175
mm obfidione premeret* minitant (e illaa ferro igni,
qoedimturomnift deditionem faceret * fecra virgo Ge*
nooefa poft afsiduas preces dr vigilias dues Partiienfet
^no animo debere efle dixit, futurum enim,qudd ho»
ilis nullum vrbi nocumentum eflec illaturus^ Quod St
fedum eft. Nam foluta obiidione, reque infefta Han>
ni com fuo rege abierunt, deo precibus Genouefas ita vr.
bera protegente*
>1 C In decimotenio verfu.Diuino diu munere . Cum in
honore (an^ifsimi patris Dionyfif ad quem fingularide.
uocione atficiebatur)pia virgo Genouefa procuraret in eo
loco vbifecri eius cineres primiim erant reconditi, bafili.
camconftrui.ac operariis potus deficeret , accipiens ipfe
doltuaa vacuum fecelsit in locum fecretum, ft cum lachrp
mis dominum orauit vt inlhinti necelTitatifuccurreret.De
Inde ab oratione furgens,ipfum vas figno crucis fignauit :
2uod ftatim vfque ad os impletura efl potu,& vfque ad c5
immationem operis, operariis abunde potum adminiilra*
Ulc.Kurram cum matronae cuiufdam filius aetatis annorum
qaatuor in puteum ceddidet,& poft tres horas inde mor •
taaseztraftus(matr<in lachrymas& eiulatum prorum.
pente)(anftx Genouefae (uilTet oblatus, ad orationem co.
fagiens,paIlto fuo fuper corpus mortuum extento , puer5
viuura continuo matri reddidit. Alium itidem vnicum ma
'tria filium contraftura omnino & dilTolutum ex lapfu pre
dpiti^fufa ad deum oratione, matri fuae roftituit incolume
*^udd poftremnra miraculum , litera ipla potius videtur
infinuare.
15 CTIndecimoquinto verfu.In eius manu cerei. Q^a>
dam node fabbati circa gallicantum,egreira eft (anfta vir
go Genouefa ad ecclefiam beati Dionyfip Caveus au>
tem qui ante ferebatur ( procurante id dxmone ) extin>
AuseilfObquod turbatis virginibus que cum ea erant
ob horrorem no£lis , ipfa cereum fibi dari precepit.
Quem vt manu tenuit > protinus angelico minifierio ll.
luminatus eft. Eodem etiam tempore cum in ecclefia dio
prollrata in oratione « demilm Turgeret, cereus eius nullo
admoto igne,diuino nutuaccenfus eftin manu eius. De
quo dt plures infirmi poftmodum particulam auferentes
com firma fide, fanatifunt. Adhec cum Sequana iluntus
Aa iiij Pari-
PROSA
Parifiof alluens & apud authores noninaU&ifflot , alneo
Tuo egrelTusperagrosdagnaretexundaretque liceotiuia
firecibusfanftc virginis Gcnouefx in fuum alueum rur>
um Cc coercuit»^& aquas fiias ripis vt conflitucis limitibus
continuicne agricolis diutius id inferret difpcdiumacno
cumentumiquod reilagnatio folet ingerere. Ali} idemnai
raculum ita referunt. Cum quodam tempore flumen Se*
quanz vicra modum intumercerct:& iuxta lacellum virgi
num(quod propJ templum Ginffi loanuisbaptiflac. virgo
Genouefaconnruxerat)ad medium vlquesdiBcijfluf^
pertingeretilefbus in quo ian6fa virgo deceiferat hac vita
qui ibidem feruabaiuriflumiai fupernatans aquis cotinue
defcendencibus atque difcedenttbus , ab illis intadus efl
imientus.FuicqueledU illius ad aquas contaAus tantae vir
tutis: vt continuo refederint aqux, Gidmque tumorem re-
liquerint.
i6 (Elndednaoreztoverru.IgnemGicrum redrigeratflon
go pofl foelicem facre virginis obdormitionem tempor^
diuina vhione morbus igneus (quem medici ignem iacru
appellanOhominum membra abfump(it:quaemireri ezhU>
boerant ad feruienduro iniuftitix & iniquiuti. Aegrotis an
tera multorum fufiFragia fandorum implorantibus nec im-
petrantibus opem:recordatusefl venerandus Pariflorom
antifles Stephanus,qubd beata virgo Genouefa vrben
Pariflenfem d multis olim periculis liberauit,& ad eius
patrocinium efle confugiendum : ratus folennem iofti-
ruit fuppIicationem,in qua facre reliquic iandtisinue vir
ginis in monte editiore , tempidque ab ea denominato
repoflt^cum magna veneratione deferrerentur ad facram
edem beate Marif virginis. Cumque frequento populi co
mitatu delatum eUet fande Genouefe Kretrum in tem-
plum fande dei genitricis t continud ad comadum fere-
tri omnes eo correpti morbo fanatifunt: In cuius rei mi-
raculique memoriam, templum fande Genouefe conflm
dum efl iuxta balilicam gloriofle virginis Marie:abardo
re illius (acri ignis nuncupatum. Et quotannis dies feflut
' agitur in commemorationem tanti beneiicijtqudd i cura-
tione ardentium nomen defumpflt. Neque in haefolum
anguflia, fanda virgo Genouefa (ubfidium Pariflenflbus
implorata atculilTe credenda efl: Sed & in aliis permultis.
E X P O. 377
Vt merito tanqoam Parifiorum patrona habeatur ac cola
tur. V o4e A uoftra tempellate quoties aut nimia (iccius
arefacit terram ac frui^us cius,autnimius humor pluuiae
madefacit plus fquo terram atque fuperfun<litur,aut hor
ridus bellorum ingruit furor, folet cum mira deuotione,
COiuirque populi concurfu deferri in folenni fupplicaijo •
■e ipfiusCtcriE virginis reliquiae, fan£ti()icineres,d: qua
expetuntur beneficiaia domino impetrari.
i
De fando Antonio cremitaiprofa.
PIuuQccpr^di(ctm:
Et deuotis celebrem*
Laudibus jfntomS,
z Dei fandius exdtetur
Et in fuU honoretur
San^iSy author omnim,
I Hiccontemppt mundi
fioremy
Opes eius cr honorem^
Parens euangelio,
. 4 £t confugit ad defer-
tumy
vt non currat in incer-
tum
Inhoc uitafiadio.
5 Mira fuit eius MtOy
Clarus fui fit eremita.
Sed mox hofUs fubdoli
^ BeUaperfertyfcpecon
cutitur
Grm pugna , uerm non
uincitur
jnfultu diaboli.
j r^u crebro flagellatur.
Et fauis laceratur
Imntjne dxmonibusy -
8 Lux de c<elo micuit:
Et clara perfonuit
Dei uox de nubibus,
9 Quia fortis in agone
Decertajiiyregione
Omm nominaberis
10 Te clamabit totmof-
Pro pellendis item morbis
Ignis, inuocaberiSy
11 Id Antoni nunc im-
pletum
ConlpicamuryO" repletum
Mundum tuo nomine»
iz Hoc implorat gens
deuota.
Tibi pia defert uota
Pro tuo munimine.
13 Nunc in forma fpe-
ciofe
Mulierify
PROSA.
Mtii^iffpTcciof(e lo Prfcm^^iiuitate^
^uncinmaffie fpcae: Operandi crebritate.
14 DamoflruitilUfrau At(juefomniparcitatc^
des, Jleftinxit libidinem.
Sed qui tanta uaferaudeSi ii Confutatis Arrian^
Succwmhirinacie. JStphilofophis propbartif,
1 5 Mille fraudes , mille Paulum uifU^ncc inanis
doli fit itia, nec irrita.
Sunt inaneSyillifoU ‘Nam conitenithune
Cedit orcus ingemens. uiuentem^
iS Militem hunc uetc“ Inde fandum eius mentem
ranu/m, Calos uidit afcendentene.
Et rohuflam eius manm. Came terra reddita- -
Horret hojlis infremens, O Antoni, cam beatk
17 Non lorica corpoirdli Nunc in regno claritatis
Vultus, inihico tali Gloriarisfiicgrauatu ^
Hic athleta rebitit. Mole carnis, pietatis ■
18 ^qua potus, terrale Tua pande uijcera.
^s, . z4 Ne nos rapiat trej^
tSi^ityhisprotedus da
^pniSyUidorextitit. Mors gehetke,manutendL
19 Herba fuit illi uidut. Nos a morbido defende
Palma frodes cr amidus, igne,nobis CT impende * ,
AccmbefliiSconuidui'^ Gloriam pojl funera. .
Itftrafolitudinem. Arnen.
Rythmicaliutus profie modulatio otnnino perfimilis
’ eft & in numero verfuuin,& claufularura in Vno verfu co
tentarum multitudine, quinimmo Wn ipfo rythmi con-
textu : illi proGe de fanaifsirao eo^ariihae facramento
prius expofi tat, lauda Sion &luatorem:laudaduce&pa-
ftorc in hymnis & canticis. Gotinet autem mores (an^os
A viti admirabilem beati patris Antoni) : quam eximius
& celeberrimus vir Athanafius Alexandrinus epifcopus
beato Antonio contemporaneus & familiaris lucnlenter
EXPO.
S7f
ArcopioO coIcripRt Gr«co fermone.EuagHM aac^ preC-
byter eandem ia Latinam traduxit. Ex ea itidem hiftoria
vitx eiofdeffl fan£ii quz pa6im in omntam manibus Ver-
£itur;quc hac in prota afieruntur,facildptVrpefta fune dc
cogniu. s €[ AMHOTATioHBs. In (ertio TerCi.
Parent euangelio. Hanc (ententiam his xerbis explicat
Athanaiius. Poft mortem ( inquit ) parentum , anno*
rum circiter decem & o&o feu viginti Antonius cum fo> Md$t^
roreadmodu paruuladereli6i;as:& domus ad (brorit ho* A^.4
neftam curam agebat. Necdum verb fex fluxerant men*-
lestcum ad eccleflam (^vt folebat) accurret recordabatur, '
qbomodo & apofloli omnibus fpretis iecuti fuiflent (alua
corem: & multi in A^ftibus appflolorum facultatibus fuie*
Tenditis precia ad pedes eorum detuliflent egentibus di-
fihbuenda,cogitabat item, que aut quann Tpes liiHe repo
fita eflet in celis. Talia fecum voluensintrauitecclefiam, ^ .
accidit vt tunc euangelium legeretur in quo dominus
dicit ad diuitera. Siris perfe£hisefle:Tade& vende om-
nia quK habes & da paoperlbustft veni iequere me,ft
habebit theiaurum in cclis . Qjm audito, quafl diuiai-
cus huiufmodi ante memoriam concepiiTet,& veluti pro-
pter (e harc‘eflet feriptura recitata, ad fe dominicum traxit
imperiura.Statim^ue regrelTustpofleisionero quamhabe
bat tutd( erant autem ei ttecertte arbores oliuarom valde «
optime) vicinis largitus eft:ne in aliquo aut flbi aut foro-
ri tnolelHa gigneretur. Cetera ver6 qa^ in mobilib* pof*
fidebat vniuerfa vendidit: & aggregato non exiguo pre-
cio pauperibus diftribuit , paucu propter fororem reier-
uatis ( quefexu & etate videbatur infirmior. Rurfiim
atitd ecdefiam tfigreflostcu^audilTetdominu in euangelio
dicentS.Nolite cogitare de craflino,relida quoqt poiiio
ne egenis cft elargit*.Neq; Ce verGiri paflbseftdoffii,red
(brorS fidclib* ac notis virginibus c6mendauit: vt ad earu
nutriretur exemplu. Ipie ia ab omnibus feculi vinculis Ii-
bei*,arperti atq-, arduu arripuit inihtutu. Hec,facer Atha
nafius. 4 C (n quarto verfu,vt n6 currat in incertd: in
hoc vite fladio.Supta efl illafentetia ex beato Paulo:ita
ad Corinthios feribente.' Nefeitis ^ ij qui in ftadiocur-
hh, omnes quide ctimmt,red vnus accipit brauiih Sic cur
rite & coprehendatlf, omnis enim qui in agone cotendit: i. C«rw ^ 9
ab
%U ?ROSA.
aboimibus Cr4b(tinet:& ilU quidem rt corraptibile e*«
rofMmaccipiaotmos autem incorru,nam. Ego igitur lic
corro.non quallin iqcertum: Hc pugno,non quaii aerem
verbaranr. Sedcadigo corpus meum &tn reruttateasre^
4igo,ne forte cum aliit praedicauerim,ipre reprpbus effio
ciar.Hxc Paulus. Ita & fandius A ntoniutn6ih lacertum
cocurrit in praeieniis vit« ff adio,fed propoiita fpe ^teroo
rum bonorum, que coniequeretur per contemptum ter*
renorum Ad hunc feopum, omnem lux memis aciem co»
tuitqmque direxit.
< fE In (exto verfu. Sarpe concutitur graui pogiia.Im«
petiuit beatum Antooium antiquus hoffis primum graui
infeihuionerpiriiut fornicationis:qua adole (cenis tiuUa*
uit animum, verum ipfealTidua oratione & mediuciooe
feripturarum, animoie tentationem omnem reiecu, veia
fpecie horridi ethiopis apparens & proDolutus ad pedes
Antoni) (iiumque confe^us nomen fpiritus ille neqoa%
propria cAteffatus eff voce fe ab ipfo effe deui^um. De-,
inde crebro dt duro verbere ita malignus fpiritus coaos-
dit & fauciauii Antonium:vt unquam mortuus dfpeluck*
ca in proximam villam (it debtus.Inde recepto fpintn dfc.
vigore animi curauit fe rurfom in fuum perferri fpecutdt
ipCos hoffes infenlilTimos lacelTiuitad pugnam. Q^i io va
siis ferarum beiliarumque figuris, leonum,pardorutn,l«*
porum»ferpentiumqueformts,adeo crudeliter eum inua*
Ierunt, vt vix in ip(b reliqua fuerit vita corporis. Aoi*
mus tamen eius immotus, in oratione dt inuocatioae dtei
ni nominis alTidud perlHtic.
S Iff InodUtto verfu. Lux de cclo micuit* Id verbis a*
ftniit Athanafius, poffdelcriptam atrocilsiaiam dxmonu
In Antoniam feuitii ac confliffationem. Non obitus(au')
lefus coHu^onis ferui fuiteide protegor eff fa^us. De*
nique cum leuaret Antonius oculos. vidit defijper culme
domusaperiri,Adepulfis tenebris radium ad fe lucis in*
fluere. Poff cuius fplendoris aduentum:nec dannonumA-
liquis apparuit, A corporis dolorextemplo deletas eft.
AEdificium quque quod pauld aiuedil&patum fuerat
flauratum eft. Illico prclentiam domini intellexit Anto-
nius, A ex imo pecore trahens longa fiifpiria,ad vUioni
q«lK ei apparuerat loquebatur. Vbi erat lefii boae: vbt c-
Exfo; ih
f»f? QonVflofi affbini • prindpk) ! Tt raticm Tolnera
iBcaf £t vox ad cura fada eft dicens. Antoni hic eram: Ced
eitpeftabam videre certamen tuom. Nunc autem quia di
nicado viriliter non ceffiftiifemper auxiliabor tibl,ft fa-
ciam te in toto orto nominari. His audjtis exurgens 9t
■ultum roboratus orabattvt intelligeret fc plus reoepilTe
tunc virium,quim ante perdiderat. Erat autem tunc An-
tonius natus quinque & triginta annos. Hsk: Athanafm#.
C ludecimotertioverfu.Pr^ciolienuncinmaflacl^
de.HutK; antiqui ferMntis dolum Athanafius ita refert.
AntoniusCinquiOfulpiransad vitam folitariam & eremi-
ticam, iblusconfcendit tn montem & eremi adhuc mona
chis ignota; rupto meatu, viam conatus eft pandere. Sed
nec tunc cellauit infatigabilis inimicus.Nam impedire e-
ittt propofuum volens:argenteum dircuro in itinere pro-
iecit. ^lo vifo Antonius callidi artificis cognouirafln-
tiam, ilanfque intrepidus dc. dtfcuntorius.intuens oculif,
doli authorem in phantafmate obiurgabat argenti^iecum
talia reputas. Vnde hic in deferto difcusilnuiuro hoc iter
efl, nulla funt vefligia c6meantium,lapfus de farcinarpr»
magnitudine latere non potuit,led & qui perdiderat : re-
oerfus ob folitudinem locorum inuenifTet profeAo quod
ruerat. Hocaniheiuro diabole tuui^peft. Non impedkf
voluntatem mearo: argentum tuum tecum fit in Interitu.
Hccillo dicente,difcusvt fumus euanuit.Dehittc non vt
ante phantafiam : fed ingentem maOam auri iacentemin
itinere confpexit. V'ert^m hanc vtrum diabolus fimulaue-
rit, an ad Antonium comprobandam quia nec veris opi>
bus inefearetur, virtus cxleftis ofienderit:ignoratur.Hoc
tantum agnouimu$,quia quod vifum eft,aurum fuit. At
ille magnitudine admiratus radiantis metalli, rapido cur
iu quati quoddam vitaret incendiuts, ad montem viqua
perrexit.
14 C In decimoo£boo verfu. Aqua potus, terra leduf,
Jdipfum Athanafius his verbis conteftatur.Difponcs An
Ionius durioris fe vite lege diftringeretcnm omnes infati
eabilem eius mirarentur infbntiam, fanfhim toleranter
terebat laborem, quia volutaricfinuitutislonguroia dd
' opere (hidiumiconfuetudinem in naturam verterat. Ine-
diae autem ft vigiliarum multum ptienseratrvt crudeli-
tate na
‘ PROSA.
tatcmyWbuivinceref. Pernodabat In oratione fiepiflli;
tne. Edebat feraci in die poft foHi occafn. Nonnnqni bf-
dao, tridudq: fic permanens ouarta demb die reficieba-
tur. Sumebat verd paneifi & ialein, potumque aquat pan-
' lulu. De carnibus Tcrd & Ti'no, reticere melius pato:qua
quicquam dicere,quoniain nec apud plurimos quidi mo
mcboru»iftiufmodi aliquid reperiatur. Quietus auic toi
bra concendens, tunco contexto & cilicio tfcbator. Ali-
quotiens etiam fuper nudam humum iacebat. Ethoctri-
uendi genere ac inftitutorcentum & quinque annord ex-
pleuit aetatem.
II CIn ▼icefimoprirao Tertu. Confutatis Arrianis.Te-
ilis locupletifsimus hutufce confutationis eft Athanafios,
ita feribens* Sic etiam Antonius Arrianos deteftabaron
Tt omnibus diceret,nec iuxta eos quidam elTe accedendm
Naro cum reniflent ad Ipfum quidam Arrianitc. reperta
poft eorum examinationem inndeliisinia fe&Zt efiiigarat
eos de monte dicens multo ferpentibus deteriores honna
efle ferroones. Mentientibus autem Arrianis aliquando,
Antoniuro ita vt fe credere, admiratus eorum aodadam
&iufti doloris ira commotos: rogat^fqueabepifeopisa-
qu^yniuerfis fratribus defeendit Afexandriam.atqne At
rianitas fermone publico condemnaoit:vTtimam hanc ef-
' fe hcreftm & precurforem antichrifti aftirroans.Pnedica
batque in populo filium dei non fafhiram no ex nullis e*
xiftentibusrfed propriu 8c xnius cum patrefubftantiserne
creatura potius,aut adoptio, aut appellatio Tideatar.Tpiu
efle dicens vel mente c6cipere:erat quando non erat, a
verbum quod feroperdeus eft;patri fu conterno, quia ex
ex deo natura eft patre qui fempereft.Vnde Aiebat An»
i — * nius.Cum Arrianlsfit vobisnuilaconiundlio.Qp^eni»
** Cewu-o fpgjgtaj lucis ad tencbrasJVos fideliter credetes; Chriftia
ni cftis. Illi verbum dei filium qui ex deo patre eft,crea-
turam dicentes, nullo in tcrualloJ gentilibus feparantur,
qui ieruicruntereatoratmagis quim creatori, qui eft be-
nedifbis in fccula.Ipfa mihi credite irafeuntur elementa,
R«».I & omnis contra Arrianum furorem (ccudom apoftoH dij
Aum ingemifdt creatura, quod fic dominii fuura per qpe
omnia & in quo omnia fadafunt: videat blaiphemarL
HaM.S H«c untl viri praedicatio, exprimi non poteft, quitum ad
fidem
I
BX P O. lfl
fidem popolu corroborauerit.Lxubantar qnippe Iioftiltf
Cliiifio & inimica hau’e(im anathematizari ab eccle.colu
na. De philofophisa ut pphanis^ide aulhorpaulopdftita
refert. Aliquiao aui$ pmloibphi duo gentiler venerut ad
eu:putatef Antoniu ie pofle decipere.erat vero in exierio
rl mdte.Qujos cn vidiilettpaganosTcellexit ex yu!tu,&
ceden* ad eos ita coepit dicere. Qi»re la longe ad Hulta'
homine lapientes fe vexare voluerunt.Hlis autc dicenti-
bus non eue illum (lultum ied nimium fapie'ntem: vigila-,
ter reTpondit. Si ad liultu veniftis:fuperfluus labor vefler
eft.Si autem putatis me elTe (apientero,& lapienti;; bonu
elijimitamini qux probatis : quia bona conueniViihitari.
Si ego ad vos venilTem: vos Imitarer .Sed quia vos ad me
Suaii ad fapientem veniftisredote^licut & ego lum)Chii
iani. Ablcellerunt pbilorophi: vtrunque mirantes, & acn
inen ingenij Sc dxmnnuexpullionem. Alios quoque mun
dl lapientei,qui eum irridere cupiebant quia literas igno
rabat: tali difputationecoUigauit dicens. Refpondere,mi-
}ii,quid prius eft:lenfus an IiterK,& quid cuius exordium
eli,an fenfus Icilicet ex literis, an literq oriuntur ex lenlu.
illis aflerentibusiquia fenfus eflet author & adinuetor li-
ceraru: ait.Igitur cuius leofus Incolumis ell:hic literas nS
requirit, Q^is prxlentiu,poft hanc collocutioni non ex-
clamauerit:cn obllupuerint & ipli qui vi£li funtjtanta ia
viro literaru imperito lagacitate admirantes.Hzc Atha-
nalius^qui deinde l;;tjus profequitur, quomodo tertio ad
Antonium venerint gentiles, ad irridenda fidem ChrilHa
natn,expolcendamque illius ratione . Quos luculenta St
prseclara oratione Antonius cu gratia & modellia cofula
tautt.edocens potius in Chrillu crucifixu efle crededofflt
qui tanta ante crucis torraentu operatus e(l miracula St la
lutare mundo do^hinl prxbuit,& poft crucis fupplicium
(urrexit i mortuis,ccl6mue confcendit,qua in deos iplbs
gentiliu quorum fpurcilTima decantatur crimina: fiupra,
adulteria, infande libidines, caedes, funa, rapina, quorum
oracula,Gortinc & tripodes obmutelcunt, poftquam no-
men Chrillt przdicatum efi, quorum denique templa, fi*
flsulacra, idola, & cultus, virtute Chrilli funt explof^.
Demiim.cum adelTem illic d^moniacitliquid numhiis(;m-
-.4 quit)
ljj^ P ^ O S A«
quiOhabct di| teftf itfittote illorum dacnoftcs- at> hi* Te-‘ . '
«ti* expellite, vt hoc argumento cognofcatureor3 di-'
utna poteftas. Q^od fi prxftare non potueritis, & ad tono-
cationc nomini* Chrifti expellantur dxmonta ab ifti* ob-
fcfris:fubmitiite collum ad fidem Chrifti, etJmque vel hoc
figno verum deum agnofdte.Hscc vbi dixit Antoniusiin*
oocato nomine lefu cum vitale fienum cnicis in (aero no
mine trinitati* iropreffifTet frontibus daemoniacorum: il-
lico domones expulfifunt, & vana philofophorum genti
Ilum confutata cftfapientia. Qui in admirationem tand
ingeni j quod in Antonio elucere ^lpicicbant,pariter 9c
fignorum addu6U:ab eo attoniti difccflerunt.
ax €E In vicefireofecundo verfu. Namconuenithuevi
uentem.Beatus Hieronymus in vita fanfti Faoli primi e-
remiue,quam eleganter St fplendide confcripritidifFurnu
enarrat,quomodo beatus Antoniusdiuina reuelatidead*
monitusrinuifcrit ipfum Paula vitat er emitic^.in illis fini
bus primum authorem & inchoatorem. Quem inpriaa
fua profeftione inuenit adhuc fuperftitera :& habuit gra-
tiftimum hoipitem. Cum verd ad fuam cellam reuerfu*
Antonius denuo itineri fc accinxiflet, vt eundem fecuni
do vifitaret:inter eundum vidit animam eius (acraulTiml
ab angelis in caelum deferri. Ingrcflus autem fpeluncae*
iufdem,corpu* ipfius exanime flexis in terram genibus e-
re^lum confpexit in fpeciem orantis:quo quidem (chema
te & geftu ipfe Paulus fanflam deo animam reddiderat.
Deinde duorum leonum nutu dei fuperuenienuum ad ef
fodiendam fepeliendo corpori foflaro,praefidio adiutus:
ipfum facrum Pauli corpus terra condidit. Ver£lm quo-
iiu hcc hiftoria in przfente verfu & przcedente Infinoa-
ta,i beato Hieronymo inantedlAo opere btius recita-
tnr,non opus fuit eam ex integro repetere.
De fanda Agncte:
ANimetur ad ago- Gl<mo[£uirpms.
nm, z Contre^antes facrm
Kccolcntcs paj^o- ’ florem
nm Hc^etm ad odorem
Kxfpaft
( >
, EX P O. Pfl,
K(fperf£MccHn!f: CtlUlihiikk ' >;
3' Pulchra, prudcm^Sf U- Titldm lummU^ '
Utjiriii . Turbantur incefli.
Jam duobus A griA luflrii 1 1 . C^ctu amans iflUgna^
Addebat triennium. tur
4 Proles amat hac pne Pt irrumpempr^focatHT
, KXnialignof^ritu.
Sedodeiusmrgofleai 12 tu^t ^er , lugent
Kejpuit arbitrium. tundii '.'fOti
f JHira uis fidei: . ^ , j Roma fleuit pro defundi
Mira uirginitjs^ . 1' ‘ , luuenis interitu. • ,
Mirauirginei 13 Sufeitatur ab Agneiel'
Coirdis integritas. : tn,;. Turba fremit indif cretei '
\ dei Mus ' ■ . i Rogum parant uirginii •
mirMiUi ; ; ;i 4 Rpgus ardens reosk^
Semirabilius i^^-,'' . "'rit. ' "
Prodit in fragili. /n furentes^ flamma furiti
T,' Tanguet amans: cubat p>ans honorem numini.
'ledoy j ^ drates ages faluatotij
tanguor notus fiCprafe- Guttur pfn^t hdc lid^L
doy Nec ad horam timet morti
Maturat remedia. Puritatis copfcia.^ v.f
^ Ofirt multayfpondet iS ^neSydgnifalutaru
Stas ad dextera glbridf^^
Petiturus peritura.
Seduilefeunt omnia:
> Nudam profHtuit
Prafes fiagltiliy* *
(^am Chfifius iiihit
Comarum fimbriis, r
StoU^ealefii.
to Caleflk nuneiuf •
iropiut
£t parentes confolaris.!'.^
/nuitans ad gaudia. V
17 Ne te flerent ut dc*
fundam
lamcalefii ^onfo itindSy
His fub agni forma fuam
Reuelauityatquetuam '
Virginalem gloriamy
Nosab^ofalutori '
Bb Non
^ PHOSA.
Mwiperimftc f(fp4f^^ Formam prdkffeaOo.
Cmte totam confefr^ii iO Palma fruenstrium^
Cuiwi ope tu curafH p^alit
I^ohilcmConflantUm. ; Flore uertunuuirginalL
Vas deam iUasho- Nos indignos [pedati:
floris, Faefanaorum generali
Incorrupti flos odoris. Vel fuhfcrihi ntuh.
jingelorm grata choris,
Fionefiatis V pudoris ^ mas.
H«c proCiryihmicjE modulationis legero ecclefiafli»
ds profis familiarem & dorocfticam remat.Nam in com-
plnfculis Tcrfibus omnes claufulsrrythmrcaf prmcedeowa
vltiroam, adinuicem confonant in ipfo exitu, & fingulc^
o£lo complentur fyllabis;quaruro penultima eft longa.
Poftrema vero illorum xeifruu claufula refponfuro ined-
Tonantia habet ad vltiroam proximi Terfus,& feptem eoa
ficiturfyllabispcnoltiroaqiVeui. At verdin quinto
ib & fexto, fimiliter in nono & decimo fineuue rythade»
rum claufolarum fex complefhiotor fyllabas,quammia
quatuor primis peouhima fy llaba feper eft breuis. In ooin
ta autc noni & dedmi verfus claufula, penultima fyllaba i
occurrit longa Pprrb quatuor primae fupradidori Tesrw ^
Tuum claufu^ nunc alternis lods habent mutuum in (nai |
lidefinctiarefponfumtTt prima tenifconfpiret,* fecun-
da quartje,nunc vero proximis lods politae coniimilt ta
minantur vocalitate, vt prima ad feCundam referatur, «
teniaad quartam. Demum poflremaclaufutanoiii vet- i
fusradpoAremaro decimi fuam tenet conformitatemi ' j
Authoreiusj Adam de fando Vido#e,qoi eleganti *oa- j
siora modulationo totam glorioGt virginis Agnetis paf-
fionem in illa complediturr i capite ad calce vfque eam
perfequens, quod ilh in altis itidem profis iandoruni vi-
um & martyrium deferibentibus: Cdluetudioarium eft A
Jteculiare.Infiiper apparitionem illam fiindam, qoapoft
aelicem fuara obdormitionem pareniibusfuislugemib*
ipfius mortemtfui manifefiauit gloriam, infinuat hic ao>
thor, & Conftanti« regiiNC curationem meritis beate Ag i
nem '
I'
i.Or./
EXPO.
netis prcftitam. Veri^ quoniam beatotAmbroHus hu-
iot facrc Tirginis vitam & agonem pro Chrifio przciara
ft copiof<? confcripHt, & illa elucubratio ceteris eius opei
ribbs inferta ab omnibus facite^ haberi poted & legitnqn
fent pro clariori elucidatione illa que ad hiftoriam pai>
libnis eius attinent hic repetenda, fed ex ipfb potius‘fua«
oiiTimo fonte haurienda.Itaque legatur ad hbrdtb iptelli^
gentiam Ambroiius.
a «: A NNOTA TioMB t.In fecondov erili. Cbnere
^ hiantes facrum florem. Qui manibus pulchrum attreft;^
florem &fuauiter olentem: hauddubidrerpergitardii}c{
odore illius floris, & placida ipfius percipit fpiracula. Ita
f inquit)noiipii facrate deo virginis A gnetis(quf flos eff
ipirituaiis virgineo candore nitens, &effu(iohe fui-^an*
guinls rofeutidulcirsimumque virtutum omnium rpirana
odorem)mores,vitaifi,& aaa commemorantes: ai^gaij
imir Toaoitate vinutum ipiius. St per fedulam imttatiohq
curramus in odore vnguentorum eius* .
6 CEln fexto veriu. 6e mirabilius prodit in fragili.
tus Paulus adCorinthiosfcribens: dicit de ChrUlo qqod
inflrmahuiusmondi el^it vt fortia qiileque confundat»
quod certe In vi£(oria iandiarum Virginum.de tyranis hi|
ios fecu1i;manifeAo declarat argumento^ Nempe longa
patentius fuam oflendit virtutem in tenellis illis virgun-
culis fexu St aetate fragilibus, cum in eis' confringit vir^ff
tyrannoVum d^daEmon'um:quim in viris animo robuflib'*
ribus &ma(culo vigore pratditis. Idcirco fanda ecclefla
ipiius dei commendans omnipotentia’m^il)ud ei pr^omu
aicribit, qubd inter extera potentia fux miracula etil irii
fexu fragili vidoriam martyri j contulerit. ..
X4- €[ In decimoquano verfu. Dans homirem numini', A
Sicut ignis fornacis Babylonic^coroburepiiraimflfosre*'
gis qui eam incendebant, tres autem pueros omoino ii^ta'
^os relinques; declaraoit dei gloria^ Si _vinutem,rdq'ua
obedientem illi (upra naturam exhibuit. 1'ta St ignis ille
£ui iniedafuit beata Agne i feditiofa & furcte turbatde-
«Iit honorem deo. Nam quaii fenties nutum & imperiumi
iui fadoris : exufsit imprabbs 'idolorum cultores, ft (iui*
dtam' Agnete illxfem feruauit, vnde ipiius dei gloria ma-
xnfellata eft:& honor nooiinis eius acreuit.
Bb ij !a
I
prosa;
3«
lY' '€T Indedinbreptimo Hi> Hib a]^) fbnqii
raan. HccTerba(ncift & praecedenda & Te^jucnda^ di>
figuntur d fideli populo in modum laudis 9c praeconi] ad
Atfo(an6bm virfinem agnetem. Oagnes(inquit)czle«
iUs rponfus tuus lefus Chri(lus,hts parentibus tuis reue'
lauit Tuam gloriam fubagni formatquifiroui tecum ipfia
apparuit niue candidior. Reuelauit etiam ufdem tua vir
ginalem gloriam, quam in caelis pod huius vitr curflno
obtines immarcefsibilem. Verum haecreuelaiio^ob quam
Uftitutum edfeftum beatae Agnetis (ecundo cetcbrSdu:
odauo fcilicet pod primi celebrationem die)a beaip Am
trofio luculenter & amplein dcrcriptionepafTtootsetna
bVpIicatur.
it €T Indecimoodauoverfu. Tu curadi nobilem C6*
dantiam. Haec Condamia, filia fuit Condamini Romano
fum imperatoris : graui quidem morbo affefta,& toto ia
^ corpore vulneribus affli^a. Que auditis mirabilibus i
domino per beatam Agnetem f^is^venit ad eius tomulu
recuperantUfanitatis gratia. Neque fuo fraudata edro
to,nam ibide placido correpta fopore,& in d>mnis iglo-
Ciqfa Agnetevifitataiintegrx redituta edfanitati, qaem<
d'dmbdum in loco.dipradi^o denarrat eleganter Ambro*
/ios. zo iE Ili Vicefimo veriu. Nos Indignos (pedali
Kbn ed tanta iq nobis(ait)vitx n£ltmonia fam^tatis^i
ekcelletiatvtfimys^^^ fpeciaU fitulo ran£loruai,& no-
minemur atque habeamur parucuTarinuncupatione (an
(icutij qui iri fanfiorum catalogum fpecitMim nomi-
aatim^ue rediguntur. Sed id ynum prxdat tibi famulanr
tibusferuis O beat? Agnes : yt fubreribamur (altem ge-
^ nerali titulo fan^oru, comprehendamurque fub vntuer-
r: CTfaH ipronim nuncupatione : habentes partem h^reditada
quicunque demi^m coqfequntur:
; haud dub(e communi (ancorum nomine continen •
^nr,et(i particularem tllaip.dpiominatiojieat.
, , apud 'homines noii mereantur, neque
,J^^rum ordini ^n ferra
:’.y -z‘3zr^\' ')■ .:jr;tnrl .DE SA fcf-
rrft:
■ cr'
-•.f
fli
'1
Defanda A gncte:alia profa.
,Xtft fit regi glorite^ g lUic uirgo netuttgih
tur^
Impudicut fajfvci^ur
Pro quo Agnes dum precd
tur,
Reuiuifcit menis.
IO Per quem ChrifluidU
laudatur^
L* • ' w W !
Cum formam gratit
Solis fplendor obflu
pefcie
1 In hortos ecclep£
lilia colligere,
Tanquam fponfus du pro-
ctfit.
Ecee ,X‘gnes inueni- Plehs hinc furens indigji^
tury
Et inuenta colligitur
Lilium de lilio.
4 iAmulo cuius muni-
tur,
Et in fponfam eligitur •
Efgi, regis filio,
f Cuius ferues irt amore,
Mundu fpernit cu decore,
tur.
Agne magna protefiaiu/ti
Tradens hancincendiis. ■
1 1 Sed ignis ohflupes :cei^
Nec ufgne nec lana LeU^^
Eius roris cr pudoris i
Non ferens potentiam. *
11 Cuius guttur enfisek
dH,
B landimentis nec tormetis Jldortii^ uita [ucceEt. •
Emollita iudicu. Ecceuiditquodcupiuit:-’
^ ^‘*tn^i^^tKinferuore ^ Perfponfiprafentim:' ^
Spoftm qudritfponfemo i| Poflquaergofictriu/m
Spoliata uepimcntis Virgo martyr gaudis in-
Denfis latet capilUsj trat
7 Tunc induaa lupanari, Sui fpdnp thalamum.
Cella fulget, ut folari 14 ^/fpud que nuc infer
Splendore,lucis copia. ^ cendat,
8 .>fb angelo confortari Vt caUnobis concedat
Meruit,atqueuelari Intrare palacium.
Cyclade auro contexta. Arnen.
Bb ii; Uct
F
^1^0 f R. O $ A«
Hatc iptofk moldh>emein hab6t rythiiit legem :ft in d I
iierfis verdbus variam. N erope in duobui primis : do*
prime claufule heptaiyllabe fiihr,S: jpcnuliimam babef)-
tes breueoiytercia verd ofto complcwitur fy liabas:
nultimam continet longam. In duobus ver6 iequenubas
iddiuerfo dux primectaufulx funt odo ryllabarum,con«
tinf ntque penultimam longam,d tertia heptafyllaba eft,
^ penultimamque breuem (eruat. In aliis autem yeriibus:
tres primx claufulx adinutcem habent re^ponCum in (imi
lldefinentia ryllabarom, & quanaynius yerfusclauGila
cum quarta proximi yerfus alTeruat hanc contimilem (b*
noritatem:quemadmoduro (bla ip(a ledio & rythmi men
Tura fatis prodit. Comploditur autem hacc prola yitam ft
martyrium fandiisimx virginis Agnetis, haudqoaquam
diicrepans i fententia prxcedentis pro(x,ex qua hxc pr{
fens magnam capit lucem atque clariutem, neque mulu
indiget expofuione.
X CE annotatione s.In primo yerTu.Cuiiu foe>
nam gratiXi (blisfplendorobdupeicit. Alludere v^e*
tur hatc fententia verbis faerx Agndtts, qux reipoodif*
fe feribitur filio prxfedi, capto eius amore, expeten»
tieius nuptias, quxque in praeconium huius inclite vrr>
ginis, ab ecclefia decantantur, hoc modo. Iplifumdef-
poniata cui angeli feruiunt , cuius pulchritudinem fol
& luna mirantur,ip(i foli feruo fide,ip(i'metota deuotio^
ne committo. £t metito (olis fplendor obihipefeit fortnS
St fpeciofitatem regis glori9,quonian^ y t^e diuina faptS-
Sapien.j tia que deus eft:dioc$alomou. £ft enim haec fpecxouor
lble,& fuper omnem (lellarum difpontionem:lucicom>
parata,inuenitur prior.llli fucceditnox,fapietiam autem
non yincit malitia. £t in alio eiufdem libro loco degenti
libus qui folem & lunam redores orbis terraru deos pU •
taueront loquens:ait. Quorum etfi fpe^ie deledati deos
putaueruut : fciantquaiito his dominator eory Ipeciofior
edjfpeciei enim generator, hxc omnia ccinfiituit.
! C In tertio verfu . Et inuentaco11igttur,IiIium de li>
lio. /tuuc Chriftus ecclefix fponlus proceiiitin hortos
ad colligenda lllia,yt dicit yerfus precedens:quando ip.
(e mortalitatis noftre forma indutus, facro ore deprom»
pfit coniilium de yirginitate feruanda in lege gratie: di-
cens
i*»
EXP Om
«eiM apud MattliCDiB. Et funt eanuclii qoi (e caftrac pro* Matt/;. ij
Ster reetnim del.qui poteft capere:capiat. Et cuper apo*
olos ujos ecclcHc (an (tindatores,indtauit ndelet ad
calcadas Toloptates camis: intemeratumque pudore deo
con(ecrandani,qQod Paulus ad Corinthios fcnbens (alu-
briter admonet. Curo itaque in hortis eccleiisc catholice
^(bs eius perquireret lilia fpiritualia, que colligeret:
bitata Agnes in tenella adhuc etate conftituta, inuenitur
iater candentia lilia virginuro, infpirata i donuno ad con p
lecranduroilliinuiolatumruar puritatis candorem.Et ab **^**’*'
ipfo lriio,rponfo (cilicet virginum imroo virgine purirst-
no: tofa Agnes vteadidum lilium colligitur, virgdque i
Chti(toa(rumitur,con(eruatur & protegitur. Eftenimlu
lium,ob niueura (tiorum foliorum condorS, virginitatis
indgne. Etiple Chridos (eipfum vocat lilium in cantico ^
Canticonim:cum ait.Ego flos campi, & lilium conualliu. .
Qmnimrao & pa(ci inter lilia dicitur in eode libro: quo* '
Iliam nitidis (aerarum virginum choris deIeftatur,A; quo
Iliam Gimme mundus eftimundoru etia gaudet confortto.
4 C In quarto ver(ii.Annulo cuius munitur. Annulus
dator inpigqus fidei feruand^coniugalirque foederis in-
ter (ponuim&fpdfum contradi. Et quoniam Agnes (e in
{Mn(am Chrifli confecrauerat, qui gratiam illi contulit
leruandx huiufmodiderponfationis, annulo eius inflgni-
ta hic dicitur, quemadmodu & ipfa de fponfo fuo loques
proteflatur his verbis. Annulo fuo fubarraoit me, dexte-
ram meam A collum meum cinxit lapidibus precio(iS)in *
duit me cyclade auro texta: & inmends monilibus orna-
titt me, pofuit lignum in faciem mearo, vt nullum prse-
tei^eum amatorem alTumam : dtfanguiseius ornauit ge-
nas meas.I>icitur autem ipfa eleda in (bonfam regi A re
gisfilio: quoniam Chri(lus eiusrponuis,&rexe(t: vtin
fecundo pulmo de (e dicit, & regis xterni,dei (bilicet pa-
trisfilius. Q^od propheta in pulmo ad deum patrem de
Chriflo verba faciens ; ita innuit Deus iudicium tuum re
gi da:& iufUtiam tuam (ilio regis.
6 C In (exto verfu. Sponfum qiiatrit fpofae more.In Ca*
tico canticorum deferibitur fponfa caflo fui fpon(i amore
languens: miro defiderio & affedu Ipfuro abfentem que-
rere. Inquit enim . Indica mihi quem diligit anima
Bb iiij mea:
P/a/.»
PM?»
1
c<».*
CaH.^
XbitUn»
4r ' -
39»
PROSA .
m«a:Tbi pafcaSiVbl cubesin meridieroe vagari inciptaai
po(i greges fodalium meorum. Rurfum alio in loco, tia
fe6h]To meo per nofiem qu^Hui quem diligit anima mea.
Quxiiui illum 3c non inueni. Surgam ftcircuibocinita'
tsm per vicos & plateas : quan-a quem diligit anima mea.
Quciiui illum ir non inuenf.. Inuenerunt me yigilea:
quicuilodiuntciuitatem. Num quem diligit anima mea:
vidiftis! Paululum cum pertranriiTemeof.inueniqueoi
diligit anima mea. Denique alio in loco eadem ait. Ani*
ma mea liqucfa^a efl: vt dilcAus locutus eft. Q^atTiuidi:
non inueni illum: vocaui& non refpondit mihi. Adiuro
vosBlix Hieruialem,(Unucneritis dile^m meu vtnun
cietis ei: quia amore langueo. Eo igitur feruore St afle*
£Vu ardenti fundia .^gnesfuum quatliuitrponrum:. parata
pro eo contumelias & mortem pati.
S 9L Ino^auo verfu. Cyclade auro contexta.Cyclas,
vedis foeminej:rotunda,tenuilTima,explicatilis & Ipacio
&,id nominis fortita d cyclos diAiope gr«ca,qux circo Itf
lignificati quoniam circularis & in orbem daduche eil 6*
gurae. luuenalis. Hx lunt quz tenui fudant ex cyclade*
Rurfum Propertius. Et longa cyclade verrit humu.Sic
Ipia beata Agnes ornamenta fibi i fponfo fuo tradita di>
numerans ;itafuperiusdtxi(Te memoratur. Induit medo*
minus cyclade auro contexta & immeniit monUibox or*
nauit me.
IO CE In decimo verfu. Agnem magnam proteftator*
N omina propria virorum aut mulierum tertix inflexio-
nis, deiinentiam in es & habentia crementum in obliquis
per e longum: plxrunque etiam obliquos habent flnecre
meto xquales nominatiuo in numero fylbbaru,vt Chre*
mes genitiuuro facit Chremetis vel Chremis:Dares,Da-
retis vclDaru:Hermcs,Herraetis vd Hermis.Ita St Ag*
nes in genitiuo format Agnetis vel Agnis,i quo fecundo
genittuo deducitur accufatiuus Agnem : in prxiente vec-
fu politus, & in fequente repetitus. Cxtera huius pror
' fle loca annotationem expofcentia,ex prxee- •
dentis profx enodatione cla-
, f rclcunt.
Deflmfto
E X P O. ify
■ DefaridoVincentioJ
E Cee dies pr^opUttty
Dies fcelix, dies gra-
Dies diitu gaudio.
2 Nos hanc diem uenere^
muTy
£t putantem' udmiremur
Cbrijhmin Vincentia.
3 Ortu fide, fanSiitatey
Senfu^erho, dignitate^
Clarus:(T ojficio.
4 Hic arcem diaconi:
Sub patris Valtrij
Regebat imperiO'
; Lingue. prteful impedi-
ta
Deo uacat cr Leuita
yierbi dat officia.
< Cuius linguam fermo re
6lus:
'>ttfUx quoque , fimplex
pehus
xomat [cientia.
Dumqi fidem docet [a-
nam
'ehem Caefar augu/ianam
mitante gratia.
S-aeuit in [ecclefiam
'ans idolatriam
afidis inuidia.
Pojl auditam fidei con^
flantiam
lubet ambos pertrahi K<<-
Icntiam
Sub catenis.
I o Nec iuuehi parcitur
egregio:
Nec (Ctas attenditur ab im~
pio
Sanih fenis’
II Feffos cx itinercy
Preffos ferri ponderet
T etro claudit carcere
Negans uidualia.
12 Sic pro poffe nocuit:
Nec prouoto potuit.
Quia fuos aluit.
Chrifli prouidentia.
13 Seniorem relegat exi-
lio:
luniorem referuat fuppU-
cio
Preefes acerbiori.
1 4 Equuleum perpeffus
C ungulam
Vincentius: confee^ cra-
ticulam
Spiritu fortiori.
ij Dum torretur, non tor
rctur,
Cbriflum magis confite-
tur, .
Nec tyrdnmm returetur JJinc defundo Uusttcerc*
Ineiusprefentia. uit,
1 jfrdet uultus itAuiiu- Nem quo uefci cof^uaut •
nus' Reformidat hefiia.
fferet linguOj tremit ma- En cedmr udmnu*
*ms. tum
N ee fe capit Datianus Caruus feruat ilUBatum:
Pre cordis infania. Si^ fua [celeratum
17 Inde [pcdu martyr re Fruftratur intentio,
truditur %i xXt prophanus D<<-
Ettefhlis fixus iUiditur tianus
Multa tamen hic luce frui Qs^d confumi nequit humi
tur: Vult abfcondi fub profundi
*Ah angelis uifitatus. , Gurgitis [dentio.
18 Inledidotandemrepo Nec tenetur 'a molari^
fitus: Nfc celari potefl mari.
Ad fuperos tranpt emeri- Qym nunc laude [ingth
tus. lari
Sie^ fuo triumphans [piri Venerari uoto pari
tus Satagit ecele[ia.
Eft principi praf^atus. 24 Vftulatum corpus
1 9 Non cornum finit iure igne.
Virum tradi [epulture: Terra,mari fit in[igne.
Legi fumd cr natura Nobis Jefu da benigne
Vim facit malitia. Vt cum [andis te condigne
20 Indefundumittdexfa Laudemus in patria.
uit: o€men.
fQ[Haec pro(a rythmicac orationis tenet meniurain : Ced in
diueriis yeriibus variam. In aliquibus enim (ingulxclau*
(illae praeter vltima ofto funt fyllabarum:ft penultima ha>
bent longam .In aliis Terdreptemryllabarum‘&penultU
mam tenent breaem. Occurrent & nonnulli ver(uSyCom«
plexi in Angulis Aiarum clauAilarum ance po(lremam,vn .
decira
EXPG. %9S
deeim(ynabas':Intltlmavcrd noncquatuor (filabat «tc
in nono & decimo verfij, nunc vero feptem; vt in decimo*
tettlo Adecimoqaarto. Dentiam funt ali} in lingulis Tuis
claufufis nouifsimam prrcedentibus , comprehendentes
decem fyllabas,in vltima verbroAo , vt decimofnonos
TicelimMnterdum verb (ingulaceiuidem verfus claufol^
citra extremam confonantiam feruantmedijadfuum 6-
nero,vt in vicefimoquarto verfu. Authorelu* Adade
lanAo Viftore. Continet autem hccfacrum beati Vincen
tij pro Chrifto agonem:vincula,carccrem,eculeum, crati-
cuiam,& fragmenta teftea^quibu* omnibus roperatitifcB-
lix martyr cum infignl triumpho ckIos introiit. Qainlm»
ind A exanimis ipiius CanAi corporis de fxuo tyranno A
in terra A mari viAoriara:etiam commemorat. V eru hsce
ex Iaera vit*ipfiushiftoria fatis vulgata , £icile perfpici
po(Tunt:neque funt hic repetenda.
4 Ca N Mo T A T lON.B s.Inquarto verfu. Hicarcera
diaconi. Arcem;culmen,dignitatem, apicem. Nara beatas
Vincentius iam facris erat initiatus, A diaconatus ordinem
adeptus fubfanAo Valerio epifeopo A patre fuo fpiritua*
li :in cuius comitatu A famulatu miniftorium rei ecclefia-
fticc impendebat. Hinc leuita cognominatur V incentius:
quoniam veteris teftamenti Leuitis A de Leui exor-
As,in cultus diuint officio conformabatur. Et certd no car
nefed fpiritu leuita fuittqui (vt illi)minifterio tabernacu-
li A altaris erat addiAus.
8 C In oAauo verfu. Duplex quoque firaplex pcAus-
Duplex in beato Vincentio.fcientia fuit; vitae aAiuxfcien
tia,pariter A cotemplatiuj.N ouit enim A ea quf vitf aAi
nc erant pariter A exercuit,docens populum afsidua pras»
dicatione A facrarum reru inftitutione,necno adminiflra-
Aonefacraraentorum eundem illuminans. Nouititem A
ea que vite contemplatiur erant munera A peregit : ab
a6Hone in contemplationem diuinorum fc reuoeSs, A per
orationis (hidium atque leAionis ad tranquillam dei in fe
cretis animi penetralibus fpeculationem fe erigens. Hinc
de illo fanAa canit eccl^fia.SanAus Vincentius i pueritia
ftudiis litcraru traditus, fuperna fibi prouidente clementia
gemina (cientia efficaciflime claruit. Hec autem duplex
feten-
y *
i
I.
Uh.X,
.10
PROSA^
(cientia ornaoiteiusfimplex peftucidell nonfalxloIuM
neque dolofuniyquoinodo & iob dicitur vir fimglex & tg
£h)s;ac timens deum. EtapofloU 3 domino iubentpr eUa
fireplices (icut columbae,
^ ([In nono verru.PlebemCsefarauguIlanarn.C«(araii^
mifla vrbsed Hi^anix Taraconen(is:in qua Ian£lus Va*
lerius epifeopum gerebat,& Vincentiusdiaconom. Inde
adiedriuurn formatur Cx(arauguilanus:nomen patrium. ,
Sic & Valenua hoc loco proprium e(l vrbis nomen. Nam
appellatiuum & commune fignlficat valitudmem«Iicutei*
oppodeum iniialentia:inualitudinero.
M C In decimotertio verfu. Negans vidaalia . Vi£hia-
lia dicuntur ea qux ad vt^um pertinent atque alimoniam
& tam cibum quim potum comprehendunt.. Amt^roHus^
de apibus.Cernas omnes certare de munere lalias inutgi*
larequxrendo vichialia , alias folicitam callris adhib^e
cuftodianiL ,, 1
14- ([Indecimoquarto verfu. Sic pro polle nocuit. Vix,
apud authores prxpofitio verbo innnitiuo, accufariui c»^
fusaut ablatiui locum tenenti adiun£la repetitur, apud
quos iriuialis A inconcinna cenTeretur hxc oratioifecun-
dum poiTe meum: vel propoiTe meo id fecLExcuIand* ta
men & venia dignandus eilauthor.quoniara propter cer
cnm numerum fyllabarum in ea claufulaconflringenduns
non pro viribus aut pro vinli, aut alio coolimilimodo ele
gami id dicere potuit.
17 fEIndecimofeptimo veriu. Et teftulisEzus illiditur.
Hic potius illiditur per i in fecunda lyllaba :qudm illudi'-
tur peru(,vt aliqui habent libri)elt legendam, quonia ac-
commodatior eit A congruentior propoiito fententia. No
enim tum illuruseft,aut irrilionibus verbifque infultato-
riis impetitus Vincentiustled illifus fragmentis tedaruiB
' in pauimento carceris conilratarum legitur,
ao ([In viceiimo verfu. Ad fuperos tranfit emeritus. Di-
citur miles emeritus, qui iam militia perfundas efttd; pro
pteringrauefcencemxratem imiliUc laboribus abibiut*
vacationem habet.Claudianu$.Ducutemeritosadpa(cua
■ota tngales.Ita beatus Vincendus pera^ duro certami
ne martyrij,in quo ad mortem vIque deludautctiain defun
ftusea militia, «elos triumphans conlcendit.
CIb
II f[In Tice)inio(»n]n^(io verfu.Nimquo: Ve(c! confue-
uit.Coruus ehfni pafci cadaueri(>us ro}ec:nunc autem diui
no nutu fa£^us eft cuQos (acri corporis emortui, neque (b»
lamillud.noncqniigtt:(edinfuperneab aliis 'feris tange-
retur proKibuityVt oiim legitur coru* animal ingluuiei de-
duumidetufiire ad Heliam propliciam panem. Sc carnes.
Porro hic per direrelim confueuit quadrifyllabum. verba
legi debet^vt ea daufula odo (it (yllabanim. . *
1) C[ In vicedraotertio i'erfu.Fru(lratur intentio . Fni*
(Iratur verbum deponensthic adiuam habet (ignificatio-
nem.Namaccufatiuum hibctTibi adiundumttwuu^^tn^
que valet atque fraudat, fallit, (iue eludit. Plutus. Nefcio
quis pratdigiator hanc fruUratur rouliererh. Cum enim
JiaiTiuam ha^t rigmEcantiamipotiusablatiuo iun^itur,vt
celcratus.pratfetfua intentione frudratus eft. SedThascfla
tim nota..'
C! |n vicenmofezto yerfu. VAolatun corpus igne.V-
fiularefcomburere, concremare, ab vro quod fupinun ha
bet vdum deducitur, Pacuuius. Candenti ferro crines vfta
lire. Inde participium v(Uilatus,id eft ambudus ft exuft*^
Liuiui^ Paufii remiu(h)laU ‘y enere in pocftateia.
Inconuerfione Pauli. ' ^
COrdcyUoce pulf4^'u jl Mmc lupuf fcd ohu ne
loj;
Triumphale pange Pofl tenehYas 'lucente fjh
mclos ^ dere
Gentium ecclepa. , t>ocet euangelium.
i' ?aului do&or gentium 5 Hic mortis uiam 4rri-
Confummauitfiadium pity
Triumpam in gloria. ' '' Quem uiuida corripit:
j Hic Beniamin adole- Dum Damafeum graditur
. r...^ Spirat minas; fed iamet
Lupus rapax y pruda m- dit.
Jaens t^t>f^^u f'iam oBedit!
LLojhsef^idelium* Sed iamuindus ducitur»
Ud
jr
1
S9t PKOSA.
7 %AixAn<onii fnktUw :
Zupus ad ouan trahitur.
Aiens refedit effera.
Z Fontis fuhU [aeramen-
tum:
Mutat uirtus in pigmenti
Vndafalutifera.
9 Vas [aeratum uas diui
num.
Vas propinas dulee uinum
F>o^malis gratia.
10 Synagogas circuit,
Chrijii fideni ajhruit
Prophetarum [erie.
1 1 Verhum crucis ptoti -
ftatur,
Caufa crucis cruciatur,
AdiUe modis moritur.
1 X Sed perflat uiuax hofUa
Ftinuida conflantia
Omnis poena uincitur^
13 Segregatus docet geteS
Mundi uincit [apietites
Dei fapuntU.
14 Kaptusade^^tir^
Hum.
videt patrem CT plium.
Inuna[uhfiantia.
Romapotens cr doCU
Graeu
Prahet coHa , difeit myfle-
fio.
Fides ChrifH proficit.
16 Crux triumphat, Nero
fieuk.
Quo docente fides creuit,
Patdum et^e conficit,
ff $ic acutus camis ma^
leni
Paulus, uidet aerum [olem
Patris unigenitum.
18 Zumen uidet in lund^
ne,
Cuius uitemus humne
Gehennalem gemitum,
jtmen. \
CHccpro^coniimilem prccedenti habet compofirionS
rythmicafD,fed non aded variam. Seroper enim hic Hnga»
h verTus,tre^ coiiipIe£tunnir claniulas rythmicas,qaamn
poftrema reptem vbique clauditur ryllabis.Prtfcedetes vff
rb claufulc iQodo Tepiero complentur TyllabiS) vt in fecun'
do verfuyniodo ofto,vt inprimo,mododecem,vt in quae
toverfu.Auihoreius: Adamde(an£lo Vigore. Defcribic
autem admirandam beati Pauli ad Chrithim cooertionern
in A^Usapoftolorum nono capite e xplicatam,(blicitudin^
quoque eiulde.m dt diligentiam przdicandt euangelium :
quas ex epiftoUs eius & hilloria Iaera A^uum tq^ftolico
EX P O. 39,
fom etiam liqaido peHpicitur.ft denique feellcen cnif*' ' ^ .
cius confummarionern per martyriuro.
3 Ca nnotatiohb s.In tertio verfu.HicBeniamin G<».4^
adoleicens. Hcc fenteqtia fumpca eft er prophetia ipiius
Iacot>,qui benedicens filiis (uisantemoriemtdixirad Ben
ianoin. Beniamin lupus rapax:mane comedet prcdaro , dc
Teipere diuidet (polia. C^at verba de beato Paulo intelli-
genda e(le:deciarat glo^ ibidem dicens.Paulus fignifica*
tur.qui de Beniamin,qui in primordio fideles periecutus»
vefpere diuifit Tpoliatqula (idelis faAus facra eloquia dU
Ipeniauit.
5 Cln quinto verfu. Hic mortis viam arripit.Mortis via: Ica»«l4
ell via illa lata qux ducit ad perditionem. Eam arripit quif
quis peccatum committit,& deo negledo tendit ad interi-
tum. Via vero vit«:Chri(luseft, qui dicit defeipfo. Ego
(uBvia,veritasd: vita. Nemo venit ad patre: nifiperme.
< dln Texto verfu. Sed iam vnAus ducitur. Non eftid de'
vinculis materialibus intelligendum. Nam comites eius
qui ad manus duxerunt eum. Damaicum qubd cxcutiens ^
^et dcpropemodurooculiscaptus ex apparitione illifa-
dbiinvia:non ftrinxerunteumcaihenis,cum efient ei fa-
miliares &domefi ici. Sed hoc accipiendum eft devinCu-
lis obedientic ad deuro:quibus ita ruit conilri&utyVt fpoil
te duceretur ^uocunque deus illum ire luberet.
9 9Lto nono verfij. Vas(acratum,vasdiuihuro .Alludit
author ad verba illa domini didia Ananiatde Paulo. Vade
quoniam vas ele^lionis eft mihi i(le:vt portet nome meu
coram gentibus, & regibus, & filiis Ifrael.Et certd ipTe fuit
vas admirabile tSc opus excelfi:ornaium omni lapidepre-
ciofo gratiarum & virtutum. ^^41
li €[(n vndecimo verfu. Verbum crucis proteftatur.Ver
bum crucis vocatur hic fides de ChriAo crucifixo : totius
mundi (aluatore.De quo Paulus. Nos autem praedicamus
ChriAum crucifixum:IudaeU quidem (candalum, gentibus
autem Aultitiam.Et eo loquendi genere vtitur etiam Paa
-Ius cure ait.Verbum crucis:pereuntibus ftultitia eft.Ita in
decimofinrto verfu crux dicitur triumphare :quoniam per
{trcdicationem Pauli fiJes de cruce ChriAl omniqbat); dl-
atata,cultum idolorum & (purcitiam luperftitionutn eh-
minauit orbe ac propulfauit. At quim graues fuAinueiit
per-
lLom>u*
. .1. .
409 PROSA*
pcrfccutiones Paulos tormenta propter verbom cmdf, '
& quomodo in mortibus frequenter & in periculis fcpe '
fuerit verfatustfecunda ad Corinthios epidola Capite vn*
decimo & duodecimo latius explicat vbi etiam dc raptu
eius in cclum { cuius meminit rerfus decimufquanus )
iit mentio.
13 Cln decimotertio rerfu.Segregatus docet gentes . Id
refpondet verbis beati Pauli:quibus adRomanos feribens
dicit fe vocatum apoilnium & fegregatum in euangelium
dei. Reipondet A illi lententiae qux in Adis apodolorum
rcribitur.Mini(lrantibus(inquit)iliis domino & ieiunan*
tibus:dixit illis fpiritus landus. Segregate mihi (aulum dc
Barnabam in opus ad quod a0umpri eos. Docere aute gen
tes dicitur,quoniam i deo deledus fuit ad hoc minUlerid
vt gentibus euangelium praedicaret : Heut iplemet Paulus
de feipfo teftatur ad Galatas dicens.Cura autem placuit ei
qui me fegregauic ex vtero matris mex & vocauir per gra
uam fuam,vt reuelaret filium fuuni in meyvt euangelizU'
rem illum in gentibus. Et ita reliquae huius profe fenteti^
ad locum aliquem aut Aduum apoftolorum,abtepiftola«
rum Pauli ex quo Gimpta; ftnt teuocari debent»
18 CIn decimoodauo vcrfii. Lumen videt in lumine»
patrem fcilicet , deum in 6Iio , qui eft lumen de lumine,
fecundum illud verbum pfalm i ex qtio hic locus, funv-
ptus efl.Q.^ni>ra apud te eft fons vitae, A in lumine tuo
videbimus lumen. Vel in lumine Ipiritua^t A ruperimel-
leduali caeleftis glorlcevidec ParuIus deum qui eit verum
. . .
. ' -J . I i
In purific^onebeatsB Mariae prola*
Concentu parili hic oria u ateratur populus»
te^ piii colit cordihus. Gener o[i xAbrahx 1 11 fi-
lia uentranda-.regi* de Dauidis fhrpegenita.San^
ilif?imdtorpore^cafltl?imamorihu^ omnium^ pulcherri
/na uirgp uirginum. Letare mater cr uirgo nohilis Gd-
brielis ardjongelicoqux oraculo credula^enuilH cUufa
filium. -
/M
1 X PO. 40t
i lHetmf4er4Hf^mofmguitKmutdatitrum^
' • gcnaris^t prom fit deus ^AlfrahiC.
3 Te uirga erida Aaron flore f^ciofa^ prf figurat Aid
rUfine uiri femine nato floridam.
4 Tu porta iugiter ferato,t^uam Ezfchidis uoxtefld"
tvr Aiariajoli deo peruia effe crederis. Sed tu tamen ma-
tris uirtutum dum, nohts exemplum cupifli commendare ,
fuhifli remedium pollutis flatutum matribus. Ad templutk
detuli flitecum mundandum^({ui tibi integritatis decus dt^
homo genitus adauxit intada genitrix.
< Zdtare,quam ferutator cordis er renum probat ha-
iitatu proprio fingulariter dignam/anda Maria. Extd
ta(cui paruulus arrifit tunc)MarUyqui Utari omnibus et
confiflerefuo nutu tribuit.
6 Ergo quique colimus fefta paruuli CbrifH propM
nos fadi/ittfque pia matris Marid^Si non dei pojfumus
tantam exequi tardi humilitatem , forma fit nobis eiu^
genitrix.
7 Z aus patri glorid^qui fuum filium gentibus er popn
io rcueldsyjfrael nos fodat: Laus eius filio^qui fuo fangui
ne nes patri reconcilians, fupemisfociauit ctudius, Loid
quoque fpiritui fando fit per euumjlmen.
CHarcprofarolutam habet cotnpofitionem finealiqat'
f7ihmi lege.aui forma. Pradicai autem eximias rarroum»
Ac virginis prcrogatiuas:nobiliiaiem gcndtis,vitc fandi.
taiem , partus dignitatem,d^ virginalem integritatem, qoa
multis figuris pratmonOratam fuifle declarat* Dcmiim c6-
mendat prxclararo tirginis gloriofc humilitatem, qua lc>
gem puriiicationispol1partum(cui tamen non erat fubie-
da)implere voluit* •
1 f[ANNOTATiONi s.Cocentu parili hic te Maria.
Parili,atquali,confono^concordi , ft vnanimi. Deducitur
autem id nomen ab adie£(iuo par,aris,vt «quale fignificac
Corripit fecundam ryllabam,format()jde(erub{fantioam
ttotaen parilitas quod «qualitatem fignat. Conceiu* venb
C c k fOe-r
I
Apt.t»
Gotiv*
Nvm.17*
'^9t ^ KO S A»
i verbo eondno)iit^efdeda£hiin nomen (vtnonmton»^
nes)(Vmphoniam,conConantiam,&n)ultonim fimul can«
tum (igoi6cat.
s«EIn cuius facrattllimo (anguine.Humani generis(^qood
perditum erat per peccatum, & maledi£lo fuW6^um')vm«
nerritas,efflundata eft per fanguinem Chrifti , qui ( vc ait
loannesin ApocalypA) dilexitnot lauii nosapeccada
tioftris in (anguine (uo.Et (icut fcribit Paulus ad Hebr^g
(knguis Chrifti qui per fpiritum fanftum (emetiprum oblQ
lic immaculatum deo,emudauit*conrcientiam nofhram ab
operibus roonuis ad femiendum deo vinenti.Illodauteiii
Eromifit deus Abrahx, cum diait ei quod in femine ipfioc
enedicendc e(Tenc omnes gentes. Hoc enim in nemine
exorto de Abraham completum eft,quim in domino no-
ftro lefu Chrifto.
) Te virga arida Aaron. Duc hic figurd gddutminir ex
veteri te&mento, integritatis virginalis in Maria ,dei ma-
creprcnunciK. Prior ex libro N umeri, vbi (iimpiis duode-
eim virgis fecundum numerum tribuum I(raeliticarum:(b
]a virga Aaron legitur (ine humore & fomento terre fro-
duilTc,florui(re,acfruftumprotnli(re. Altera exExechic»
le propheca:cuio(len(afui^orta(emper claufa : per qua
iblus princeps Ifrael ingreflus eft. Verum vtraqueiftarar
fuperiu s fxpenumero eft explicata.
4 ^Matris virtutum dum nobis exemplum.Matris virta
tum,ideft humilitatis, que baiUeft & fundamentum om-
nium virtutum,ficutcx oppo(ito,initib omnis peccati eft
fiiperbia, fecundum Ecclenafticumlitaquefenfiis huius lo
ci e(l,qubd beata virgo cupiens nobis commendare exem
Sium humilitatis que eft mater vinutum.fiibiit remedium
atutum pollutis matribus, vtpote legS purificationis po(k
partum, Leuitict duodecimo cap. latam, cui tamen ipfa non
OTatobnoxtarcum nonpepererit filium fufeepto femine,
ied fpidtus (anfti virtute. ''
5 dLxtare,quamfcrutator cordis. Scrutans corda & re-
nes,deus efttfecundum prophetam, & qui nouit abfeondi-
ta cordis. Quoniam igitur ipfe intima cognofeens noftre
penetralia mentis, facrofan^iam virginem approbauit &
acceptauit vt dignam in qua domicilium fue raaieftaus co
fttiuoret:id argumento eft admirandam puritatem dc fan-
^ute
. i
EXPO. • ‘ 4oV'.,'
^'tatem^iflein lp(a,qaan) praromntbaadeai degit Ttin
M&ex ea fofneretnoftrc carnis rubflantiam., Sicut enim «
^elprouideotia In Tui difpofitione non fallitur : ita neque
eius fapientia in electione rerum decipitur.Ipfe autem be
tari omnibuf 4; confidere tribiiittvt paulo pbd dfcit hte>
ra:quoniamvtait Paglus ad Achenienfes dans in medio
Areopagi, deus dat omnibus vitam & inipirationem & o«
iDoia,& in ipfo viuimus,mouemur & fumus.
6 CEErgo quique colimus feda.Quique non vniuerfal{>^ '
tatem hic dgnatabiblute, neque tantum valet dcut omnes
quanuis quifqueidem dtquod omnis, (jed tantum fignid>
cat vt quicunque, & hypotheticam cddituit.enunciationc»
7 €EC^i fuum filium gentibus & populo reuelans. R.eue>,
laultdeus pater filium fuum gentibut,cum'della duccM;t
ei unquam primitiae eledionis gentium ad ipfum adoran-
dum approperarunt. Reuelauit eu ndemdr populo Ifraeli-
cico,cum padores angelo annuDciante didicerunt eius na-
Ciuitatero, cum etiam iudui; Siroeon & Anna prophetiOii'
in templo palim de illo perhibuerunt tedimonium : quM
edet faluator mundi. Idem quoque deus pater fociat nos
spfi Ifrael,inconfortio & communione fidei: quoniam per
apodolprum prxdicationem nos etiam vocaoit ad eandd
fidem ad qui populus Ifrael vocatus ed,eiufd e mquemy*.
fierij fidei, nos ficut & illos reddidit participes. Enimuerd
nofipfos fecit etiam Ifraeliias non carne fed fpiritu , quo»
niam fideles,& fide videntes deum nos effecit ex fiise bo«
niiatis indultu.
In purificatione beatx Maris profc
LVx aducnit umtrUi
Lux in chom iuhiLm
.
Zuminops cordibus
1 Huius l£taluxdiciy^
Fefiunt refert matris det
T>edicdndumUudibus,
3* Vox exuUet modutait.
Mens refuUet medulUta;
Ne fit laus inutilis,
4 Sic laus deo dec<ffltetitr:
Vt in eo collaudetur.
Mater eius nobilis,
f Gloriofa dignitatCf
Vifcerofa (netote:
Compundiuonothinei .
Cc Cutii
'404 ?rosa:
6 Cmh&itcrtmttrotkili, ThaLomytr dmta^
Cum pudore uirginaUt 1 4 Sie cidem^orum
imitet uUcarditte, jfpigrueur elegiorum . .
y Jtubus quondam cx4rde Nominum fuhlimkas,
bat 15 Cuius preeeSyUitid^
Mthuncardornonurebut Cuius nomen
hJec uirorem nocuit. Cuius odor:UUa^
8 sic ardore fpiritaUf Cuius uincuntlabidy
fion ottaHu comugali, Fauum in dulcedine,
f^rgo deum genuit. j6 Super uinum fapida,
f Ac ejliSe fons figlld^ Super ciuem candida,
tuSy Super roftmrojida.
Hortus etaufuSyfcecundd^ Super lunam luada
tus Veri (dis lumine.
Virtutum feminibus. 17 Imperatrix fupemorS
10 Hac efi dU porta clau Superatrix infanorum,
fUy EUgenda uU coli,
Quam latente deus eaufa Ketineniajj^fid^,
CUuferathominibus. Separatos a te tonge,
11 Hac ejluellus trahens Eeuocatositejunge
rorem, Tuorum collegio.
Etenus ager dans odorem 1 8 Mater bona qkam ro»
Cunilis terra fimbus. gamus
12 Hac efluirga ferens Nobis dona ^uod opM-
florem mus.
Terra fuumfaluatorem Nec ft (pernas peceatores.
Germinans fidelibus. Vt non cernas precatores
tf Hac efi didaperexem E eos (ibi dijf dentes,
pium Tuos tibi confidentes
MonSyCafleQumitula^tem^ Tuo fifle filio,
pium, tXmen.
QHccprofaconipontioneiBliabetrythtnicaixi fatit co«*
fonaem.N am fere in (inguUsTerfibosclaufiilcrytiiinics
onnea •
EXPO. ^
Miieiyoftoiuntryllabanitn St penaltiioain liabenclonea
«nererqtiaai in dedmoqainto St deciB>or»to veriu , vbi
iinguicclau(ulcreptemcoercenturryllabis St penuldna
bicuL AathoreiusiAdaa de (an£lo Viliore. Commenda-
Cur in ea multifarii ia cratiiTima virgo Maria ob dotes prc
cipoas St dona gratiarum:quib* i domino locupletaM eft,
multis Item antiquae legis figuris fuifle eraeraonilrata oftl
ditur: variirque infignita nominibus,quibus in veteris pa-
ginae (criptora,honorata & praedicata dinofcitur.
I €Ea NNOTATioMi s.lnprimo verfu. Lux in cho-
ris iubilanda. Chorus curo afpiratione, interdum conuen-
tum & multitudinem hominum (ignificat:& veluti corohS
«orum qui ad ludos conueniunt,nue (altantium atque ca>
nentium, nam multorum vocibus St concentu conftat^ie
ronymus,Vbicunquechoroseft:ibidiuerfc voces invnts
canticum congeruntur. Quomodo enim diuerfz chordas
vnam vocem e£Ficiunt cantici:(ic & diuerfz voces cum (i-
cnul fuerint congregatz chorum domini efiiciunt.Hab^tqs
primam fyliabam breoem. Virgilius. Vefccntes, Iztdmque
choro Paeana canentes. Idem. Omnis quam chorus , St ib-
ci) comitantur ouantes. Interdum verb( vt fcribit Hiero-
nymus ad Dardanum )choruseft muGcumindrumentuai
ex Amplici pelle cum duabus cicutis aereis : quod per prU
mam infpirarur,& per fecundam vox emittitur. Q^o mo*
•do accipitur in eo pfalmi loco- Laudate dominum in tym-
pano & choroelaudate eum in chordis Sc organo.Hic autd
pro alterutro datorum Agnificatorumfumi poteft: nam in
veroque apta e(l fententia.
S iLln tertio verfu .Mens refultet meduHata.N omine me
dollz,adipem & pinguedinem fpiritusaffefhiofumquemo
tum cordis in deuro:nic author in(inuat. Inutilis enim eft
laus, vbi fola eft vocis modulatio;& mens ipfa torpet igoa-
na, languet anda,nul1dque affeftu in deum mbuetur.
f €[In quinto verfu.Compun^ua nomine. Quoniam
•nomen eius frequenter inuocatum, inducit compundionS
deuotionis cordibus humaois:ficut& nomen lefu benedi-
£him in (ecula.Qui enim (zpius id nomen venerandii ha-
bent in ore:(entiunt quendam motum cordis Angularem
in deumiquem alias non perciperent.
7 i[InwptimoverAi. Knbusqoondamexardebat.R.u- -
Cc lij bua
‘ 40 i P & O S A*
busiMoy(econfpe6h]s vc ardens & tamen illcAisallabtf
jExod>)i faftam (ignabat matris dei virginitatem : vt ante etiam di-
diumeftinfecundolibrOyin explanatione antiphonx. .
Kubum quem viderat Moyfes incombuftum,Porr& verbfi
noceo ferd femper datiuum fecum expofcit. Interdum ta-
luMth,t6» menaccufaiiuo iungium inueniturin facris litenstvt in
' ' cantico lodith. Dominus autem omnipotens nocuit enm,
A tradidit eum in manus foeminn, & confudit eum.
£tin euangelio Luck. Et cum proieciiTct illud dcmo-
niumin medium:exiitab illo ^ nihilque illum nocuit.
Ita & hoc in loco poniturtquod tamen non eft tn imitatio-
nem trahendum.
9 flln nono verfu.Kstc edille fons lignatus. InGnuatur
hue. 4. Qicra virgo Maria per fontem illum & hortum^de quo
dicit Salomon in Canticis. Hortus conclurus, (oror mea
OnS.4. (ponfaihortusconclufusyfoniiignitus. Hortus inquam c6
clufus diutno prcfidio & virtutum munitionibus, ne in il-
lumyingreflum habeanibodiles infidic. Fons item ligna-
tus totius trinitatis fignaculo : & peculiari ipfius filij dei
ligitlo.
10 f[In decimo verfu.Hcceft illa porta claula. Sicut in
praecedente profa iaro didium ell ; per portam Ezechielis
£^«c/;.44 claufam intelligitur intadia fandiae dei matris integritas.'
Et illam deus cundHs hominibus occlulit vt Itbi foli, fo-
ret peruia,& tamen femper claufa. Huius autem occlulio-
nis caulaitunc quidem latuit homines . Nunc autem ipfo
reuelante,& myderium ex rei e£Fedu aperiente , patefa-
dia eft.
11 fEln vndecimo verfu.Han: ed vellus trahens /iorem.-
Stgnificata ed efiam beata dei genitrix : per vellus Ge-
ladie»tn6m dconis cacledi rore irrigatum, quod fola omoium mulie-
' rum fpiritu landlo foecundata:cxledem aedidic prolem.
SigniBcata ed & per agrum plenum frudUbus,ft miro fra
grantem odorerdequo Ifaac benedidiurus filio fiiolaeob
ait. Ecce odor fili) mei ficut odor agri pleni :cui benedixit
dominus.
GcM.t 7. It £ln duodecimo verlu.Hatc ed virga ferens fiorem.
Niim.27. Signata fiiit itidem lacrata virgo per virgam Aaroatline
£/Ii. 4f. terra: adminiculo floridam ftfru^u oneratam. Sic enim
& ipfa fruftum protulit line viri adiutorio tqtimundofa-
lutifa-
EXPO,
4*7
Jbdfcnimt Signata ibit denique iacroianihi dei tna ter per
terram illatnide qua dicit Efaias. Rorate oelidefiipcr,*
nubes pluant iuftum:aperiatarteiTa,& germinet ialuato-
rem.QoinimmdipCimet eft illa terra myftica ft^benedi^
ddomino,quc germinauit faluatorem.
€Eln decimotertio verfu Hatc eftdida per exempld.
Sex nomina praeclara hoc loco exprimunturrqoibus in Ci-
eris literis beata virgo Maria defignata A nuncupata eft>
Primo Cquidem mons dicitur apud Danielem :cum in ex- Dan.!.
pofidonefomni) regis Babylonici dicit,qudd lapis excifus
de monte fine manibus percuffit (latoam A comminuit ea.
Vbiper lapidem illum intelligitur Chriftus; &per mon-
tem beata virgo Maria , virtutum excellentia fublimis ac
eicteros homines fijpereminenSjde qua fine humano con- Lnoioi
fortio Chriftus efle natus ibidem Innuitur. Secundo ipfa
nominaturcaftelluro.potiisimum in eo loco euangelij Lo-
cc.lntrauit lefus in quoddam caftellum; A mulier qun^
Martha nomine excepit illum in domum fuam. Illic enim
Tecundum myfticum lenfum nomine caftelli intelligitur
fanfta virgo Maria: vtteftatur Anfelmus in horailia eiuf-
dem euangelij.Tertio dicitur aula dei :qudd eam inhabi-
tare dignatus fit dei filius vtfuum ubernaculuro,vt in Ulo
•ver^o pfalmi allegorice fumpto. Adorate dominum in au
laCm£^aeius, fiuevt alia habet tranflatiodn atrio fando
•ius .Quarto nuncupatur ipia templum domini. Quemad
modum in illo verfu pfalmi myftlcd intell^o.Sufwpimps
deus miiericordiam tuam in medio templi tui- Quinto ap-
pellatur thalamus dei. Sicut cam dicit propheta de domi-
nonoftro’.qubd ipfe eft tanquam fponfus procedens *de
thalamo fuo. Sexto nominatur ipCi eiiaro duitas dei , vt
in illo dido pialmi metaphoricd accepto. Glorio&dida r/a/.il.
funtdete:ciuiusdci.Etconfimilimodo(.didt verfus fe-iyai-I**
quens')aliorum nominum prxclarorum A infignium ex-
cellens denominatio:eidem facr* virgini alTignatur
in (criptura , quandoquidem per h«c nomina
iam dida; etiam alia qnsE paflira In (acris li-
teris occurrunt (unt intelllgenda.
Cc ilii D*
t:
A
4ot
PROSA
DeCm&o Adalberto,
Orona fan&itatis cr immortaUtatu. Omadt.ha
die dominus martyrem fuum Addhertum, *
I Terfa oculorum lachrynu ^lius florttsiditt
pidma» Oculorum terft lach^4y aboletur boc
mgma»
% Specu laris pjuama cadit, claret uifus fpeciaUs. Vhi dati
eji omma^uirtus fandiorum cr gloria.
3 Vbi deus eji omnia nec dijlinHus ut omma^mmens ^uod
eJl in gloria^omnibuseU omnia.
4 Vnumefl omnium pr^miumyfaerum fodans coUegiS^
$num eji fed difpar pramim,pro merito fidclium.Hum
nos fieri confortes glorUyOra pater ofdalhcrtey<juos in
AdamperpetuxfcisadiUdosmiferue. Arnen. '
4IHcc prefa liberam habet orationis (blntaecopoGtionS
nec rythmicie formx conftringitur habenis . Declarat an*
tem magnitudinem A excellsmiam pratmiorum qu^cum
fandis omnibus ad cacleilem gloriam ailumptis , tum /aa-
do Adalbeno martyri apud Pannonios nominatirsimoae
celebrauflimo,d deo dantur in caelis. Caeterum mutato no
mine proprio ipHus fandi : haec profa de qooois fando
martyre & etiam confeiTore poted decantari , quia quae-
cunquesn ea dicunturtcuilibet fandorum communia fiinC
& conuenientia. Porro aliquid vel exiguum hic de-
promendum eftdevita dadisglorioG martyris Adal*
. benircui haec profa inferibitur ,vt habeant ledoresfalten
aliqua de fan^tate vitae eius non pafTim apud omnes vul-
gatae»relationem. Fuit is nobili genere apud Bohemos na*
tus:&po(l Ditimarumyprimum Pragae epifeopum, obprae
. cipuamfandirooniam atque dodrinaminftitutus eft Pra-
genGs praefultae maximo in precio apud bonos omnes ha*
&‘tus. Ver&m cnm cerneret fibi non adeffe facultatem
>xedd dirigendi commifCim plebem, vt quae rapinis &li -
•J>idinibusafrueia,futanti(Htis reda monita afpemaretor:
Romam accefUt , d cum fratre fuo Gaudemio fingulaiis
u
excel-
E X P O. 409 '
ttcenenricTiroiiiraona<^erioninfti Alexij tanJiudelU
'^caitidonec i nimmo pontiRce Tuum odile repetere iolTat
fbit. At com fe Tubditis fuis minirae gratum e(Te perTpl*
ceret:illisreli£tis in Knngariam profeftuseft, & Stepha
’ num Hungarorum regem cd vniuerfe eius populo ad ca«
tholiccRdei lumen perduxit.ac (acris baptifmt abluit tii
dis . Deinde Polontam ingrelTus, Gaudentium germana
iiium apifcopum in ecclelia GuefuenR coRituitiad annua
aandum illi populo euangelium ChrilU. Poftremu faii'-
dhis Adalbertus Prutenos adiit, apud quos cum fidem or
thodoxam alTiduJ euagelizaret, impiorum gladio cxfus»
manyno pr^lentis vitae curfum finiuit.Poft cuius tranfitd
Cindus Steph anus rex Pannonix,in honore eiu(Hem(an«
' ^ martyris Adalberti Strigonienfem metropolitana ec«
cleliam randauit. Floruit autem beatus Adalbertus circa
annum dominica incarnacionts millefimum & vicefimd*
'Celebratur ver^eius felium quotannis : vicefina fecun*
da Aprilis.
X f[AMMOTATioisa s.TeHi oculorum lachrvma*
Sumptum e(l illud ex Apocalypfi: ita defcribente glorii
beatorum. Et abfterget deus omnem lachrymam ab ocu-
lis eorum: & mors vitra non erit, neque lu^s, neque cla
' snor,iaque dolor erit vitra, qux prima abierunt. Q^od
vero continudfubiongitur,iu (Ius floret velut palma, ex
pfalmo depromptum efi vbi ait propheta. luftus vt pal-
ma florebit (icat cedrus Libant multiplicabitur. Plantati
in domo domini in atriis domus dei nollri florebunt .
a C Specularis rquamacadit.Hoc ex beato Paulo dedu
^ e(l,ita ad Corinthios cognitionem huius vitsc de deo
ad eam que tn altera habetur vita com parante. Videmus
nunc per (peculum in aenigmate: tunc autem facie ad fa-
ctem. Enimuero aenigma & (pecularis (quama hic voca-
tur obfcura de deo coenitio,quae quandiu peregrinamur
i domino, habetur in nde:qaafi perTpeculum in vela-
mine, ficaerquamapifeium (quamigerorum draconumq;
efltegmen.Illud autem aenigma aboletur in patria cole-
(h,& illa fpecularis fquama cadit:quoniam amplius in cae
lo non haW locum, vbi videtur deus (icuti efl.Vnus ve-
rd rpecialis efl, qui habetur facie ad faci5:& per proprii
' (vtlu ^ierim)fpecieffl,illa autem claret in ^o,qoonu(
• 1 aperte
Apec.tl
Vfd.3t
I
i.Csr.i)
4^0 PROSA.
aperte ft nude (iilylawSqDe omni velamine deus |bid£ eil
omnibus oeliciutbus & confpicuus& Ipeftabilis.
■.Orw.Tf 3 €E hiecdiftinftus vt omnia. Beatus Paulus ad CoiiiH
chios (chbens atque de futuro poft extremam reiurre^im
nemfanftorum diiferens (latu:dicit qudd deus tucerit Or
inniain omnibus. Non quidem fecundum rubilatiam,re<i
profuniTimam fui in omnia communicationem, qua red-
detcun£fadeiformia &fut Amilia. Tuncehim ipie: (aa>
Aorum erit lux clarifsima,gaudium perpetuum, vera glo
ria, virtus inclyta, ft ita de ceteris. Propter hanc tame fui
in omnia difFudonem: non (ubibit aliqui partitionS deus
aut diftiodf ionem,neque diifecabitur in roultitudinem:fi
cut multa funt & diilinfta quib* ie difpartit,ied vnus ma-
nens dcindiuiduusHn omni fe propagabit,manes itide im-
partibiliSiin plura fe diffundet. Perinde atque vnicus Ib-
lis orbis ifuavnitate &lIngularitatenon recedens, mul-
tos ocu I os reddit luciformes.
4<r Vnu eft omnium prcmium.VnitasccleftU premij
Matib. 20 quod deus eft Agnacur in euagelio per denariu diuinu,qpi
omnibus in vinea laborantibus «qualiter datus e(l : licet
ali j diutius, atij verd breuiore temporis (pacto in ea labo-
radent. Diueriitas vero mercedis in celo pro diueria ope
rum qualitate, exprimitur etiam in euangelio ei^is ver
bis domini. In domo patris mei manfiones multirant. £c
- ex hoc itidem quod leruus ille cuius mna decem mnas ae
?"****^ quifieraticonditutus eft d domino fuo Ciper decem ciuita.
tes .Et cuius mna fiiperlucrata fuerat quinque mnas:acce
plt potedate fuper quinque duitates. £t pland (Icut vnus
fbl pro diueria oculorum di(po(itione aliis plus, aliis ve-
ro minus luminis infundit: ita & deus pro diueriit^te ope
rum varia dilpartit premia.
»
In inuentionc fand« crueis.
L^Audes crucis ^toU
Umus:
Nos qtd crucis cxid-
tmus
SpcddiglorU,
2 Nam in cruce irim^
phamus:
Hofkmfcrm (uperanm
Vitali uidoria,
} J^ulce melos tangat
c^os.
£XPO. 4M
€£hs. , ment4,
Didce lignum dulci digifn Nec recenter efl iMuent4
Credimus melodid. Crucis h£c reUgio.
4 Voci uit4 non difcor- i ^ IfU dulces aqiMS fe-
da. cit.
Cm uot uitam no remor^
da,
JDulcis efl fymphonia.
f Serui crucis cruce UU‘
dentf
<1^ per cruce [ibi giudit
Vitxdai munera,
a Dicant omnes (T dicat
fingtdi
Auefdus totius fecidi
.Arbor falutifera.
7 O quam farlix quam
pracl^r^.
Fuit hac [alutis ara^
Fiubens 'agni [anguine.
8 Agni [me macula:
Qm mundauit fecula
tAb antiquo crimine.
St Bac efl [cala peccato-
rumy
Per quam Chnflusrexca^
lorum
.Xdfe traxit omnia.
zp Forma cuiushocoflen
dit.
QMterrarZ coprehendit
Quatuor confinia.
II Non [untnqua [aera-
Per hanc [ilex aquas iecit,
Moyfi officio.
13 Nulla [alus efl in do»
moy
Ni[i truce munit homo
Superliminaria.
14 Neque [enf it gladiumt
Nec amiflt filium,
QSifquise^ talia.
1$ Lignaleges inSare*
ptOy
Spem [alutis efl adepta
Paup^ muliercula.
tS Sine lignis fid^
Nec lecythus olei
Valetyrtec farinula,
17 Roma naues utnuer[as
Inprofunduuidit merfss,
VnacumAtaxentio.
18 FufiThraceSycafiPrr
[a.
Sed cr patris dux aduerfie
Villus ab Neraclio
19/» [cripturis [ub figurh
Ifla latent Jedtam patent
Crucis bene^ia.
10 Reges creduntjhofles
cedunt.
Sola
41« PROSA.
SoU critee Chrijlo dttee^
Vmtt fligat milia.
a I IfU fuos fortiores
Semper faatytr uiflores.
Morbos fanat for languo^
res:
/leprimit d^monia.
a a Dat captiuis liberta-
temy
Vita confert nouitatem.
antiquam dignitatem
Cmx reduxit onmia.
a« O crux lignum trium
phde
Mundi itera falas, tuJe.
Inter tigna nullum tale,^
fronde^ore, germine.
'a4 Medicina ChrifUona,
Salua fanof,£g^osf0i4,'
Qttod non udetuk huma-
fW,
Fit intuo nomine.
25 jffifienteserueitUu-’
<b\
Confecrator crucis oudL
A tdue feruos tua crucis^
Jhjt hanc mtam,uera lucie
Transfer ad palacia.
a 6* (^os tormento uk
feruire,
Fae tormenta non fentire.
Sed cum dies erit irs,
Nolbis confer cr largkt
Sempiterna gaudia.
xAmsn.
' HccprorirytTimicc modulationis feraat forma, auem-
Mmodum tlla de fanfto iacramento eucharilHc. lauda
Sionfaluatorem. Author eius,Adara de lan^ Viftore.
Concelebrat autem praeclaris laudibus, iande crucis pne
conia^ referens antique legis figuras quibus eft prefigna
ta , ft virtutem eius in noua lege per vidorlam Conftaiw
/tini & Heraclij imperatorum ofteniam. Deinde admiran
dam illius potel^atem pr{dicans,fidehs populi vota & (bp
'plicationem ad illam explicat»
:« €[ AMMo T A T t o M ■ s. Infecundo ver(b. Sam
in cruce triumphamus . Hic verTus in plaefifqae libris n6
liabeturfed prctermiiruseil,qoi tamend eft fuperfluos,
'quinimmo ad rythmi integritatem necefTarios, vt habeat
primus verfescui in torminali fellabarum delinentia re-
tpondeat, alioqui ant nullos ipliprimo verfei in exito fi-
arili<|ue cadentia accommodabitur vetius aut tres dabun
«or fe continod confequentes,adinaicem in fine eoufoni-
tes.
IXPO.
testovorfi Ttranqiie,r]rtfioic« legi repogiuit^fl qaa feoi
per ODO verfus neque piares neque pauciores : mutuouk
ftabent,qnantuiD ad Tltiaaam claufiiiam , refponTum ad*
inuicem.
4 €L In quarto Terfu.Dua rox vita non remordet. Ca
dk labia noftra laudant deum pariter & opera, fecundum Eer^if
regulam mandatorum eius fa£ia,tonc rox non remordet l«e».p
^itam neque vita difcordat voci. Ver^m fi rox nofira
quoniam vt ait bccieliaiucusnoneit ibectofa laus in ore GMe.tS
peccatoris, & rcimas(inqait in euangdio oecus iam illa*
aainatns')quia peccatores deos non audit.
« C InnonoTcrfu. Hcc eft fcala peccatorum. Crux
tkaStt dicitur myfticdfcala peccatorum: quoniam pecca*
tores per eam & immolationem veri agni in ea fiiaa cc*
los confcendunt. Et non inepti figuratur per fcalam illa
abimoterrsadcacli culmen extenumiquam lacob vidic
in fomnis.cui & dominum confoezit innixum: & anselos
domini afcendentes & defcendentes per eam. Quod au*
t£ per illa Chriilus ad fe traxerit omnia, teftatur illud yer
bom eius ad ludacos. Ego fi exaltatos fuero k terra : om>
nia traham ad meipfiim. Hoc autem dicit(vtfiibiungite*
tiangelifia^rignificans qua morte efTet morituras. Atqui
d terra exaltatus efi Chriftus: quando in crucem fnblatus
de fola huiofmodi exalutione ibi loquitur,
ao €C In decimo yerfu.Quatoor confinia. Scilicet orien
tem,occidentem,mcridiem,& feptentrionem, quatuor ip
fiui terrae partes. Nempe fi parsanteriorcrucis cui affi<*
sus erat dominus, occidente refpiciebat (vt fecundu Chri
ihanam pietatem in ipfo templorum m^tollio Chrifiu
crucifixum mos eft figurare)pofterior eius pars vergebat
ad orientem, manos (mifira ad meridionalem plagam: ft
dextra ad (epcentrionalem.Et ita quatuor extrema ipfius
terne, in ipfa crucis figura comprehenduntor. Qodd fio*
rientem verfus Chrifium crucifixum quis dixent, aut a*
Jiam quanuis caeli panem; femper in figura cnicis afiigna
buntur quatuor panes , totidem terrae plagis reiponden'*
tes.Ceteriim quid hoc aliud fignabat , nifi per crucis my *
fierlom k quatuor terre plagis vocandos homines ad (alo
tem
414 PROSA.'
toQ ^Tcri dei «gnidoneoi; Multi (inquit doninos in
fAMtlh.1 uangdio) ab oriente occidente yenient,’* recubentdi
£/4^9 Abrahani & I&ac & lacob in regno «clorun. Et Efaiac
Tocaoonen gentium ad fidem pnenunciani aiti Ecceifti
it longe venient,* ecce illi abaqnilone & mari,* ifti de
terra auftrali. A lia verdquatuor confinium terra: ircan-
dum figuram crucis ratio, in decimiquinti verius expia*
E««J(5 natione paulo pdftafstgnabitur. ^
IX C In duodecimo verTu.Ifia dulces aquas fecit.Perli*.
gnum i deo Moyfi ofienfum * aquis Marath amariGimis
immifTam,vndeipfaE aquae in dulcedinem verfjefunttin-
telligitur fa^a crux, cuius ignominia * acerbitas a Chri •
fto tolerata:conuer(a eft in dulcedinem, fiiauitate,* gra-
tiam redemptionis totius mundi. Similiter pec virga que .
Moyfi miniiterio filicem percufilt* inde aquas eduxit^
^ infiimatur etiam fanaa crux: qu« ex Chrifto petra foirU
tnali, lancea militari transfixo aquam tod miindo Guuts-
rem efiiidit. . .
»3 C In decimotertioverfii.NollaIaloseftin domo.V-
' terque poftis * fiint perllminaria doroorum Ifi‘aelitica-
rum afperfa fimguine agni immolati tvpus fuerunt * fi-
gura viuificae crucis, confMrfie preciofo iaguinc agni im-
maculati. Sicut enim per huiufmodi linaionem *lrrora
Air* It fanguinis agni typici, Hebrxi fuerunt liberati ab
- * ■ngelopercutienteprimogcnita Aegypii,iia virtute cru-
cis falutifene liberamur ab infultu * incurfione daemo-^
nuro,quicum crucem domini coi>fpexerint,non valentes
eius fultinere pr^fentiam: tripidi «rifiugiuiit nocendique
vires amittunt.
if €[ Indccimoquinto verfii. Ligna legens in Serepta.
J.Rrr.17 V***"* Sereptana(adquam milTusefi Helias i domino vC
* ab ea fufictaretur)duo ligna collegifTe feribitur: vt libi *
filio fijo cibum decoqueret. Voci autem prophetice obe-
diens coxit ilii primo fubcineritiura panem,'* non efi di-,
minutam eius oleum in lecytho ampullaque olearia, nec,
farina in hydria pCT cotinuaalimonieprotota.domorua
ex illis apparitionem:quo ad daret dominus pluuiam fii-
£er terram, fecundum verbum Helise.Porrd duo ligna il-
I collefia i viduarlaniiam crucem repr;fenunt,ex dua-
bus poufsifflBm partibus c6fiaiitero,quanun vna i fum-
mc^
EX P O.
tao In imotn («famdoni longitudinem fuit porrefhi : alte-
ra verif ex tranraerfoyi dextro in liniftrum ext^nta.Ec (e-
«undu illas in cruce domini congruenter (iimutitur qo»>
tuor differdtiq politionum ipfiut mundi: que per quatuor
con6nia in decimo xerfu expreiTa poflent etiam intelligi,'
fcilicetrurfum & deorfum, dextrum HnUlrum, fecundum
quatuor crucis extremitates afsignata, ad denotandum'
qo^d Chriftus per mortem crucis quam pertulit:ccle(lia
nobis regna que furfum funt aperuit , inferna xerd que
deorfum funt c6fregit,tereftria autem omnia que in me«
dio iita funt:fuorum brachiorum extentione & complexu
quaG dextrum & flnifhtiro conftituentia,ad fe reuocaue-
ritt& ita celeGium, terreftrium & infernorum dominatu
I principatdmqueacceperit:&reconciliaueritomnia,fum*
ma ima A: media deo patri per (anguinem crucis. Per illa
• itidem duo ligna fanflam crucem integrantia fumuntuc
quatuor ipiius litus & politiones:fcilicet longUudOflatku
{ do,altitudo,ft profundu, ex quib*iplius crucis figura c6-
t Ihtuitur.Qi^enadmodum declarat beatus AuguUinus ex»,
ponens illud di£him apolloli ad fij^helios.V t polTitis com
prehendere cum omnibus fanftis,que Gt latitudo tc lon-
eitudofublimitas& profundum. In his(inquit) verbis
ngura & royfterium crucis oGenditur. N am latitudo ia
crucc:cG tranfuerfum lignum vbt Gguntur roanus,Iongi-
i tudo verh eG ab ea parte que ab iplo tranfuerfo ad lerrS
I tendit, & ab ipfo vfque ad terram confpicua eft. Altitudo
autem crucis in illo ligno eft : quod ab eodem tranuerib
itirfum caput verfus eminet. Profundum verb eft in ea
I parte ligni que non apparet: fed inGxa, terre occultatur.
' Haec Auguftinus.
17 fEIndectmo^tiuoverru.Komanauesvniuerfas.Vc
refert hiftoria eccieliaftica libri nonicap.nono:Conftan>
tinus imperator cum Maxentio qui tum Rome tyranni»
dem exercebat confli^rus,cum diutnum imploralTet au
xilium antequam cum hofte manum confereret : vidit in
aere crucem rutilo Gilgore corufeam, Sc angelum Gbidi-
cente.In hoc ligno Conftantine vinces & protinus in om
nibus vexillis luis lignu crucis figurari effbrmari<) i iulTit.
Cuq; Maxentius fraudd molitus ad ponte Miluiunauib*
p6tcs fupftraailTetaTt illis foblidetibus pre nimio podere
cam
i
41^ PROS/I.
com illae tranfirec C60antinu$ & crederet firmet ellepS
tet, cura toto exercitu demergetur audiens Cofiantuiiim
Kotnam xerfus aduemare , concitur i ponis Romama
promens pergit in illius nccuriuin. Et Aiarum oblitus de
cipularum per illos pontes przcipiti curfu fuum duxitae
nen: ft incidens in fouearo quam fecit vna cum Ans miU
cibus in flumen demerAis efl, imnib& nauetilljr nimio,
pondere preflit etiam aquis Aint obrute. Et hoc paA^o Co
llantinus fine efiufione (anguinis huroani(qudd fumrao*
pere i deo popofcerat)viAoria potitus cft.
it C Indecimoo^uo verAi. Thraces ^ ccA Perfir,'
Sub Heraclio imperatore Romano Cofdras rex Perfa*
ru collero magno exercito irrupit in fine» Romani
perij Syriamq^ & PaleAinara graoi incurfione Texauic,
omnia populationibus dc incendiis deuaflant. Cutus Im-
TOtum repreflurus Heraclius : coa&is etiam copiis AibA-
wtadfiumen Danubium vbi A filius Cofireil/i occurrit
cum apparatirsimo militum agmine Quem Angulari cerw
taroini mper podtem Danubij adonusdeoicii Heracliue'
adiotore deo : cui fe ante congrefiiim inuocata deuotina
ian£la cruce obnixd comroendaueratt Deinde interfe-
€ko Cof<A‘a partem (anftx crucis, quam ab vrbe Hiero*
folimiiana ille impiiis aflulerat-.cum debito honore A re>
lierentia illuc reportauit, xnde felhim exaltationisfiin*
€t* crucis celebrari in ecclefia coeptu ell,vt latius Aipra-
didat folennitatis declarat hiAoria-
ao C InvicefimoyerAi. Vnus fugat mitia. Sumpta*
efl illa (ementia : ex eo quod in Leuitico dominus pmit-
At populo Ifrael. Periequentur quinque de Tobis cen-
tum alienos A centum de vobis : decem milia. Et ex eo
cantici ipfius Moyfi verbo. Quomodo periequebatur
vnus milie : A duo fugarent decem roilia . Q^c quidem
promiiTai ficut fub veteris teftamenti patribus interdum
completa leguntur, potifsimuro Aib piis regibus luda A
inclytis Machabscis: ita A in nooo teitamento Aibglorio
fis illis regibus A principibus Chriftianis,qui potentifica
ChriAi cruce armati expeditionem in hoftesndei (*u(ce-
peront A fois eos fedibus propullarunt.
>3 9L In vicefirootertio verm. Inter ligna nullum tale.
Refpoadct id crucis pnrconium illi canticorquod in hya
ao'
^SXPO.
■e de paislone domini in eiof laudem ctnitur. CUix fi«
delis inter omnes f arbor vna nobilis , nulla (ylua talen
profert : fronde,flore, germine. Vbi quoniam arborem
nominauit lanAam crucem aothor: Tt decorum meiapho
rici Termonis obreruet,in eo perfidens, frondem eius £»•
rem germen nominat , qua; tamen mydtcd iunt acci-
Sijcnda , &ad Chriihim r^erenda: qui folus ed ilLusar*
oris folium, dos, & fruAus. Folium quidem : ob im«
marceiTibilero virtutum eius virori atque vigorem. Flos,
ob ruauiOiimDm bonitatis cius odorem prxcipuumque de
corem. Germen vero : ob frudum & vtilitatem fiiat paC.
iionis ex ea arbore decerptam.. Canen^m quacunque hic
de cruce dicuntur, intelligendafunt non abfolutd mate*
riam crucis attendendo: fed referendo eam ad CHridom
in illa confixum (qui fua gloriola padione)ipfam confe*
crauit & iandidcauit.
d In vicedmofexto verfu. Q^os tormento vis ier«
ulre. Feminem deus ipfe pratcipua voluntate & per fe
Tult perire, fed fecundum beati Pauli fententiam,vult o*
snnes homines faluos deri,ft ad agnitionem veritatis ve-
nire. Confequenter tamen & ratione habita ad horni*
num opera : eos dicitur velle fcruire tormento, qui per
fua peccata meriti funt asterna gehenncfupplicia. ReM*^
'tudo enim iuditis eius exigit vt tales ad finem vfque vi-
te in malo perfidentes addicantur tormentis inferni.i^
Itaque hsK oratio petit vt quos fecundum pr^fentem da-
tum ac difpofitionem operum tales cognoteit, aui digni
(int perpetua d.imnatione: illis gratiam emenoandi vi-
tam dum tempus aded concedat , & euadendt per poetli-
tentiam ea tormenta quibus funt digni. Oemtim diem irc
vocat hic author diem extremi iudici):quoniam ita appei
laiurapud Sophoniam prophetam cura ait. Vox diei ho-
mini amara; tribulabitur ibi fortis. Dies ire dies illa,
dies tribulationis & angudie,dies calamitatis St miferif,
dies tenebrarum St caliginis,dies nebule & turbinis, dies
tube & clangoris ; fuper ciuitates nmnitas St fuper ange-
los «xcelfos.
^ Dd Pefanfto
\
l.TlIBflf.l*
r
So/ba.i
j
1
r
r
4» prosa:
hM»t
9
i-
£/4.6
A|#f.4
A/nt.14
ftccleftitfiipleatic torrent affluentHiliirai.Prialtltii tv
t6 riui illius yeri fontis, fant (andi apoftoli;qtri doArini
euangelicanex (aero eius ore hauierunt,& tanquan riui
ex illo fonte dedufii funt,tn>pleti(^ue ab eo aqua fapien-
tiac (alutaris. Inter illos autem riuos, Ioannesin(ignitee
emicuit,ad fuauitatem verbi dei quos de cclo ad nos deC.
cendit,totl mundo propinandam & declarandam,
f €E In quinto verfu. Cselum tran(it,veri foJis.Ioannea
(inquit)c(los omnes 8c corporales & fpiriioales,ordines
inquam angelicorum fpirituum tranfeendit, dt diuinitatS
veroi dei principio fineque carctem( yt rota in orbicula-
ri fua 6gufa 8c circulus) intentiGima mentis acie confpe*
xitydefigens in eam totum interni fui luminis obtutum.
Hanc autem veri folis rotaro, coattemitatero fcilicet filii
dei(qui eH fol iu(titic)cum patre:re(erauit loines homi-
nibus, cum facro fuo pecore illud eruftauit euangeli| e-
xordium.In principio erat yerbum,4: verbum erat apud
deum, ft deus erat verbum : hoc erat in principio apud
deuro. Hinc & (peculator rpiritualis in feqoeme verfu di-
citur,& qua(i adroilTus ad contuitum diuini vultus fob *•
lisfanAoruroferaphiro, quicclefiet funtfpiritut deo p-
ximi,& (ine aliquo aliorum imerftitio deo aftantet. AI»
autem (eraphim hic nominat author,alludehs.ad illud
(aiasdidum. Seraphim (labant (tiperillod,(ex alcvni
alte alteri, duabus velabant faciem eiut,d; duabus yelabSt
pedes eius.d: duabus volabant.
7 iE In feptimo verfu. Audiit in gyro (edis. Id ex diui*
na Apocalypn beau loannis fumptu e(l, vbi ait. Pod hasc
ftatim fuit in foiritu. Et ecce fedet pofica erat in cxlo : Sc
fupra fedem (^ens. Et in circuitu fedes, (edtiia viginti
quatuor,& fupra thronos, viginti quatoorfeniores(Mcn
tcs,circuroamiAi veftin^entis albis, & in capitibus eorum
coronas aureas.Ecaudiui vocem de caelo: tanquam vocE
aquarum roultaram,& taquam vocem tonitrui magni, db
vocem quam audioitiicutcytharcBdorum cytharizatium
in cytharis fuis. Porrb duitas noftra anima e(l humana:
dei&diuinorumroyderiorum capax, cuius nummus, efl
mens nodra atque intelligentia, cum viribus ceteris atq^
potentiis fpiritualibus,vtnuntateatq; memerooria.qudd
ad imaginem & (imilitudinem dei : homo ratione ha-
rim
BXPO. 4S1
rntB TMan natiDarum cftfa^s. Itaque loannc- de fi*
gtUo triniiatit imprefiic chara£berea tpfi nunno nofirf d
uitath: yt dicit fequens Tcrius, quoniam fuperdioin* tri*
nitada notionem quomodo vnitrinos efi deus,ipfe nofirg
■enti relerauit: di: quantum capere potefiinfirmitas^id
alttfiimum nobit myftecium cacteric fiiblimius aperdtie
reclufitac patefecit:
f |D[ Id nono Tcrfu. Arcanum ori^nia. Dicitur hic area
mim originiaroccultifiimum illud myfieruim diuinc ge*
oerationis qua filius dei ex patre natus efi ante omnia fis-
cula I non fados nec creatus, vt reftd dicit primus huioe
pro(( eerfusiquoniam neque ex nihilo neque ex materia
extrinfeca conditus e(l,Tt oblatrarunt Arriani,fedex pOf
«ns Gibfiantia ab «t emo genitus,patri cocternus St con*
iiibfiantialis, atque deus benedice in fecula.Illud autem
originis beatus loannes in euigeltofiio exteris apertius
planius dectarauit:cnm haec&firoilia de eo fcripfit.Vd
dimus gloriam eius: glorii quali vnigenitid patre. Etke
rum eodem loco , vnigenitus qui eft in (inu patris ipte e-
narrauit.Cum etiam Chrilti verba refert. Pater meuy
quod dedit mthiimaiut omnibus eft.Ego fr pater vnu fis*
mus. Ego d patre procelTi Sc veoi, dk caneraconfimiluii.
lo Cln decimo verfmCxli coi fiicrarium.Sacrofdndam
dei matrem vocat hic author & dignd St verd, fiicrariuin
cadiiquia firil tabernaculum alti(simi,dt reclinatorium fi* ^
lij dei:in quo & noftrx carnis fiibftantiam fumpfit,d:x<ii.
uem mentes requieuit. Eandem quoque facratilsima vir*
ginero vocat author,Chrifti lilium: propter rynceritatem '
puntads eius virgiueilmque pudorem qua ipla fiiper an-
gelorum puritatem prxclara eniteicit. Filium verb toni*
cruiappeUac hic author beatum loannem euangelitlam:
quoniam vt (cribit Marcus, Chriftus duobus filiis Zebe*
dxi lacobo St toanni imponit nome Boanerges:id efi fi- •
lios tonitrui eoldero denominauit.
f[In decimofexto verTu.Obftroit quod Ebion,Che-
rinthus St Marcion.Tempore beati loannis euangelifte, Maro 5
coeperunt in ecciefia nonnullxhacretes pullulare: quaru
hic nominantor authores. Siquidem Ebion (id efi phu-
E :r,& d paupertate tenfus &icienUae,verdficdidat')ob« EixVy
traoic ChrithRn efie IbluB homincoi} St per profe^m
Dd iij vhc
j
4«^ P&OSA.
bus i Moyieconrpeftas yt ardens & tamen Uladusullabn
]£jrod.j. fa£^am (ignabat matris dei virginitatem :vt ante etiam di*
Aiim eft in fecundo librOyln explanatione amipKonc.
Rubum quem viderat Moyfes incombufhim.Porrb verbw
^ noceo ferd femper datiuum iecum expoicit. Interdum ta*
ludith,l6, menaccuOitiuo iundtum inueniturin facris litenstvt ia
' cantico ladith. Dominus autem omnipotens nocuit eum,
tradidit eum in manus foemina, & confudit eum.
£tin euangelio Lucz. Et cum proieciiTec illud demo*
niumin medium:exiitab illo « nihilque illum nocuit.
Ita & hoc in loco poniturtquod tamen non efli in imititio-
nem trahendum.
9 C In nono verfu.Uec e(l ille fons lignatus. Infinuatur
L»f. 4. Cf. Iaera virgo Maria per fontem illum & hortum':de quo
dicit Salomon in Canticis. Hortus concIuruSfloror mea
Cdnf.4. (ponfathortusconclufusyfons (ignitus. Hortus inquam co
clufus diuino prziidio & virtutum rounitionibus^ne in il*
lum,ingre(Tum habeanthodiles infidic. Fons item ligna-
tus totius vinitatis fignaculo : & peculiari ipfius filij dei
ligltlo.
10 f[ In decimo verfu.Hcc eft illa porta claula. Sicut in
praM:edente profa iam di^um eft : per portam Ezechielig
£^<(0.44 claufam intelligitur intafta fanfte dei matris integritas.’
Et illam deus congiis hominibus occlulit vt tibi foli,fo*
ret peru ia, & tamen lemperclaufa.Huiusaucemocclolio*
nis cau(a:tunc quidem latuit homines . Nunc autem ipfp
reuelante,& myderium ex rei effeAu aperiente , patefa-
a» eft.
IT CEIn vndectmo verfu.Hcc etl vellus vehens yl'orem.-
SigniBcata e(l etiam beata dei genitrix : per vellus Ge-
Judicum deonis cselcdi rore irrigatum, quod fola omnium mulie-
rum fpiritu (an£bo foecundatazcxlellem «didit prolem. '
Sigoi&cata e per agrum plenum {ru6libus,ft miro fira
grantem odore:dequo Ifaac benedi£lurus filio Ibolaeob
ait. Ecce odor 6Uj mei ficut odor agri pleni :cui benedixit
dominus.
GriM.ty. It ^in duodecimo verfu.Hcc efl virga ferens florem.
Nwm.sy. Signata fuit itidem lacrata virgo per virgam Aarontfine
terre adminiculo floridam ftfruAu oneratam. Sic enim
& ipfafruftum protulit fine viri adiutorio totimundofa*
• - * lutifii-
EXP O. 4*7
Jbdferam.Slgnata foit denique (acroCin^la dei mater per
terram illamide qua dicit Efaias. Rorate cxlideruper,
Bubes pluant iuftum:aperiaturterrat& germinet ialuato-
lem.Qainimmdipiamet eft illa terra myftica & benedifta
d domino,qute germinauit faluatorem.
1) fEIndectmotertioyerfu.HcceftdiAa per exempld.
Sex nomina praeclara hoc loco exprimuntur:quibus in &-
Ciis literis beau virgo Maria deiignata A nuncupata eft.
Primo Hquidem mons dicitur apud Danielem tcum in ex* Dbs.i.
poHtlone foranij rezis Babylonici dicit,qudd lapis excifus
de monte Ane manibus percuiTit Aatoam A comminuit ea.
Vbi per lapidem illum intelligitur ChriAus: A per mon •
tem beata virgo Maria , virtutum excellentia fublimis ac
cteteros homines Aipereminens^de qua Ane humano con* Lsr.ioi
fortio ChriftuseAe natus ibidem innuitur. Secundo ipAi
nominatur caAellum.potiAimum in eo loco euangelij Lu*
cae.lntrauit leAis in quoddam caftellum; A mulier quxda
Martha nomine excepit illum in domum Aiam. Illic enim
lecundum myAicum lenAim nomine caAelli intelligitur
ian^ virgo Mariatvt teAatur Anfelmus in horailia eiuf*
dem euangellj.Tertio dicitur aula dei :qudd eam inhabi*
care dignatus Ac dei Alius vcAium tabernaculum, vt in tllo
verbo pfalmi allegorice Aimpto. Adorate dominum in au
laCmftaeius, Auevt alia habet tranflatio:ln atrio fanfto
«ius.Qi^arto nuncupatur ipAi templum domini. Q^emad
modum in Illo verAi pAdni myAlcd intellego. Sufcepimqs
deus mitericordiam tuam in medio templi tui. Quinto ap*
pellatur thalamus dei.Sicut cum dicit propheta de domi*
no noAro*. quod ipfc cA tanquam fponAis procedens ‘de P/i/.af»
thalamo Aio. Sexto nominatur ipia etiam duitas dei , vc Py^<47
inillodifto pialmi metaphoricd accepto. GIorioAi diAa P/ai.it.
funcdete:ciuitas dei.Et conAmili modo(dicit verAis A;* P/^.
quenslaliorum nominum prcclarorum A inAzntum ex-
cellens denominatioteidem facrat virgini alTignatur
in Tcriptura r quandoquidem per hxc nomina
iam di^a: etiam alia quat paiTim in Aicris li-
teris occurrunt Aint intelligenda.
40f
PROSA
DcCm&o Adalberto,
Oroiu fan^ittis CT immortaUtatu. OrtuuU.ho
dic dominus m^yrmfuum Adcdbcrtm, "
I Tcrfa oculorum Uchryma Jufius flohtudtit
pdnu. Octdorum tcrfa lacbi^i, aboletur boc £*
wgma*
^ Specularis fquama cadit^claret uifus fpecUUs. Vhi dati
efi omma^uirtus fandiorum cr gloria.
5 Vhi deus efl omnia nec dijiindus ut oimtU^naneiu quod
ejl in gloria^omnibus efi omnia.
4 Vnum efl omnium pramiumyfacrumfocmscoUcg&,
unum efl fed difpar pramium^pro merito fidclium.Huiut
' nos fieri confortes glori£yOra pater tAdalberte, quos in
jdd^mperpetuxfcisaM^osmiferue. Arnen.
C[Hc€ profi liberam habet orationis iblntxcopoiitionS
nec rythraiCK formx conftringiiur habenis . Declarat ao«
tem magnitudinem & excellrintiam premiorum qo^cua
fandis omnibus ad caeleftem gloriam aifumptis , tum ian-
do Adalbeno martyri apud Pannonios nominatifsimaae
celebrattflimoyi deo dantur in caelis. Caetenim mutato no
mine proprip ipiius fandi : haec proia de qooais fando
nartyred etiam confeiTore poted decantari , quia quae«
cunquesn ea dicunturicuilibet fandorum communia fiinC
6 connenientia. Porro aliquid vel exiguum hic de«
fromendum eftdevita d adis glorioii martyris Adal*
ertiteui haec proia inferibitur , vt habeant ledores {altem
aliqua de (an^tate vitae eius non pa(Tim apud omnes vul*
gatar «relationem. Fuit is nobili genere apud Bohemos na-
tus:&po(l Ditimarum, primum Pragae epi(copum, obprae
cipuam iandimdniam atque dodrinaminftitutus eft Pra-
genfis prae(ul:ac maximo in precio apud bonos omnes ha-
bitus. Ver&m cum cerneret fibi noii adeife facultatem
>redd dirigendi commilDm plebem, vt quae rapinis &U -
'bidinibusalTueiajfuianiiflitis refla monita afpemaretnr:
Romam acceilxt , A cum fratre fuo Gaudentio lingularis
excel*
EXPO.
409
tfcenenricT{roitimona(lerio(an£U Alextj tandiudelU
'^caittdonec d Hiimno pontiRce Tuum oaile repetere iu(Tat
.fgit. At cum fe Aibditis fuis minime gratum e(Te perfpl*
ceret:«Uisreli£lis in Kungariam profeftuseft, Sc Stepha
' num Hungarorom regem cn vniuer(b eius populo ad ca«
tholicxRdei lumen perdaxit.acfacrisbaptirmi abluit vn
dis . Deinde Poloniam ingrefTus, Gaudentium germana
{iium «pifcopum in eccielia GuefuenR codituitrad annun
ciandum illi populo euangelium Chridi. Poftremu fan«
£^us Adalbertus Prutenos adiit, apud quos cum Rdem or
thodoxam alTidud euSgeIizaret,irapiorum gladio catTus,
snartyno pr^ (entis vita curfum Rniuit.Poft cuius trandtd
iandusStephanusrex Pannonia,in honore eiurdemfait*
' ^ martyris Adalberti Strigonieofem meiropolitana ec«
defiam ^ndauit. Floruit autem beatus Adalbertus ciru
annum dominica incarnationts millelimum & viceRma*
‘Celebratur ver6 eius felium quounnis : riceiima fecan«
da Aprilis. ^
t ffAMMOTATioiTB s.Terli oculorum lachryroa*
Sumptum e(l illud es ApocalypR: ita de(cribente gioril
fatorum. Et abderget deus omnem lachrymam ab ocu- pyy
lis eorum: & mors vitra non erit,neque luftus, neque cla ^
' iBor,|aque dolor erit vitra, qua prima abierunt. Q^d
verdcontinud(ubiangitur,iu(lus floret velut palma, ea
pCalmo depromptum eft vbi ait propheta. lullus vt pal-
ma florebit (icut cedrus Libani multiplicabitur. Plantati \
in domo domini in atriis domus dei nodri florebunt .
^ C Specularisfquamacadit.HocexbeatoPaulodedu
^ ed,ita ad Corinthios cognitionem huius vita de deo ^ ^
ad eam qua inaltera habetur vita comparante. Videmus
nuncperipeculum in anigmate: tunc autem facie ad fa-
ciem. Enimuero anigma&lpecularis (quama hic voca-
tur obicura de deo cognitio,qua quandiu peregrinamur
d domino,habetur in hde:qua(i per fpeculum ft in vela-
mine,Rcutrquamapifcium (quamigeronim draconumq; ^
ed tegmen.Illud autem anigma aboletur in patria cale-
ili,& illa rpecularis fquama cadit:quoniam amplius in ca
Io non habet locum, vbi videtur deus (icuti ed.Vnus ve-
rd rpecialis ed, qui habetur facie ad faciS:ft per proprii
‘ (rtlta dixerim)ipeciemyilla autem claret in wo,quonid
. . . • ' • • aperte
i
410
PROSA.
aperte node (b^laidque omni yelamine deus
panibus oeli ciuibus & confpicuus & (peftabilis.
i €L Kfec diftin^usTt omnia. Beatas Paulus ad Corio-
chios Tcribens atque de foturo poft extremam reCirreftio
nemfanAorum diiTerens (latu:dicit qudd deus tue erit o-
mniain omnibus. Non quidem fecundum fubiiadam,re<l
prpfaniTimam fui in omnia communicationem, qua red-
deteundadeiformia &fui /imilla. Tuncehim ipie: (au-
rorum erit lux clariisima.gaudium perpetuum, yera glo
ria, virtus inclyta,& ita de oeteris. Propter hanc um£ Hii
in omnia diffuflonem: non fubibit ahqu3 partitione deus
aut diftinftionem,neque diifecabitur in rooltitodinem:(i
cut multa funt & diftinfta qoib* Ce dirpartit,fed ynus ma-
nens &indiuiduusrin omni fe propagabit,manes itide im-
panibilisiin plura fe diffundet. Perinde atque vnicus fp-
lis orbis ifuavntrate &lIngularitaienon recedens, mul-
tos ocu 1 os reddit luciformes.
4 €[ Vnu eft omnium praemium. Voitas caelellis prtemij
Mattb. lo quod deus eft iignatur in euagelio per denariu diuinu,qpt
omnibus in vinea laborantibus xqualiter datus eft : licec
ali) diutius, alij verd breuiore temporis (pacto in ea labo-
radent. Dtueriitas vero mercedis in caelo pro diueria ope
rum qualitate, exprimitur etiam in euangelio ex^is yer
bis domini. In domo patris mei manGones multjfflnt. £c
ex hoc itidem quod leruus ille cuius mna decem mnas ae
quiGerat:con(htutus eft d domino fuo Giper decem ciuita
tes.Et cuius mna Giperlucrata fuerat quinque mnas:acce
plt potedate fuper quinque duitates, fit pland ficut ynus
fbl pro diueria oculorum dilpoGtione aliis plus, aliis ye-
rd minus luminis infundit: ita & deos pro diuerGtpjce ope
nim yaria dilpartit premia.
In inuetitione fand^ crucis.
LtAifdes crucis uttoU z Namin cruce trim-
lamm: phanm:
Nos ({td crucis exid- Uojlem ferum fupermui
Umm Vitali ui^oria.
SpedaUglorU } Dulce mchs tangat
calos^
Im».i4
Lac.1^
' €£l0S.
J)kUc Ugnm dulci diffiB
Credimus mdodia,
4- Voci uit4 non difcoT“
det,
Cmuotttitmnoremor^
detf
Dtdcis ejl fymphoma.
f Serta cruck cruce luu^
deuti
QtH per cruce [M gaudet
Viu dari munera,
c Dicant omnes (T dicat
fingtili
Auefdm totius [eeiUi
Arhor falutifcra.
7 o quam farlix quam
praclarOi
Fuit hac fdutfsarOi
Fiubensagni [anguine,
8 Agni fme macula:
Qw mut^uit fecula
tAb antiquo crimine,
9 Hac eft [cala peccato-
rumy
Per quam Chriflus rex ca-
lorum
tAdfe traxit omnia.
19 forma cumhocofUn
dity
Q^terrarii coprehendit
Quatuor confinia.
XI Non [untnqua [aera-
menta,
Nec recenter efiinuenta
Crucis hae religio.
XX Ijla dulces aquas fc«
cit.
Per hanc fdex aquas iecit,
Moyfi ofpcio.
13 NuUafalus efl in do*
mo,
Ni[i truce mumt homo
Superliminaria.
14 Neque fenf it ^laditm.
Nec amifit filium,
QSiifquise^ talia,
15 Lignaleges inSare*
pte.
Spem [alutis efl adepta
Paupn wdiercula. . . .
16 Sine lignis fidei.
Nec lecythus olei
Valetyrtec farinula,
17 Roma naues uniuerfa
Inprofunduuidit merfas,
Vna cum Maxentio.
18 FufiThraceSycapPer
[a.
Sed cr patris dux aduerfa
ViUus ab Ncraclio
igin [cripturis fuh figuris
Ifia latent yfedtam patent
(S‘ueis beneficia.
10 Reges creduntyhofies
cedunt.
Sola
4» PROSA.
Soli ertee Chrific daec^
Vm fugat milia.
a I Ifta fuos fortiores
Smper fadt^tr m^ores.
Merhos fanat CT languo*
res:
Iteprimit damonia.
a a Dat captittis Uberta-
temy
Vita confert nouitatem.
^d antiquam dignitatem
Cmxredttxit omnia.
15 O eruxUgmmtritm
phde
Mundi uera faluSyiude.
luter Ugna nuUm talcy^
Frondcflorcygermitte.
14 Medicina Chrijlianat
Salua fanoSyOg^^osfana.'
Qttodnontk£tukbums-
noy
Fit in tuo nomine,
jlfiftentes erucis lOH*
diy
Cottfeerator crueis audL
A tduc feruos tua crucie^
Jhjt hanc mtamyUera lucis
Transfer ad palaeia.
%s (^os tormento uk
feruircy
Fac tormenta non fentire.
Sedem dies erit ira,
Ndhis confer ty largire
Sempiterna gaudia»
%Amm.
' HccprofarytTimicc modulationis feniat fonDatOoem-
admoclum illa de fan^ (aeramento eucharifUc» Lauda
• Sionfaluatorem. Author eius, Adam de lando Viftore.
Concelebrat autem praeebris laudibus, (an^ crucis prae
‘ conia, referens antique legis 6guras quibus eft prefigna
ta , ft virtutem eius (n noua lege per vidoriam Conflbn*
/tini ft Heraclij imperatorum «(leniam. Deinde admirata
dam illius potedatem pr^dicansyfidelis populi vota & (bp
'plicadonem ad illam explicat.
;3 G AN Mo T A T I o M I s. Infecundo verTu. Nata
in cruce triumphamus . Hic verius in plaErifque libris n6
>fiabeturfed praetermiiTusediqui iamen6 ed fuperfluus,
quinimmo ad rythmi integritatem neceflarius, vt habeat
{irimus verfuscui in torminali (yUabarum de(inentiare>
pondeat, alioqui aut nullos ipiiptimo verfui in exitu (i*
niili(|ue cadentia accommodabitur verfiis aut tres dabun
«ir (e continud con(cqacntes,adinaicem ia fine confoni*
tes.
BXFO. 4t<
tcs,qaorfi ttranqnejiytliiDJe» legi repognat^a qn* <«■
per doo verfiit neque plores neque pauciores : mutuos»
Mbent,qnantum ad rltimaa claufuiam > rerponTum ad-
inuicem. •
4 €[ In quarto ▼erhJ.DuuiTOXTitanoii remordet. Co
& labia noftra laudant deum pariter & opera, Tecondum EceUf
regulam mandatorum eius fafta, tunc vox non remordet lMn,f
^itam neque vita ditcordat voci. ^Veriro ii vox noftra
dtomas pcrfonat laudes, opcta vero pr«cept»sdei contra
ria facimus, huiuCnodi modulatio laudis eft ingrata deo,
quoniam vt ait Eccleiiafticus non eft rpeciofa laus in ore GMK.tf
peccatoris, & fcimus(inqoit in euangdio cjecus iam illu-
ni natos*)quia peccatores deus non audit.
« C Innonoverfu. Hatc eft fcala peccatorum. Crmc
finda dicitur myftlcdfcala peccatorum: quoniam occa-
tores per eam A Iromolaiionero veri agni in ea hai eas- Lsmm*
los confeendunt. Et non ineptd figuratur per fcalam illa
abimoterrsadcxli culmen extenum:quam lacob vidit
in fomnis.cui A dominum confpexit innixum: A angelos
domini afeendentes & defeendentes per eam. Qupd au-
td per illa Chriftus ad fe traxerit omnia, teftatur illud ver
t>um eius ad ludseos. Ego fi exaltatus fuero i terra t om-
nia traham ad raeipfum. Hoc autem diciiCvtfubiungite-
«angelifta^fignificans qua morte eflet moriturus. Atqui
deerra exaltatus eft Chriftus; quando in crucem fiiblatuS'
•ft,& de fola huiufmodi exaltatione ibi loquitur.
IO €E In decimo verfu.Quatuor confinia. Scilicet orien
tcm,occidentem,meridicm,Afeptentrionem, quatuor ip
fnil terrsc partes. Nempe fi pars anterior crucis cuj am-
nos erat dominus, occidente refplciebat (vt iecundu Chii
ftianam pietatem In ipfo templorum meditullio Chriftu
crucifixum mos eft figunire)pofterior eius pars vergebat
ad orientem, manus finiftra ad meridionalem plagam: A
dextra ad feptentrionalem.Et ita quatuor extrema ipfius
ccrrc.in ipfa crucis figura comprehendunnir. Qodd fi o-
aientem verfus Chriftum crucifixum quis dixent, aut a-
Jiam quanuis c*li panem: femper in figura crucis afligna
buntur quatuor panes , totidem terne plagis refponden-
tes.Ceterum quid hoc aliud fignabat , nifi per crucis my-
fierium i quatuor terr« plagis vocandos homines ad fala
1
414 FKOSA*
iAdtOfA
B/4.4J
ijh»tt
ccm ft.Tcri dd agnidonea! Muld (inqdtdoaiwis !n o^. ^
uangdio) ab oriente occulente TCnient,’ ft recubent c«
Abraham A llaac & lacob in regno cslomn. fit Efauis
Tocattonen gentium ad fidem pnenuncians ait. ficceifti
delonge venient,& ecce illi abaqnilone ft mari^dc iftido
terra auftrall. Alia vetd quatuor confinium tdre fecun-
dum 6guram crucis ratio, in decimiquind Tcrfus expla-
nadone paulo pdll afsignabitur.
12 In duodecimo Terfu.Ifta dulces aquas (ecit.Per li-. .
gnum d deo Moyii oilenlum & aquis Marath amarUsimia
imniifram,TndeipGe aque in dulcedinem verikrunt:in-
telligitur ^Aa crux, cuius ignominia & acerbitas a Chri •
fto toleratt:conuer& eft in dulc^inem,fiiauitatS,& gra-.
tiam redemptionis totius mundi. Similiter per virga quae •
Moyfi minifterio filicem percufilt inde aquas eduxit^
infinnatur etiam fanfta crux : que ex Cbrifto petra ibiri-
tnali, lancea militari trainsfixo aquam tod miindo muta-
rem effudit. . .
ij €E In decimoterdoTerfu.NolIa£Uuteftin domo.V-
terque poftis & funt perllminaria domorum Ifraelidca-
rum afperia /anguine agni immolati typus fuerunt
gura viuifice crucis,confper/ae predofo (agnine agni im-.
maculati. Sicut enim per huiufmodi tindionem & Irrora
tlonem fanguinisagni typici, Hebrjeifudnint liberaUab
angelo percutieme primogenita Aegypti,ita virtute cru-
cis/alutiferc liberamur ab infultu& incur/ione dsEmo-.
nuro,qui cum crucem domini confpexerini, non valentes
eius fuftinere pr^/endam: tri]pidi mffugiunt nocendi<|ue
yires amittunt.
CE In deciffloquinto verfu. Ligna legens in Serepta.
Vidua Sereptana^ad quam milTus eff HeUas i domino vt
ab ea.fuffctaretur^duo ligna collegilfe fcnbitur: vt libi Sc
filio fuo cibum decoqueret. Voci autem propheticae obe-
diens coxit illi primo fubdneriduni panem,‘& non eff di-,
minuturo eins oleum in lecytho ampullaque olearia, nec.
farina in hydria per cotinua alimoniae pro tota.domo fua
ex illis apparitionem:quo ad daret dominus pluuiam fu-
Eer terram,fecundum verbum Heliae.Porrd duo ligna il-
I colle^ i vidua :(andam crucem repr^fenun^ex dua-
bus poufsimBm pardbus c6ftaiitem,quantm vna i fum-
EX P O.
In inon l^ndom longitudinem fuit porre6hi t a1te-
n jcrb ex traniberfo, A dextro in (iniftrum extdnta.Et le«
«ondu illas in croce domini congruenter fomuntui* qo»>
tuor differdtiq podtionum ipiiui mundi: qux per quatuor
confinia tn decimo xerfu expreffa poiTentetiam intelligiV
rdlicetrurfum & deorfum, dextrum finifirum, fecundum
quatuor crucis extremitates afsignata, ad denotandum'
quid Chriftus per mortem crucis quam pertulit:cjcle(lia
nobis regna que furfum funt aperuit , inferna yeroque
deorfum funt cdfregitjtereihia autem omnia qua in me*
dio lita iuntifuorum brachiorum extentione & complexu
quafi dextrum & finiftrum conllituentia,ad fe reuocaue*
rit«&itacalellium, terrellrium & infernorum dominatu
principatdmque acceperit:& reconciliauerit omnia,(um*
ma ima A media deo patri per fanguinem crucis. Per illa
itidem duo ligna fanftam crucem integrantia fumuntuc
quatuor ipfius litus A politionestlcilicet longitudo, (atku
dOtaltituiiofA: profunau,ex quib* iplius crucis figura c6 •
ibroitur.Quenadmodum declarat beatus Auguftinusex*.
ponens illud di£him apoftoli ad E^helios.V t polTitis com
prehendere cum omnibus fanftis,qua Iit latitudo A lon-
eitudo lublimitas A profundum. In his(inquit) verbis
figura & royllerium crucis ollendUnr. Naro latitudo ia
crucetefttranfuerfiim lignum vbi figuntur manus,Iongi-
tudo vero ell ab ea parte qua ab iplo tranfuerfo ad terrS
tendit, & ab ipfo vfque ad terram confpicua eft. Altitudo
autem crucis in illo ligno eft : quod ab eodem tramierlo
fiirfum caput verius eminet. Profundum verb eft in ea *"
parte ligniqua non apparet: fed infixa, terre occultatur.
Hstc Auguftinus.
17 i[ In deciroo^tiuo verfu.Roma naues yntuerfas . Vc
refert hiftoria eccleliaftica libri noni cap.nono:Conftan-
tinus imperator com Maxentio qui tum Romx tyranni*
dem exercebat conflictus, curo diuinum imploralTet au
xiliura antequam cum hofte manum confereret : vidit ia
aere crocem rutilo fulgore corofeam, A angelum libi di-
cente.In hoe ligno Conftantine vinces A protinus in om
nibus vexillis mis lignu crucis figurari efformari«)j iulTit.
Cu^i Maxentius fraudd molitus ad ponte Miluiunamb*
p6tcs fupftraniftettvt illis foblidetibut pra nimio podere
cara
i
4ii PROSA,
cum illactranfiret C 6(Yanttnus ft crederet firmae ei!ep8
tes,cun toto exercitu demergetur audiens Cofiantinum
Romam verfus aduentare , coocitur d portis Konania
proruens pergit in illius nccurfum. Et Tuarum oblitus de
ctpularum per illos pontes prstcipiti curfu Tuum duxitag
nen: & incidens in foueam quam fecit vna cum fins miu
tibusin flumen demerfus efi. immb& nauei illje nimio,
pondere preflc etiam aquis Tunt obrute. Et hoc paffo Co
llantinus Tine cfiufione (anguinis humani(qudd fbmeio>
pere 4 deo popofcerat)vi Aoria potitus cft.
it Q Indecimoo^uo verfu. Thraces «ccfi Perfir.'
Sub Heraclio imperatore Romano Coidras rex Perfa*
ru colledo magno exercito irrupit in finet Romani it»*
perij Syriamqi A Palefiinaro graui incurfione Texauit^
omnia populationibus dt incendiis dcuaftans. Cotus loi-
Setum repreiTurus Heraclius : coafiis etiam copiis Tubfi*
it ad flumen Danubium vbi R filius Coflne illi occurrit
cum apparaciTsimo militum agmine Quem lingulari cer-
tamini luper pontem Danubi j adortus deuicii Heracliua'
adiotore deo : cui Te ante congrefliim inuocata deootioa
‘ ianfla cruce obnixd commendauerat. Deinde imerfe-
do CofcTra partem (ande crucis, quam ab vrbe Hiero*
folimiiana ille impius aflulerat*.cum debito honore dr re-
liereniia illuc reportauit, rnde feihim exaltationis (an-
&SC crucis celebrari in ecclefia coeptu eft,vt latius Tupra-
didac (blennitatis declarat hifloria-
ao C In viceiimo rerfu. Vnus fugat milia. Sumptn'
leni.ti efl illa fententia : ex eo quod in leuiiico dominus pmlt-
tit populo Ifrael. Perfequentur quinque de Tobis cen-
tum alienos & centum de vobis': decem milia. £t ex eo
cantici tpfius Moyfi verbo. Quomodo periequebator
vnus mille : & duo fugarent decem roilia . Qime quidem
promifla» ficut fub veteris teftamenti patnbus interdum
completa leguntur, potifsimum fub piis regibus luda di’
inclytis Macnabseis: ita dc in nouo tcitamemo fub glorio
fis illis regibus d: principibus Chriftianis.qnipoientifica
Chrifli cruce armati expeditionem in hoftesndei fu(ce«
peront d: fois eos fedibus propuKarnnt.
3) C In vicefimoienio verfu. Inter ligna nullum tale.
Refpondet id crucis pneconlum illi canticotquod in hym
«•
fi X PO. .
* ae de peisioae doiniai in eiat laodha ctnitcr. ChiT fi>
delit inter onnes * arbor vna nobilis , nulla fylua taleas
profert : fron<le,flore,^eraiioe. Vbi quoniam arborem
nominauit (an£iam crucem anthor: Tt decorum metapho
lici Termonis obieruet,in eo periiflens, frondem eius flo-
rem A germen nominat , quae tamen mynicO lunt acci-
pienda , &ad Chriflum r^erenda: qui folus efl ilhus ar-
boris folium, flos, & fruAus. Folium quidem : ob iro-
marceflibilem virtutum eius virore atque vigorem. Flos^
ob fuauirsiTnuro bonitatis eius odorem praecipuumque de
corem. Germen vero : ob frudum & vtilitatem fij* paf-
flonis CTC ea arbore decerptam.. Carterfim quaecunque hic
de cruce dicuntur, inielligenda funt non abfolutd mate-
riam crucis attendendo: fed referendo eam ad CKriflum
in illa confixum (qui fua gloriola paflione)ipnim confe-
crauit A ^ndificauit.
iE In vicefirnofexto verfu. Q^os tormento vis fer-
uire. F)eminem deos ipfe praecipua voluntate A per (e
vult perire, fed fecundum Mati Pauli fententiam,volt o-
mnes homines faluos fieri, ad agnitionem veritatis ve-
nire. Confequenter tamen & ratione habita ad homi-
num opera : eos dicitur velle feniire tormento, qui per
flia peccata meriti lunt aeterna gehenncliipplicia. Rem-,
'tndoenimiuftitiae eius exigit vt tales ad finem vfque vi-* ^
ue in malo perfiflentes addicantur tormentis inmnit^
Itaque hcc oratio petit vt quos fecundum pr^femem (m-
tomae difpofitionem operum tales cognofeit, ooi digni
iint perpetua damnatione : illis gratiam emenoandi vi-
tam dum tempus adefl concedat, & eoadendi per poeiii-
tentiam ea tormenta quibus funt digni. Oemiim diem irae
vocat hic author diem extremi indici):quoniam ita appei
latur apud Sophoniam prophetam curo ait. Vox diei ho-
mini amara: tribulabitur ibi fortis. Dies irae dies illa,
dies tribulationis A angufliae,dies calamitatis A miferi^, Sa/b#.i
dies tenebrarum & caliginis,dies nebulae A turbinis, dies
tubx A clangoris : fuper duitates munitas A fuper ange-
los cxcellbs.
i.Timot, 1*
Dd De lan^o
t
4if P K O S A«
Dei^da loanne ante portam
Latinam: profa.
VErhmdcudco tut
tum,
Qnqd nec foHu/m
nec creatum,
Venit de calefHbut,
2 Hoc uidit,boc attre-
6iauit,
Uocdecaloreferamt,
loannethommus.
Inter iilospritmtiuos
Veros, ueri fontis riuos,
loannes exiliit.
4 Toti mundo propina-
re
Nediarijiudfadutare,
QSodde tbronaprodiit,
5 C£lumtranfir,uerifo-
lis
Kotam uidU,ibi totam
Mentis figens aciem.
6 Speculator fpiritdis,
Qjiafi feraphimfub alis
Vei uidens faciem.
7 tXudiitingyro fcdis,
pfallant cwm cytharoe
dis, '
Qij4frr fenos proceres.
8 De (fgillo trinitatis,
Noftra nummo
Imprefiit charefieres.
9 lllecujlosuirginiSf
Arcanum originis,
Dittimm myfterium.
Scribens euangelium,
Aduttdo dem<mjhrauit.
I o Coii cui f aerarium,
SuumChrifiuslHum,
Filio tonitrui
Sub amoris mutui
FacecommendauU.
II Haurit uirus hsc te-
tale,
Vbi corpus usrginde
Virtus [eruat fidei.
12 Poma fiupet,<ptodm
patna
Sit loannes fine perna, •
Builientisolei,
13 Hinc naturis imper^,
Vt cr fana transferat
In decus gemmarim.
14 Quo iubente riguit,
%^urum fuluim induit'
Virgula fyluarum.
Hicinfcrmmreferat^
Morti iubet,referat
Quos uenentm firauit.
1 6 Obfiruit, quod Ebion,
Cberi»-
EXPO. ' ^ 4,y
tUrinhttO‘ Mtr<:hion, ii Dic diU^ de dUtB^-
PcrjidetatrauU, ; (^idis afUt^cr dc UAo • •
17 Volat aafspnemrtd: Spofi^f^nfa nuncia.
Qtto necuatcs nee ^phda % t jbic quis c/bsts an^
£uolauit altius. lorum,
18 Tam implenda quim Qj*£ futu fefla fupcmmrS, .
implctdy Defponfiprafemia.
Nunquam uidit tot fciteta t $ ^en panis intellefluf,
Purus homo purius. Ccnia Chri/^ fupra pedat- ’
iSf .aquilam PzccbieUs (^ua fit^nohisrefcra.
Sponfusmipit,qu£decalis 14 Vt cantemus de pu»
Referret myflerium. trono,
10 SponftU ruhfa uefte Cdrantagno, ioram tbro.
. no
Vifus fed non intelleduSy Moudesfuper athera.
Redit ad palacium. • jimen. -
ConnmiletDrytIiisi ffiodolationtftn fer^^^at hcc fia,-
qualem ea de beato loanne eoangelifta prhis dxpoiha
Gratulemur ad feftluum^iocundemur ad Totiuum loaoi*
nis przconiumtcom qua etiam confpirat admodu in (ttt-
tentia & miraculorum natratione, quae bic non eft repe' ^
tenda,G;d ex illo requirenda loco.
Continet prarterea haec profa, nonnulla praeclara A fin-
gubria ipflus Chriflo diledi difcipuli pr«conia * que le^
quentibus annotationibus euadentmanifeftiora.
* «annotatione s; In (ecundo verHi. HocyU
dit, hoc attredauit. Inprincipio prime AjarepiUoleita'
ictiblt beatus loannes. C^od ^it ab imiio,quod audiii|l>
mus, quod vidimus oculis noftris^ quod perlpexlmas^
manus noflr* contredauerom de verbo vite, A vita flita*
nifeOata eft: &,vidimus & teftarour, &annunciamus vo»
bis vitam «ternam , qu« erat apud patrem & apparuit
nobiS} quod vidimus dc audiuimus ailiiunciamos vobis. *
Ex quo loco epillolxy tpielenibs przienctsTerlus vide*
tur elTe defomptus. * >. ^
I « Iniertioverfu. Inter illos primitiuos. Veros fona
eft dominus nofter lefiis Chriitus , fbns aqox vius,
Ddi) *
4M prosa:
ftaeleftii (kpientic torrens affluentHsltmis.Pr{aitlnl rt
rd riui illius veri fontis, funt (anfti apoftoU;qoidtf^ni
cuangelicamex (aero eius orehao(enint,& tanquam riui
ex illo fonte dedufli Aintyimpleti^ue ab eo aqua fapien-
ti«E falutaris. Inter illos autem riuos,Ioannes iniignitec
enicuit,ad (bauitatem verbi dei quos de cacto ad nos deC»
cendit,toti mundo propinandam declarandam.
5 €L In quinto verfu. Caelum tran(it,venfoJis.Ioanne«
(inqoit)c9los omnes Sc corporales & fpiriiuales, ordines
inquam angelicorum fpirituum tranfeendit, dk diuinitatS
Terbi dei principio fiodque carctem( vt rota in orbicula-
ri fua figula & circulus) intentifsiffia mentis acieconfpe-
xitydeBgens in eam totum interni fui luminis obtutum.
Hanc autem veri folis rotam, coaeternitatem fcilicet fili)
deiQqui eft fol iu(titlK)cum patreereferauit loines horni*
nibus, cum (aero fuo pedore illud erudauit eoangeli) e-
xordium.In principio erat verbum, verbum erat apud
deum, A deus erat verbum : hoc erat in principio apud
deuro.Hinc & (peculator rpiritoalh in feqnenie verfu di*
citur,& quafi admilTus ad contuitum diuini vultus (ab a«
lis fandorum feraphiro, quicacleftes funtfpiritus deo jp*
ximi,& (ine aliquo aliorum interftit io deo wantes. Alas
autem (eraphim hic nominat author,alludeBs.ad illud fi-
fausdidum. Seraphim (labant roperillud,(ex alaevnl A
ala; alteri, duabus velabant faciem eius,& duabus telabat
pedes eius,& duabus volabant.
7 d In feptimo verfu. Audiit in gyro (edis.td ex diui*
na Apocalyp(i beau loannU fumptu eft, vbi ait. Poft haec
A|ac. 4 ftatim fuit in (piritu. Et ecce fodes pofita erat in c«lo ; A
fupra fedem (Mens. Et in circuitu fedes, (edilia vi^inti
quatuor,& fupra thronos, viginti quatnorfeniores (edeta
tes,circuroamidi vefHnjentis albis, A in capitibus eorum
coronas aureat.Ec audiui vocem deexho: tanquam vocE
aquarum roultarum,& taquam vocem tonitrui magni, A
vocem quam audiui:(icut cytharcedorum cytharizatium
* in cytharis fuis. Porrb ciuitas noftra anima e(l humana:
A/sr.14 diurnorum myfteriorum capax, cuius nummus, eft
mens noftra atque intelligentia, cum viribus exteris atq^
potentiis fpiritualibus,v(Mun»te atq; mememoria.qudd
ad imaginem A (imiiitudinem dei : homo ratione ha-
rua
E/4.6
IX PO.
4»*
mtB rirlam nadoaruin eftfa^s. Itaqae loatine ilefi»
gillo trinicatis itnpweint charaderes ipfi nummo nodr^d
tticatit: vt dicit fequens verfi]s,qaoolamfuperdiuincCri*
nitada notionem quomodo ynttrinus eft deus,ip(e nofirg
menti reierauit: Sc quantum capere poteftlnfirmitat^id
alti&imum nobic myftecinm catterit fiiblimiot dt apertilia
reclufitac patefecit:
9 C[ Id nono Terfo. Arcanum originis.Didtur hic area
nom originistocculufsimum iUud myfterium diuinaege»
oerationit qua filiui dei ex patre natus e(I ante omnia fo-
cula • non fados nec creatus, vt reddd/cit primus huioe
pro(^ verfus, quoniam neque ex nihilo neque ex materio
excrinieca conditus e(l,vt oblatrarunt Arriani,redex pa*>
ens Gibdantia ab sct emo genitus,patri cooternus & con«
lubdantialis,atquedeusbenediihisin dscula. Illud autem
originis beatus loannes in euagelio-Giocacteris apertius IsanU
planius declarauit:enm haec & Grailia de eo G;rip(it.V4
dimus gloriam eins: glorii quaii vnigeniti d patre. Et ite
rum eodem loco , vnigeninis qui eft in Gnu patris ip(e a-
uarrauit.Cum etiam Chrifti verba refert. Pater meuy
quod dedit mthi,maius omnibus eft.Ego fr pater vnu Gs«
raus.Ego d patre proceiTi & veni, * cetera confimiiia-.
10 CTIndecimo verru,CKlicutCicrarium.Sacroaadam I040.10
det matrem vocat hic author & dignd Sc verd, lacrarhtm
cidi:qaia firit tabernaculum alti(simi,dt reclinatorium i- «
lij det:in quo & nodre carnis fiibdanriam fumpGt, ftuo.
uem mentes requieuit. Eandem quoque facratilsima vir-
ginem vocat auchor,Chridi lilium: propter fynceritateoi ''
puritatis eius vtrgineumque pudorem qua ipla Giper an-
gelorum puriutem preclara enitefeit. FiUura verb toni-
truiappellac Kic author beatum loannem euangelidam:
Suoniam vt feribit Marcus, Chriftus duobus Gliis Zebe-
aci lacobo Sc loanni impodiit nome Boanergestid ed fi- •
lios tonitrui eoldem denominauit.
t6 Cln decimofexto verfu.Obdmit quod Ebion^Che-
rinthus&Marcton.Tempore beati loannis euangelidc,
coeperunt in eccleda nonnullae hacrefes pullulare: quaru
hic nominantur authores. Siquidem EbioR (id ed p*an-
a paupertate (enfus &(cientie,verdGcdidat;ob-
crauic ChriihRn efie (blun honinam, & per profe^m
Dd iij vhc
i
'i-t'
Mdrciim»
? ROSA»
ac viftotit viroin io Aum cfiFc&uni jconununi lia •
ttuiiate cx viro & focinina procrcatuin. GaAodicnda fti*
dcixi ccofutt legis Molaic^ ob(eruantianj,ncc (ufficcre ad
(alutem,rolam Chrlfti fide exiftimauit,vt perhibet hifio*
n« ecclefiaftica libro tertio, capitulo vicefiraoCsptiino.
rJ^inttu Cberintos vero affirmabat icrreoum poft refurreaion^
gjpg Chrifti rcgnum,& corporales veotris ac li-
bidinis‘delitios in paradifoiu Ais pro mcrccde tradendass
quoniam ad eas voluptates erat propeniiis. Diaitabat
Hidem c«riroonias anuquf legis ac folcnitates A h^as,
rorrura obferuandas ac celebrandas, vt leftatur hiftoria
cecleliaftica, in libro cerdo capite vicefiraooaauo. De
quo etiam refert libro quarto capite dcdmoquarto,qaod
CDin fanaus loannesapoftolus ad Ephefuro aliquanda
balneas lauandi gratia futffet ingreffus, & audluiuet ibi
Cherintumadelfcrcontinuocxiuitnon lotus, dicens. Fu*
giamus hinc,ne &balne*ipr« corruant: in quibus Chew
rintus lauatus lauaiur veritatis inimicus. Demiim Mar*
Cerdonis hscrcticidiicipulis prxdicabat,qu6d is qui i le-
ge A prophetis prxdicatus eft deust no eliet ip(c paterdo
^ni noftri lefu Chrifti,quia ille quidem notus effet : hip
amem ignotus,& ille4uftus,hic autem bonus,& i» alium
afferebat effedsum iuAuro,& alium bonum, & alium ve-
neris^ aliumque noui teftamcti ellc deum, quae omnia iunt
^enablafpliemi*. Haec ex vndecimo capite quarti libri
liiftariae ecci e fiaftic* habentur pcrfpefta.- In decimo*
quarto vero capite eloiclera libri ilhia etiam nacrmuri
-cum Marcioni aliquando occurriffet (an^his Policarpof
Smyrneorii epi(copus,iSi quxfioiffet ab eo Marcion: Ag-
nocisne mei reipondir Pol icar pus eidem. Agnofco cfcfw
te* agnofeo primogenitum Sathanx. HasauieraSt con-
Amiles hxrefet: loannes in fuo euahgelio & epiftolis-va-
-kdiGime confutauit.
19 tt Indecimonono verfu. Aquilam Ezechielis. In
priraolui libri capite dcfcribit.;Ezcchi'el myAtcam yifio •
nem quatuor animalium : per qux fignati funi quatuor
iactieuangeUftx i deo prxordinad ad confcriptionem e-
uahgeliorum. Vbi per aquilam quartum animal, figna-
tui eft beatus loannes euangeliftai exteris lublimius vo-
Jicans, tt irreuerberau acie folis iubar iniuens. Eadeni
quoque
E^s.i
EXPO.
1
4*1
booquc Tifio, ipfi beato loanni in ApoealjrpH eft non«
mu. 10 C Ttcefimo verib. SponHit rubra vello .
teftus. Apud Efaiam angelici Ipiritusadroirantes Chri*
ftum cora gloria & decore cclot alcendentera in corpo» ^•4
re gloriolo >lignat uraen quinque plagarum prxcipua*
fumlux pafltonis retinente: in hanc eruperunt interro-
gationem. Quiseft ide qui venit de Edora: tincis vefU-
bos de Bofraflde forraofus in dola fua: gradiens in raul- ^
titudine fortitudinis fux. Etcurarerpondidet eis lefus. ’* ‘
Ego nui loquor iuditiara : & propugnator Ium ad laluan
dum,rubintu1erunt. Q^areergo rubrum edin4umentu
taura: & vediraenu tua hcut calca
Icantium in torculari 'Ex
quo loco prophetx , huius veHus lententia protinus ed
peruia & aperta.
II C[ In viceliraoprino verlii. Dic d ileale de dtle^O<
In hoc verfu A duobus fequentibutjpopulus Chridiartut
beatura loannem dileflum Chridi difcipulura cora vene
ratione, pioqueafFeftu cum interrogat de Chrido dile*
fto^nlo : qualis dt in gloria cxledi qua nunc loannet
perfruitpr,A ergodelitiat eius & fuaoitatem referre ve-
rius poted. (*etit item ab iplb beato loanne : vt ecclelic
iponlie Chridi nuciet di1e£lo fpiritualii^ue requiefponlt
in regno cxledi, qux itidem Iit angelorum refeAio, qutf
beatorum gaudia, de tpdus Chridi (ponli prxfentia quem
facie ad faciem contuentur. Denique ab eodem petit tr
doceri qux lu Ipiritualis veri panis intelligdtiatcoius mi
ducatione fatiantur cxledes incoUe,qux prxterea (tt eoe •
na,podremaqs led leraper duratura refeftio fanAorunt:
fuprapeftus Chridi recurabentiura fpiritualiter, qum-
admodum beato loani datum ed, in caena nouirsima an-
td Chridi pafsionem iupra peftus eius recumbere : & in-
de euangelicx doftriox 0 uenta haurire. V t dembm de i-
plq beato loanne patrono nodro budes debitas concine-
re valeamus, cum quatuor animalibus ft vigintlquatuor
lenioribus coram agno dei & coram throno diuinx maie
datis, quemadmodum in lanfla Apocalypd fcribitloan-
nespmnd creaturam pertonare laudem A honorem deo
bei^dido in (ecula. Amen.
Dd lii)
•u
Delanflo
4>4
PROSA
Dc fando luonc.
ofus cr honor
L Trccorid^
Dem cr decor
Lux cr fplendor Britat-
IMy
Beatut luo colitur.
1 Ergo laudes exim<e
Dentur fus memorU ,
tXc per immenfs glorU
Qtw in c£\o perfruitur.
3 Vbi ab ipfo cernitur
Kex:in ferena facie.
Et excdfue thronm Ma-
ruty
Qgi regis throno iugitur.
4 Illic fibi conceditur
Subuemre propitiCy
Humant indigentity
Vt per orbem dinofcitur.
5 Claudis greffutreuerti^
. tUTy
Xdx ctcis refiituitur.
6 sAegrn falus infndituTy
t Mortuis uita redditur.
7 Mutormlmguafolui-
tury
vindoru funis rumpitur.
S A<{ua eurrci diuiditur^
Eojlis longus efficitur*
p Incendium od&tguU
tur .
Maris tumor reprimitur.
Hydropifisconfumitur,
Et paraly/is tollitur.
10 Duhojtia fuflotlitur.
Fulgor circis profpicitur.
Fatus in matre moritur.
Sed incolumis oritur,
11 Pauper fordens fufpi*.
cituTy
Secumfimid conuefcitur^
Et dim inde egreditur,
Vdde f^lendens cofpicitur,
iz Vhra rota fubjierm-
tur.
Et aqua fluens (ifUtur, ,
Vir A fttkus fubtrdhitur.
Et nihil mali patitur.
13 Archipra fui affligitur
Fthreymori^ creditur.
Pro quo lito depofcitur.
Et uita [anus pkitur.
14 Damonim eiicitur,
Ams peflis pellitur.
Ffqfiis furor refellitur.
Stragis clades compefci-
tur.
15 Pland ^odpie peti*
tur,
.Ah
i
E X P O. ' •
jth luonctnbmtMr,
£tcomplehir plaurie,
ExifhcrtategratU.
Q»4<fJ aulam introi-
tur
Regis (mnu potentUt
Cuius regmm non finitur.
17 Ille qui eunda larp\
tur.
tAferihat feruos curU
curis non commiUu
tur.^Xinen.
CH«cproravniformem,aceiar<len fere modi &rpedei
concinet ryth micam modulationem. In (ingulis enim om-
nium verfucim claufuUs(nue verfus ipliduasy (lue tres^H-
ne quatuoi^vt liepiui^compleiflantnr cIaufulas)ofto con-
tinentur Tyllabc : quarnm penulcima ferm^ femper bre-
liis confpicitur exceptis nonnullis locis: in quibus penul-
cima fyllaba occurrit longa-Confonantia vero eiusclau-
fulc,vt plurimum ad proximam refertur: & ii nonnunquS
ad eam qusealiquo diilat interilicio refponfus ac confpira*
tio vocalitatis conipiciatur. Commemoratur in ea glo
fia perennis ,ad quam fubliraatus beatus luo nunc gau-
-decin caeIis.R.eferuntur & permulta miracula: que per
ipfum opera ut e(I dominus. Veriim di£Fufa illorum enar-
ratiotex vita eius eft expetenda,& hic ea cantum annotan
da funt.quc ad clariorem Utere intelligentiam neceifaria
cenientur.
1 Ca NNOTATioMB s.In prlmo verfu.Lux &fp]en-
dor firitannie.Maior Briunnia , infub que nunc Anglia
dicitur:d Britone rege prius Britannia denominata. Quo-
niam enim Albion di^a:ab albis montibus ob harenarum
copiam, que primum nauigantibus apparent.Eius incolf:
Britanni nuncupati funt,nunc Angli dicuntur. Virgilius.
£c penitus toto diutios orbe Britannos. Indebritanneus
denominatiuum:deducitur,vt apud luuenalem.- Quantum
delphinis balena britannica maior. Dicuntur eiufdem re-
gionis tndigeneieciam Britones interdum , apud probatos
auchores,vtapudSatyricum. Qua nec terribiles Cyrobri
nec Britones vnquam.Minor ver6 Britannia. Callie eft
portio,& continenti terra illi coniunfta. Antiquo nomine
. Armorica dicitur: & eius incole, ArmoriCi (iue Britones
.appellamur* In hactclaituefiepiUcopalis Trecoria.ona
j.R^.
PROSA.
ft educatione luonis mirum in modum nobili»
tata:fed fanfta eius conueriatidne,& fan^monu vit( mnl
to illuftrior. Sedes eius epiicopalis : T recorienfis tulgo
dldcur.
3 CE In tertio Terfu. Et celfus thronus Man» :qui re^
throno iungitur. Tertius liber Regum commemorat quod
cumBerfabee mater Salomonis yenit ad ipfuavt ioque»
retur pro Adonia fratre regis:furrexit rex in occurfum e»
iusyadorauit^ue eam &fedit fuper thronum fuuro: poft*
tuique eft thronus matri regis, qua; fedit ad dextram eius.
Quae (and Sgura eft exaltationis (antfa; dei genitricis: St
evocationis throni eius ad thronum aeterni regis , St Teri
Salomonis filij fui.Ipfa enim vera eft BeiTabee, id eft po»
teus (atians vel puteus faturitatisifons icilicet hortoru St
puteus aquarum vluemium quae fluunt impetu Libano:ioi
no torrens gratic & dioinorumcharirmaium : qux iuif
impetrat famulis,reruitque fidclibus.Ipfa etiam mater eft
Teri Salomonis, Chrifti inquam verd pacifici , qui pacem
nafeendo attulit mundo & tranquillitatem animi largitur
Cmr.4. fliiSjiicut & difcipulisliinc dt(cedens reliquit. RefVd igitur
, Thronus gloriolae dei matris, throno regit caeleftis St
lij eius coniunguur.Decetfiquidemfditiore gradu St (e*
de ipfam collocari qux mater dei eft : qudm quolcunque
angelicos (biritus & fandos, quae fuper omnes chorosan»
gelorum eft exaluta.Et cum lupremus angelicarum (ub»
mntiarum ordo ac chorus proximd fub deo conftitutus ds
catnr: vbi (acratiflimae dei matris collocabitur thronos qui
lMa.14 dehet efte fuperior,mfi iuxta throno dilefti Alif Cdif vt ma-
tri plus exhibeatur honorit:qudm quibufuis dei feruis.
y CLIn nono verfu.Hidropifis confumitor.Hidropi(ts,(t
ue hydrops in mafculino genere:morbot eft ex nimio hu-
more aquatico incorpore abundante aggenitut.Latind di
>'cicaraquaintercut,rubcucaneut mor|>at:quoniam fubcu
tejaqua (it qua Tenter turgercit.Horacius.Crefcit indulgds
itbi dirus hydrops, nec fitim pellit:n<(i cau(a morbi fuge*
ritTenisi&aquofutalbo coi^ore languor. Hydrops to-
: t6 comnninis generis hominem iignificat, (tue Tirum (iue
: mulierem foo morbi genere laborantem,qai etiam hydro-
picus dicitur. Paralyfis vero, diflblutio ed neruoru^de-
ftituemlum membra flia virtute ac compage: & eam ob rS
uemorem
Lor.».
EX P O.
4*7
I trefflorem indiidt tnenbrii trereulumqne interdaa mo*
tum. Alio nomine i Graecis hemiplesia dicitnr^oc eft
sni^popIexia:cum in alteram untum corporis panem ma
Ium iHud incumbit, cum verd totum corpus eo afficitur
ioorbo;apopIexia dicitur, cui paralyiis magna xicinitate
refundet. Inde paralyticus, qui eo premituf incommodo:
& Latini diflbiutus dici poteft.
II In vndecimo verfu. P»per (brdens fuiclpitur . In
▼eceri tedaraento leguntur lanAi patres xt Abraham St
Lodt angelos fuicepifle hofpitioallifque hofpitaliute ex- Grnt.it,
liibui£re,quos tamen exidimabant elTe homines. In nouo Gc».iy.
Tero pUerumque Chridus in pauperis habitu ,fpecie St
forma fufceptused a fan£Iis viris, qui demum aliquo 'di-
{matus ed indicio demondrare:quaIis & quantus eflet ho
pes quem teAis fuis accepilTent.vt in hoc praeiente mira-
culo: kaliis plaertfque. C^emadmodum Tan^lo Martino
poft datam pauperi partem chlamydis , odendit fe node
tequente ea veite Chridus indutum :qua ille pauperem ve
iliuerat. Nimirum vtcontedetur nobis , quicquid paupe-
^ ffibnsmUericordicimpendimus:nos illud eidem impende
re ac exhibere, quemadmodum apud Matthaeum. nobis o-
snnibos proponit dicens. A men dico vobis , qoadiu fecidis
yni de his firatribus meis minimis:mihi fecilus.EtrurGim
ex oppodto etiam aderit. Arnen dico vobis, quadiu non fe
tiftU vui de minimis his:nec mihi fecidis.
I) CEIndecimotertio verdf. Et vita fanus potitur.Potlos
penultima fylbba breui, proferendum ed hoc loco verbu
podtorjvt conformetur vltima illaclaufula tribusorteria
elufdem verfus claufulis,in coiimili exitu Sc tenore podre
marum Tyllabarumun quarum (ingulu penultima fyllaba*
corripitur. Neque formidandum ed : eo ipfo grammaticas
legem violari aut dedrui. Nam id verbum nonnunquam
ceniaeconiugationlsede:apudprobatos auihores compe-
rituryvtapud Virgiliumin tertio Aeneidos. Polydorum
obtrunca t:& auro vi poiitqr quid n6 mortalia pecora co
gis:AuriIacrafamesifnterdum verb & quidem. frequen*
cius, idem verbum in quarta inuenitur coniugatiooe:& tuc
in tertia peribna lingulari praefentis temporis, penolrima
lyUaba producenda eft. ^ ^ t - ■
4
4
PHOSA.
4*1
17 Clndsdno^epciinoTerfu. Q^c coris noa eommhti*
cor. Aptior videretur accommodatiorqae fenteotia :fi ho4'
nodo legeretur hecclaufula, quae curis non concutitur.
Naa curae mentem coacuttunt, vexant, torquent , excra*;
dant.Et vt inquit Virgilius:ne« placidam membne datca
ra quietem. Et OuiJius. Attenuant vigiles corpus miCerabi
le curae. In illa vero caeledt curia: non difcruciantor ciues-
nec concutiuntur curarum moleftiis. Atcon baKpoftr9«
ma claufiila ita legitur, quae curis non committitor tminon
fignificantix ft virium habet oratio,qudd non vfqueadeo
accommodata e(l illius verbi ratio prxfentt loco:com non
aptd admodum dicatur cura committi auc non commic-
cicuris.
De fando Germano epifcopo Pari^
fienfi-.profa.
Vx illuxit trium- 6 Fmisfuitin<tgoHfy
L phaliSy Sed honoris fid corons ^
lH({wt curfus ago^ A^uBus erit terminus. !
fulis 7 Ludusjioborarcertih
Eiudutofpdcio. men -j
% Stola prima decoratur Tranfieruntfedfoldiue»
Etfecundmnpr^eflolatur Sed^uies/eaprumia.
Germanus cum gaudio. 8 Qȣ nunc ii te lefii
I Mole camis liberatur, Cbrifle
it Chri/lo decoratur Tuo dantur agomfU,
Xegni diademate. Finis erunt nefeia.
4 lam adeptus <piod(iU£^" 9 Jam illuxit b
rehaty ne
Clare utdetyquoduidebat Tibi clarum iBud mane, -
iVufS in anigmate. non habet uefpe»
f Celebremus diemiflam, rum.
Inqualuumagomfim 10 CcjfatluSOfeeffat In*
ewonauit domnus. 4t(f,
Et
I
E7C P O* 4tf
BdMemtsperilMBus
fy^nii ejlmifcrum,
u InbdcuallcUchrym^
rum,
/nhoe loco tetiehrcrum
Jnhtc foUcitudinc,
li Sufpirabas cplor4-
Etdilucem afpirahtSj
Qud caret cidiginc.
13 Inuenifli ftdem ducem^
Qttji te duxit ad hanc lu-
cem
Vei patris umeam.
14 Qui de pugna reditu-
. ro.
Et ad ftpm pfrofeEn-
roy
TiHd<auiaticumi
Gaude pater O" tx-
UltOy
Qt^ merces tua multa,
QSM multa ^ia.
16 Calum tibi referatur.
Te recepto gloriatur
Tota cali curia.
17 inter c<difenatores ■
CoUocar is :ut exores
Cbrijhm uerum iudicem.
18 ^orti tibi [applicamus:
Neno/hrarum [entiamus:
Hunc culparum uindUem,
Arnen,
CPnefem Tnifonoem modalatiohem profa in oanibut
fbis Tcriibus obiCTuat.In vnoquoque enim eoram,tref co
einet claufulas rythmicas:qaanim duc prime inter fecd*
fimilem habent in exitu con(bnantiam,compIedunturqoe
iingolc earum o£^ofylIabai,& jpenultimam ipiarum lon-
gam.Tertia Tcrb cuiufque verius claoAiIa ieptem tantum
filabas compleAitur, penultimam earum longam re-
lpond£tque in vocalitate ac fonoritate terminali poilrem^
claufulc proximi verfus. Deferibuntur in eo agonesipi-
- 'rituales & pugnc:quas (anfHtate confpicuus Germanus,
'Pariiiorum antiftes clariiTimus , in hoc vite ftadio exer-
‘cuit,necnon ardens illud animi defyderium : quo cupiuic
cum Paulo diiTolui elTe cum Chrifto. Cui quidem defi>
'derto , tandem d domino iatisfa Auro ell : & expleto yl-
te pr^ (entiscurfuyipie ian Aus viAoria de hoihBus potitus
ceium triumphans e(l ingreflos, coronamque adeptus per
petuam.
3 CTa N NO T A Tto NX s.Iniecundoveriii* Stolapri-
nadecoratur.DilcAus Chrifto diicipulus in iacra Apoca
lypfi.
‘43* PROSA,
lypn^hanc Inter exteras dioinam (cribh rifioneiD.Et eunt'
aperui(Tetrigillufnquintum:yidi fobtus altare aninas in-
terfectorum propter verbum dei , & proptei* telhaooiup
quod habebant.ct clamabant voce magna dicentes. ViT*
qoequo domine fanAus & verustnon iudicas & non vin*.
dicas fanguinero noftruro de his qui habitSt in terra! Ei da*
tx funt illis lingulx ftolx a1bx;& diCtum eft illis vt requie
fcerent adhuc tempus modicom^donec compleantur cont
ferui eorum & fratres eorum :qui interficiendi Aint ficut
& illi. Vbtper lingulas ftolas albas, intelligitur eloriacx-
leftls animarum CinCtarum : quam corporis gleM exutae
perctpiunt.Et hxc efl prima ftola: qua decoramur fandi
in regno cxlelli quantum ad animam. Secunda verb ftola
quam adhuc prxltolantur fandi,fine tamen tfdio & anxie
tate,immdctfmrecuritate& cer^udine :eft gloria corpn-
rura,qux confiitQmationem feculi rurfum vntta ant-
• mx^orincata erunt:doti^ue immortalitatis & incorru-
ptibilitatis decorata,cum fulgebunt iufti ficut fol:in regno
patris eorum. Tunc(vt ait Sapie;ps)fulgebunt iu(H:& taa-
M4t.ls quam fcintillx in arundineto difeurrent.
Sap.f 4 €[in quarto verfu. Clare videt :quod videbat priusia
xnigmate. Beatus PaulUs in prima ad Corinthios epiftola
conferens cognitionem ac viGonem prxfentis vhx ad el
qux futura eft in patrla,ait. Ex parte enim cognoicimus:
lC*r.i) & ex parte prophetamus.Cpm autem venerit quod perfe-
dum e(l:euacoabiturquod ex parte eft. Videmus ndc per
fpeculum in xnigmate :tunc autem facie ad faciem.Nuno
cognofeo ex parte, nunc autem cogoorcaro ficut A cogni*
tusTum.Ex quo quidem loco fumpta efl prxfentis vmat
fententia.Q^oniam enim obfcura eft dei cognidb in hoc
vitx incolatu, & per quafdam rerum fimilitudines nos ma
nuducens ex creaturis ad earum aothorem : per fpeculuiil
di ili amigmate dicimur hic deum' videre. At quonia in glo
ria cxlefti clara*eft vifio,& poiito omni velamipe: facie ad
(aciem deum vident fandi, dS; regni illius incol^ Eft autem.
J0jie0mi4 xnigma:abfcura allegoria, vel quxftio obfcura qux difftei
le intelhgitor nift aperiatur.vt illud S anfbnis ad fuOs co^
3 oales.De comedente exiuitcibos:& de forti egref& m
ulcedo.Inde traducitur illud nomen atque tranilumitWc^
ad quanconqne cognitionis obfcunutem.
I
EXPO.
4J«
$ Sin (esto virfu.Fiois (ait io agone» Beatos Antonloa
minita(Ttrcribitfacer Achanafiat in eius ▼ita)ad fratres
fiios exhortatorium faciens fermonemrinter extera aitJn
prxfenti hac vitatxqualia funtpro rerum commutatione
copimerciainec maiora recipit ab emente qui v edidit. Pro
sniifio autem fempitemz vitetvili praccio coparatur. Seri- Py4/,|^‘
ptumeftenim.Diesvitxnoftrxfcptuagintaanni . Si aute
multum oftoginta:quicquid reliquum eft , labor & dolor
el^.Qpando ergo odoginta aut centum yt multum annis
nos in dei opere laborantes vixerimus , non pari tempore
regnaturi fumus in futuro, ied pro annis fupradiAistcxlo-
rum nobis regna in xtemum tribuentur, non terram hxre
ditabimus: fed cxlum. Corpus quoque corruptum relin-
quentes tidipfum cum incorruptione recipiemus. Ergo
lioli non vos aut txdium defatiget :ant vanx glorix dele-
get ambitio, Non fune enim condignx palTiones huius
cemporis:ad futuram gloriam qux reuelabitur in vobis.
Nemo cum afpexeritmundom:reliquiiIe fe arbitretur in-
gentia,qoia omnis terra ad inbrmiiatem comparata cxlo-
rutUfbreuis eft ac parua*Si ergo nec vniuerfo orbi renun
ciantesidignum aliquid poiTumus comparare cxIeRibos,(i
Tnufquifquecon(ideret:(latimintelligit paruisl fe aruis
vel parentibus, vel modica auri portione contempta : nec
gloriari ie debere quail magna dimiferit,nec txdere qua-
ii parua iit recepturus. Vt enim contemnit aliquis vnam
xream dragmam ad dragmas centum aureas cdquirendasx
ita etiam qui totius orbis domino fua dereliquit, centuplo
de melioribus prxmiis in cxleRi (ede percipiet. Hxc An- AogqftlA*
Conius ad (uos.Infuper beatus AuguAinus in Termone de
fedo omnium fandorum ait. Dei ineffabilis & immenfa
bonius etiam hoc prouidittvt laborum quidem tempus &
agonis non extenderet,nec longum faqeret aut {ternu, led
brcue,& vt ita dicaro momentaneum,vt 8i in hac breui &
exigua vlta.agones elfent dt labores, in illa vero qux xter
na e(l:coronx & praemia meritorum fine 6ne durarent, ve
labores quidem cito finirentur : metitorum verb prxmia
fine fine manerent,vtpoffmundi huius tenebras vifuri ef
fent candidiffiimam lucem:& accepturi maiorem pro paf.
fionnmcundlarum acerbitatibus beatitudinero tcRiie noc Rim.
idem apoftolo qui ait. N on funt condignx pafliones huius
temporis
4S« FK.OSA/,
tenporitstd ruperaentunn gloriam qo* renelabitor im
nobif,hcc Auguflinos.
9 4Eln nono rerfu.Tibi claram illud mane, quod no ha
, bet vefperum.De fex primis diebus mondana conftitutio*
ais,quibus dininum opificium pulcherrimi conftrofiam
; , eft & ordinatum in totius mundi fabrica:diAum eft infers
5(ora,quod habuerint mane & vefpere. De feptimo verh
ie in quo dominus deus requieuit ab omni opere quod
patrauerat,id iatis compertum efl:qodd habuerit mane,
cumipiumfit prima diei pars & exortus eius non tamen
meminit diuina pagina quod habuerit reipere, extremam
2ue & vltimam partemteui continuo fucceflerit nos. Sand
rx illi dies primi , defignant laborem i nobis in hac vtta
fubeundum &. tempus operationis exercenda : quadiu in
hoc mundo confifiimuSyCui* quidem laboris extremus eft
terminus & finistrna cum exitu ab hac yita. Amodo enim
iara dicit fpiritus: vt requiefeant a laboribus fuis. Septim*
yerd dies quem fan£iificafte dominus legitur: fignificat re
quiem fanAorum in regno cxleili, poft exanclatos huiua
yitae labores.£t illa quies nunquam finem eft habitura nec
terminumificutnec feptimus dies habuit vefterum.
IO ft[In decimo verfu.Etad yrbem es perduAus:in qua
AogaftiA* eftmirerum. Beatus Auguftinus inpradiftoferironede
omnibus fanfiisipauto pbfi ea qua fuperius adduda Hinc,
ait.Confideremus ergo inclytam yrbis illius foelicitatemt
inquantiimconfiderarepodibile eft. Vt enim yereeft:com
. prehendere nullus ferrnofufficiet. Dicitur de ea in quoda
loco ficqudd aufugiet tbi dolo triftitia & gemitus. Quid
hac vita beatius* vbi non eft paupertatis metus, non aegrita
dinis imbecilhtasmemo laditur.irafcitur nemo,inuidetne
mo, cupiditas nulla exardefcif.nullum cibidefyderiuynula
lius honoris aut poteftatis puUat ambitio, nullus ibi diabo
AftMU li metos,infidia daroonuro nulla, terror gehenna procuL
Ibi mors neque corporis neque anima erit:(ed immorta>
litatis munere vita iocunda, nulla erit tunc difeordia , feft
cun£la confbna,cun£fa conuenientta : quia erit onniuni
fandorum vnaconcordia.Paxcun£hi & latitia continer,
tranquilla funt omnia & quieta,atque iugis fplendor: non
Aptt.ti, ifte qui nunc eft,fed tanto clarior quanto foelicior, quia d
Dau.\t» uius(vt legitur )illa non egebit lumine Tolis luna : fed
deuo
EX PO,
deas omniDOtensitlaminabit eam & lucerna eius eft agn*
Vbi (anfli fulgebunt vt (lellasin perpetuas aeternitates , 8c
licufTplendor firmamenti qut erudiunt multos. £t reli«
qua, quae in hanc fententiam predare idem profequitur,
l4. CIn decimoquartoverfu. Tibi dat viaticum. Authoi-
res viaticum dicunt, quicquid iter agendi cauianecefTariq
eft,fiue cibus fit, fiue pecunia ad vidum expendenda. Ad
conficiendum autem iter ad regnum caelorum , necefiaria
eftdei gratia,necenariae vinutes,& eccleftaftica faccramS
ta,ex ritu Chrifiianoanie exituro vitx fumenda*Quar om«
nia cum abunde rubmtniArauerii ChriAus fan^o Gerroa
no hinc exituro, re^c ei viaticum dedifie hic dicitur , quo
de militia huius viix exire debuerit, St ad regnum aeterne
fcelicitatis proficifci : immo & eidem dux moeris fuit fi*
dilTranis.
In natiuicate fandi loannis baptift^,
S^n£ii buptifit ChrijH pY^coms SaUnnia cclchran^
*cs: moribus ipfum fci\uamur,
I Vt ad uitajn(c{uam prxdixit) afflectas fuas pcrdu~
eat. z Deuoti te fan^if^ime hominum jamice Iefn
Chrifti fljgitamus:ut gaudia pereipiamus.^pparesjute
Zachariit^Gabriel repromifit}{ui tum celebrarent ob/e»
^uiu natiuitatem. Vt per hec fe/la eterna gaudia adipifc4
mur. 3 Qua fanili dei facris delitiis Uti congaudent
Tu (fui preparas fidelium corda.
4 A^e (fuid deuiu uel lubricum deus in eis inueniat. Te de*
po[cimus:ut crimina nojlra V facinora , continua precf
fludeas abfoluere. v
5 Placatus ut ipfe fuos femper inuifere fideles: £t man*
/tonem in eis facere dignetur. Et agni ueOere(quem tuodi
gito mundi monftraueras tollere crimin<t)nos uelit indue ^
re. 6 Vtipfum mereamur angelis ajjocij. In alha uc -
fiefequi per portam cUrifUmam. K/4^mice ChrijH loan*
pes.Jfmen.
M£C
Ee
I
r
. t
\
PXiO S A«
|||[HccproGifi>lutain habet oradoneni:ne(]DeTlfarytIifiii
lege tenetur .Continet autem exhortationem fidelis popa
li ad imitationem vite beati Ioannis,& poftulationc eiuA
dem ad fanfturo loannemtrt dignetur nos vitiis purgatos
•audio fpirituali per fundere:& demiim ad (terna c^i gaa
dia perducere.
X Cannotationb t. AiTecIas perducat /bos.A(Ie«
cla ab afiequendo dedu£him nomen : fignificat euro qui
dominum ieqoitur^ft omnibus prcceptis dominorum ad>
eft.Hieronymus.Seruus patemus & alumnus & formoius
a£Tecla,& procurator calamiihratus honorandus eft.Qoa*
n hoc loco id nomen pro lenio & famulo redd fumitnr»
Viu autem quam praedixit loannes baptifta.ficut dicit li-
tera:vitae(letema,de qua predicans populo in delcfto
clamauit. Poenitentiam agitetappropinquabit enim regno
colorum.
a CESanfHlIiroe hominum, amice leliiChrifii. loannes
hic laodiflimus hominum piaedicatur: coniam de eo (um
ma veritas hoc perhibuit teftimonium.Inter natos mulis*
rum non furrexit maior loanne baptifta. Dici turde amicuf
lelu Chrilhtquoniam eo nomine ueiplnm inlinuauit loao
nes, cum ait.(^i habet Ipontamerponfus ell . Amicus antfi
qui fiat de audit eumegaudio gaudet propter vocem
iponli.Hoc ergo gaudium meum impletum ell. In quibus
verbis Chriftum vocat fponlbmeleipuim verb amico Ipon
fi.At verd gsudia repromilit Gabriel in natiuitate Joanniis
foturateora ait ad Zachariam.Et erit tibi gaudium de exui
tatioeft multi in natiuitate eius gaudebunt.
l.s«.f« s CEC^a fandi dei facris.Relattuom qua, neque ad fefta
neque ad gaudia,nomina anteexpreira refenurequoniam
vtrique illorum numero &. genere dilcordat,cura fit abla-
tiuusfingulirisfdemini generis,(ed ad antecedens fiiban*
ditum patria,aut regione, aut domo referri debettadiunda
prarpofitione,vi hic habeatur fenfus. Adipifeamur aeterna
gaudia in illa patria & regione viuorumein qua fiindi dei
collaudent.
4 Tu qui praeparat fidelium corda.Td Zacharias prophe«
n ta fpiritu (ando repletns:de loanne przdixerat dicens.^Ec
Mal.j tu poer,propheu altilTiml vocaberis:praeibis enim ante fii
ciem domini parare vias eiut.£i multo ante Malachias p-
pheu
Msr.ii.
Jsss.5.'
4!^
SEXPO. ‘
em.Ecce eeo mitto angelum meum ante fa” ‘
ticm tuamjqoiprcparabit viam tuam ante te. Quod qui- ‘
dem oraculum tefte domino noffro«de loanne diftum eft;
« in ipio completum.
5 C vt ipfe fuos.Hard ftntentia ex euangelio Io
annu eit dMu^a^ybi dominus poft vliimam coenam ait d(
Kipulisfuis.Siquisdiligitmetfcmionero meum feruabif '
* pater meus diliget eum:& ad eum veniemus & manfio
nem apud eum facieibus.Porrbagnus quem digito mon-
itrauit loannesrlerus Chriftu$eft,qucm cum vidiflecad C6
▼enientcrarait.Ecce agnus dei.-eccc qui tollit peccata miin
di.llllu, autem vellere rpirituali.omamcmofcrlicetvinu
fuMgratiarummos indui hic cxpofcimiis .
6 •LVtipfummercamurangelisairocij.Sicuti verbolo
ciare venit nomen adicaiuum focius.a.um.Vitgilius. So-
allociu* ad-
l^iuum,eiufdem cifm fuo orimitiuo fignificationis, el? e-
alm idem quod adiunaus.iJue alTociatus. datiuumque re-
quirit.(^icnim a ba veftis( cuius meminit litera)rplendo
rem wnaorum fulgoremqoe caleOem fignat. Porta vero iuMn i
d»ilTima:ihtrottun^n regnum coelorum.vt his verbis pe
tamus nos ad eam affiimi Cmaorum fortem: vt reqUamnc
agnum dei mc«lo quocunque ierit.
De fando loanne
I
PBjecur^oris crhapti
Dim ifiu: chorus ijlc
Veneretur Uudibus,
% Vero die iamdiefc4t
Vt in vofhris eluvefeat
Verus dies mentibus.
3 Pater uetusnouumn4lZ
Obflupefcit:dum IcgtUum
^AuditntilJumciclitus
4 Nant aetatem cr natura
baptiftaralia profiT
Cottfulendo genituram
Miratur decrepitus,
f Dum non paret uerho
parens-
Mox in Herbo pt apparem
Pro uerbis punitio.
P-iterhxrenshoc infir-
mat:
t^lpr mando quodcofipr-
• mat
P-oqueUprittOtio.
Ee if JV#f
PROSA. ^
1 ( Thori fttUius mtri di
4^
7 Prxcurfore noniun/tto^
Nondum partu rcfcrato
Referantur myfUca.
8 Nofiro fole tunc «c-
clufus:
Verioris eji perfufus
Solis luce typica.
9 Prius nouit diem uerum
(^im nojlrorum fit dic-
rum
Vfus beneficio.
10 Hic renafeens nondum
natus
Nondum nafecns eji re-
natus
C^lefiimyfkrio.
XI Claufa pandit t uentre
cUufus,
Gejlu plaudens j fit applau-
fus
Mefite pricfentU.
iz Lingux gejlus obfequu
tur.
Dum pro lingua fic loquun
tur
Seruiunt infanti f.
ij Mater parii, pater cre
dit.
Redeunte ftde^redit
Lingut beneficium.
1 4 Referato partu matres
R eferatur lingua pOtris, '
Refer ans myjierium.
tur
It iam matris excufantur
Sterilis opprobria.
1 6 Ortus tanti prtecurforis
Multos terret (ei tetrorii
Comes efl Utitia^
jy Sei mudo feruas mudS
Munde uiuit intra mundis,
in atate tenera-
18 Ne formetur icoui^U
Moresiloco^uefle^ uidu
Mundi fugit profpera
19 Quem dum replet lux
fuperna,
Verte luas fit lucerna.
Veri folis lucifer
%o Nouus proco nouxk
gis:
Immonouus nota regis
Pugnaturi fignifer:
21 Singulari prophetia:
Prophetarum monarchia
Sublimatur omnium.
2 1 Hifuturujhicpraferitc
Hi uenturumyuenientem
Monflratijle filium.
23 Du baptizat Chrifbm
fori
Hic i chrifio melioris
jfquotadu tingitur.
24 Duos duplex lauatf hi
men.
m
IfH nomen JlSi numen
£4ptift£ conceditur.
aj Dum baptizat yhepti-
Zauit.
Dumque laMty hic Uuatur
Vi Uuantis omnia,
%6 lauantCT lu-
uanfur.
His lauandi uires dantur.
:4S7
Baptizdti gratia.
27 O lucerna uerbidaiy' ‘
Mcalejlis nos diei
Perduc Iminaria.
z8 Nos ai portum exhoc
fiuHuy
Nos ad rifumcxhocludu
Tua trahat gratia.
Arnen.
Bx po;
Q^Hreprofa inomnibosTuis verfibus vniformem babec
rythmi & eandem comporitionem.Nam in Hn^uliseoru
tres complectitur claufulas rythroicas :quarutn ^ua; priin^
confimilem inter fe liabentdennentiam,& vtraqye eariMO
o£to copleftiiur ryllabas,penultimafnque longam.Tertia
TCr6 confonantiam fyllabaru femper habet cu tertia clao*
fulaproxTiniverfus^&fepteiD comprehendit fyllabas pe«
nultimat^ue breuero. Author eius fuifle traditur eximi* pa
ter Henricus Pi(lor,do^or theologus Pari(iennt,& in re>
ligioiadomo fanfti Vidtorisiuxta Parihosmonafticam vi
tam profefrus,qui etiam concilio Condantinenn interfuit
ea quz tempellate do£trina & virtute miriBce floruit.
Explicantur in ea praeconia beati loannis BaptiflK,exmjl«
rablli etus conceptu per angelum nunciato,fan£ti6catio>
nein Ytero,& ortu,per quem linguae officium patri redi-
tutumtfumpta.Nequeomittuniur quae ad teflirooniu fan-.
itatis eius pertinent, habitatio deferti,arperitas amictus,,
aufleritas vidtus. Commendantur etiam in eo fublimita»
prophetica rupercaeterosprophetas,& dignitas baptizan*
di qua Chriiium in Iordane abluit, ab eodem largiore fpi«
ritus fanfti gratia baptizatus.Quae omnia ex facra epange
liorum hifloria, dilucida fatis & peripicua euadunt , neque
eadem hic repetere neceffum fuit.
• Ca NNoTATioNB s.In fecundo verfu.Verodieii
diefcat.Diefcit verbum imperfonale,idem figniflcat quod
dies flt,ncutaduerperafcit,vefpera Bt,& no6Iefcit,fltnox..
Antefe non habet nominatiuumeledlblumablatiuum flbL ,
adiundnm hic obtinet, fcilicet vero die. Verus autdies^le/
£e iij Alt
4)S P R. O S A.
fas Chriftos eft:ip(iui diei fenftbnis veritas ft exeaplar«
loDg£quei11o perfe£(ior.Diei enim fuccedtt nox :& eu te-
nebrae dniunt.Dies autem verus neque terminum habet:
neque fucced entem no£lis opacitatem. IpCeiand eftfoliu
fiiriaCtqui nulla vnquam obdu^us caligine aut nubibus a-
tris:Cklutare liimen internis omnlu oculis infundlt^vt qui
ineodieambulauerittiecundum euangelicam fententiani
non offendat.
3 CIn tertio verfu. Pater vetus nouum naium.Pater vet*
Zacharias^propterienilem eius ztatem in quanunciatuf
illi e(l filius. N ouum autem natum vocat beatum loanne,
quia nouomodo conceptus e(l,denunciatione(ciIicet an-
gelica & parentibus fenio cofeilis, naturaque effoetis. Id4
quoque fpiritu fan&o repletus e(l ex vtero matris,&oAa
uopoftnatiuitaiem die, paterna: lingua; fa£lus eff refera*
tor:quK^mnia miram in puero nouitatem & praecipuam
excellentiam praetendunt.,
f €[[n quinto verfu.Dum non paret verbo parens.Intiac
profa eleganter ranedS; praeclare compofita authorid pe-
culiare feruauit:qu6d eandem di£lionem fxpius in eodem
verfu repetere fhiduit.non quidem per ineptiam authau-
bariem:fed lingularem quandam Tenuftatem & gratiam,
quae ex huiufmodi apta & concinna repetitione tlliaccre-
rcitacadiiciiur,Nonenim finecaufa iit illa repetitio, led
ad denotandam lempernouam aliquam rationem aut ii-
gnificantiam,aut etiam ad orationis ornatum. Id liquido
prodir verfutprcfensiin quodi^io verbum, ter ponitur,
fed alia femperratione.Deiignat enim ipiiua fementia a
cum Zacharias non obedit verbo angeli denunciantis ilii
filium concipiendum : mox pro verbis fuae incredulitatis
(quibus refpondit angelo quaii diffidens aut fignum qu^«
reus. Vnde hoc feiami figo enimfura fenex &vx6rroea
proceffit in diebus fuis ) fit punitio in verbo illi denegato
atque adempto.C^ia enim verbo peccauerat Zachartart
in verbo quoque punitur,quoniam loquendi officium ver
baque proferendi ad tempus illifubflollitur.Eandem etla
fententia profequitur verfus fequenst vtpote quod Zacha-
rias fubdubitans,illud de filio naicituro nuncium quodam
modo improbat ac refutat, quod tamen taciturnitas obmu
ttCxntia^; illi infltda comprobat effe verum affirmando^
PCMI
BXP O. 4S9
^hokdacJi loqoelcpriaadonen fubtnidionen,iltf
demmciatioficiD ddeo prodilTe.
S i£lao^aoverru.Verioritcftperfanjsfblit..Verior<
ibioai vocat aothor deumrquilblefHpiritaalis» & hoioa
Iblit fen(ibili( veritas atque prinitiuum exeinpbr , longd
Aanexaperans iroaginetn. Hic enioi fol nofter inter-
daa atra ob(c6(us caligine humanis fubdudtur oculis :
fiiiqoe hsiiMab paritor deliquom^ft tendit ad occafum.
Veras autem (bl occatum n^t:tenebris non offunditur
neque eclyprim roltinet.Caius lux typica eft Ipiritoalis cla
ritas^quac etiam loannem vtero materno elautum illuftra-
nic,a^ae Chrifti praefentiam in nirginali thalamo latentia
docuit.
xo C In decimo verfu.Eft renatus cxletli mytlerio. Ne*
tcskI vocem talutaiionis tacroCmdc dei matris: tpiritu
lando repletus etl beatus Ioannes:& ab originalis colpc
labe purgatus. Vnde tunc re&^ dicitur renatus ex fpiritii
£inAo:quoniam tum fadus etl £lius gratia: & adoptionis
largius det dona confecutus qoimqui nunc baptilmuiu*
icipiuntd^ex aqaa ac fpiritu tanfto renafcuntur.Tunc iti-
dem ipte dicitur elauta patefecitTe,quamuis materno lati-
tatis vtero:qooniam per illam exultationem in gandio te»
fiatus etl ipuus Chrilti pretentiam qun ferd omnes latuit.
Tunc etiam in fandam Elizabet matrem fuam, prophetia
cam transfudit gratiam per qua ipfa, occulta cognouit mp
Aeria,repletaque tpiritu tan^^a i^eraoit que hadenoa
luerant, aliis abdita facramenta.
tx C 1» duodecimo vertu.Oom pro lingua tic loquntur.
Getlus loannis in vtero matris pro lingua loquntur:qoo-
suam illud gaudium animi quod lingua expromere ob ^
tem non potuit, geihi protellatos , cum pneter inEintlam
sDorem vteri materni latebris[claotnsnirificd exultauit.
lUi aotem'gctlus feruiunt infantic : quoniam idfupplent
dkexequonturquod infantia verboran officio prctlare
non potuk.
14 CEIndecimoquarto verfu.Xeterans mvtlerium. Nam
cum tblutura etl vinculum Iinguceius:repletus etlfpirita
fando Zachariat.&prophetauit dicent. Benedidns domi
nusdeuslfraehquia vititauit& fecit redemptionem ple-
bis fuc.In quo quidem cantico continetur mylleriom in-
£e iiij carnatio-
440
PROSA
camatlonitdonioii&nooi teftamenti gradaatquecrort*
'■ pr«d‘catur:vt m cius expofmone fuperius difhini eft,
' ([Indecimoo^auo verfu.Nc formencurexconui^hi
mores.lTalesenim plxrumque cfi^iciuntur homines, quar^
lesfuntij cum quibus diucrfantur & habent quotidianum
conuiitum.Q^od ita perhibet Ecclefianicus, Q^itetige^
rit picem, inquinabitur ab ea, & qui communicauerit fu-
It,' perbotinductfuperbiam EtSalomon-in proucrbiis. Q^l
Ptfl» iti' fapiennbus graditur. Sapiens erit,amicus ftultorum'S
^ fimilis efTictetur. Ne igitur beatus loannes ex viuendi co-
fuetudine & familiaritate cum aliis, vitx labem contrahe-
ret:fugit mundi delitiastrifariam,prim^m loco.t^quia ab
infantia in deferto commoratus efl,fecundo vede: quenil
pilis camelorum veditus erat & zona pellicea fuccindhi».
Denique vidhi-.namlocudas & mei fyluedre comedebatw
Marv.t* ai CL In vicefimoprimoverfu. Prophetarum monarchia
loannes hic omnium prophetarum dicitur monarchia, v*
nicuique principatus. Nam inter omnes prophetat prima-
tum obtinuit & prateminentiam:qiiandoquidem tededo-
mino noftro non folum propheta fuerit , fed etiam pluf-
quam propheta.
«4 fEIn vicefimoquarto verfu«Duos duplex lauatflumr.
Siquidem Chridum lauit flumen lenlibiletcum in Iordane
bafKizatus ed a loanne, I oannem vero tunc etiam lauit flu
men diuinz gratixtvberius illi qudm prius habuerat tum
communicatat.Ec illa ed aqua melior longe^; (aeratior;
cuius atta Au & afperfione loannes i Chridofvt prqcedds
habet verfut')baptizatur.Sarpius enim in (criptura , aque
noroineifpiritusfanAi gratia intelligitur,vt inilfo locoe-
uangeli j.Qui credit in me,(icut dicit (cripturaiflumina de
ventre eiusnuent.aqua: viuz.Et rurfuminalio loco. Qui
biberit ex aqua quam ego dedero ei,non dtiet in acternu c
fbdfletineo fons aquatfalientisin vitam atternam.Porrd
loannifvtpodea dicit hic verfus)nomen baptidaecdcedt-
tur,quod ad baptizandi in aqua officio fortitus ed.Ipfl ve-
rb Chrido numen baptidatconceditunquia penes eum eft
primaria baptizandi vis,potedas,& authoritas:apud horni
lMs.r. nes verd,fo!um baptizandi minideriu. Vnde loanni d*deo
diAumed.Superquem videris fpiritumdefcendentem A:
manctemfupereumihiced qui baptizat in fpiritu (an£h>.
CLln
EXPO. ^41
iT In vicefimorexto verfu. Aqncboantft tauan*
cur. Qopd lauerint aquz Chriftum in [ordane : planum
eft ommbut. Lauari etiam tum dicuntor: quoniam nooa
Tirtute funt tmbutse A perfufc quam ante non habuei^^
Ttpotequdd funt materia falutans bapiifmi. Contadu (i-
quidem fui fan^ifiimi corporU: Chriflus confecrauit a«
quas tn baptifmatis materiam, indidttq; vim illis, vt dum
debito ritu feruato abluunt corpora : intus etiam animie
inuifibili aquadiuinx gratiae detergantur A lbrdibus.Ce>
teriim in hocverfu non lauadis eil legendum, ficut fere ^
mnes libri habent , fed Jauandi quemadmodum ipfe fen«
fus (latim prodit. N am (i laudis quifptam legerit : nefcio
quam poterit ref^am illius claufula; fententiam aOTigna*
re,quf tamen protinus fe o£Fert,peruiam, cum ibi geniti-
uus gerundi j legitor.
Defindo loanne baptifta: alia pfofa.
D honorem tuum
Chrifle
Recolat ecdefiO,
2 Pr£cur[orU C7* hipfi-
jit
Tuinatalttid.
) Latu e(l regis^ in prx^
conis
'Ipfiuipr£com’o.
4 Qae»» uirtutum ditat
, donis j
Sublimat officio.
j Promittente Gidfriele
Seniori filiunt:
€ H£ptauit^c;- lo^uelx
Perdidit officium.
7 Puer nafcitury
Nou£ legis noui regie
Pracoytuhayfigmfer.
8 V ojc prait uerbum.
Paranymphus fponfifpon*
fumy
Solis ortum lucifer. ^
9 Verbo mater fcmto
pateTy
Nomen adit paruuloy
Et foluta lingua muta
Patris efikuinculo.
10 EficdefHprapgna-'
tus
loamtesoraetdot
Et abipfo pramonfbratUi
Vteri latibulo.
IX CXuod £tate proma»
tura
Datur horeSyid figura
Qttod
PROSA.
Q^odinfcteunia
ViUypsrcmrcs profimd4.
IX CotttT4 camis qmdcm
iurd,
^odmUs h£c gemturd.
Tdcm gratia
Partu format jio natura.
15 xXUodeumuirgocldn
dit.
Claufo daufm hic appLnf
dit,
DeuentrisoHguflia.
14 ^gnm mon/lrat in
aperto
Vox clamantis in deferto,
Voxuerbi pr munda.
ly jfrdesfidCyUerboluUis
£tdd ueram lucem duces:
Midtd docet milidt
16 Nonluxifle,fedlu^
cema.
Cbr^ nero lux sterna.
Lux dlulbrans omnia.
17 Cilicina tedutuefie,
Aliis cindus ftropbium.
Cmlociftis melfyL
uefbre
SumplitineduUum.
19 Jfttejldnte pU Cbi*
Non furrexit mdor ifla
Natus de muliere.
10 SefeChrilhtspceK-i
cepit,
(^i de came comem eepU
Sine camis opere.
11 Martyr dei,Ucetrd
SimuSynec idonei
TTua laudi.
XX Te laudantes, crf^
rantes
De tua clementia.
Nos exaudi.
23 Tuo nobis in natdn
Da promiffum gaudium.
24 Nec nos minus trim
phale
Deledet Martyrinm.
x$ Veneramur crmirn^
mur
intetotmyflerid.
x6 Per te frui ChriM^
Da nobis prafentia.
jfmai.
Hcc pro(a in rythmicc coropoittionls forma perfimilis
•ft illi profie de iando Nicalao priuiexplicatc.Congaa
dentes exultemas:Tocall concordia.Hahec enim (Tt & il
]a)multiformitatS rythmoru in diuerfis verfib*. Ndoolli
■anMjoe ▼erfiiom daas*(blum habent claufiilas rythmi»
«as: quarum prior refpodet priori claufijlc proximi ver*
fiuio terminali lyllaDarumcdionaniia dklecudaiecudq»
Aliqui
EXPa 44,
Aliqui ver& Terfiif tres c6ple£^tor claDHiIai rythmicai^
4oas primas ad leinuicero mutuo conibnanteS| A tertiam
tertia: proximi verfus clatifiilc reipondentem. Occjor*
nint etiam verTus quatuor claufultt integrati: quaru pri«
sua ad tertiam, & fecanda ad quartam feruat reiponium.
Denique o£Berent fe legentibus hic A aliae rythmi form^,
SUK vel ex fola lenone facili deprehendi poterunt.
lUthor eius, Adam de fando ViAore. Celebrantur aut^ ’
in hac proGi , praeclara beati loannis Baptiftaepneconia:
conceptus, natiuitasimiracub in illis cslitus oftenia, pri
nilegia gratiarum eius A multiplex dignitas : vt in prolis
praebente.
3 €E A N NO T A T IO K B s. In tenio verfu.Lauseft re-
gia in praeconis. Sicut laudatur dominus in landis lilia, *
quia iple qui fons ell totius fanditatis dlblus landus.eoa
ad landiiatem prouexic, iu curo laudatur beatua loinea
altiloquus Chrilli praeco:illa laus in deum redundat, qui
tantis gratiarum muneribus Ipfum cumulauit. Qui enim
laudat opus i fabre fadum,Iaodat A induftriuuiniios q«
peris artificem. 8 dlnodaoo verTu. Vox praeit verbu.
Sicut fex roenlium curriculo onis beaii loennis praecel^
iitonufaluatorisnoftri,ita officio baptizandi, prxdican-
di, A pro iullUia atque veritate moiiedi loannes antecef-
lic Chriftum. fit id quidem rationabiliter.Nam loannes:
vox erat clamantis in deferto. Chriftus autem verbu dei
patris.Ioannes item, paranymphus erat d amicus Iponfi. GMe^tS
Chriftus verb Iponfijs ecclefif.Denique loannes erat lu-
cifer exoriens, d diei noua: legit pramundus. Chriftus
verd fol iuditic. n C[ In vndedmoverfu.Qmid aetate
priematura.Abraham iam centenarius ex Sara vxorelua
nonagenaria filium reprorailtiAit habuit Ifaac: qui i deo
conftituius ell heres paternorum bonorum.Id aute figu-
ra fuit ortus beati loannis ex infeeeundit etiam parenti*
bus A caelelli ammonitu. Multa enim in vtriulque(Ifaae
inqua &Ioanit)ortu adinoic£confpirant:diuina virtutd
attellantia.Quare loannes cclelli prelignatus ell oracn-
lo(vt dicit praecedens verfus) non folu angeli denuncian E/4.40
sis eius ortu: veru etia figuraru veteris tellamenti,dpro*
phetiarum Elaic,Malachue,dpCifmorurodeipl9.Euiat P/s/.iji
enim ipfum prenundauit per vocem damantis, in de-
feno.
•1
/
i
444 P K O S A*
feno. MatacWas pw angelum miffum ante factem
nt &pra)mu$ per lacernam paratam Chrtfto domino. Ab
ipfoittds vteri latibulo praemonftratus eft loannei^quan-
W & qualis eflci futurus. Nam exaltatio illa in Ttcro ma
tris ad prxfentiam Chriftitmanifeftum praeftabat indictu^
quod magnus demilm foret coram domino.
^ In decimolexto verfu. Non lux ifte,ied lucerna,
loannes non eratluxillaprin»itiua& vera, qua: illumi-
nat omnem hominem venientem in huc muudum. Q^od
itateftatureuangelifta. Non erat illeluxifed vtteftimo-.
ntum perhiberet de lumine. Erat autem loannea lucer-
na & lampas praefulgidatlucem illam primariam hominu
oculis inferens acobiiciens, ficut dominus nofter de illo
* teftimonium perhibet:dicens. Ille erat lucerna ardcs &
lucens. Chriftus vero quoniam deus, lux eft xterna * in-
deficienstin omnes fu* claritatis beneficos vibras radios,.
Ego inquit fum lux mundi, qui fequitur me non ambulat
in tenebris:lcd habebit lumen vitx.
ao fE Invicefimoverfu. Sefc Chriftus fic excepitln eo
verbo domini, inter natos mulierum non furrexit maior
loannei Baptifta ;,dc folis mafculis fit fermo,& confueto
naturz more progenitis.Qupcirca & facratiftima dei ma'
ter ab illa vniuerfalitate excipitur : loanne haud dubid
maior. Excipitur & dominus nofter, de muliere quidem
natus:(ed fupra natur^ legero & fine viri commercio.Por
rh in tertia claufula praw:edcntis verfus, author penold-
mam fyllabampofuitlonguam : quandoquidem nomen
mulier in obliqui^ penultimam producit, curo tamen de-
buiilet fecundam regulam roenfunerythmic* ibipofiiif-
fe penultimam fyllabam cuiufpiara di£Honis breuem, vt
in quantitate ficut & definentiarefponderet illa claufula
poitrem* claufulz verfus pr*fenti$*ad quam debet coit-*
ferri. Veriim penuria vocabuli Sc necisitaie fentetix ex*
primendx adaftustid prxter rythmi legem fecit,
jj Cln vicefimotertio verfu. Tuo nobis in natale.Na-
^ talis mafculi generis, natale neutri,* hoc natalitium.tii:
accipitur pro die quo quis natus eft. Vlrgilius. Phillida
mitte mihi: meus eft natalis lolia. Dicitur etia hic & hrc
natalis & hoc natale,* natalitius,a,um,pro eodem figni-
iicato,fed ipfis additur fubftantiuum dies.Lto papa. Na.
talem
talAr Ourdius, Hei mihi, natali dilacerate tuo. Hic tamen
aiithor ad leruandam fimilem in fine definentia cum clau
fula prima verfus fequentis, cui debet refpondereyfprma*
uic ablatiuum natale, qui Tane rarior eft & minus vfitauls.
De fanfio Ladiflao: rege.
... .-i
(ditMtol- 7 CumrcHor^fecuU ’
i Dulci mellis noiti fauo, Per quam fcamUt ad r<rfo-
Dulci^egi LadisUo' rum
Canimus mdodia. Cathedram Pannonia. *
3 Regis laudi nil di feor^ 9 Fama cuius calostett-
dety dity
Cuius laude non remordet Et terrarum aomprehesf
Cceleflis fymphonia. dit.
4 Confejjorum rege lati- (fatuor confinia.
dent, so Per hunc uigentfaera-
Per que reges fihi gaudent mehta.
Vita dari munera, Ei firmatur iam inuenta
qui mfctlix quam pr^ Fidei religio,
clara ii y/fEpros curans [a^
Varadini fulget arat nosfedt,
Tuo chro nomine. Etfalutisopemkcit
6 Quem precamur lau- Virtutis officio.
dantes finguli iz Exauditur inhac 4^
Gemma regem_ totius /e- • mo,
culi, Quicquid orampetit ho*
EtfpesfaluHfera. mo
k
Umus. Manens fine macula
Regem, cuius exui Lauit omni crimine.
tamus
Speciali gloria.
8 Scala gentis Hunga
rorum,
Ptr
) '44« PK.OSA.
Pcrre^fulfr4^ %i Sed fiam failg»
13 Per<{uem^ne<{uc^ tatem
dium Coiunt, ik fert fimtatem»
Nec incurfue hofHum Et cd uiu fofpitctemy
Trepidat HungarU, EexreducUomm.
, 14 Noftis arce plosor- ii Eegm gemutrim*
reptdt pMe
Prece regis ejl adepfa Hungarorm falas ude.
Sdutis pUa^. Non refulfit iubar tdc^
sf Per ^ucm autbor fidei p^m floris germine.
* Cornu fwtatoldt 23 Regum radix CbrifHd
Pofieris per fecula' na^
ig Ptr hunc gentes uni- Sume Umdes^fide fana
tcerfas . Qsdsexidtansuoxhmmh
JJungaroru iam cottucrfas na
Nouimus imperioy Fert in tuo nomine.
17 Aocul enfe parent tAfifientesre^lok^
perfe
Plera genta cr aduerfa. Coronator regis audiy
Nutu ttoluntario. %yftqucferaos fan£H regis,
18 Subohfcurkfui iutis Pfjibanc ttitam,tuigre^
7uhar latens, fediam pates gis\
Referat prodigia. Transfer ad palatia.
ip H^eseedunt^&or 25 Cuius Uudi uis fer»
reM uire
Sarharorum. Hungaro^ Nos , fac latos couuemre,
rum. Fac ad Chrifium perue--
Vnus, fugat milia. nire,
20 Ipfefttos laudatores, vhi confer CT largire
Poena facit contemptores Sempiterna gaUdia.
Morhos curans, rs
guores^ o€nm>
Aufert^ damonia.
Hme
EXPO. ^
fytlTmicgmodulationl$fenmtngnfin»qm.
•erinde atque illa de fan^a cruce priui explanata, lau^
des crucis attulamus Ad cuius rpeciem,formam Sc exem.
piuro,lfta ficeftcompofitarTtquantum finit inaieria,fe»
tentia fententias, Tcrfus xerfibus, & propemodum verba
Iftios verbis alterius rcfpondeant.Quare ex illius contex
(u & intelligentia, perquirenda eftCv» quid occurrerit an
eeps)iftius elucidatio . ConUnet autem hxc profa laudet
^rilsimi ft fanaitate infignis reeis Hungarorum Ladif-
Iai,cuius vita in libro primo vbi hymnus cius explicator
latius eft declarata. Et exeo Ioco,qux hic minus expland
tur funt reqyirendaine fuperfloa videatur hic illorum re
petitio.
* ® ^ ** ® TATioKHs. In (ecundo verlii. Duldl
mellis noui fauo.Metaphorica hxc locutio eft qua regem
LgdiUaum vocat author dulcem fauum noui mellis, pro»
}»ter fuauitatem 8c dulcorem virtutum eius. Sic Sc de Io
'* luda dicit Eccleiiafticos. In omni ore quaii mcl
Jndolcabitur eius roemoriar* vt muiica in conuioio vini.
At vero in tertio verfucxlcrtisfymphonia dicitur no re-
mordere laudem regis Ladiflai: quoniam Sc ipft in exiit
cantibus angelicis celebrator , neque fupernorura fpiri-
fuum harmonia reiicit aut repudiat laudem ipfiu$,neqo«
recuiat aut abnuit ipium afliduis laudibus prxdicare.
3 Cln quinto verfu. Varadini fulget ara. Vt in primo
libro cum lanfti Ladiflai exponeretur hymnus di^ni
^ epifcopalisin Hungaria,vbi ian
^^adiflaus fpledidumcxtruxit templum in honorem
iM^isimx virginis Marix, A illic (aerum eius quieicit
corpus, frequentique concurfu d fidelibus inoifitur.In ie-
ptiroo vwd verfu, prima claofubCqoantum fentio) ita Io
geiMa eit cuius rcftorfccula,quamois aliter habeant vol
gati codicesrcx quibus nullus poflet fen&s elici.Et ita il-
Uus loci fenteuaeft,qudd Chriflus redor Adiredor (an
«I Ladi(lai,roanens fine macula criminis:laoit(ccuIa to-
fumque genus humanum omni crimine.
^ C In decimoquarto verfii.Hoflis arce plebs arrepta.
OccupaMnt hofles fidei arcem muniti(sima ex qua incur
uonc in Hongaros facere (bliti, grauiteripihs infeflarur.
Atqui C
44*‘ PK.OSA/
Atqui anna conoerfus populo* Hungari» : prvcibut
& duai fandi Ladislai arcem illam cxpugnauit,* inimi-
cos crucis Chrifti finibus illi' exterroinauit. Illius autem
Tiftori» occafione quam plurimi ad fufcipiendom bap-
tifmu funt indudi, cuius facra myfteria vocat hicauthori
piacula, id eft purgamina faluu$:quonia ea abluiio in fa-
lutem animarum fumitur & purgailoncm peccatorum. In
fcquentc verd verfu, auihor fidei deus nominatur ; qui
' vt omnium bonoriim ita & fidei eft largitor iis qui ad ip-
furo conuertuntur. Cornu autem olei diaiur landi Ipiri-
tus gratia, quam deus per regero Ladiflaum inftillauit to-
ti Hungarorum genti; quoniam ipfio* opera d ftudio to-
ta Pannonia grauam fidei(qoK a ipiritu fando eft") acce-
pit. Videtur autem author eo loco alludere ad idrcrbom
£iai*prophetac quinto cap. Vinea fada eft diledo meo
in cornu hlio olei^quoniam hicCiicut & propbcta>orai-
nat cornu olei.
' 17 C In decimofeptiroo verfu. Procul cnie parant pef
fe.Do^ill* didiones per fe debet feiundim Iegi,vtpri^
fitio & fuus cafus. Itaque huius loci fentemia eft, quod
fine enfc & gladio, iirroo fine bello, gentes Hungarorum
prius indoroii* & effera: parem fponte fua & finc vlla co-
adione regi Ladiflao:ilUs Chrifturo prxdicanti. Sequen
tis vero verfus intelligcntia eft,qudd claritas virtutu fan-
di ladiflai prius occultata latebat, quafi abfcondita fub
modio. Nam cum hic vitam ageret , ftuduit bona opera
fua facere in abfconditorncindc laudem aucupantur hu
manam. Verilm poflea emicuit ille virtutum fuarum fplc
dor perfrequentia & infigniaroiraculatquibus fanditaUi
ilbus & fublunitatem deus mundo declarare voluit.
- ’ 1 J i[ In viccfimofccundo verfu. Regum floris germine.
Senfus huius loci cft,qudd nunquam ex ftemmate reguni
& regio germine prodiit tale iubar virtutum & fandita-
' tis , quale fuit fandus Ladiflaus. Nullicnimalii rcgcf
(inquit^tanturo fandimoniae culmen, vtipfc, attigerunt,
infequente vero verfu fecunda claufula ita legi debet;
quantum ex ipfo fcnfu coniedare queam, fume laudes-.fi-
defana, quamui* aliter ea habeant vulgati codices, quos
niendofos efle conicdo: qubd nullum pr^ftent integrum
fenfum. luque illius verfiii ita fomenda eft intclligetia.
OLa*
E X PO. 449
O ladiflae radix Chriftiana reganiyArexqaores Chri-
Auni iunt exortitiuicipe benignus landesquas firma fidtf
&nihil hcfitante,vnx nomana gaudens ofi^c tuo nomi*
ni. Adie^ autem eft ab auihore & inferta illa particula,
fide fana, hanc(reor)obcauiam. Nam huiufmodi laudet
ab hominibus xix fiunt fine petitione alicuius fpiritualis
boni. Petitio verd omnis ad deum & fanAos : fieri debet
folida fide & fine aoimi flu^ationeancipiti,quemadmo
dum admonet beatus lacobus dicens; Poftulet autem: in
fide nihil hcfitans.Qui enim hKfitatyfimilis fluxui
risiquid vento mouetur &circunfenur. NonergottfU-
met homo ille, qnbd accipiat aliquid i domino. Porrd
qui emendatiores na£it fuerint codices quim ipfe potne-
lim habere: hanc profam ad illorum formam emendent.
N am in ea ob libri cafligati penuriam, coaiius fum inter-
dum motare literam authoris fortafle id aliam formam
qnim ipfe primum- compofuerit,ad aliquem fenfum alsi-
gnandom: quem nonnunqoam oportuit hic potius conio
dlare: quim ex ipfb literc contextu colligi potuerit, Ve-
riim necefsitati danda efl venia.
Dc fandis apoftolis: Petro & Paulo.
PEtreJumme Chrifli P<mlt gentimdo
dor. EccUfiam ucjlrk dominis Ulumittatam,
1 Pcrcircidutcrrxpnecatus^iimctHefier.Nii
dontinut Petre calorum tibi cUues dono dedit.
% xArmigerm Betwtmn Chrijlus te [cit fimt, ud/i^ .
de^m.
3 AUre pUtUa te petre Chrijim conculcare : tua dr-
Mt charitati. Vmbram tid corporis: infirnus debilibus^
fecit medicinam.
4 Doddogos phibfophos te Chriflm dat ttincere fua
«occ.
5 Multiplices uidoris tu paide Chriflo per populos ac^
^iflUipoliremo uidis omnUm barbarkiad arcem fam-
Bf nti
4i<t PHOSA.
mi pergiA ctdmims gei^nos iifcarits (uh tn^d cWijK ^
pacatos ia coaduri.Ihi Neronis feritas principes apofto
UrUfpt^liis plurimis uUloreSi^erfftepetrec p«tih
Uv addixerat panue mortis.
fiTecruxa^ociatjteuerogladi^ eruetuimittit Cbriflom
Hcc profa folutc orationis habet contextuoi:& bea*
torum apoftolomm Petri & Pauli praconia commereo*
ratyVt Ttriufque dignitatem & excellentiam tum in eccle
iia adfpinUlratione,tum in miraculis & prcdicandi euage
. lij (irudlu ligilbtiro delcribens, demi^m fcelicera ambora
per martyrium confumraationem Roma fadam recefec.
ikuthor^ eius coniefio fiiilTe Gelaiium papam.Nam tra-
ditur ip(eplaraiq;pro(as ecclefiadicas compofuilTeiyt*
que in ofiiicio miflie decantarentur jiriraum inftituifle. Ve
xilm non inueni nominatiro expreflas eas prolas quas co-
pofuit: vt aliis difeerni polsint. Sed facile crediderim ip«
fum Tetuftiores illas prolas qua (blutum habent oratio*
nts charafterem contexui(fe:qualis efthacprola&pla*
raque hic inlerta«receptf due in Tniiantequam rythmka '
inodulatioCquf k recetioribos eftelaborata)in proHs ha-
beret locum.
t ilAKNdTATiONas. Per circulum tCTTa. Pof to
dus terra ambitum atque circuitum: oua (ecnndum Ari*
ftoteks fententiam fpharica e(l,globolaque rotunda figo
ra.Ea fiquidem Bgurati;^ plano per circulum ddciibiwr
ac delineatur. Adde quM apud aorhoresinierdura circu-
lus pro rpharafumitur ft Bgura fpluenca, propter Ttrinil
que adinuicem affinitatem &conformitatem Neq;illu<l
hicocioledi^m.Nam in omnem terram,i^oru apoftb-
lorum exiuit fbnos,& in fines orbis terra, verba eotum.
a Armigerum BeniarainChriflus te (cit Tuum. Di£Ho
fieniamin; hoc loco vocatibbs eil,& pro beato Paulo fii-
Vhitif.% miturrqudd de iribu Beniam|n ipfo atteftante fit exortus.
Armiger autem Chrifti Paulus dicitunquoniam vt (Ire*
nuus miles ac pugil portauit nomen cius coram regib* de. r
M4tth.i4 filiis Ifraelybonumque cenamen certauit intrepidus.
% Mare planta te Petre. Matth^s illud in Aio narrat
euangelio capit decimoqoarto: quomodo fandus Petras
Ad.p annuente domino Aiper aquas maris fine imaerfione aoa
bttlaolc
ponebanturinfirmiivt veniente Petro {altero vrobracor
pons eius fupereos extendereiur,a: ita {anabantur d lan •
guoribusfuis.
4 C Oj^logoj philofopbos te Paule. Pjeragrauit enim
Paulus Kre totam Grccuro, & Athenas etiam fc cdtulirt
vbipotilsiroum floruerunt philorophoruro fludia^cu qui-
bus etiam ib Areopago difeeptationera habuit, & aliquos
"eorum ad veritatis lumen conuertit:tt 6n£ium Dionyila
Areopagitam. Petro illos mundi philofophosdeuidtPau '
lusmonfuaipfius voce,fed Chrifti.NSineoChrifldslo-
quebatur:viipfcmctatteflatur,&flcutdeapoftoli$diftu -
efttno Ipfc erat Paulus qui loquebatur verba vitsr,fed fpi hd.ij
Yttus unctus in Dicitur & Paulus roultiplices Chrlfld
pellat Romuluiii & Remum fratres .-primos vrbts contU-
tores. C^i( vt perhibent hlftoriat^interfe non fatis coue-
niebant de nomine vrbi iroponendo.cum vterqueid fibi
ycndicare contenderet, & in ea cdteiitione RemoX i R<^
mulo fertur occifus.-atque vt ait Lucanus,fratemd primi
maduerunt fanguinemuri. Illos autem fratres iam paca-
tos coegerunt apoitolioli fub iugum Chrilbtqaanturo ad
eorum poiteros. Na Romanos sibipfisorigineiil;fl)rtiler '
ad veri dei cultum adduxerunt. *
6 €T Te crux aflbeiat. Priore loco politum pronorte, Pc
trnm demonflrat ; qui & in genere mortis fcilicet crucifi -
xione & in gloria catlefti Chrifto alTociaws eft.Pofterio-
re vero loco politu jmonomen.beatu indicat Paiilu ; qui
gladio obtruncatus eft.vt in dcfcriptidepafsionisambo-
> ru ChrilU apofloIorU){anfios Linus comeftatur. . '
Pfij * Defiin
4<f
U
prosa;
De {ando Petro apoftola
▼
iMe Rohm ai- Claudum faiuU uinadh^
G put mundi. 8 Paralyp dijjolutus
Primus pajiof in APneas erigitur,
fecunda Petrum pr^fens dei uirttH
iMdiuT uiHoria. ^d uotm profequitur.
% Totus mundus Ma- 9 Pttrusuitamdat Tha--
refeat: hita.
Et uirtutis ardor crefeat luuenemk reddit uits
Eu petri memoria. Votefiate Ubera.
3 Petrus [acri fax amo* io Pede prmmt fluibtt
riSy maris
tux doMueJdl dulcoris. Et nutantem falutaris
Prtm mons iulUtU. Elum regit dextera.
4 Petrus fons efl [alud- ii Fa^Chrifti({u^o*
toris y ne,
ZignSfnt^s erodaris, Sreui claudit fubfermonc
Zigmmcarens carie. Eidem necejjariam.
3 Et petro dices di^ i% H une perfonam dicit
gnumf unam,
NuSm ChrifU uidiens fi* Sed nec tacet opportunam
gnum. Natura di/lantiam.
Primo fuh ammonitu 13 Quod negando ter pee
6 fugit rete fugit ra- eauit,
tem, Simplex amor expiauit.
Necdum plene ieritatem Et trina confejUo.
Contemplatus [piritu. Angelus 'a canere
7 Auro carens V urgen Petrum [oluit lAere,
to DefUnatum gladio.
Corufcatmirdeulk. vmbra fanat hic lan-
A neruoruum [ub momeu^ guentes,
to Sanat membra finatmen-
u- - ^ . tes.
IX PO.
455
trs, duSy
Morbos redM impotau> Nero pLmgit impium,
tcfy hieroycms dtgre mundut
Medici poteutU. Ferebat imperium,
is Petrum simonmagiH 20 JErgoRtroamcpu-
odity ratur.
Magu Simo Petrus pro- A mimjhrk fcelerum.
^ Crucifigi fetefUtur
J^em moitetaccufiodit In hoc Chri/lus iterum.
A magi uerfutia. ix Petro funt oues crc-
17 Hic A petra Petrus dit/Cy
diduSt
In conflit fiat mi£tus.
Ucet iugis fit confliUuSy
£t grauts congref?io.
,i8 Dum MoLcre magus
Totus ruens totus perit.
Quem diuina digne ferit y
£t condemnat ultio,
jsf Nero fremit furibun
daues^cali tradita. "
Petri prait fententia.
Ugans ac foluais omnia.
21 Pajloris nofiri meri-
tis
Ac prece faUuiferOy
Nos k peccati debitis
AEteme pajior Ubera.
iAmen.
Hcc profa rythmiot fernat nenGirc forman , li*
cat ill> paulo antd declarata de (ando loanne. Precor-
ibris & baptille. Author dut: Adam de Cinfto Viftore.
Continet autd eeregias beati Petri laudes promptam ad
Chrifhim couernonem , miraculonnu celebritati & mi-
ram efficaciam fyncacram Bdei c6fe(sionem t confli^m
curo Simone nugo Sc partam de illo ridoriam : denique
& mortem crucis i Nerone illi illatam. Quorum multa
ex Tacra euangelij & Afhmm apoftolicorum hiftoria fiint
peiiplcoaineque ampliorem hic exigunt elucidationem.
■ C A K M o T A T 1 o N as. In piimo verfu. Gaude
Roma caput mundi . Roma hic dicitur caput mundi: ob
dominatum illum & monarchiam qua olim in toto mun-
do obtinuit, quemadmodum paulo fuperius eft didum. *
Fi iij Vnde
i
4
4^4 PROSA.
Vndevtrgiliasdeilladicit.Scilicet &rerufa£hi eftpaU
cherrttna Roma, & Romanos rerum dominos gont6mq{
togaum nominat. Incilat autem Romam ad saudium hic '
verfus:qu6d in ea beatus Petrus fedem apoltolicam pri-
mus omnium pontificum (Itmoderatusyeanderoluo cofe-
crauit (anguine, & (aero fuo corpore decorat. At rerd pti
mus pa(lor,Chri(Ius efl:qui de fe dicit.Ego fum paftor bo
nus.Secudus verd paflor:beatus Petrus, cui ddominodi-
dum e(l etiam tertio. Pa(ceoues meas.
7 InTeptimo verfu.Auro carens & argento.Cum pri-
mum enim Petrus dixit pauperi claudo ex vtero matris
fax. Aurum & argentum no eft mihi, quod autem habeo:
tibido. In nomine (efu Chridi NazarenifurgeArambu-
la.protinusconfolidatacfuntbareseius & plantae: & exi-
liens (letit A ambulauit glorificant deum.C6fimi1iter(vt
(equ^s fiicit verfus ) A Eneas odo annis paralyfi yexatut«
in grabato recubans:cum audifTet i Petro. AEnea : (anet
ce dominus lefus Chrlftus, furge & Oerne tibi , continuq
furrexit(anus. Ob quod fignum: multi ex habitatoribut
Liddf ciuitatis conuerfi funt ad dominum.
7 €Ein nono verfu.Pctrus vitam dat Thabit^- Ex Adis
apoftolorum id depromptum: vbi difcipula quaeda Chri-
(U,nomen Thabita(iue dorcas in loppe , plena operibus
bonis:narratur grauiinhrmitate fuifleextinda.Ad quam*
cum i difcipulis accerfitus efTet Petrus:(u(a ad deum ora
tione ipfam refufeitaoit- Ob cuius (igni nouitatem diuul •
gatipervniuerfam Ioppen:multi crediderut in dominu.
7 Porrp quod iuuooem etiam vitae reddiderit Petrus,
vt dicit hic verfus:ex facra feriptura depromptum no ha-
betur, fedcx alia hidoria,diuinaruliterarum ambitu ne-
auam comprehenia, cui tamen non e(l idcirco detra-
a 3des. N on enim omnia applioloniiq miracula, (a-
crae paginae complexu continentur, fid autem hidoria il-
la,iuuenem a Petro vttxredttuium enarrans, ea quz (an-
di Petri vitam adaque de(cribit,atque certamen pro ve-
ritate fidei contra Simonem maguipzvulgo in templis (an
dorumque agonibus legi foliu.Qux qutdem inter cete-
ra re Fert,qu6d eo tempore quo Romae inter beatum Pe-
trum & Simonem magum fuit grauis contentio atque diC
ceptauo: vt decimus (eztusA: «icimus feptimus huius
I0an.11
Aff.i
ka.9
Aflf.,
IXP O. 4«
fie ▼erfiii exprinDnt> arrogari (que fibi magus dioinS vlir
tute qua & mortuos ad vitam reuocare po^et: allatu eft
coram funus adolefcetis paulo antd monui, qui & nobi-
li erat genere & Csefans propinquus habebatur. Cuius
corpore exanimi delau>yatq*,pofitoin medio popuh, in-
ter un^um Petrum & Simonem magum conuenit haec co
ditio atque propoiita e(l mutuo YtriuCq; confenlu , oubd
ipforum duorum qui monuum illum reibfcitaret: habere
tor praedicator veritatis, & cuius verbis adhibenda efletfi
des d Romanis. Tentautt prior id magus,de murmura-
tionibus fuis diris & magicis incantamentis : fed nequic* .
quam & fruilra. Petrus verb oratio ne ad deum fii(a*iu- ■
nenera ipium verd (uicitauit i morte:rediuiuiSmqoe & In-
coluoid matri fuse reddidit. Vnde &magiludificament!a
detefta ac confutata funt:& fidet in complurium cordib*
corroborata. N om^nque lefij Chrifti(_ad cuius inuocatio
aieai reuixit adolefcens)celebr ius redditum, atque a qudm
plurimis Romanorum ,abie£fo idoloru cultu, honoratum
& laudatum. Mallb.
It. filn vndedmo verfu.Fa^a Chrifti quse(lione.Inter-
rogatio Chrifti ad dUiHpulos fuit. Vos autem quem me ef
fe didtit.’ Petri autem refponfio : ita Tubiungitur. Tues
Chriftos:filiusdei vioi. In qua & perfonx Chrifti vnita-
tem exprimitfficut dicit (equens verfus.naro eudem profi
tetureile Chriftum & filium dei, eod£mqoe pronomine
eum demonftrat. Naturarum etiam diuinc fctlicet hu *
snancin Chrifto diueriitatem : illis veibis Petrus innuit. P/i>^44
Maracum Chriftum ipfum nominat enaturam eius inii*
nuat humanam, fecunclum quam vndus eft i deo oleo 1^ •
tidaeprsEConibrtibusfois. Cura vero eundem confitetur
filium deiediuinam eiufdem indicat naturam.
13 C In decimotertio verTu. Simplex amor expiaoit.
Poftfui manifeftationem tertio difc^ulisfa^mcu fur.
rexiflet i mortuis Chriftos,&copio(aro pifcium captura,
snterrogauit Petrum (eroei, iterum, & tertio, an fe ama-
ret, reibonditremper Petrus id Chrifto notum & peripe- MdtA.tS
£him efle qudd ipfum amaret. In qua refp6fionc, iim-
plexft vnicus exprimitur femp£rq; conformis amor Pe-
tri in Chriftum , is tamen triplici confeftione & tertio fa-
^ afterltur: vt huiufmodi trina amoris confefiio, tri-
Ff liij tat
• r
4S< .PROSA
oc negationis etns in paffione ChrUH £iftaeculpMi a«
braderet.
17 tr In dedmofeptimo Tcrfu. Hic a petra Petrus dl.
£ius Multi codices hanc primam praeiencis veribs clauGi*
lam ita habent dirpoiitam. Hic a Petropetra di£hit» (ed
X.Ofwjo perperam St mendofe. Non enim beatus Petrus vnqoam
tUrcfiS legitur k domino diAus cile petra:cum illud nome folius
CnriiH fit proprium, tefte apoftoload Corinthios. Petra
autem erat Chriftus. £t cum apud Matthaeum legitur
dominus dixi^e Petro. Tues Petrus:& fuper hancpetri
aedi (icabo ecclcfiam meam,per hanc petram,non Petrum,
led reipfum demonftrat , quandoquidem non fuper Pe*
trum,(ed fuper Chriftum vt lapidem in fundamentis po-
litum: fundata ed eccleda.Infuper non petra i Petro dici
tur,fed i petra Petrus,iicut non Chridus i Chridlano,(ed
d Chrido Chridianus deducitur. Quodrca prima illa
claufularythmica: ita ed potius ieg^a. Hic. i petra Pfl
trus difhis,& accommodatus erit in toto veriii lenibs.Na
, propter foliditatem 6dei & inui^am in certamine cotra
improbos fortitudinem :cam petraconuenit Petms,& in*
de id nomen accepit.
ao €[ In viceGmoyerfu. Crucifigi fetedatur. Cu Pe*
V - trus d N erone in vincula con ie^s, fuadentibus Chrifiia
. ‘ nis fratribus cbnculu difcefilTet liber d careereiiaro por-
r um vrbis egrellurus Chridum vidit fibi occurrentem. St
^ ‘ adorans eum ait* Domine quo vadis» Cui reipondit do-
minus. Veiiio Romam iterum crucifigi. ^ Tum Petrus
ad illum. Domine iterum crucifigeris» Et ait illi domi-
nus. Etiam iterum crucifigar. Petrus autem dixit ei.Do
mine reuertar &fequar te. Et his diais Chridus afceo-
ditin cadum. Quem Petrus fublatis in aethera luminibus,
dulcifiimis lachrymis ^ fecutus ed:ac in feipfum reuerfus
intellexit hoc domini verbum de fua diAum ede padio>
ne. Et continuo regreflus cum gaudio in vrbem Sc car-
cerem : narrauit hac fratribus, agon^mque fiium glorio-
fe compleuit, & Ronue ( vt infinuarat dominas) crucifi-
xus ed.
Defan-
EXP O.
4flr
De faddis apoftolis : Petro & Paulo.
Om Petro gloric’ Ipft prius iHuIhrantftr
P
|\ tur:
X V.Ro»»4 Paulum ucne
rctur
Pdrireucr entia.
% Immototaioeundctttr:
Etiocundis occupetur
Verifolisluminey
10 Mira uirtusejl eorum
Pirmamenti uel coelorum
Defignantur ndmine.
11 Fugam morbis impe^
rant:
Leges mortis fuperattty
Laudibus ecclefia
I m funt eius fundamenta Effugant damonia.
Fundatores fulcimentay Ji Delent idolatrioMi
BafeSyCpilhUa. Eeis donant uenianty
4. Udem faga^quicortimsi Miferisfolatia.
Pe^stempUbiacinthMe, Laus communis eflam
Cypbi/phar£yl3ia. horum
f Hi funt nubes corufea»^ Cum pnt tamen finguh^
rum
Dignitates proprid,
14 Petrus prait principi*
tu:
Paulus pollet magifhratu
Totius ecclefii,
15 Prittcij^ut umiattffy
Vnitafy commendatur
Fidei catholici.
16 vmtscortexejigrano^^
rum.
Seder unauis mtiltorum
Sub eodem cortice,
17 Eomomeonuenerant
tes
Terram cordis irrigantes
Nunc rortytumc plumOy
6 Hipreconesnoui legis
Etdttkores noui gregis
w/fd ChrifU pnfapia.
7 Laborum foc^
Triturant aream:
In fpe denarii
Colles umeam.
8 Hisuentilantibus
Secedit palea:
Noui fq^ frugibus
Implentur horrea.
9 Ipft montes appeUan^ Salutis nundj:
tur Vbiplusnouerant
Iiuffc
r'
PHOSA.
Ineffeuit^t
iSW difdplaue.
18 Infifiunt uitiis.
Fiddes medici.
Vit^ remediis
OlJUnt phrenetici.
Fnttd^odrime,
19 Fed4 Cbrifti mentio^
ne:
Sinum magus cm Nero^
ne
Conturhantur hoe fermone
Nee cedant apofloUs
ao Languor ceditytnors
oheditf
Magus crepatjRoma cre-
dit
Etad uitam mundus redit^
Reprobatis idoUs.
XI Nero fremit freUra-
tUSf
Magimrtedefdaftif.'
Cuius error d gratus^
Graue pracipitium.
22 Bellatores praele^
Nonifidepoffunt fledi.
Sed in pugna flant erediy
l^ec fornddant gladium.
Petrus haresueraU^
eis,
Fertif”*^us pctnamcru^
cis,
Paulus idum pugionis.
Nec diuerfe paflioms
Suntdiuerfaprxmia.
14 Patres fummadigidy
tatis.
Summo tegi conregnatis.
Vincla ttofhra prauitatis
Soluat uefhra potefiatis
Efficax [ententia.
Arnen. .
H«c pro& ryclimicaai habet compoftcione fer^ In ooi-
nibos verllbus prccedenti perHoiilein. Qi^bd fi interdum
aliqua ioteraeniteaariatio:iIla haud magno Impendio ab
omnibus interlegendum poterit dino(ci.'4[Aothor eius:
Adamde fiin^o Vidore.In ea prcdicaotur egregio lau«
des beatorum apoftoiorum Petri & Pauli: & fingularia
gratiarum dona ipfis i deo indulu in denunctatione euan
gelicc reritatts aa hominum conuerfionem, ft fi»lula mo
deratione totius ecclefic. Demum facrumeorum marty«
riumtAprecioia in confpeilu domini mors defcribitur.
tXUrmt, ) MMorATioHB s.In tertio verfii . Hi fiinteins
^ fundamenta. Chriftus primum efi & pratcipuum ecclefiat
fundamentum de quo apoftolus. Fundamentum aliud ne
no pot ponere, prcter id|quod pofitn efttquod efi chrift*
lefiis
EXP O.
lefiit. Apoftoli aotem ^prccipoe Petras & Pau lasrfecan
daria funt fundamenta eccleiic , & poft Chriftum . Vnde
apoftolus (cfibit Epheliis: qubd funtfundamdtumapofto
Iorum &prophetarum Ica.Chrtftus primus fundator : hi
£xundi dtrubChrifto, primario architeffo* Similiter ba< i
ies (unt & fulcimenta (iue rudentacalaeccleiiae: itidem
ftepi(lylia.'£ft autem epiftyltom: capitellum quod fuper
columnam ponitur,fiue fuperior columnc pars, ficut M*
fis:parseiuse(linferior.Nam epi Graeca pncpoiit io, ia-
pra (ignificat:& ftylos, columnam. Inde epiftylium: quod
£ipra columnam eft.
4 €LIn quarto veriu. lidemiagarquieortinK.Incoilra* Yjrtj
^one tabernaculi antiqua; legis erant iaga cilicina, corti
iiae,pelles hyacintinaerad operimentum ipftus tabernaculi*
Erant & in ftipite candelabri eiufdem tabernaculi ac ca-
lamis eius:cyphi,rphaerulae &lilia,ad ornatum ipiius can-
delabrifEt hatc quidem exdiuerfa compoHta erant mate-
ria^A inter fe diuerfa iecundum fiibdantiam: & ad diuer-
fum applicabantur vfum. At vero Petrus & Paulos in ta-
bernaculo nonae legis & eccleiia Chriiti funt iecundum
snyfticum & fpihtualem renfum:iaga,cortinae, pelles hya-
cindnK,cyphi,rphamilae & lilia, iecundum aliam & aliam
rationem ,ed quod magnam conferunt ecclefiae ornamen- ■
cum & rplcdorem: muTtiforraique gratiarum varietate ae
Tiii mirum in modum eam illuitrant: ^
5 CIn quinto verfu.Hi funt nubes cbrafcantes. Dicutur K
Aambo apoilolinubes fpirituales: quia euangelicae veri-
tatis imbrem impluerant aridis hominum cordibus,ea-
que foecundaruntad proferendum bonorum operum (rts
^m.Huriuro,nubes edunt tonitrua & emittunt fulgura, i
Itt myftice iilae nubes iuae praedicationis vocem toti mun ;
do tntonuerunt:& fulgorem doflrinx ac miraculorum lo-
ge lateque in totum orbem difperferunt.
y ClnTeptimo verib.Laborum focij iriturantaream.In Dtat.Sf.
eo veteris legis praecepto, non alligabis os boui trituranti t.Or.p.
apoftolus ad Corinthios fcribens dicit per bouem tritura M4S.20,
cem in area intelligi praedicatorem verbi diuini : qui fhi-
gem doftring parat in pabulum animarum fidehum.In pa
rabolaverb operantium in vinea pro denario diurno a-
pud Matthaeu conTcfipu: percultores vinee intelligutur
laboran.
4^ PROSA.
laboranteslneecleliadeipro HildteproxiaonifB. Qop«'
niaoi igitur hi dao apoftoli»&prcdic«cores Gimftreoo*
res ecclefic: aream triturare d: vineam colere hic di*
'Cuncur.
S Cio oftauo verfu.His ventilantibas.San Aos loannes
baptifta ad pharlOeot de Chrifto loquens ait. Ipie vos ba-
ptizabit in (piritu ian^ & ignl.Cuius ventilabrum in ma '
nufuayft permundabit aream fuam:& congregabit, trtti«
cnm in horreum fuum.paleasaotem comburet igni inex-
tinguibili.Ex quibus verbis Himptu eft hcc fententla pr^
lentis veribsiin qua ventilantes dicuntur »oiloIi:quoaU[
per fuam doArinam ft (cripta fecerunt diUepar^tqoebb
nos i malis. Per (ecedentem autem paleam imelliguntnr
mali non recipientes apoftolomm raoniu:&ideb (eparati
d confbrtio iuftorum.Demiim per nouas fruges acdpiun-
tur boni,copio(bque iulhtiae frufru referti: qui in ^elHs
regni horrea recipiuntur.
iyy.it. 9 €EIn nono verfu.Ipli montes appellontar.Montes (ea ,
(ibiles, vallibus & planicie terra (unt editiores : orientiC>
que (olis primum In fe recipiunt radios, quos deinde in
lubiidentia acdemiltiora loca tranfautiunt.ltahiapofto-
liroeteris hominibus funt (apientia ac virtute prcceliiorM
a Chrifto itidem vero fole primum illoftrati funt diuina
lucis radio: quem deinceps in caeteros fubiedumque po«
polum communicando transfuderunt. Eadem quoque ra
tione in fcripturis fandis hi apoftoli deftgnantur intesw
dum nomine firmamenti vel coelorum: propter iodeflexl
bilem ipromra in bono conftantiam, etiam ob (ubllmitatS
luK dignitatis, d: virtutem illuminacricem animorum . vt
in eo verfu pfalmi . Coeli enarrant gloriam dei: d; opera
manuum eius annonciat firmamentum.
14 C In dedrooquartoverfii. Petrus prcit principata
Mat.lo. Conftitutus enim eft i domino Petrus, princeps apoftolo-
rom:vt(acer ille numerus in vnum reuocaretor apicem,
^ ftad vnitatemqoandam:reduceretor.Etidqoidem:cum
dixit Petro . tibi dabo cboet regni coeloruln . quod nulli
aliorum apoftolorum particulatim eftdidum,Con(Ucutot
eft dpaftor dominici gregis: cu dixit illidominut. pa(ce
ones meas.de cui* quidc gregis numero dt integritate erit
ecteri apoftoli. Paul* vero ordinat* eft d deo magifter d:
dodot
EXPbi
4^f
fitfuiBtet quibus potifluoum coalita edecclefia: quare
i deo commilTuin eft totius ecclefic ffiagiAeriura &
iaihnftio.Qupd etian ad Corinthios fcribensinnuittcuin s.CifJil»
ait.InAantia mea, quotidiana folicitudo omnium ec-
deHarum.
i6 CIndcclroofextoTerfii.Vn*cortex'eft granoru.Iole
gominib^malis granatis,papauere & ceteris id genat £nt
gibosiTnus cortex multa continet grana ,fu6q; complexo
ea ne di0tpentarcuAodit, omnium tamen illorum grano»
rum vna eft eadem virtusiquoniam congene^ funt & co
fimilis naturae.Ita & Chriftut vt cortex fuo pnefidio & ara
bitu diuinctirtutis omnes comprehendit apoftolos : tan-
quam grana eodem contenta conice,ipforumque 6dus eft
cuftos.Pater(inquit)quosdediftimihi:non perdidi excis
quenquam. Omnium tamen illorum par eft eadem Tir»
tuttapoftolica Icilfcet dignius i Chrifto fufcepta : tameiii
particulares fingulorum tirtutes ftnt diueriie. iS ftLIn'
decimooftauo reriu» Vit^ remediis obftant phrenetici*
Phrenens,morbgs eft Ixdens mentem:ft ad infaniam foro
remque deducens.Inde phreneticustqui eo vitio laborat,
snentis fcilicet deturbatione. Proprium autem phrenetico
rum efttcum grauiftimo detinentur morbo , Cs lanos eile
cxiftimare,& in illos inGlire qui <mem ipfit medicatricS
Tolunt impendere.Caeteriiffl tales fuerunt R.omani,quicu
plurimarum {iiperftitionum vanitate eflent elnft: (e qudm
maxime religiofbs exiftim^t*ft apoftolos damnantes ido
lorum cultum atrociftimeperfequebantur , ideo (piritui-
liter extitere phrenetici,
S3 q|[Inyice(imotertio verfu.Fertinuerfus pcenam cro-
cis. Inner tere eft in contrarium vertere, vt veftem aut pd-
lem,cum interior pars ponitur exterius que exterior
eft introrfusidicimur inuenere. Virgilius. Glebas inuertic ^
aratro.Quoniam igitur beatas Petras capite deor-
(Iimverro& pedibus fur{umereftis(vc peti- '
uerat ) crucifixus eft:hic re£le didtar
inuerfus fiipplidum crucis
pertuliiTe*
" • 1«
i
'4<t , PROSA,
In vifitatione beati Marfe/
AVcmhidciparm l^idilmorpr£c£tmS.
Virginis humilitas, ^ Vak iacob micans fitU
1 Jiucomni nodo ta:‘
cordis Circunlufirans morio.
JfumtVs uirgimtos. to Vale confignato cclU:
Gaude qu£ pc graui(U> Ruhusinui flammeo.
ris: IX JEuge fok <^ioi and»
Necgxauorisplio. ^4,
4 Gaude qM pconerd’ Solem gignis fieSuU.
ris: t2 Euge quod fis preele*
Onere graiifimd. do^
5 Salue/cjle fiirpe orta: Scala eoli fulgido.
<VkguUfruilifera. 15 Pan^ ourord confsr
6 Salucdaula templi por gens
ta, Lucenouifyderii.
S6U deo peruia. 1 4 Pange arcaytrinof^U
7 Plaude uellus Cecko^ Charifmatomiferis.
ttis EiamagnipeatttUS
Kore madens pneumatis. lefum Chriflum dnimOy
S Plaude peUis Salomo» .s6 Eiatecumutlaudemttt
tus. Oro dulcis Ad aria..>fmen.
CHacc profa rythitilcam (eroat inenfurain Tbiqoe voifw
taem.In fineulis enim Tcriibui duas folom complectar
claufulasryuimtcat:ea quidem lege vt duo proximi redi*
ab eadem incipientes diConc,muiuum adinuicem femper
habeant re|pon(uffl:& prima clauiula xniut prima alted*
fecunda iecunda in exitu Tyllabarum conr<iner,efl:Quc ia
omnibus xerfibus prima claufula o£lofyIIabanim:(ecun<*
da Terb/eptem.Comendantur in ea pr^Iar^ virtutes dei«
pare virginis MartaCyinfignis homtlitat,(inguIaris virgini
tasyiinemoleftia, prolis fcccunditas, antique ftirpis nobili*
tas.ft cetere per veteris teftamC figuras myfticc defigo»'
tc,quifc quidS figure in prefentiproia recenientur: St raoi
«e earum iepenumero luperitts umt explicate.
AHMO*
EXPO. 4^1
9 f[AMHOT ATIO MI s. Infecundo TeriaJLaeooai
oodo carens.Frequens nodus in arbore aut Tirga: arperi»
laiem Sc deformitatem quandam illi infert ; & enode li-
gnum leuius eft,& gratius afpefhi eo quod nodis rubful-
tat <8c alperatur. Idcirco p«r iranflationem quadam hic no
dusproforde A macula peccati iumitur, qoatipfam ani-
mam quodam modo reddit informem, dcab omnimoda
lynceriute difcedemem . Q» etiam metaphora viiu eft
Ambroiiustcom dicit de beata virgine. Hxc eft virga : in
qua nec nodus,otigiaalls:nec cortex venialis culpae fuit.
S CIn o£iauo verfu. Plaude pellis Salomonis. Sumpta
eft hcc facrae virginis denominatio ex eo loco Cantico-
rarotvbi fponfa tideles animas alloquens, ait. Nigra fiim
ied formoGiyiiliae Hieruialem;/ic.ut tabernacula Cedar, fi-
ent pelles Salomonis. Vbigloira'poftremum expones ver
bamtait. De pellibus rubricatis fecit fibi tabernaculu Ss-
lomon:in quo deleflatur.Verilro quifiiam eft hic Salomo
nifi Chriftus ver^pacificuslde quo dicit pfalmus.Orietur
in diebus eius iuftitia & abundantia pacis: donec aufera-
tur luna. Hic (and & purilTirois fanftilTimaevirginis faii-
guinibus(^ncutaitDama(cenus')tanquam pellibus rubrica
tts concedens fuaeroaieftatiadapuuit tabernaculum, cor-
Sufqueformauit.iplam quoque virginem del^t in fijc
iuinitatis habitaculum: cum in ea aedificabit fibi aeterna
fiipietia domu. Itaq; ipfa iacra virgo pellis eft Salomonis ^
quia Chrifti veri Salomois domicilia fuit receptaculo.
IO f[In decimo verfu. Vale confignata cella. Eade bea-
ue virginis nuncupatio aliis verbis exprimitor in Cantida
vbi ait rponfus. Hortus conclufus,foror mea fponfa: hor-
tus conclufiis fons fignatus . plane verba fecundum
vfiim ecclefiaftkum^ficut dk catera in Canticis dida')c6-
gruenter applicatur adfimfkadei matris praeconium. Et
quod in illis dicitur,hortus conclufus:hic aliis verbis dici
tur cella confignata. Eodem quoque modo permulta hic
ponuntur denominationesfacra virginis, ex facris literis
fompta,dk qua fuis efTent locis reftituen^:nifi fapius aa
te fuilTent vnaquaque in fuam originem reuocata , vt
qudd ipfa beata virgo fit virga lefTe, porta clauia , velluc
Gedeonis, ftella lacob, rubus ardeas , fcalla coeli vilaia
fomnisi.Iacob.
€1«
4<4 PROSA/
if . Crn Tadedmo teriu . Euge fole aondai. TUihI
ApH,U* virginis praeconium : depronpiom eft ex ep loca
' * ApocalypHa. Signum magnum apparuit in coelo . mulief
amida fole,& lona fub pedibus eius:& in capite eius coro
na ftellamm duodecim. Quod quidem di6(um beatus Ber
nardus in quodam Termone de aiTumptione glorioncvir
glois;conuenienter eidem accoromodat:dicens.Hirc (ime
mulier eft per fingularem quandam praecellentiam: (aera
tifluna vi^o Matia, quae iure perhibetur ami Aa foIe:aam
Eoftindiflimam diuinae (apientiae rltrd quam credi wa»
it,penetrauh abyflum. vt quantum (ine perfonali rnio
ne, creaturae conditio patitur: loci illi inacceUibili ridea-
tur iromerfa. Neque id mirum: qubd mulier haec ami£ta
- . liclumine ncutre(limento.Ve(Huit enim ip(a prius fole:
ft nunc contra yeditur ab eo.Veftiuit quidem Tolem (ub-
Aantia carnis: & redit eam nunc Tol, gloria diae maieda-
tis. Vediuit antd Tolem nube: & nunc i ible redhur imme
(a cQcli claritate. Haec Bemardus;
1] CEIndecimotertioverTu. Pangeaurora coPTurgent.
Alludit hoc Tacrae rirginis elogium illi di£lo Canticoru.
Quae edida qu« wogreditur quad aurora conTorgeim
p^hra rt luna,efe£ia vt Tol, terribilis rt cadrorum acies
T ordinatailia in TeqoentererTuipTa denominatur arca; ad
fi®*^dudinem arcae foederis , compodtae i Mojricex lin-
limea* 9* Tethim & circunteftte auro. Erat enim arca iHa Mo-
faica quaedam figura & Tymbolom (aeratae deo rir^nis:
magnamque cum illata tanqoam fiia veritate & exempla
ri habes affinitatem. Porro (icut arca illa figuralis tria p6
tiiOmum continebat (aera myderia , vtpote tabulas le^s»
' rirgam Aaron floridam, & rmam coelefK manna plenam
ita & Tanftidima virgo Chridum dominum cadis com-
plexa riTceribus(qm legifer noder ed,Tacerdos rerus,ft
Iianis Tuper caele(tis)tria nobis attulit charilinata : noum
egls btione,nouu (acerdotiu, A: coeledis cibi dulcedin&
De vifitatione beatJB Mariae alia prof^
^uftUiifpkitus i^itnotfU gratk,Q^ foecmtdd^
Jcump^it virgo Ai arU, Pergum furata fh-
‘rct virginitas in Maria,
Spiritus
w/r
E X P O»
Sptritm dm,qtto repletat Maru,
1 TurorefammjhhfHinMariAiAfMtor ftnficy^o
ut4^a imfregnalur Maria. ,
2 Sub cuius umbra non terretur dum fouchtr MarU*^
3 Tu praferualhytu prima culpajransfufa fit in Ma-
ria.Tu ceUSfarrafh fic benedici uetris in Maria- Vt tu-^
meret cr mater fieret uirgo maria.Sic pareret ,nec flo-
rem perderet maria.Prophetas tu infpirafti , ut pr acine*
rent quod deum condpent Maria. tApofioIos conforta
fti:ttt aftruerent hanc deum^quem edidit Maria.Quandof
machinam deus mundanam fecit /fi prafigurata Maria.
4 Tellus hominem /iirgo uirginem fudit primum fic fe*
eundum Maria.Ttt animarum fpes affUdarum:dulcisM4
ria,Tu feruulorum nexus tuorum [obte Maria.Tn coHi^
fum peccati mundum ad uitam re^afii maria.
5 Idolatrascr leges atras eneruafiis maria. £rgo nos
petimus fiippUces ut ope benigna fubleuest^ maria.Et na-
to pro nobis [uppUees^qui tibi pfaEimuSyaue maria.tufce'
licibus fcelicior tnaria.Tu fubUmibus angelorum ceetwus
es pr alata maria. Tp fum hominem induifii maria.Qni fine
femine/igante nemine te foecundauit marut Hune deusa
nobis placa maria.Amen.
f[H«ecprora(blutcprcfert orationis conternm : apptU
me connmilit illi profe i!e ian£h> fpiritu, ab eodem exor-
no inchoate & fuperius explanate . Conuenit enim hec
cam ilia non Tolum in ipfa n*onte & primo teriu : ied
himoltU aliis requentibas.vt ex induflria ftodoeritao-
ihor,qae illic de fan£io (pirito dicuntor ad facTaiff rirgt
nem applicare,quan(um linit materia» concinnitas &ra>
tiofententie. Id tamen peculiare efthuic profe & dedita
opera in ea ob(eruatom:qobdoftinesetusxerrus poft pri
mum deiinooryin Maric nomen, ipfoniqueTemper ha^t
in calce repoiitum .([Continet autem iniignia dianilTiroq
Virginis prcconia: a nltiplicem gratiarum illi d ^o colla
Gg tamai
PILOSA.
carum copiam deproment. Vcr&m quotiiS hcepro.^
ia((icm dc praEcedens)nihilconiinet propriumA rpectaiim
addi£ium- benigne eiut vifitationi ad Elizabeth ;quanoit
. illi feflo peculiariter afcribatur.fed ea tantum que omm«
bus eiusfellisfunt comunia: idcirco in quooit femper Cm>
Ac virginis fcdo:viraquei(larum pot^ rcAd decantari i
. Quod ii quit peculiarem ac propriam folennitati H^rc vi
litationis profam deiideratinanc que fubtexitur legar, co
pleAerttem piam fidelis popuh ad ipfaro glortofam virgi.
nem inuocationero, vt ficut ipfa benigniter vifitautt fuam
' cognatam Elizabeihrita dei ccclefiam grauiter affliAam
. diuturno Ichtfmate dignetur vifitare, pacAnque & vnio-
mt tranquillitatem illi fua gratia redimere. Neque ab re
' illud bieexpetituriquoniam adfedandum pernicio(umee
clefie fchirma:primum traditur folennitat vintationu&*
crofanAe vifginis ab Vrbanofexto fuilTe ioftituta.
I Veni nuter p‘atUfy 6
■ Fons w^Kprdfce, Filij tunicuU ^
. Miferis remedium* ^ • Nc feindantur^ prohiBe,
‘ % Vcmkne<elefi£t y PortHsnatugantium,
TrifhbuiUtitis Preces fupplicantium
Nunc mfunde radium. Filiorum/ufeipe.
■3 Te reginm colimus. 8 Confolare flebiles,
Tibi laudes canimus luua pufiOauimes,
£x affedu cordium. £t errantes corrige.
^j^.Qjjatcsin angufTus, . 9 Qu<£ deumhonMns,
£tin rebus dubiis, £t ima ctelefbbus
Salus folatium. Jungis,o puerpera.
^ OfteUapra fulgida, ro Harefes interime, S
Tu dira certamina Sthifmdta^ reprime.
Alaris huius reprime. Firma pacis foedera. Jfac
CSeniat autem hecp/ofa eandeprorfus rythorica tnodii
lationem ficut illa de fanAo fpirito ruperi*expofita. Veni
lanAe rpiritus;& emme celitus.lucis meradiuro.quiRim
tnd ad illius imilMionem,formi,& Ipeaem: hec cenietur
pro-
E X P Oa 5^, 4^
propeo^)(}|itii compotita. Nequc<]^uicqtian^abet;evpla-
donis iucero e£Hagitans:pra;ierqua id quod in fexto ver«
fa metaphoricalocutioe innuitur.lllic enim per Petri na
tilculam agitatam quidem (edjtqn iubmer.
i^:inte^gittirian£^ eccletia ChriiU. quae hic plerugoe
tribulatiopibus quatitur.'fed nunquam opprimitur, £qde
quoque Koco- per xunicam ChriHi iucoofutilem ;qua; non
ed fcitiliLa militib%intinuatur eccletia cathplica:in vni^to
Hdei Tdiuidua cotiAen^dc ocs hcreties ac rchifmata danas .
1 €E A N N Q T A .T 1 o N B s . Tu forem facrum Aillafti. Eya,Af
Per rorem facrum inteUigitur hic tingulans gratia fpiri-. "
tus r^o^i, qua rcecuntjf m reddidit ruperfan^am virgind
(ine viri atta^u , pertnde atque ros irrigans terram folec
eam foecunda re : & ad germinandum aptiorem . redder&
£(aias incarivttionis dominicae, referant mytieriums
|uu^rate cqBlide^uper,& nubes pluant iutiumtaperia-
tuTterra A germiaet,laluatorem.^£t ip(a beata.virgo per
‘vellasjGedeooit^ imguum fignata £uilTe Ae^
piuspftdiaa, ‘ ,
» iESubcuius vmbcanon torretur.Diftomeftab ange- j.
lo ip A beatse virgei. Spiritus timdut tiiperuenietintee.ft
Tirtus ahitiimi ^umbrabit tibi. .Atqui vmbra refrigeria
pretiat requtefcentifub ea , iptiSmque defendti ab cflu.
igdur ituiufmodi vmbraculis fanAi fpiritut fo«
nebatur & contbafbatur virgo Mariae' nullo vitiornm ac
(ibre torreri aut inflammari potuit.quia ab ipfo fui conce
ptus exordio fpiritus fanAus in ea omnem noxiam conca
pifceqtiam tic exunxitfuo ruperco;|eiUrore:Tt nunquam
in ea peccati fomes locum habuerit. . t
3 ilTu preferuafti ne prima culpa. Hic prima culpa did
tur labes originaht:quai per camis propagationem con-
trahitor,&. ab'i{iOt'pi^topla({is'per primam fuam pr^ a
ricationem inpoileros omnes cft transfufa. nili diotna be
nedlAio praeue'ncvit gignendam prolem tiia gratia: dt im
pediuerit illam labefai^onem. Et quoniam (peclait prc-
rogatiua , fmgulariquc priuilegioipfa fuperfanAa virgo
.tanquam terra benedlAa a domino, A Ada malediAo nu
‘quam fobicAa,pr*reruata fuit ne contaminaretur huiuf^ '
nodi funetia luerquemadmodum in lihro de purita-
te conceptionis eius latiasdilculTimus,reAe hic tHcitar
Gg ij fpiritus
4if FROSA.
l^tntfim^hsseaa prs(<iniafle; neprifBnaiUatieieafa»
^tn tranfieltteretur.
Jf[TelIas honlnemtTirgOTirgtnem.Qttpi] Hipratce-
ente Terfo diftum fiierat , Mariam fdlicet pneiigarataBtf
{biffe quando deus mundum produait|: nunc apenias et~
illicatur. Nempe in Texto die deus de terra virgioe,ft nui
o adhuc hominum fcelere contaminata , aut imbuta (an-
fuine : produxit Adam primum homtnS etiam rirginem*
n de (acroianfta tirgine, terra quidem rioa A animata,
ft qux nunquam ienitt malediftionem tdeus produxit: fc^
eundum Adam«Chriftum Tcilicet dominum uoilmm.Qna
re Tt primus Adam, iecundi:ita terra ex qua fermaius eft
Adam,ranfti(Iimc yirginis typus fuit ac figura.
ICIdolatras leget atras enemafti. Leges atras yocat au-
fhor ^neftos ritus,qulbus crudeliTsimi d^iiones ex idolis
dantes refponia (ibi litariffacraque fieri iufierut < yt huma
no fanguine imbuendas cSc aras eomm,(mmolandos bo*
fpiteSjft filios i parentibus necandos. Quemadmod&ln*
nuit propheta in p(almo,cum ait de filiis llrael. fit Immo*
lauerunt filios (bos fitias (bas demoniis. Et effuderunt
ianguinem innocentem, (anguinera filiorum (burum ft fi«
barum (barum,quat(acrificaueronc (culptilibut Chaaaf*
H^autem nefanda (acrificia A dpmonum ludificamenta,
per aduentum domini noftri in carnem ft apoftolorfi prm>
dicationem in gentibus faflam pror(bs (bblata (bnt.Etcs
tene id genus leges (acrilegx ,cum idolorum cultu penitos
extermina tc,vtextifpicia,auguria, aruipicinie, auTpida,
fiiperftidonffque inhumerxi oriente cxlitus loce yciita»
tis omnino propuKatx.
In diuifioneapoftolorum.
COdi cturrant glorum dei ft^^uerBi
di de terra. eaU. Htc enim glori^oU domino tfi
e<mgnta.Nomen eft euiaSymagni eonftUf Mgelns.
j% Iftud confilium , Up[o homini auxiUum eft , antiquum
cr profundum, fj uerum fadumjolis tantum fandis eo
putum.
' %
cm
EXPO; 40
5 CmM^dhiftchomiutmnmiMenjamortiietx
mort^^ftcrrOtC^lHmfccit^ex homine aigclm. Hic
efi dominus exercituum deuSyCtdus funt ungelirmifU in ter
rm apofhUi.Qmhusfeipfum uiuum prchuit refurgent in
multis urgunmtiSy pacem uidor mortis nuncids. Pax uo
^ tI^o /mw in^uitynolite iam timere y pridicate uerbum
dei creature omniyCoram regibus (t principibus. Sicut
tmlit me pater yCr ego nutto uos in mundum. Efiote efgp
pudentes fieut ferpenteSy ejlote ut columbe /impUees,
Hinc Petrus P omam apoftolorum princep adiit. PauUu
Credam^bique docens gratiam.
4 Ter quatuor hi proceres in plagis terre quatuoTyene
gelizantes trinum CT unum.^XndreaSy lacobus uterque,
PbiUppuSyBartholomeuSySimonyTbadeuSyioanneSy Tbo
naSyCr Mattheus. Duodecim iudices^n ab uno fed in
unum diu^yp^ orbem diuifos in unum coUigunt.In om-
ttem terra exiuit fonus eorum, cr in fines or^ terre uef
Ba eorum. Quam fpeciofi pedes euaugelizantium bona,
predicantium pacm. Sanguine Chrijli redemptis ita di^
centium: Sion regnabit deus tuus-Qj^ uerbo fecula fecit,
quod pro nobis uerbum caro faPum efijutftne feculorS.
Hoc uerbum quod predicamus Chrijhtm crucifixum,
qui uiuit er regnat deus in celis.
< Hi funt ceUin quibus Chrijle hdfitas , in quorum upr
oistonaSyfulguras figniSyrorasgratiam.His dixifH^ora
te celi defuper O" nubes pluant iujbtmy aperiatur terni
germinant.
6 Germen iuflumjufcita terram noflram,quam apofh ^
Udsuetbis ferens germinare facias.Quorum uerbis uer-
bum patris tenentes Jm patkntU fruBum ferre fac nos ti
hi domine.Hi funt ccUyquos magni confi^ angdus iiiba,>
hitas,quos non feruos fed amicos appellas , qu^us omma
que audijh A patre notificas.In quorum dtuipone colle-
Gg iij fiuM
4r
•r
* 4fo ?R0S‘A.
mmM in tc unum fimsfaut in patre tu es unusMifere
renobisptquihMtasrexineiUs.Amen.
^Hzc proCi (biuta; orationis habot’ coiDpontiohetn i ticc
lege rytninica tenetur.Coniinet autem multiplicem 'ipt^
ftolomm commendationem, tum ob eleAioneitf eorum' ii'
Chrifto;ad annunciaadum cunAis gentibus euaogelium,
cum ob diuifionem eorum in totum mundum, vt in omnd.
cetram dideminarent verbum veritatis. Ponuntur St hic di
uerfz eorum nuncupationes:ex (aCris lithris apta meta*
pbora illis attribute. At non opus. erit in annotationibus
cuiufque loci vndefumuntur nomina leAores admo—
nt^rciquoniam propter rei ipiius facilitatem ex notis m ac
gtnalibus idquifque. factle dinorcere poterit.
1 A N N o T A T.'i ONE s.Fadi de terra cteli. Komtne
czlornm in hac profa intelliguntur apoftoli rpropter luc8
doftrinZfContinuum boni operis excrcilium,'ft rublimita*'
tem perfe£tionis,dcut St frequenter in facris literis hoc vo
Cfibulo Udem fignantur, dicuntur autem &^de terr^c^i.
quonia prius imperfefti erant & terrena fapientes, podea
vero d Chrido(qui elegit eos de mundo) fa£h funt cade*
des conuerfatione St fpiritualia (enantes.
1 £Idudcon(iliuro:lapfo homini auxilium ed. Confilia
illud de quo loquitur litera:fuit diuini b^neplaciii defini*
tio atque decretum d.e redemptione generis humani per
filium dei incamatom.Q^odquidem confilium haud du*
bid lapfo homini auxilium ed:nam per illius completione'
ft-exeeutionem redemptus edhomo.Fuit & illud confiUu
dei antiquumnamab cternoapuddiuinam (apientia prz*
determinatum atque przdefiqltuot,^ Profundum quoque
fuit idem con(ilium;nam altitudinem eius &abyiTum nec
ipfi quidem c^ledesrpiritus comprehendere poflimt,quan
V co minus homines.Oenique illud fa&um ed verum, quo*
Iliam ficut d diuina bonitate przdifpofiium fuerat, ita iam
eft completum & omnino cofummatum. Podremiim id fb* ’
Us ianftis edeognitum confiliumiquoniam foU (piriuis aa
gelici & homines vit«ran£limoniam amplexi,vtian6H pa«
criarchf & prophetz habuerunt de hoc arduo & admira* '
bdiconfiliorenelationem qnddeiTet complendum. Pod
aduen-
EXPO. 4li
adoentoa autem ChrilHin carnemtillud toti mundoinno
tuit & paiefidum eft.
S €E Cum angelus ifte,homo natus ex muliere. Chrjftut
hoc loco dicitur angelus non natura, fed officio, quoniam
paterne Tolumaiis & benignitatis apud homines fa^ e(l
noncius. Neque id abfurdum aut mirum videatur. N am in
lequente verfu etiam apoiloli dicuntur angeit, miniderio
lolicet & munere: quoniam verbum dei toti mundo anna
darunt.Hic autem luperfpiritualis angelus , Chriftus in«
quam dominos noder humanam indutus carnem : condi>
tionero hominum in meliorem ac digniorem commutauic
ibrtem.Nam ex mortali homine per naturam & culparo:
fecit immortalem, oer refurre^iionis St immutationis gra-
ciam,quoniam in le immortalitatem deui^la morte affu-
inenstquidreliqui homines iplius imitatores demum ip(o
authore fint affecuturi,fuo exemplo odendit.Fccttdc Chrt
ihis de terra catlum,nam terrenis prius defideriis addiftot
homines conuertit ad carleftium amorem. Deni que ex' ho
mine fecit angelumrnam homines natura, reddidit ange*
]os,annunciandae veritatis officio. Siquidem ipfi fandi
poftoliex hominibus angeli fadi funt:non per nature do-
rautationem,(ed noux fundionis St offici) affignationeta.
4 C Ter quatuor hi proceres. Duodecim apodoli:
apud Matthzum St Lucam in euangelio exprimuntur d
Carrogato in locum luda traditionis diuina cledionefan*
do Matthiazin (acri illius numeri perfedione perroanle*
runt.Hi autem in quatuor plagis terrK,orieme,occiden-
te,meridic,&feptentrione : verbum euangelice veritatis
hominibus annunciauerunt. Dicuntur &ipli ,duodecim'iD
dicestquoniam iudiciaria potedas dalTeffona dignitas cu
deus mundum iudicabit,ip(ls .'1 Chrido repromida ed.
Non funt autem ab VDO diuid : quia licet abinuicero cor*
poretnon tamen animo funt diffeparati, neque i’charita«
tis vinculo quod in vnitate confidit funt diuul(i; Qmnlm
mdfemper in vnumenniundi atque in Chrido tanquaqi
centro coincidentesjocorum tamen fpaciis feiundi*. filios
dei qui eraot difperfi congregauerunt in vnum, & didipa*
tas oues ad vnum veri padorisouile coegerunt, t 'C[Hi
liint celi in quibus Ghride habitas. Illud verbu prophet^
. Gg iiij in
N
Mat.lO.'
Lar. 6*
Ad.i.
Mar.19*
k
47« PKOSA
ia pfaliBo qoo deos dicitur habitare in ctsltstappUcat ftic
author ad coelos ibirituales (cilicec apoftolos » ft oatora-
les cceloruia fenubiliuro operationes ip(U rayfticd attri-
buit. Nenpea caelis tonitrua procedunt A fulgura ft pia
cidolapfu ros defcendltin herbas, ita &ip(i apoftoh ia-
«oChriftus in eis tonat euangelica pnedicatione , com-
icat miraculorum claritate, & rorat diuinc gratia in ari*
das hominum mentes efFufione . Vnde Sc iUud Tcrbua
ElaUe quo coeli inuitantur ad rorem emittendum , A nu-
bes ad iaftum (alutari pluuia in terram fundendum decen
ter accomodat hic author ad apoftolos,qui ?t coeli & nu-
bes imbriferx.nunc rore nunc pluuia fuorum Terborua
iuftes reddiderunt homines.
6 CEGermen iudum fufeita terram noftrS Hoc loco ger-
neo iuilum vocatiuus eft A Chriftu iignat, qol apud Hio
remiam hoc appelbtur nomine , cum ait. Ecce dies tc«
niuni dicit dominus, & fufeitabo Dauid germen iuftum,dc
regnabit rex A Capiens erit . Petimus autem ab eo terraia
I . cordis noftrifurciuriiadfoecundiutem A lart^am bono-
rum operum frugem . Cui quidem terra tnieftum iemen
apoftoiicorum verborumiafferat vberes fruCfus. more il
liusleminis quod cecidit in terram bonam:ft exortum fe-
cit firuftum multum.perquod Chriihis Tuam exponds pa-
rabolam , dicit eos (ignificari : qui in corde bono A opti-
mo retinent verbum dei A afferunt fruftum in patientia.
Dc {aQfta Margaritarprofi. '
ly 4 iXrgaritam glo'
IVI
^ '•*’ Sfonfm CbrilH
fpcciofitn
Veneremur bodic»
1 iA’ gentili putre nuU,
' JFideChrilHdefpot^uta
Jpfire^glorU.
5 Jteiim fidem infeiU^
Domo putris propidfu-'
titr
NitricifeconttdU.
4 Cencrofuouespuuitj
Qjtum pr^efedus udumatd t
Sedhte Chri/luni prx-
tuUt
f iM tributtul prdfetm*
fw,
£t exuta pugdUtmr,
fluunt
$
BXPO. 475
flmitrmfdnguiik. CUuptStro mrgisetfm.
6 Riiau gdudet pt^e, D^mon terrens jiemitur. *
Coi^cfrUtiin agone mucrone ceruix tefa:
Uutu fdnSU jUminis. Orat uoce cm immensa
7 £x contemptu proifo- Profcuenerantihut.
cat’iT IO Mox fpopondit regni
Iudex:a(juapr£par4titry c£li
in UM uirgo mergitur. Promiffo Chriflus fideUy
^ Tyrannus uidens HU^ Cunctis te laudantibus,
(amy Arnen.
Hcc proCirytliniicani (eruat form2 in prolis eccle(ia« '
fticitfrequeniistmam : fecudnm quam (inguli rerfus tres
continent clauliilas r^thnaicatfdaas primas oSto fjllaba*
Tum inter (e in fine confbnantes, & tertiam (eptem fylla* •
baram cum tertia cbufula proximi rerfiis in lylbbarofli
poftremarum TOcalitate conuenientem.
Compleditur autem ipla paucis fan£Htatem vitae & dura
marttrijagonem:q(iem beata Margarita pro Chriftoru«
flinuit. Veri^m quonia haec in hymno ipItuSiGiperius ez>
plicato, & in hiltoria vitae eiurdem latius explicantur, o6
c(l illis enarrandis hic diutius immorandum.
) 4E AMHOTATioKBs.In tcrtio verfu. Redam 6»
dem infedatur. Legendum hic potius crediderim conie*
datur, quod fequi imitari^; fignat:^ infedatur.quod po«
tius incelTeretlacelTere, & prouocare (ignificat,vt multis
conuidis me es iniedatus. Q^odetia fignificatumt&luo
primitiuo iniequor interdum conuenit.Qnintillanus.Ca
eum maledidis infequeretur, id eft prorequeretur Se ia-
eefleret.Significat etiam infi;qui,detnde aut poli aliud le«
Sui.Virgilius.Inrequitorcbmorque virum, llriddrqjro-
entum. Sed infedor fuum frequentatiuumjvix lignilica
tum habet illi rerpondens. In eodem quoque verfu, cbn*
fub ilb,nutrici le con'tulit,non e(l fecundum confoetuia-
redd loquendi modum contexta, fecundum quem con£i.>
roquado Agnificat ad aliquem locum aut peribnam u«,
poftubt nomen illiqs lod aut perfoiue in accofatiuo cum
M«pofitionefavelad«QuareA numerus lyllabarum nd
SuiSet
i • t ,
i
47+ PROSA.
fai(Tet naier cqao,ita potius erat dicchlihtQi.>> Ad nacricC
fecontulK. ■ 1 "i*-
6 4EIa (exto Terru.Cdfortau in agon{t.4gpo,l(K^s eft
cenamiois Romz,qui circui Flaminis olim dicebatur, A;
plaeruquepro ipib certamine ponitur, (iiie torpora illud
exerceatur, ficut pugilum & athletarum in arena,itueaid.
mo & robore mentis :Hcut fan£lorum mariynu pro Chri*
ili 6de dimicantium in tolerandis tormentis. inde agoniC-
sna,quod etiam certamen ngni(icat:nue prxmium St pal-
mam qua; in agone viftohbus datur. Reflc igitur lao^c
Alargaritx martyrium:eius agon hic nominatur.
10 C In decimo verfu. Promiflb Chriftus fideli. Nonul-
11 libri hic habent:promifTo pa^o fideli, fed perperam St
mendoie,tum qubd illic duo nomina fubdantiua fine con
iondlioneinteriliie eidem coniun^unturadie^uotquod
re£la loquendi ratio no admittit, tu qudd ibi verbu fpopo
dit:nullum habet nominatiuum fuppoiitum.cui adiunga-
tur. At fi ea claufiila ita legatur, promiiTo Chridus fideli,
ttrique vitio obuiatum ed,& completa patet lententia.
De fanda Maria Magdalena.
LkA'm tihi Chn7Jc:<j«i cs creator cr redcmptoTy tdc
CT faluator. terne, maris, angelorum CT homi^
nam. Qum folum deum confitemur ^ dominunL
QB» peccatores uemfh ut faluos faceres.Sufc peccatoi
peccati t^umens formulam.
X Quorum de grege, ut Chananiam: Mariam uifttafH
Magdalenam.£adem menfa uerhi diuini^dUm micis,
jefoucns poculis. . ..
3 In domo Simonis leproft conuiuiis aeeuhans typicki
Murmurat pharifeus-.uhi plchratf<rmina criminis conf~
cia. Peccator contemnit compeccantem, peccati nefetas
poenitentem exaudis, emundas f ce iam,adamM ut pulchra
paaatpedcs ampkSiitur dominicosJLuhrymis lauat,ter-^
.git crinibus, lauandojtergeio,ungUeto ungit, ofcuUs cir»
cuit.I^Junt comma (pue tibi placent: O p^fapie^
* ’* ■ •
V. L
£ 'X P 0« 47( '
tii.A7at*degirgifU^(lui no dedignaris tSgi i peccatrice,
^pharifao es inuitatus, Maria ferculis fsturatus.Md
tum dimittis multum amanti/uc crimen pofiea repeteti*
4 Damoniis eam feptem mundans feptiformifpiritu.
£x mortuis refurgentem tc das cunelis uidere priorem.
< HaneChrifUprofelitam fignasecclcfiamfquamadfi*
torum menfam uocas alienigenam.
C Quam inter conuiuia legis cr gratia fpernit phari^
fauSyfaflus lepra uexat haretica.Qualis fit, tu fcis, tan<- .
git te quia peccatrix^quia ucnia optatrix.
7 Qnidnam haberet agra, fi non accepiffetfi non medi
cus ^efet> Rex regm diues in omnes^nos [dua^ pecca-
torum tergens eun^a criminafandorum fpes cr gloria.
t/fmen.
Hxc profa,oratione foluta eft contexta: cotin^tque e-
eregia beatae Maric Magdalenae prxeonia, falutarem ip* .
iiuc ad Chridutn c6uer(ionem poft carnis illecebrat, pos •
nitentianique fruftuolam: apud Lucam in euangelio def> ,
criptam. Conmemorat itidem primam Chridi apparitio-^
nem illi faftam podqudmfurrexitd mortuit i loanee.
narratam. ^
iC ANNOTATiOKBs. Caeli,terrae,maris, ange*
Iorum,& hominum. Ifli genitiui,ad nominatiuos in pri* ■
TDO verfu pofitosidiuerfo modo ( vt fenfus efflagitat)refe
runtur.Edentm Chridus.-creator omnium, czli,terra;ma
risangelorum & hominum,redemptor autem: hominum
tantum,non etiam angelorum, (aluatorverd, angelorum
&hominum. z ([Vt Chananaea, Maria xilltadi Magda*
lenS. V traq jenim dominu deprecata e(l,illa pro fanatio*
ne filiae fux a daemonio vexatae : haec vero pro peccatoru
refflifsione.Vtraque fimiliter quod petiuit obtinuit.Nam
ilii pod crebra repulGim diAum ed a domino. O mulier: Matth.if
magna ed fides tua fiat tibi ficut petidi:&fanata ed filia e*
ios ex illa hora. Haec vero pod expreifam peccatorum re*
miisionem audiuita domino. Fides tuafaiuam te fecit:va. Ivr.y
de ia pace. VtraqviUid^ refefta ed d domino fpiritualiter. P/4/.10C
Ula quidem micis, nam reibondit.Etlam domine,nare di: P/4/.79 •
cateUi
47^ PKOSA.
catelli edant de ailcisqac cadunt de aeniadombonm
fiiorum.Hxc yer6 poculU (iue lachrymit p«tutentic,nS
potua fuua cum fletu ml(cait:dt domiant illi potum de*
dit in lachrymit in menfura.
S f[ In domo Simonis leprofl. N on exprimit id (cripta*
ra, quhd conuiuium illud in quo mulier qose erat in chii*
tate peccatrix, ad pedet domini lachrymit abluit peccata
(ba,luem fa^m in domo Simonis lepro(i,(ed tantum ^
id contigerit in domo coiuldam PhariGd habitantis in
Hieruialemtcaiut nomen erat Simon. At rerb Matthanis
delcribit ctenam faftam domino noflro in Bethania in
a6 domo Simonis leproii paulo antdpaislone (iiam: in qua
Maria Magdalena fudit rnguentum preciofum (bper ca*
put Chrifli di(cumbentit,propter quam effuflonem indi«
gnatus eft ludat Scarioth.Verilm ncut hcc innnftio,aUa
efl ab ea quam fecit in fua cduerflone: ita hoc aliud ab
illo conuiuium, ft alia domus, itidem dt alius ho(^,a-
liurquelocut,& aliud tempus. Qnare defideratur alicu*
robati authoris teftimonium,qui aflerat Maris Ma«
Ssncconuerlionem in domo Simonis leprofl e(Te fa*
. Et forte allucinatus efl hic author, rnum hofpicE
pro altero accipient, aut credet in Ttroque conuiuio ena
«eoa efle hoipitera, quod loci A temporis circunftantiis
. planerepugnat. Vocat autem hoc loco author typica oon
uiuia,(biritua]et illas epulat quibus ChrKhis tum reficie*
batur,mftu rcilicetconuerflonit ipfius peecarrids, qu^«
admodum alio loco didt.Meus cibus eft vt faciam yolun
tatem eius qui mifit me: vt perficiam opus eius.
4 Dcmoniis eam (epteramundans.Hic potius (epti* ^
formi fpititu in ablatiuo legendum eft quam ieptiformia
fpiritut in nominatiuo: vt inemddati habeat co^ces. NI
in prccedete verTu fequente, ad Chriftu dirigitur (er*
sno per verba fecudc petlonse: immd A in tota p(a,qoam
A in pneiente verfo ad eudem (ic etii verba dirigi eft cd
uenient.Si enim ad aliu tranfeat rermo,fignificans qudd
f^tus reptiformis erat eam mundant feptem dnmoniis:
abrupta eft quodam modo(ententia,& incondnndpneca
^dentibus ac fequentibat cohatrent.Q^bd autem Chri(hia
' Mariam Magdalenam feptem daemontis(id eft totidem vi
r tUs mortilm dtcapiulibus iquibuttUtmoBespraefunt)
• munda-
IXPO. 477
■Oh Janerit, otteftanttir Marcos, ft Loeas,dioentes qndd t
ChrllKis eiedt de ea reptem daemonia. MattLxt
f Hanc Chrlfte profelitam (ignans eccleiiam .Profell*
tnipenultima produ^, dicitur aduena, peregrinus (tue
aduentitius. Et apud ludcos.quiex gStilitate ad ritum dt
legem ipforum conuenebantor:diftl (unt profcliti, vt o*
ftendit illud di£him euangelicum quo reprehenduntor
(cribae dt phariiki circueuntes mare A aridam, vt facerent
Tnom profelitum. Secundum eandem quoque ligniEca*
tionem hoc loco profelita eccleiia dicitor eccleda ex gen- MaffLa]
tibus colledba, que taquam alienigena ad filiorum, id eft
ludaeorum menfam, rpiritual£mque per fidem A facrame ,
Ca refectionem diuina dignatione eft TOcata.Eftigitur hn
ios locifenfus, quod per Maria Magdalenam Chrifti bo-
nitate admilTam ad contaftum pedum eius In c6uiuio,in-
telligitur ecclefia ex gentibus accerfita i Chrifto per apo
holorum praeconium ad gratiam fidei A (alutis.Per jiha-
rifaeum verd tumidum A in(blente animi faftu afpeman-
um mulierem peccatricem,intelligitur populus Tudateos
indigne ferens gentilem populum ad agnitionem dei , db
TiS (alutis e(Te xocatum, vt multis inlods apoftoloruta
ACta atteftantur.
4 hr Fallus lepra vexat haeretica. Sententia eft quod f»«
(his A fuperbia phari(iei vexat ecclefia ex gentib* lepra
haeretica,lepra inqui animi (edicet inoidia A nimia petti ^
aiacia,qua voluit populus ( udaicus per pharifaeu fignifi •
catus circoncifionem A cani moni as legis MoGiiccOTcfer
rc euangelice gratix.Huiufmodi (and peruicacia obftina
ce adherens fijx fententie contra veritatem ,reCtdhic h^
refeos nomine exprimitor,ft heretica lepra nominatur.
7 OQoidnam haberet egra,fi non accepi(Tet.Hnioslod
fenfiism. Non debet O phari(ee Indignari, quod pecca-
trix tangat Chriftum. Quia enim egrota eft A multis la-
borans vitiorum raorbis,non pofiet ipfii habere falutem,
flifi eam d medico conrequator, non valet itidem illa obti
nere quicquam boni,nifi illud i totius bonitatis fonte ac-
ceperit. Atqui hic adeft optimus medicus,qoi dixit. Non
eft opus valentibus medico,red male habentibus. Ip(a an
te (e male affici A valere,multis indiciis A amaris lachry Marr.i^
nlsteftificatur. Sine igitur eam medicum accedere, vt ab
u eo
47< prosa;
eo caretor^permitte illam ad mifericordic fonteto prope
rare,vt tn eo lauetur ab omnibus fuis inquinamentis.
Dc fando lacobo fratre loannis
ftolo: profa.
jfudeat Hifpd“
' a ma,
Totd^ Gerntd-
nid
Juhilct in domino.
% Dc triumpho nob&i
Jdcohi apofioli:
CompoflclU condito.
3 Zcheddi filium.
ChrifU confanguincumt
Narrat hunc hifloria.
4 Hic utfoUsradiuSi
tulgct in primatitui:
yifa ChrifH gloria.
5 tofia capitur j
.Ad Herodem trahitur f -
Funem collo baiulans.
€ Videt paralyttctnHr
Cui fert auxilium
.^d tormentum amhulms.
7 lofiax compungitur^
Pedibus adiungitur
lacobi pro lauacro.
8 Qni poA pdrif o/ce.
Ium
Tranfmigrat ad dormnumj
Secum cadens gladio.
9 Oforlixapoftole,
Magne martyr lacobc, '
Te colentes adiuua.
I o PfTffgrmoj undique
Tuos clemens protege.
Ducens ad cale/Ha.
ufmed.
HsEcproCi vniformem habet & Temper eandem rytk*
mi modulationem: in lingulis yerfibus tres comple^ens
claurulat,& in vnaquaque earum feptem ryllabas,quarn
penultima edbreuis. Duae primsr eiufdem verfusclaufu-
fz:mutuum adinuicem habent rerponfum in exitu fylla-
barum.Tertia verb vnius: cum tertia alterius proximf
daufoIar^Gmilem habet definentiaro. Referuntur in ea»
praeconia ac laudes fandi lacobi fratris fandi loannis e-
uangelids & fili j Zebcdxi: qui vni cum fratrefuo ad a«
{«ollolatu d-domino vocatus ell»& inter apoftolos primus
aurea martyrij coronatus pro confefstone fidei.Demihn
fupplex adipium dirigitur oratio,vt quofcuque fulcipic-
ie«
EX P O. 47, .
tetperegrinationS ad vifitandu facruneioteorpacprote.
ad cxleftia regna perducar.
i ^Eamnot-ationis. In primo ▼erfu.Gaudeat
Hirpania. Regio Hifpanif hic ad gaudium incitatur :quo.
:fuam nobilitata cd facris exuuiis & corpore gloriofi laco
bi apoHoli, quod apud fe dei nutu depofitum afleruac ca
/uroroa religione & venerationeiin Galitiajvna eius pro*
nincia,apudco|npoftellam Galitic ciuitatem:faniiu apo
0oli cineribus percelebrem & mirificd decoratam. Ger-
mania verd etiam ad iubilum & laetitiam inoitatun quo-
niam ipfi apodolo praeter caeteras nationes e(l admodum
deuota, vt ex ea plures cateruatiro cofluant peregrini ad
anuifendum beati iacobi fepulchru fandiarque reliquias:
quam ex quauis alia Chriftiani orbis regione.
I fL In tertio yccfu.Zebedaei filium.Quod (an£ius laco
bus frater loannis, filius fuerit ^cbedaei: ex multis euan-
geli j locis eft aperttfsimum praeiertim ex eo Matthaei lo-
co; qui narrat ipforam a Chrifto vocationem cum eflenc
in naui cum ;^ebedaeo patre eprumiquo relifto fimul & re
cibus: continuo vocantem dominum Ibntfecuti. Exeo
itidem eiufdem euangelifiae loco : quo referuir mater fi-
liorum ?ebedciacce(siiredomiaum.dc petiilTe, qubd fe-
derent tuente a.C annuente domino duo fili| eius : vnus
'ad dextram, & alter ad finifiram in regno eius. Qm3d ve-
ro idem apollolus fiierit Chnfli conianguineus : nequa-
quam ex Euangelio colIgitur,fed ex hifioria vitae ipforu:
perhibente matrem ipforu fuifie fororem (acrofandar vir
ginis Mariae matris domini.fecundum quam cognationis
lineam ac rationem: confequens efi beatum lacobu & Io
annem fratre eiu^fuilTeconCobrinos domini noftri,quod
duarum fororum elTent fili j. ’’
4- €E In quarto verfu.Fulget in primatibus : vifa ChriiH
gloria.Id faAumeiV transfiguratione domini:ad quam co
templandam fandius lacobus cum loanne fratre (uo & ,
beato Petro admi(Tusefi,.& nube lucida obumbratus, cu- MaldSi.ip
ios luce irradiatus ac illu(lratus,lnfiar (olaris radii reful-
fit. £t ergo in primatibus'fiue inter primates apoAolos i*
p(e refplenduir, accitus ad fecretiora myileriacdtuenda.
Cum prsecipuii.apo(loUs Petro.-dc loanne.Neq; id in trif-
figuratione folutfed & in fufeiutis ne filix archlTynagogi l/l4tdi,y
•
t
I
F R O S A»
A {«ondeneame pafsione faAa in hnrtdotithMiitgra*
niiix di)e£Honis maiorifqDe faanrtaritads argumemuas
qnod cu reliquis duobus apoftolis praeter exteros eft ad- '
aaiiTus ad domini prxfentUyft arAiorS focietati.
(Q! In quinto vcrfu.AIofiacapitor.HtcIoAas vn*tntat
fiiMt.f fcribis:qui iuflii Abiathar potificis ani illio^exerciiata in
populo feditioeyfiinl collo beati lacobt iniecii: ^ prxdi*
caret lefum Chnftu efie filin dei, Sc ad Herode rege per-
traxit. Cum autem inter eundum ridiflet loAas para/fti-
cum ab lacobo in nomine domini lefu Chrifti Tubito efle
£matuffl,compon6his eil corde,Chri(lum confefluaeft.A
d lacobo baptizatns,miila<^oe de eo ad Herodem relatio-
ne cum fanAo'apoftolo particeps mart^|cft effe£hit.
Gladio e|da ab Herode obtruncatus eadem hora,A c66h
mora genere cum lacobo confummatos eft.
’ Dc fando Marcello, roifdopoPa*
rifienfi: prolL i
r ***'
jtudcptpemad lim.
O uitaSy 7 ChomcocordtfpMhiy
Noud fre^ueth PfalLamciustrafitM.
' tau cantica. 8 Grex pi^oris mira-
2 yAccrefeit tibi dignitat cula- •
Aiurorm furgitfabrici^ Mradctyinetitc fednla. ■
3 Fthcr crf^rifiliuSy ^ Dm ferrum condatt ,
Te reftaurant in mmuSy ^nderat
4 fahri mes er induftriOy ^dnue atate tenera.
Kducet in materia. lo Calorem taUu tempe*
5 In tua tranpt mania, rat,
JHarcdlus gemma prafn^ Ferri prodicit pondera.
Ium. II Vm fenus Cbrifr
6 Tibiprofcnsecclepa; prafuli,
Prafentat hunc carbuncu- Aqua meii^at caHcem.
Cbrijluf
I
1 X P
'i2 Chrifui 4d laudem
feruuU,
Mutat in uitmmjaticm,
13 Nfcmimueli miracu
Ium:
Quod fuccedit in ordine.
14 J?um ferens aqua ua
fculum^
Haurit Chrifmadefiumi-
w*
15 Vinum fp" tharifma^
prafuUs
J*raferehant indicia.
Per que haptifma populiSf
Per quem facratur hofha.
s6 Gradu minor quit^
meritiSy
Vocem Uxaf antijfitis.
Promotui in pontificemy
O, 4*t ^
. Fertopm reo duplicem.
17 Sacris aflans altarii^y^
Vinclum uidet in populo.
Soluit a poena ncxihuty
Et 4 peccati uinculo.
18 InferpenteuifihiU^
Triumphat inuifihilcm^
Sic Chriflus inuif. bili
Virtute, ditat humilem.
19 Marcelle pater re jfie»
Aos. pietatis oculo.
30 Suhhui*adhuclulrie0
Carnis, gementes umculo,
11 Te diligentes unicCy
T e recolentes fedulo.
11 Vofors lucis angelieat
CaUfubfcrihe titulo,
.Arnen.
Hxc profa conninileni obleniat nodolatione rytbi-
mlcam/icut de illa fan£Va virgine Genooefa, prius et|»o
nia.Genouefsc ro1enni(3s,rolenneparit gaudium^ Ha&e
enUn in (Ingulisclaufulis fuis o&o TyllabasiiSr penaltimi
carum breuem, vnaquarque verdciaufula: vel adproxi*
nam vel adeam quz tertio conHituitur loco,c6ronat in
vocalitate & limili exiiu. Deferibitur ir ea, dignitas^
excellentia beati Marcelli Parinoromantiflltistqui tan«
qaam noua gemma lapifq; preciofit adaptused Tpiritua*
li aEdiHciofupernzciuitatis.Hieruralem. Commemoran*
tur & prgclara miraculatquib* infigniter emicuit (anAir*
(imus Parilioruip aniides Marcdllus, cum adhuc (pirareC
hanc vitam mortalem, quae etiam magnum dederunt ar-
Sumenturo ran61itatiseiuseximic:mir;tclaritodineapu(i
eum & homines effulgeptis.
I CamnotaTxomi StlnC^overfu. Faber ft-
' Hh bi*
4t* PHOSA.
bri filius.Fabrum hic vocat authortden patrem oan^ww
ten(em,cx1i & terrte faf^orem, qoi vt propheta ait inpiai
»0. Fabricatus eft auroram & folem .Fabri verd hlia vo«
^ cat dei hliura; per quem condita (unt vniuerGi, & que ia
cxlis funt Sc qua in terra. Tam pater autem quim filim
redaurat fupernam ciuitatem Hierufalem in meliot:quo>
niam fpirituali fabrica ip(am componit ex cledis taquam
viuis lapidibus illi drunuraian^a adaptatis, qucadmo*
duro in hymno dedicationis eccletia concinit turba fido-
]iure,hoc modo. Vrbs beata Hierufalemidif^a pacis rifio,
qua condruiturin calu: viuis ex lapidibus. Etrurfiim.
Tuniionibus, preduris, expoliti lapides: fuis coaptantor
locis, per manus artificis, dirpoaunturpermanfiirifacris
aedificiis. Sand in ApocaIypfi:ciuitas illa cadedisdefchbl-
tur ex gemmis fuide condru^la, vbi gemmarum nomine
intelligendi funt fan£H refulgentes vinute & egregia (an
^tatezquorum fplendore tota illudratur ecclena.Iuque
beatus Marcellus,vt gemma precio(a Acarbunculusiiia-
/ertus ed illi opificio caledis ciuitatis. Forfd carbuncu"
Ius prater caieras fignificationes huic Ibco non conue-
niemes : intei‘duro gemmam fignificat,ita di^am propter
Colorem:qudd fit ignitos vt carbo cuius fulgor nec no^
Tincitur: adeb vt nam mas ad oculos vibret. Nalcirur in
Lybia apud Trogloditas.De hoc Plinius. Principatfi ha-
bent carbuncuUii fimilitudine ignium appellati:com ipfi
.non fentiant ignes, ob id a qutbufdam apyrude vocari.
9 €[(n nono verfu. Dum ferrum candens ponderat.^n
umel beatus Marcellus adhuc tenellam agens atatS ac*
ceiniTec officinam fabriIe:coa£ius ed i fabro maffam fer-
,ri candentis manu educere, & quanti effet ponderis palS
^depromere. Quod ipfeinfimpucitate A innocentia fua
£acere non refugiens. Ita attaau (acre manos fax feruo-
rem at; edum ferri temperaoir, vt eius calore haudqua-
quam I^derettir,fimul & nouem liberarum pondus ferro
inelTediffitauic. libratum & appenfiiro in datera,
inuentom ed tantum habere ponderis ; quantum fanifos
.ipCeantc^ dixerat. Itaque A caloris illius feruentifsimi te*
peries, & librati manu ferri cenum podus, vereexprel^
tam antequam elTec examinatum : duplici mirato Infi*
gnsffl red^derumtoac Marcellum,
Im
EXPar- . 4f|
II .C In y^edino Totfa.., Dum i^ns ChrKHpriUruU*.
fieatus Marcellus fubiliaconi fuueensmininerio^puiD in
Jie epyphani^ domini haufta de ouuio Sccann.^quv^ben
to Prudentio Parifienfi epi/copo illam miniftraret, ae a-
bluendis eim mani|>M* Tndbm infunderec^ipia in rinu o$^
Dcrfa cernitpc«Q^o vifo obibipefccns pontifex: io0it es
ipib vrceolo totum quod inerat in calicem facrum eflfnn''
di. Vnde vniu^rAis populus celebrato altaris iacrificio coi
munionem accepit,& ipfum vafculuro cum ad plebis mal
titudinem niffecifiet^ita plenum permanfit coropleu onv*
nium communione, acii intadlum & illibatum fui^t.Cu»
ius etiam vini bau/lu & beneficio, po (lea multi i vanis 12
guoribus curati funti
13 illndecimoteriio verTu. Nec minos eft miraculum*
Cum alto tempore beatus Marcellus (uo fungens officio,
aquam lauandis manibus eiuidc venerandi aniiftitis por«
rexiffet.hauftam de flumine: mox baliaroorum odor fra*,
grantirsimus.inde coepit fpirare,& mutau deprehenditur
4qua in (aerum chriima.vt crederetur ip(e pontifex roa«
gis vngere manus qudm lauare,d^ alias cogeretur aquas
^,xrere,quib* manus fuas vnguento delibutas ablueret*
Quo vifo venerabilis praiful no modica dufhis admiratio,
ne: deo gratias de tanto miraculo egit, & qoati eflet apud
deum meriti acprecij beatus Marcellus'hoc cognouit ar
EumentOjCumq} dignum non qui (eruirec fedcuiabaUia
uruitium eihiboretur,co figno deprehendit,
if f[ Indecimoquioto verfu. Vinum d chriflsa pne-
fulis . Duo (inquij^) jnodo difta tairacula* de aqua in vi*
num conuerfa,d de 4qua mutata in balfamuro, prsiagie*
bant ipfum fan^qm Marcellum ( per quem deus illa fi*
gna operatus efl ) efle tandem prouehendum ad cathew
dram pontificalem, quod & dciMm efl completum:. cum
ad infigms ecclefix Parificoiis moderandam fedem eft
Tubue^lus , Vinuipeuim & chnAnapotirsiaumadepif*
copum attinent quifntum ad conferendam poteflaiem il*
lius V tendi in (a^r^entorum eccleflaflicorum admini*
ratione. Enimueroper (blum cpilcopum coniecrator
chnfma ,1 quo inunguntur fufeipientes regenerationis (^
^ramentum baptifmal^ue lauacrum,per (blum itidem
epiicopum ordinantur & con(ecrantur (acerdotes:qnspo
Hh >1 ledatem
k
> T%.Ot h»
tcftatemhabMtfacnn^i hoftiaa calicem c^adnSfot
tinun aquK comnixtum*
i6 €C IndecimorextoTcrTu. Gradu minor qaim me*
ritit. Quantum ad gradum eccleiiafticuni , erae beatu»
Marcello» adhuc inna pontificatu conditum» : cum ept»
i^pi elingui» & obmuteicenti» linguam laxaret,&]ibe<
! rum illi loquendi vfum redimeret. Quantum xerd ad
merita 9c bonorum ooerum dignitatem : fiipra antiditet
illiu» tempori» & pnemle» apud deum erat conditutu»,db
ergo gra<w qudm meriti» inferior fuifie dicitur. Quo.
modo autem idem ad epifeopatum fubueAus duplicem
reo tuleritopem: fequens odendit Teriu», fignificas bea>
tum Marcellum cum facnficio altari» offerendo intento»
Tidiilet in confertidima turba circundante & xiofturo y-
num adarer illum folo intuitu Sc i xinculic corpori» qol-
bu» erat obuinflu» foluiffe & d Tinculit etiam anime, n«
pote peccati» quibu» erat alligatus,
it •! In decimooftauo verfu. In ftrpertre xifibilit Mu-
lier quxdam genere nobili», led Tite conditione proribf
ignobilis & obicura , cum voluptatibus carni», & libidi-
nibus habenas diutius laxaffet: fato fublata ed, funebri-
^uepompa celebriter fepulta. Paulo pi^d vifu» ed imma
ni» ferpent d fylua eius tumbam aggredi : & membra ip«
fiu» infoelicia depafcefeac deuorare. Quo (pe^aculo
attoniti vicini & ferpentis horrente» afpe£him : reli£H«
ledibus fuis alio diffugerunt. Id audiens beatos Marcel*
luS) cura populo extra duitatem progrcffus,& ad molie-
ris illius budum profers : (erpentem illum offendit fe*
pulchro milere mulieri» incumbentem. Quem oratione
ad deum fiila propulit finibus illi» : ihierminatus eidem
& comminatus dira lupplicia, fi vlterius tentaret illa fre-
quentare loca. Cuius di£fo audiens iplc ferpens proti-
nus abiit, ftnofquam pofleacomparuit. itaque in hae
(erpentis effugatione beatus Marcellus triumphault
de antiquo ferpeme inuinbiliffignificato per
immanem illum &hoirendtimviiii
* ferpentem xifibilem.
' ■ ‘ , , Delani^e
De fando Germano Antifliodon^
1
REprtfetet ecekpa Viuliantismmnk
DcGcrmmuiih 13 FuUuthkpropugtut^
ria^ ■ ckllSy , .
i Per nofhra mimperU Midtis fulget mir4cuUs» * -
Chri^lorcgifoUnnU. 14 JiEgros fanator^
3 EeUdts mvndi \ v
f^xoreUmsj‘pridiis. Rfd^it^tumcnocnlis.'
4 Chriftm fqltm dep- 15 CUudoSflcprambfifr
dcraty phaticos
Quc cuneis pr£poplcr4t, Curatccj’ p^^^oh -
^ iArmtkuutrrm pddy is Huicnfpondait^T
Tmplm repente ptdcL pere i -r
6 Votk cunctorum peti- lati potiti funere,
'' •tur, ' 17 Huiutuirgdumdri^
Tragus pr£futeftcitur, ^ ^
7 Ex tuc uiuehat ar^: Tixa terra pt Hotidd.
Nmpanishordeticeus. Creuit rumis fublimSnitf
8 ' Semel in die fumitur^ Eim tepis uirtutibus. "
Et 4<{uaptis pellitur. '‘iiie datd^MdSid
PraduruuePis cOfUCr: .jktrc
git Muro ruenti pPere, i ,
MoSemeamemiCroperiti ip Mure quietem dueere,
10 Cinis probet CT tedu^ Eipamina non furere.
‘ Ium, xp Anniam his perpdu
Tenet cum fopor oculum. Purguuit i PeUgiu.
It CharitutUulis binis * ,11 Multis reddit do^
Volens ptrfum,eumdiuinis quU,
II Mente munet fpretis Verbo frungensincendiu.
fpinis iz Jtulium dum peteret
Hbvj £t
4%4 'ttibSA,
JSfDt^feconfpUeritf regt). of • '
Petit ut corpM rcdc4t . FiqtficittuneCHto
Vbi prxful extiterat. doy
aj Tempui prxfcHs <Uf- Qu mirando uixitmoio.
paruit, 1 »7 C«i«5 placatus pri
vita perennis claruit, cihus ;
a 4 Niini in calc/tf Chriflus^peccatis omrnhws,
V. ! ** Purgatos,nosclemas^
iMus potitur gautU^, -" • tia
a j y,iucns mira ,multa Dignos reddat, cr gratia:
rcit,
Sed pofl mortem plus, pt~ iAmen,
H*c profa eandem prar fe fert rythmt modularioneiii,'
quam era defanf^o Marcello, modo expolita. Gaode(u«^
perna ciuitasrnoua-frequentans cantica Vtnterdum taineii
in daufiHis etiam o£bo .iyilabanjra,pemjltinia fyllaba pr^:
ter morem cacterarum inuenitur longa , vt in trndecimo
Aduodectiiio verlii, etiam & in vicelimp^quinto. * Coipv
memoraiurineo mira conuerfatio landV^d^mani Ancif
liodoreadi epifeopit qaam'potirsimUm poff promoiion??
in pontificatum tnundd exhibuit a'dmiral>ilem in conteda.
ptu terrenarum rerum, d;atpfterit«M rtt* in yidu.veftitiT
dtcolnui. K.ecenfentiir ftcomplura miucula.quc domi^
nus per cura adhucttperftitem operatu* Tane o- ‘
noia ex hiftoria eiosYms omnibur itui6lgin.manifehiai‘-
condant. '.'.T -.o
3 C'*ciNO tat16ki«. [n te|«i(^ rerih. RjrHAif
mundi gauduc.Saa^si|Germao|N totius Burgundic ^
i.R.omanis adminidr^ctonem Gifceptflet <Sc AntifTiQdora
incoleret , ipfum prudenter & rca<? moderans ; a fanfto
Amatore illiiiiiciaitatisepi(copoton(ori‘^c&pir,6i; diiil-
ilum oraculum qudJ illi in epifcopatiT fuccederet. Qupd r
ft fidum ed,nam cum paulo pod Amatoi ieoTiter obdoe
midec in domino:a toto populo A clero Germanus in e«
pifeopatum podulatus ed,& licet intritus, pratHiI' ordina
Cu& Qui repentd dei natu in aherum virum conuerHis:
fubftantiaaa
EXP O. 4«7
M»ftantlan fiiam pauperibus erogaule, rroretn Aiatn
ifl (brorera commutaait, deinceps coelibem vitam agens,'
7 Cfti (aptino TerHi.Ex tunc viuebat ardius. Traditor
un^s Germanus per triginta annos vbi primum fiiit ad '
fedem pontificalem eue£tus ita corpus fuum afflixiffe: vC
siuniMaai panem firumenti,non vinum, non oIeum,etiaar
in cibt condimentum (umeret.Bts tamen quotannis vinu
iumpOlTe fcribitur ob fefti rolennitatem:fcilicet in die ian
palchc dc in die natiuitatis dominicx. Panem taiuia
hordeaceum in cibum fumebat.Qnptidie autem teiunis:'
aunquam nili vefpericomedebat.AEdate itidem &njrs«
SBC nullam habuit vellem; nili cucullam & cilicium, que
quidem vellis nili forte alicui dono daretur, tandiu fere»
batur: donec attritione nimia folueretur.Leihis eius:ci«
nere,dlicio & faculo llernebatur. Nullum puluinar capi*
C»ruppo(uit,nunqnam ve(limentum,raro calceamenta' &
cingulum: cubiturus detrahebat* Supra hominem certd
fuit: omne quod gelsic. Talis enim extititeius vita: vt&.
miracuiiscarui(ret,mcredibilis videretur, & tanta fuerut
miracula, vt nili mira eius opera & merita pracoeflilTeot: >
phanuftica potarentur.
C In decimoquinto verru.Claudos,lepram lymphati
cos. ‘Lymphati uue lymphatici dicontur furioli,vefani,
bacchabundi: qui vitium ex aqua contraxerunt: quod ell '
huc illilcqoe dilcurretv. j^linius. Medetur inCmientibus'
lymphaticis. Nam creditum ell ab antiquis: qui in fonte
toaginem nymphz vidtflfet: eum furore corripi ac agita*
xi.Inde d lympha idellaqua:ld libi nomedefumplerut.Ec
]ymphare,lignificat birore vexare. Statius. It lymphante-
deo. Et a Virgilio lymphau dicitur regina Dtdo:idellmf
ce c6mota,& furiola.kuiufmodi igitur zgrotos &^mente
captos, filis precibus fanautt lan^t Germanus.Q^dd fi*
quit per lymphaticos hoc loco intelltgi putet hydropi-
cos : quod etiam ex aqua morbum contraxerint, non re-
pugno quidem fed hxc lymphatici lignificatio qua dice-
retur hydropicum defignare: apud probatos authores n6
ell vlitata.
x< 4T In decimofexto verfij.H uic refpodent propere.Cu
ad Anglia fecuda profe£lione tenderet beatus Germanus,
Vthfreticos ibi gralTates c6futaret:quida ex difcipulis e-
Ah itij iusycon*
4t% PROSA
concito grado Tequent iprum : vt tandem confeqoerebif
& comitaretur cun), in via morbo correptus obitt mortd*
iCediens autem ex Anglia Germanus adiit (epulehrum e<
ios’& iu6it illud aperiri, & proprio diicipulum itium no
smne compellans, quidnana ageret perquiiiuit: St Ttrum
idhuc cum eoin vita; huius iladio militare vellet* Mox<)i
ille reddens cun;'ia (ibi dulcia, (uaoiaque eiTe refpondic
ac tranquilla,neque fe amplius ad vitam hanc mortalem
rcuocari uelle.Tunc finifio Germano annuente vt pbd«
de requiefceret, ille depofito capite ruffii in domino ob-
'dormiuic. Przterea cum per Augududuum trandens, ad.
tumulum fanfh CaGiani epircoptdeueni(Tet: quomodo •
ille (e haberet inquiliule. Ille verdconfe/lim ex tumula
cun/dis audieiibns: ita refpondic. Dulci quiete perfnior:
dcaduencum faluatdrisexpeilo. GuifubianxU Germa'
nus.Quiefce per longum tempus in Chrido.tS: pro nobis
attentius intercedetvc obtinere facrc redirre^ionis cecd
gaodia mereamur;.
19 Clndecimononoverfu. Mire quietem ducere. Cun»
in prima profe^ione fan£ius Germanus in Angliam riam:
beato Lupo Trecend epifcopo nauigaret;obortabftgra*
uifsiroain mari tempedas, que tamen ad preceiGerjkaf
ni illico fedatur , dc aiagna tranquillitas redditur
biis procellifque maris . Cum praeterea in quodam rico
radico infirmus debumberet Germanus: contigit totum
illum pagum repentino incendio aonflagrare. Rogarunt
illum fui obnixe, vtindearportsfiletpfum (ineret t &ita
ignis periculum euaderet. Ipfe ver d incendio (e medium >
opponit,&clrcunquaqueomniat:oofiuiDentedamma,ho
fpitiumfuum inta^um ac illcfumicooletaiiuiti qqemad* -
modum innuit Terfut Jiuius prof* vicedmas primus.-
30 €T In vicedmoverfu. Perfidia porgauic i PoIagia.Pe
lagiifs h^edarcha inter multa vefania; fuae delifaroenta:
diiitnc gratiar adiutoriu adro-ett uobis nequaqua eife ne>
ceiTarium ad bene operandum, dc aiTequendam vita ateer
nam, fed liberu noftrum arbitrtua) cum vfu rationis dif-
deere ad perdeienda dei m andata, falutem antinte com
parandam : neqne opus efle homiat,dei auxilio aut ope,
xrt ialuus fiat. Cuius iniamamdl; impietatem (acis elidic
illud
EXPO. 4tf
lllod(lon»in|no(lri verba in euangelio ad ditcipulos (iios
^oinininab & id nos onnet.Sinems nihil potilis facere*
Etilliid beati Pauli ad Corinthios di Aum Nonfutnnsnif t.Cor//$,'p
ficieme^ cogitare i nobis, quali ex nobistfed fufici^tia no i.C«r.if.
ftraideo. Et cuna fe plus omnibus apoftolis taboralTein '
prxdicarione euangeit)dixiflTec Paulus:ilIico rubtiinxit.
Non autem ego fed gratia dei naesd.Sed cur ecclelia quo«
tldiediuinum imploraret auxilium in principio cuiufquc..
horarum canantcarum przmittens. Deus in adiatorium
meum intendetdomme adadiuuandum me fellina , (i dei
auxilio non indigeremus?! aque hac haerefi Pelagiana co(.
ruptam & inferiam Angiiam fandius G rmanus bis anna
Digauir,eamque fu a prxdicatione «St dodlrina ad (anitaiem
fidei & reflitudinem perduxiiieradicato zizania quod mi
nieus homo fuperfeminauerat.
2S €E In viceiimofecundo verfu. Italiam dum peteret. Cu *-
beatos Germanus in Italia aliquantifper demoraretur, dc
in Kauennji celebri ill:usciuitatecon(illeret tpratdixit (e
nequaquam in hoc ieculo diutius permanfurum, fed inde
per mortem cito tranfiturum* Paulo poft febre infe(lat«ir,
Cc diefeptimapod morbi initium in domiuomoritur.Eius
autem corpus,ficut d Placida regina Valentiniani impera
toris raatre(quae illu mira veneratione colebat : & magno
prolequebatur amore) petierat ad Gallias delatum eft : dl
inocclefia Antidiodorenfi tumulatum, ; > 1
De faado Laurentio. *
Ljfurcntiy D<tuid ttug/fi mtrtyr , milcs^ fortis. Tu
imperatoris triburul.Tu minus tortorum cruentus
Spremjhfecutus defiderahilem utque minu fortem,
fdlus potuit regna ftiperare tyranni cruidis.
X Cuiufquefandus [anguinis prodigos fecit, amor miti-
teseius.
3 Dummodo iUumUeeat cernere difpeniiouituprufeni»
tis.Cufaris tu faces contemnis, ^ iudicis minas derides.
Carnifex unguUsfyuflor craticulam uane confumni,
4- DoUt impius urbis ^afe^s,uiduskpifce ^ato
Chrilli cibo. Gaudet ^
k
PROSA^
( GduietiomimcowiMf(m>cumreftirgcnteCShi^
fator Jtus.O Laurenti milium Dami intUfiijiimere^
£temi.Apud lUum feruuluipfms deprecare ucnum feoh
per.AdartyrjOuUs^i fortis.SimeH.
dHcc profa etiam folate orationis habet coit^ondonJ:
beati Lauren:iiinuiftumamnaam( quo impi) Decijfa-
perauit ignes i& craticulam) precUris extollit preconiis,
demi^m preces adipfum dirigensrvcfamalis fuisded re<l«
dat aiTiduo patrocinio propitium. .
I Ca HMoTATioNi t.Dauu! magoi martyr^mil^Cq}
fortis. Dauidmsgnus, hoc loco Chnduidicitonqui planb
'* ^ Terus e(l Dauid,per Dauida regem Hebreorom vt hgura
,^/jia 5{« & typum fignificatui.Qm etiam in facris literis f^enume
ro ipfius Dautd nomine inftnuatur & exprimitur, vt apud
Efaiam prophetam. Feriam robifeom padhim (empiternu;
sniferteordias Dauid fideles, & permultis aliisin locis.
Nequeabea denominatione' abhorret ipfius nominis in*
cerpretatio. Dicitur enim Oauidrquafimanu fortis St vut*
IU defiderabdis. Chriftus autem: dominus fortis eft po«
cenSfdominus potens in prelio.Ipfe itidem fpeciofiisfur-
naeft pne filiis hominum : Sc. in quem defiderantangeH
B.PSI.S. pcofpicere.
a i[CuiurqueGinftat,ranguinis prodigos. San^s amor
Chrifii fecit jnilites eiusd: martyres & prodigos fui fata*
gutnis. Nara pro eius amore dtoomine ianguinem fuum
fodcfunti&gloriofa morte occubuerunt. Sand prodigat
nomen adieaiuum.eum fignificat qui fua profoid & largi
cer erogat,& d prodigo, is,ere, verbo tertiie coniugatiooto
deducitur:qood lignificatcoafiimere St vitra modum ero
gare.Ambrofius, Merito ergo prodegit patrimonium: qui
ab ecclefiarecelTit. Ponitur autem illud nomen eleganiec
. cum genuiuo.tt hoc in loco:quo etiam modo pofitii cre«
ll^**** bro legitur apud probatos authores. Horatius in odis . A«
snmcdue maznc prodigam Paulum fuperante Paeaotgra
Ius inugni referam camoin^. .
) CDummodo illum liceat cernere diQiendio. Milites^ ia
quit) Chrifii tanto tenebantur eius amore ; vt non dubita*
uerintfubird mortem pro eon(e£one nominis ehis , quo
pef
EX?0.
per pnefeorit titc iafhiram & interitan pcroenire poflinc
aiiipfiuc vilionem inceclis habendam. Voluerat cnin bre
«it huius & momeocanex vitx incomodum detrimentum-
^ue libenter fullinere,vt per illius rucciHone & extin£ho>
nediadipifci ralerent perpetuam in cxlefti regno vitam,
deique contuitum. Ammirque fuas fecundum domini mo
nituaiperdideruntuihocmundo: vc in vium xterna cu-
ilodirem eas.
4 C Vi£his a pifee alTato Chri(H cibo. Per metaphoram
vocatur hic beatus Laurentius piicis aflatus : qubd fupee
craticulam fubicftisprunis fuerit politus, more pi(cisqui
affatur. Vbcatur ft Chrifti cibusrailudendo iHud quod (cri
bicur in. euangelio, dominum noftrum pofl refurrefHonS
fuam comediffe prstfentibus difcipulis partem piicis aifl.
£c rurium la alia aparitione difcipuli fubdufta naui vide-
runt prunas in Ihore A pifcem (uperpofitum: quem ot ip-
lis deMe roanducauic Chriiflus.In hunc itaque modo lan-
Aus Laucentius fise martyrio probatus : Chrifto incorpo-
ratus e(l& in ipiutn tranhicyvt ibletcibus materialis in no
ftrum corpus tranfire.
f €Tf^uo cum retoreente Chrifto fatura(u\i.t)btuliile le-
«untur difcipuli domino tpfis poft fuam refurreflioneap^
parenti,fauum mellie:quem coranf eis in teftimohiom ve-
rx «iixmanduciuit. Nomine autem faui, non(ioep(din- T
celligitur myfticd dulcedo illa & fuauitas glorix Capleftis :
3ua fariantur fan£li in cxliSildcircohic' fandus Laurenti*'
omini conuiua dicitur : qu6d in fupernoconuiuiorefe-
dionisxtemc eum -illo recumbit. Saturator itidemfauo
cum Chnfto reforgentetquia ipfi CKrifto iam irnmonidt
Tita(.qualit refurrezu)pollenti^pregnat in capJis.Laurd
cius, torrente diuinx voluptatis potatus ,& ab vbertate do
mus domini inehtiatus.
Dc {anfto Laurentio, alia profi.
PMms datum admi •
remur:
Laureatum umre^
mur
Laudibut Laurentitm
1 Veneremur cum tremo
rc '
Depreeemur cu m amore
Martyrem
PROSA.
Aiartncfit egrcpum:
3 sAccu[atus non neg4‘
uih
Sedpulfatus refultouit
Intubis duUilibus.
Triumphintis pfdmh -
1 1 Ncfck nos
fcitrum'.
Vt in pornkauid impurum^
Fide tradet dabin, , i
4 Cum in pornis uoto pir i % e^ds Upiteii •
ms
Etultdret'. C7 ^ontret
In diuinis Uu^hus.
5 Sicut chorda mufiearu
Tandem fonum dat fono’
rum
FleShrimmfimo.
< Sic in chcli tormento-
rum
ret
Sinon cum radiaret
Zuminis prafcntia,
13 Fidei confe^
Zueet in Laurentio. ■
No» ponit fvib modio:
Statuit in medio
Lumen coram omnibus. _
1 4 luuat dei famulum. .t
. Ic
f
.Melos Chrifli cSfefforum Cruds fu£ baiuiumy
Dedit huius tentio, ^Aflm <{uafi ferculm, ^
7 Deci uidcKjuia fide
Statinuidus inter idus:
Minas er incendia. ’’
% Sj^ interna, uox [uper-
Fieri fped4fulum
cr gentHrn
*ij Hon abhorret prumt
uobdy
Q^' de carne cupit folui
na , - . .
ConfoUntur:cr hortantur Et cum Chrillo uiuere.
Verum de conflantia. - Neifue timet occide»
^ NMthcfauros<iuds-ex tei
Corpus: fcduonprau^”^
qmru:
Fer tormenta non acqid^
fis
Tibhfed Laurentio.
tes
nA^nimam ocddere.
Sicut uafa figulorum
10 KoJ m Chriflo coaeer Probat fornax cr eorum .
uat Solidat fubftantiam. '
Huius pugna Cbri/lus fer ig sic cr ignis hunc ojfaA
uat tum,
Velu$
IXPO. 491
Vtbit tepem foU/Jttm , Et plus fr4grat, ^mlo
Xfddit per conpantidtH. fld^at
1 9 Nam cum uetus ccf' Thus ittiedum igmhus
rumpatur. 24 Sicar€iatus €T affa^
jfltcrhomo folidktUT tus
Veteris incendio, 5«^ ardore Juh lahore,
20 Vnde nimis confort4- JDat odorem pleniorem
tus Martyr de uirtutihs.
£Patblet£ principatus^ 1; O Laurenti laute m-
Its dei Jeruitio. mis ^
2 1 Hunc ardorem fafium Re%e uiRo rex fuhlimiSy
foris Jtegis regum fortis miles, ,
Putat rorem uis amoris. Qui duxipi parnas uiles
Et zelus iupitin. Certans pro iuPitia-
ri Ignis urens non com^ 26 Qui tot mala dad*
hurens dpi
Vincit prunas,quas adunas Contemplando hona Chru
0 miniPer impie. Pi
1 ^ Parum fapis uim pna^ Fac nos malis infuUart
pis: Fac de bonis exultare
Si non tangis, fi non fran- Meritorum gratia,
gis *yfwoi.
CHccprofa, rythfoicteronorifatisezaAam feruatmeoiii
raia:perinde atque illa de Tanfto Petro prius expoHta.
Gaude Roma caput mundi. AuthoreiusrAdam defanAo
Vi^ore.Comniendat autem beati Laurenti) inuidam con
(lantiam in perferendis pro Chriili nomine torroeniis!:*dk 1
preciofam qua confummatus eft mortem digiie concele»
brat.Cacterum quiccuid hidoricum hic inmiittir aut effla*
gitaturadpratfentis literseintelligentiam :exTita eius fa-
^ tis inuulgata requirendum efltitidem & ex illo hymno eU
ganUrslmo Prudenti) dcpafsione eius copofito. Antiqua
phanoruoi parens, fam Roma ChriflodeditatlauremioTi
dfrixduce,ritum triumphas barbarum. Is autem hymnus,
iambicus eft dimeter:& apud eundem autborem admodd
- difluAis
L
P R. O S A*
diffufusyqqetp inter ceteros ip6ashytqiiof le^or fla<Iioii
' fus in operibus eius irineniet.
3 C[a nnotationb s.In teniveerfa .In tubis <lb^
AiIibus.Id di£ium puiaueriiD.qBOniau inter in Arunenta
bartnonica quibus deum efle laudandam propheta monec
in pfalinoinorainamur tube du£iiles,cura ait. PibHitedo-
mino in cithara, in cithara A roce pialmitin tubisdudili»
bus ft voce tube cornee. Et congruenter iile nominaiiin
bicexprimuntar,quoniaiDiicutipfK cum vitro citroqu*
ducuotur^trahuDtur,ft retrahuntur, edunt fonumiu bea-
tus Laurentiuscrebra tocmentorumillaiione cvaciatus 4
exagitatus, diuinas refonabat laudes.
5 C[In quinto verfu.Ple^i miniQcrio. PIe^hnm,irnnra-
mentum eft citharoeditquo fides A chordfcitharc plcAun
tur atque porcotiuntur.Martialis.Feruida ne trhoiibi pol
lice puftulafurgat: Exornent docilem garroVa pledra ly-
ram. A Latinis autem diciiurinterdum pe£ita. Virgilius*
lam pefline pulfat cburno.Chelys autem grxeura nomen
tertisc|declinationis»lyram citharaq; fignificat, facit accu-
£uiuuro chelym>& abladuum chely.Itaque huius rerTus At
proxime fequentis eft fententia,^(icut chordae in cytham'
extenta; ple£h'opercu(rae:ronor2func, fuauetBqoe red-
dunt harmoniam ;ita beatus Laurentius iatormetocuacer
bitate Conftitutus:diuinae laudis concinuit mdodiaro.
II Cln vndecimoverru.Nefcitfttnflinoxobfniruia-
Haec verba confonantrerponfo beatiLaurentij ad crudb-
lem Decium, comminantem quod tota nox futurseapen-
deretur in fuppliciis illi infligendis. Mea (inquit) nox.ob-
fcurum nonhabettfed omnia in luce clareTcnnt. Stmihter
quod in (equente dicitur verfti, neque caecis lumen daret-
fumptu eft ex illo praeconio quod de ip(b decantator. Lau-'
rentius bonu op*^ operat* eft : qui pec fignum crucis czcos
iHuminauit. Denique in decimoiertio verfu alludit author
ad ea verba domini in euangelio. N emo accendit Luceml
A ponit eam fub modio,fed fuper candelabru: vt luceat o-
mnibiis qui fn domo ftiiH. 14 ^In d:cimoquartover(b-
luuatdeifamulu.Verbu,iuaat,hicunperfonaieeft : idd fi-
gnans qooddde£Iat,quomodo A apud Virgilium ponituC
Tbiait.Sic,flciuuatire (ubvmbras. Et habet hoc loco ac-
cofatiuu (e,c6requeiite infihitiuo fieri. Baiuluoi autfl
EXPO.
ficcrads Tocat beatotn Laorentiu ;quod-tribaIadenes
perfecutiones huius inuiuli note crucis (ignata* perferret.
Sic enim &?doininus in euangeho ait. Si quis vult poft me
venire:abneget (eu.etlpfbm.& tollat crucc quotidie ^
ftquatur me.Spe^culu verb eCi angelis & hoimni-
bus hic dicitunnitens illis verbis b. Pauli axfCorlnth, Spe
dacolii fa£ti ium* angclis,deo^ hominib*.N& iblu eoia
homines.fed & angeli de c^Io fpeflabit egregio beati Lae
renfij certamec6tra fyranos.Itainiequenie verliialladie
amhor ad illa vei^a beati Pauli in epid.ad Philip. Cupio
dilTolui & ede cum Chriflo.In decirnofexto vero verfuiad
hcc verba domini in euangelio.NoIlte timere eos quioc*
cidunt corpus:anima aute non pofliint occidere, fed potius
timete eum:qui poted & animi A corp* perdere Jn gehee
nam« 17 ELindecimofeptimoverfu.Sicut vi6‘hguloi4
Sumpta eft hsc fenteniia ex ecclefiadico dicente: Vafa fi-
guli probat fbmaxtft homines iuftos tentatio tribulatio» .
iiis.Et de (analis manyribus dicit in libro Sapiemix Salpfc
tnon.quhd in paucis vexati , in multis bene diiponentur: ~
quoniam deus tentauit eos A inuenit illos dignos fe. Tan-
quam aurum in fornace probauit illoS:A quali holocaufli
hoftiam accepit Hlos.
19 fi[ln<lccimononoverru.Nam cum vetus corrumpa-
tur. Vetus homo hic intelligitur homo esterlonex corpo»
re membrilque materialibus condans,qui in beato Laur^
tio corruptus ed:perafHidionem A temporariam morte.
Alrerautemhomo,e(lhomointerior:aniroam A tntemaa
eius virtutes tum natiuas tum acquilititias concernens. Et
hic in beato Laurentio folidaius e(l:per conflantia iopaC-
fione A firmam rpem immarcelTibilis glorix. Relpondet
autem hic verius illis verbis beati Pauli adCortnthios.
Sed licet is qui foris ell noder homo corrumpatur : tamen
is qui intus ed renooatur de die in diem,
a) Cln vicenmotertioverru.Parufapisvinlfinapis.KaC
fententiam prxclarc exprimit beatus Gregorius in prolo-
go fuorum moralium in librum Iob.Sicul(inquit)vnguen
ta nifi commora,redolere latius nefciunt , A ficut aromata
fragrantiam fuam non nifi cum incenduntur expandunt,
ita fan Ai viri omne quod in virtutibus redolent; in tribula*
tionibuslanocelcuntVnde AreAd ineuaogelio dicitur..
SI
E X P
^3 UiduscefoiuttiOt
Corott<e fufceptio.
Cmsisfefium agimus,
14 Dehito cum gaudio^
Et amnucrfario
Honore recolimus.
] 5 Thefauro tam noBili,
Tam defiderahilif .
Diesesejfeiia
16 Terra carens fimili.
Carens comparabili,
T)eopr^ddeHa.
17 Tria priuilegia
Regna tibi alia
Subdunt inhonore
f8 Fides cr militia,
rba/o^rfgw;
QBorum flares flore,
ip Tibi 6 urbs incly-
ta
Ommhmde prodita
Mater (ludiorum,
10 Efl corona credita,
Etinterepofita,
Vrbs Partfiarum,
21 Indtipraconium
Totum confer (ludium.
Totum cor appone,
11 QU£ Chri(h paOa^
dium:
Etfacnefacrarium
Failaescorome.
2 j lefu 'pie , /efu bone,
No(lro nobis in agone
Largire uiHoriam.
14 Mores no(lros[icco»
pone
Vt p^tua coron£
Mereamur gloriam.
.Arnen.
#[Hxcprorarythmicain habet raodulationeio: innune-
ro c^auularom eiardero verfus vniformem in numero -ve*
rb(yUabarum eiofdem claufulae & quantitate Tyllabarum
difformem. Siquidem quifque verfuum totius profx t^trea
complebitur claufulastquarum ducprioiK in aliquib*ver
tibus obo continent fyllabat & penuitiroam longam , ter-
tia vero feptem fyllabas Se penultimam breuem. In aliia
verb ynaquteque trium claufotaruro feptem habet fylla-
bas,& penultiroa breuem.Demiim in altis dneprime clao
fulse:feptem funt fyllabarom, Se penultima earum eft bre-
uif. Tertia verbfex tantum continet fyllabas & penultimi
longam :vt ipGi lebio profx fatis fup6rque oftendit. Com
memorantur in ea laudes Se praeconia (acrf coronf (pine^
qua dominus nofterleiusChrillus in amarilTima iiiapaf-
liono eft coronatus, vt immortali nos corona cxl citis glo-
li riat
lA4t. II»
49t PROSA.
rlc decoraret.Comendatur etiam clarit (itolU in hac pro*
ra,ip(a Francix regio &prxfertim florentiflima vrbrPa*
riiiorum in qua reconditus eft & repofttus cantus coronx
fpinec domini thefaurus..
4 ([ANMoTATioNat.In quarto verib. In hac ga*
lea pugnauit. Metaphorice' vocut hicauthor coronam fpi
neam, galeam domini, quoniam vt galea & calTide tegitur
caput cum pugna inhoOem geriturthaud aliter caput (uu
habuit dommus noder lefus Chridus corona fpinea obte-
Aum,ad debellandum hodem antiquum in agone & cer*
tamine fur padionis:quem deuicitdt prodrauit cum pen-
deret in dipite & ligno crucis Tunc enim princeps mun-
di huius eieAusedForas:& fuperueniens fortior , omnia
arma (ortis armati cudodientis atrium iuu abdulit & fpo-
lia eius didribuit,ipfumque alligauit fortem dtdiuinxfuq
virtutis condrinxit catenis.
5 CI In quinto verfu. Triumphantis laurea, Quod Coro*
nafpinea fuerit Chridi pugnantis galea, vt dicit prima
huius verfus claufulatiam in prrced^nte verfu & eius an-
notatione patefa^um ed.Q^od vero triumphantis fit laa
rea,vt dicit fecundo loco hic verfus per met aphoricam lo
cutionemihinc liquet. Nam laurea et fi interdum prolau*
ro arbore fumatur: vt apud Virgilium . Formofx royrthus
Veneri:fua laurea Phoebo. £t apud Horatium dicentem.
Tum fpiflfa ramis laurea feruidis, Gepenumero tamen fu-
m itor etiam pro corona ex lauro fa Aa : qux in triumphis
adhibebatur. Potiti enim visoria detriumphantes :capuc
laurea habebant ornatum. Ita & dominus noder prificipis
tenebrarum & mortis triumphator: ferio fpiheo ucru luu
caput habuit circundatum,tanquam infigne edet viftofiir
vt lanrea.Demiim eadem corona fpinca dicitur tiara pon-
tihcis.Nam tiara(vt tradunt aulhores)prius ornamentum
■erat.capitis Perficarum mulieruip‘<]uo podea vfi funt fe-
ps & facerdoces, vt apud.luuenalem. Et phrygia veditur
buccatiara.Fuii itaque deinceps tiara ornamentum capi*
tisipforum pontificum :quod nonnulli galerum, alii vul-
go mitram appellant Chridus autem pontifex ed noder
P/ah loy. &lacerdos in ciernumrecuoduro ordine Melchifech ,qui
feipfum obtulit In ara crucis deo patri pro nobis in odore
fuauitatis.lure igitur per apum quandam aaetaphoram :
EXP.O.r ^
Ipra corona^inea capiti cius fuperpofitaCTt & tiara capi-
ti pomincis iolet imponi )tiara pontificis hic etiam ntmcu-
eatur. .7 C In feptimoverfo,Spinaru aculeos. Virtus paf
nonisChrifli aculeos pinarum fecit tureos : non quidem
per myiationem vnius fub/lanujc m aiteram , vt fpmarura
iq aurum,fcd per modum incriti & cfFicao* confequendi
auream coronam pro (pinea. &hi enim ip(e promeruit
Cbrifiusexaltationomfui non>inis,dc .lurec coronm ho-
norem incilis per fauroilitarcm fu* pafTionis,* corone
ipinco; perpeflu>nemtQ^emadmodum fcnbit apoiiolusad
Hebrxos.£um(jnquit)qui modico quam angeli-minorai*
elt:videmus lefufD propter paflioneiB mortis gloria & ho
norc coronarum^xi gratia dei pro omnibus gulTaret mor-
tem-NobU-itidemacerbitatecoronae fpine« quam tolera
uiucoronam auream in caIiSpromeruit,qua demum glo-
rificati coronemur. Spineam enim coronam ipib pertulit :
yt DOS auream a(K;queremurirsregno coriorum.
9 iEIn nono v.crfo. Pe malis colligitur.Q^oniaro pro
peccataprimocumparentum tc^ra illf fuit maledi£itoni ob
noxia, quod profcrrcrtribulos & fpinasridcirco nonnun-
quam in feriptura fpinar prp peccatisrumuhtur , quoniam
ipla rpmarum more pungunt & eructant animam , foifque
aculeis lauciam^edduni.In cuipsreiargumeniuro, pecba
toresin facris Uteris plarrunquc fpinis comparantur :ob
«crilitatcra & intraCtabilitaicm tradendis in combuftio-
ncmivtin fecundo libro Regum feriptum ert. Pr«oarica.
tpres autem quafi fpina: euellentur vniuerfitqu* non toU
luntur manibus.Et Equis tangere voluerit eas , armabitur
Eerro & ligno lanceato : igneque fucccnfa: comburemur
yfiw ad nihilup. Itaque prauoriim coadunatio &conue
trculum,in fenfu tropologico & allegorico fpinea eft coro
na:ex imulis, peccatoribus vt aculeatis fpinis colleda
qmbuslacrurodpminicaputprcmitur * grauiter crucia*
uir.Cum autqhqiurmodi mali.homines conuertuntiirpec
pornitcntiam inrmeliorem vitat conditionem , abdicata
priore mali w;tuncrpin«myftic<»conucrtuntur in aurum
& corona fpinea in auream commutatur . praui fcilicct
in bonos,quibos in coronat modum compofitis ipfc Cbri-
ftus tanquaro aurea corona dccpratur, & tanqoam ful-
up adomatu^ijdiadem ate • ji\|pc tam fpineat quim
'I It ij aure»
. %
l
PROSA*
aareccoroncratioyinliocverfii & reqaeiite;^§nat»)(b^
lummyftica eftfttpirituallt.
]] flln ifecimotenio verfii.Huiuf coronatio,coroiMr fii.
l^tio.Q^ia mfuperiore Tcrfu diaitaathor,Franctam co>
rona domini rpinea etiam coronari>qoalit fitilla corona*
Cio deinde explicat, perhibens illam coronationem eirefit
iceptionemcoroncrpinec cum debita veneratione & ho*
nore,quam fanftut Ludooicus rex Francorum d Baldol-
no imperatore Conftantinopolitano magnis laboribus
impeiis accepit, atqpe in Franciam aduehi curauit , cuma>
liis infuper dominire pafiionis infignibus ,facrisque mona
mentis.Siaui dem illa fuiceptione coronc, tanqoam pre*
cioibquodam monili & theiauro adornatur Fracia, A dia
demate quodam infigni decoratur.Cuius anniuerfiiriu an-
nuumquefe(lu,infignisecclefia Parifienfisin craftinofan
Ai Laurenti] quotannis folenniter celebrat. Efi enim an-
niuerfiim adieAiuum nomen vt hoc in loco:quod fingulis
annis,(latutis temporibus reuertitur,quddque fingulis ver
tentibur annis fieri folet,vt facra & fella anniuei^na,iiDe
annua.
iS CEIndecimooAaao verfu.Fidesft militia :vnAipque
regia*Hic tria enumerantur priuilegia: quibus nobile re*
gnn Francite aliis regnis privat ac prcceHit vt prxcedens
verfijs meminit. Primdm eil fides catholica firma & foiuta
quam pofiquam Francia primum fuicepit generatim tam
in rege quam popoloifub Clodoueo rege Francorum ba-
ptizato i fanAo Remigio antifiite Remorum, honatuClo
didis reginn A vxoris iiic:nunquam ab tlla defecit aut de
clinauit ad errores,red integerrimam ipfam A illabefeAS
feruauit.Secundum:militia,& firenuitas in bello,cui*glo
ria Fraci plurimu valuerut. Vt enim omittam* quaro terro
ri oli fuerint Romanis Gallt;poftqua Chnllianc fidei coi
la fubmiferat fiepi* facra fubiere militia cbtra hofies fidei
fiib CaroloMarcello Carolo Magno, Godefrido BolioniO
Ludouico I uniore, Philippo Augufio, (an AoLudouico, A;
aliis regibus,quiracrom bellum caufa tutande fidei in cra
cisChrifii inimicos tmpigrd rufceperut. Tertiu priuilegiu
quo regnu Fraci^ c^era antecedit regna,e(l vn Aio regia,
qua rex nouus cum regni illius fceptra .fufcipit moderada
apud Remos antiquam Gallorum ciifiiatc iiiongiturmore
regant
1 X p o;
recmn Teteris ceftaffleoti.Ferun(que ■•poIII «leo pleni
^To fuilTe delatam beato R.eroigio:cum Clodoueam pri-
mum Francorum regei^hri(Hanus (alucart lauacro oa*
ptifrai abluerec,qu« deinceps in vfum inungendorum re-
gum Fraaconim,cum regni auiptcicur moderationem: eft
afleruata. ,
lo C[In Ticeiimo Terfu.Vrbs Pari(iorum.H(c:LutettaPa
rinorum iC^Fare in commentariis nominatur nunc antem
Lotetic nomen:in Pariiium eft commutatum, & eade rrbf
nnnc Pariiius,auc numero multitudinis Pari(t| TOcator,in
clyta fand percelebris: cum ob amplitudine eius Tpacio*
*iain,popQlique frequentiam admodum copio(am:tnm ob
bonarum literarum ftudia ibidem florenti(rima,ob quc,ft
antiqua ftudiorum parens, & omnium bonarum difciplina
rum dicitur emporium atque receptaculum. Prcter que.
Id habet inftgnepriuilegium rrbs illa prcclara : qudd
(aeram domini coronam fpineam apud le conferuatytiepo*
(ita in (aero & regali palaciotquod beatus Ludouicus Fran
-eorum rej^pientiflimus ibidem extruxit.
21 €L (n Ticeiimorecundo Terfu.Quac Chrifti palladium*
Apud antiquo spalladium dicebatur Palladis flue Miner-
uc flmulachnim,d Troianis magna diligentia cuftoditum,
qubd oraculum acceperant qnandiu apud Troianos illud
elTetyincolumera fore Troia,ft ab hoftlbus ipfam capi non
poiTe.Aftu tamen & fraude Vlyflis , illud fublatum fbille
traditur:& demum Troia intercepta. Hic autem per meta-
phoram palladium dicitur repofltorium rei iacre,d!; pro-
ptuarium:quo res aliqua (aerata reconditur. Q^nia igi*
tur praxlara vrbs Pariflenfls conditorium eft i^us (acre
corone domini:ip(a & Chrifti palladium dicitur ft ipfiue
(iuifte coronc (acrarinm hoc in loco denominatur*
In aflumptioneglorio{£ virginis
Mari*.
Ongaudent angdorum chori gloriof^ uirpnL
1 Qu£ fine uirili commixtione Filwflf,
qui fuo mundum cruore medicat. Nm ipft Uta-
Ii tlj tur
PROSA.
tur.quoi Virfi Utm confpicatur ^incipcm» In tmis ein
duondum fugcniis uirgo mxmiU4S prthuit. Qjiw crfc*
iris angelis: Maria lefif nuter crfditur. C^i filij illius
debitos fe coghojcunt famulos. QiW gloria in aelis ijli
uirgo colitur. cju£ domino clcei prabuit hofpitium fuifan
Bif:imi corpoYis.Qum fplcndida polo ftclla maris rati-
lat,<iu£ bhtnium lumen ahrorum cr hominum att^uefpi^
rituum genuit. Tc cxli regina hxc plehecftla piis concele
hrat mentibus.
2 Te cantu melodo fuper xthera uni cum angelis dc-
uat. Tc libri uirgo concinunt prophetarum , chorus iu-
litat fac.erdoum :apoJlo!i ,,ChnlU<^ue martyres prx-
dicant. j,
3 Te plebis ferus fscfuitur utriufcfue ititam dUigens uir
ginalem cctlicolas in cafiimonia xmulsns. Ecclefiauero
cund^a te cordibus^te^i carminibus celebrat. T Hi fuam mx
nifeilat deaotioncm-prcfatufupplici te implorans Mi-
ria.Vf fibi auxilium circa Cbrijium dominum cjfe digne
ris per xuum.^men. «
I . . ' - ■ i* ?ts. - • ,l
profa Iiberiotena habet orationis folinaeconteictu
& pratclaram facraiiffltnae virginis Manx in cxlis gloriam
multipliciter (fefcnbit, quam in glonofa fua aflumptione
cft adepta. Demiim totius fidelis populi ad ipfam vota pre»
c^fque pias compi‘e£^itur;petemis cotinuum ipfius apudfi>
lium fuum patronatum.
• 1 Ca WWOTATIOMES .Qui filo mundu cniore me-
dicat. Medico as, are^a^iuumtdc medicor, aris , deponen»
vcrbooijdem fignificantquod mederi liuemedicinaniad-
hibere.Virgilius in Georgicis.Semina vidi equidem mul-
tos medicare ferentes. Vbi medicare a£Huum verbum cu
accufatiuo ponitur,^ficut dchocin loco, Veruntamen me*
dicor deponens frequentius in vfu verlatur authorum. Ec
modo cumdatiuoponitur.Virgilius.Senibus medicantur
anhelis.Modocum accufatiuo.ldem in Aeneide. Sed non
Dardanix medicari cuipidis i^um eualuit.
€Te
IXPO. 50J
, 2 CTecanfn melodo (uper «thera.Melodiic um , hic
adieftiauo) e(l:i nomine roelos iiue melodia dedo£luiD,&
fignificat idem quod harmonicus (iue fuauis. Vt Augufti>
n* in libro mediutionumtmelodam orationem vocat har
snonicaiDConcenia.Sed Sc iftudin hymno fan^i Michae*
lis prius expofiio, declaratum eil. Dicitur autem in hoc
Tcrfu plebs Chriftiana eleuare fuper atthera beatam virgi>
nem*quia eam alTumptam in caelum cocclebrai &laudib*
profequitur,illam eleuacionem fuper atihera debito hono /
re venerans.
3 H Te plebit fexus (equitur vtriufque. Accotomodatlor
cidereturoratio:(i ita legeretur. Te plebs fexut Tequitur
vtriufque.vt (exus,genitiui c(Tetca&s& fubftantiuum noh.
iDinis vinufque. Nunc autem vt iacet in litera itaconfU*
tuitur oratfo: vt fexus nominaiiui (it cafus,& genitiuus plq.
bisfubdantiuum fupra didi adiediui hoc modo. Sexus,*
TtriufqueplebiStmafculina; (cilicet & foemininaei(equitu^-
te ca(li(nmam virginem. Nomine autem plebis, vnluerfut
. hic populus fumiturinobilis & ignobilis, patritius & vul*,
garis.cum tamen apud authores proprid plebs dicatur vul
gus (iue vilior pars populi. Indeplebecula diminutiupm.
Porrb (equitur ipfa plebs catholica beatam virginem nont
grelTu pedumired imitatione morum & obferuatione cadi
tatis,qiiz reddit homines caeleftium ciuium propemodom
lemulos.Nam vt aiidomtnus ineuangelio ad Saduceos. .
In refurredioneneque nubent neque nubentur :fed eruC
(icutangeli dei in carlo.Et Hieronymus in Termone de af-
fumptione beatat virginis. Et bene angelus ad virgine ifaK-
titur.quia femper e(l angelis cognata virginitas. Profedo
in came preier carnem viueretnon terrena vita e(l(edcie
leftis.Vnde in carne angelicam gratiam acquirere: maio*
ris eft meriti qu dm habere. E(Te enim angelum: foelicitatis
e(l,e(Te vero virginem ; virtutis.dum hoc obtinere vinbu i
nititur cum gratia:quod habet angelus ex natura.
Virumque tamen, &e(Te virginem & ange* \ '/
lumtdiuini muneris e(l officium, non hu-
manum.Hxc Hieronymus.
Ii iiij
In
5«4
PHOSA
In affumptione beatae virgiai5,alia ^
profa.
SAhu mater fdluitorii
clcdu^us honoris
VasetelcfUs grati£.
^ £temo uas proaipt
Vas infigne^uas cxdfiim,
Manu fapientU,
!j Salucucrhi facra pares
flos de fpiniSy fpina carens»
Fbsfpineti gloria,
4 Nos [pinetum nospee
cati
Spina fumus cruentati.
Sed tu fpina nefeia.
S Porta claufa, fons horto
rum
Cella cujlos unguentorum
CeUapigmentaria.
6 Cinnamomi calamum
Myrrham , thus cr Wf<-
mum
Superas fragrantia.
7 Salue^cusuirginum,
Mediatrix hominum ^
^alutis puerpera.
8 Myrtus temperantia t
Jtofa patientia^
Nardus odorifera^
9 TucontuBis humilis
Terra non araBBis.^,
x^e frudum parturiit,
10 Flos campi conuaUium
Singulare lilium
Chriflus^ex te prodiit'
11 'Tu calejUs paradifu
Ltbanufque non incifuSj
Vaporans dulcedinem.
st Tu candoris 0‘deeo..
ris,
TudulcorisCT odoris
Hahes plenitudinem,
il Tu thronus er Salomo
niSy
Cui nuBns par in tfiroms
yXrte uel materia.
14 EhuryCandensc^xto^
tis
Aurum fiduum charita^
tis
Prafignant myfleria.
if Palmam praferspngu
larem
Nec in terris habes
rem .
Necincalicuria.
ts Laus humani gene-
riSy
Virtutum pra exteris
Habens priuilegia.
Sd
EXP O.
Tf Solbihaluitdior,
'Sthmfydcrihus.
Sic lUrU dignior^
Crtdturu omnihui.
18 iMxeclypfimnefciem,
Virginis cfl csflirds.
Ardor indeficiens^
Immortidis ch<tritM.
19 Sake nuter pietatis.
Et totius trinitatis
Nobile tricUniunt.
20 Verbi tome incanuti
S pecude maieflati
Pr^paranshof^tim.
I 21 O Maria flellanutris^
DigmtiUe (ingularis.
Super omnes ordinaris
It
Ordines esUfUm,
22 InfupremoptapeU,
Nos afUgna tu£ proli,
Ne terrores pae doli
Nosfupplantent hofliumi'
2 ^ In procinSlu coftituti
Te tuente pmus tuti.
Peruicaeis ey uerfuti
Tua cedat uis uirtuti,
DoluSj prouidentia.
24 lefuuerbu pinum pa»
tris,
Serua feruos tua matrk.
Solue reos^ falua gratis.
Et nos tua claritatis
Conpgura gloria.
Arnen.
Hcc proGi rytkraicam leraat menruram & formam:
Tt illa de fanfto Laurentio paulo anid polita. Prunis dati
Admiremur. AuthoreiusrAdara dcGm^o Vi£tore. C6*
mendat autem beaum virginem Mariam prteclaris laudi*
bus,in(ignes illius virtutes exprimens diaetlis naturaliti
fimUitudinibus: vt aromatum,flonim,fruticom & arbori!
odoriferarum, quae ex diueriis facrarum lite rarum locis
(iint defumptae. Eximiam itidem illius (ublimitatem qua
filii dei thronus & habiuculum fafta e(l:a^tis rerum ma-
terialium formis eloqaitur,&demim ardua illius in glo-
ria caeleili ceUicudinem foper omnes (andorum ordines
prcdicat. Et cene inter caeteras de beata virgine proGtf:
haec maxime lingularis eft,& ruauifsime contexu.
5 C!!aNHOTATioNBS. Intertio verfu. Flosdefpt*
niSjfpina carens. Cum dominus malediceret terre pro-
pter preuaricatlonem primorum parentum: legitor dixiT
£ead Adam. Maledifta terra in opere tuo.In laborib*co-
medes ex ea:cun^s diebus Titctuc. Spinas ft tribolos Gm.5
get- ‘
ClS.£
Cw.1
Cin.x
£(c/>z4
506 PROSA.
germinabit tibi : & comedes herbat teme. .Qop^irca ^
pominefpinarum :hamana propago mal(|di£lo ubqoKia
& peccatis obfiridiarhtc non abfurde accipitur. Sadeiat
enim & lacerat peccatum anima: (icut Tpina pugit &criii
tat corpus. Quoniam igitur beata virgo ex progeniorib*
peccato & maledi£ltoni primorom parentum fubie£Vrse(l
exorta, immunis tamen peccati & maledic^iois: reddhic
dicitur, flos de fpinis,rpina carens. Hinc eidem tllud ex
Canticis apto aferibitur. Sicut lilium inter fpinas:(icami*
ca mea Inter filias. Eadem quoque fententia pulchre ex-
primitur in primo verfu alterius profae de folenoitate aC-
1'umptionis glorioGe virginis, oratione foluta compofitat:
Cutus initium e'i. A rea virga primx matris Eux : florens
rola procefsit M iria.Q^x quoniam fatis facilis e^i tntel*
le£^ii nec intricatas habet fententias : hic confultb prx-
milTa efl.
S €L In quinto verru.Cellapigmeotaria.Pigmentum di
citur confefiio ex diuenis fpeciebus aromaticis,(uauis
odorifera. Hieronymus. Denique & i) quibus intelJeifiut
herbarum efl pigmentorumque peritia : ferunt quxdam
elTe pigmenta, quorum fi odorem ceperint nonnulla ani-
malia: continuo intereunt, alia verb eodem odore recrea
tur vttamque recipiunt. Vnde<S; quoduis vnguentoru:
nomine pigmenti fignificatur,hic vero aromata,pigmen-
ra,vnguenta & extera id genu$:fpiritualiter accipiuntur
pro Virtutibus animi fiium odorem late dii[)ergentibus,
licutin Caticis legimus. Meliora funt vbera tua vinotfra-
gratitia vnguentis optimis.£t rurfura. Curremus in odo-
re vnguentorum ttlorum.
S Cln 0^0 verfu. Myrtus temperantix.Myrrhus,arbor
efl baccas faporis prxeipui producens: ex quibus vinuna
fit qudd myriidanum dicitur. Nardps item frutex efl gra
tUsimi odoris: vt oflendit illud diftura in Canticis.Duin
elfet rex in accubitu fuo,nardus mea dedit odorem fuum.
Verdm his arborum nominibus-diuerix virginis glono-
fx virtutes infinOantur. Sicut dk in illo Ecclefianici lo-
qo : qUi eidem virgini adaptatur. Q^afi cedrus exaltata ‘
ium in Libano:& quafi cypreiTus in mdie Sion,quafi pal-
ma exaltata fiim in Cades:& quafi plantatio rofx in Hse-
rico,diuerfis arbormn & fruiicqm appellationibus, mul-
tiformicas
E X P O. 507
tifbrmitat Tirtutam illius exprimitur;
10 €E In decimo verfu.FIos campi conuallium. Flos ille
campireiHefasChndusdominus nofter,qui de feipfo di
cit in Canticis. Ego flos campi &liliu conuallium. Isau>
tem ex virgine prodiit tanquam terra non arabiliiquem*
admodum praecedens habet verfus. quoniam (icat id Ca-
pra naturam efl quod terra non fulcaia aratro Sc nullo fli
icepto femine proferat fruftum.ita & id: quod virgo in*
cognita viro.paria: filium . Ac verd in fequente verfu ca
beata virgo dicitur ca;leflisparadi(us:nome paradifipro
horto voluptatis fumitur, omnigenis arboribus &florib* ' ‘
confito.Ipfa autem facrata virgorhortus concludis in Ca-^
ticis nuncupatur. Cum vero eadem hic dicitur libanus no
incirus:libanusnonpromonte(vr facpealias^fedproar-
bore fumitur thus producente, & pro illo fignificato tant *
nafculini qudm foemini generis e^. Illa autem beatx vir
ginis nuncupatio : fumpta e(I, ex Eccleliaflico dicente.
Qnafi libanus non incifus: vaporaiii habitationem mei. ^
ij €E Indecimotertio verfu. Tu thronus es Salomonis. *'*'•*♦•
Xertiusliber R.egum perhibet inter caetera aedificia ma«
gnifice d Salomone extrufla: quod fecit etiam thronu de ^
ebore grandem,* veftiuit eum auro fuluo nimisrqui ha
bebat fex gradus. N on ell(inquit )fa£him tale opus in v-
niuerfis regnls.Cxteru beata virgo Maria, veri Salomo-
nis fcilicet Chrifli thronus efl fpiritualis.viuus * anima-
tus:in-quo ipfe rex regum fe.Iere & acquiefeere dignatas
efl.Hic autem thronus myfticus,ex ebore candido virgi-
nalis puritatis,* auro futuo feruidx charitatis efl compo
iituSffiintque in co multi gradus virtutum: quibus in deia-
tendit. At vero in hoc admirabili throno tantos eft grattar
rum*virtutu ornatus, cantus fan£Vitatisfplendor * de-
cor hone(iati$,vt in toto fan£Iorum numero nunquafue
rit confimilisefiPormatus thronus.
S9 €E In decimonono verfu. Et totius trinitatis nobile tri
clinium.Q^od GrzcJ triclinium dicitur: Latine^ difeubito
rium dici potefl fiue coenaculu.Efl enim locus in quo dif*
cubebanc & coenabat olim couiuz, ita nominatus a tripli
cile^oru ordine, quibus infidentes antiqui menfisacco-
bere funt foliti. Qjaintilianus de Simonide poeta. Vix eo
limen egreflb: tiirdinium illud fupraconuiuas corruit. Ac
vorb
0^'
i
sot PHOSA.
▼ero (aeratissima Tirgo MariatSpirltoale eft trtclini6,iHm
dominis feddei, non vniut tantam perron^diuinxtred to
tlot trinitatis recUnatortum. Siquidem (ibi inuicem im*
manent ip(k diuinac perfonac inCeparabiliter ; neque vn>
quam diueliitur filius d patre & fpiritu fan^. Q^are ft
ante (uSeeptam in (aera rirgine nofbc carnis fubilantil:
ft poft illam fufeeptionem , cum filius dei in ea (ibi elegit
habitaculum, afiijit & pater 3t fpiritus fan^sipSam pa-
riter inhabitans. Siquidem in euangelio dicit dominus
nofter. Si qu» diligit me : fernaonem meum feruabit ,
T—sH pater meus diliget eum:& ad eum Teniemus A; maniione
apud eum faciemus. Sed quis obfecro fementios deum di
lesit , aut magis anxie Termones eiusferuauitqudmhsEC
beata virgo? Maniionem igitur apud eum fecerunt pater
& filius. Rurfuia Corinthiis in Chriihim credentibus Teri
«.Ovai. J bit Paulus. Nefeitis quia templum dei e(lis:& fpiritus dei
habitat in vobis? Cur igitur ante pera£bim dominice in-
carnationis myfierium etiam in ea non habitauit fpiritas
£m^t: que plena gratia tum fiiilTeprcdicarur? Quare
con(eques efi 6c totam trinitate (aerum iofius (an^fiime
▼irginis tricHnium inhabita (Te. Atqui (olus dei filius in ea
noOTf fubftantie formam accepitift in huiufmodi di/pea
latione carnis neque pater neq; Tpiritua (anftus illi quan-
tum ad fufeeptionem commuoicauit. R.eftd igitur hic di-
citur ipfa fuperbeata virgo preparalTefpeciaJe hofpidu
oateftati fili) dei: in quo fcilicet & ex quo noftram camc
afliimcret.
In aflRimptionc beate Mariar virginis:
aliaprofa.
O Maria ftelU ma-
rif.
Pietate pngufark
Pietatis oculo
'% Nos digneris intueri.
,Nec cunileris m[ereri
Naufraganti fecido.
%. /nlwualleia^rymt^
ruiff.
Nihil duke,mhU clarum,
SufpeSlafimt omnia.
4 Qijjdhic nobis erit tu^
tumi
tmf
Cmiucipfduel virtutum
Tutaptutdarid.
^ Caro nobis aduerfatur.
Mundus cami fuffrugatur,
iif noflram pcimician.
6 HofUsmflatnos infe
fia}is.
Nunc fe palam mamfefias^
Nirnc occultam rabiem,
y Et pcccamuf cf puni-
mur,
Mt diuerfts irretimur
La(jueis uenantium.
S O Maria mater dei.
Tu poli dem fummafpei.
Tu dulce refugium,
^ Tot cr tantis irretiti,
N^on ualeamus his renUi
Nec ui nec indu{lria,
f u Confolatrix mifero *
rum.
EXPO. f09
sufeitatrix mortuorum.
Mortis rumpe retia,
II Intend^es tu£laaS
Nos attende nos exaudi.
Nos i morte libera,
11 Q^pojl Chripum
prima f^s.
Inter ChrifUcohitredes
ChriPo nos annumera.
1 3 /efu mitis cr benigne.
Cuius nomen ePinfigne,
DuUe^alutiferum.
14 Munus nobis da f aluta
In defe^u conjhtutis.
Plenitudo munerm,
1 5 Paterfiiyconf tlatorm
Wnus deus, unus dator
Multiformis gratite.
s6 Solo nutu pietatis
Fac nos fimpU trinitatk
PoP fpem frui fpecie,
Arnen*
H«e pro(a modulatione ryihraica decurrit prorfi»
Tnifonni. In lingulis enim verlibus tres complebitur
«laufulastquarum duae prinac continent lingula: obo (yl>
labas & penulttmam earum longam: adinuic6mque reC^
ponfum in fimili confonantia terminali. Tertia verbea-
iufque verfusclaufulaleptem continet lyllabas & penol
timam earum breuem: referturque quantum ad conlimi-
lem vocalitatem adproximu verfuro & vltima eiusclaa>
fulara. Commemorantur in ea, varia pr«ibiti« vita: pe
sicula & diCcriminatquc nobis (unt obftaculo ad falutem
coiirequendam,& difficultatem ingerunt nobis, ne expe*
diti penioniamiis ad metam beatitudinia ctemc. Dirigj.
turque
EXP O.
in
tor,yt per Exechielem perhibet dominut deui. Hoiaffno
di autem mortuos facra reiulcitat virgo Maria, quia illia
gratiam impetrat frufhioGe conuerr>onis &p<rnitentia;«
qua rerufcitemur ad vita gratiar.Et in rd pit retia mor«
tis,hs'>c c(l vincula peccatorum quibus anima tanquaca*
tenis condring;icur& funibus colligatur, quae tandem nifi
dirumpantur; perpetuam deduciit mortem, inteniumque
fempiternum. Vt enim ait Salomon, funibus peccatoruin
fuoruro conRringitur peccator. Et Dauid gemebundus co
queritur. 'ipud dominum. Funes peccatorum circumpleat
/unt tne.Harc autem dirumpuniur,cum peccatoriionmpe
tratur venia & reatus omnis di(Toluitur,d: rurfum conili» p
tuitur homo ^ libertate filiorum dei. p!y^*
dcchnoquario verfu.fndefeftuconftitutistplc- */■**•**
nitudo munerum. Ipfc dominus noffer lefus Chriffurf.ple
nitudo munerumhic dicitur, quoniim io eo eft fuperfiue •
tiadiuinorum charirmatu & donorum, qux nobis vtiuia
membris abunde communicet. R.equiefcic enim iii eo (ep*
tiformis rpiritustdS^ei dedit pater Ipiritum non ad menfu-
ramivtdeeiusplenitudinenot Omnesaccipiamus gratia PA-ri
pro graria. Bnimoero ficut in eo omnes tbeiauri ftpict ia* Iomh.j
ge icientiKita>& .omniformis gratic funt abrcondtu,dir «a
xit eum dominus deus oleo Ixtitiac prc confortifius iuis
(icut vnguentum m capite quod deicendit in barbam, bar
bam Aaron,quo il defeendit in oram'^ye(limenti eius. Feti
mus itaque in boc verfu ipibm authbrem facroruiil mune
ruin vt cum iti eo Iit plenitudo donorum ctele(lium,immA
ille ipfe iit (upernorum munecuip plenitudo: nobis io de>
fe£hi munerum fpimualium conffitutis,illorumque care«
tibus ornatu & Cuame indigeq^bvis elargiamur munus
ternz (alutis. - * - ^ .
Dc eadem aflumption^ gloriofe vir-:
stella nott erratica.
taris.
n
B. X PO. M
16 lukxMtkfT hm»
gnut Ubtrjtd e^fiU.
ludsxiugi laude £gnut i8 TeneelaumyTCgetU*
Reis fpd dedit piffm uem.
Crucis fa^hoiHa. Tupro^afedans grat^*
17 lefufaenuefitrisfru- Portum nobis da fuaucm
Rus, Pro tM dementia.
Nobis inter mudi fluRuSy C^men,
Hcc prola TnifomiS in omnibas vcriibas habet rydi
flnirpecieni:in Hogulis eorum quatuor compledens clao
filias, quarum tres prime inter (econliroilem feruantei
Syllabarum de(inentiam;continent (ingulc ofto iy liabas,
& penultimam earum longam. Quarta retd feptem com
prehendens (yllabas A penultimam iplarum breoemreei*
ponGim habet in fimili exitu ad poftremam proximi ver-
ius claufulam. In ip(a autem commemorantur varia pne
fentis vite pehcula:ex metaphora diuesibrum in mari di
Icrlminum (bmpta,quc impedimentum prcftare nitatur:
tie noftra nauis incolumis ad portum (alutis {terne perne
niat.Ideoad dulcilsimam virginem Manam fiipplex diri
^lur oratio vt nos in uotis conftitutos periculis apud fi-
£iim fiium adiuuet alTiduis precibus,vt ipla duce A adtn-
tore deo:perueniamus (aluit mercibus & Integra naue ad
eranquillam ccU (lationem.
I i[AMMO TATioNBt. Inofimo verfu.Mater no-
firifitlntarit.Non hic (aluatoris e(l legendum : vt pleriq;
faciunt,nam non eadem elTet illius claufule delinentia in
Itoftremit duabus fyllabis cum prima illius verTus clau(a
a A cum tertiatquod tamen in omnibus aliis huius pro'
fie verfibus ftudiofd eft obreruatum. Eft autem (alutare,
neutri generis rubftanduum, A interdum in primo gene- Pfdtff
re politum: idem quod (aluator,vt propheta in p(almo*
Adiuua nos deus (alutaris nofter: & propter gloriam no- ^
, Binis tui domine adiuua not.Et nirlum in alio loco.Con V/d, f 4/
uerte nos deus (alutaris nofter: auene iram tuam i no-
bis.In qua etiam acceptione fumitur in fecundo huius p-
({ verfii:cum (idutare fiacroiaiidie virginis vocat dominu L»r.i
EXPO/
•Dlgari<Mie («mfibili Inaeftiri folita iii2htifDelitl,'iic op^; ’
concinna translatione traducantur ad huiu» vitae morta*\'
lis agones, propter aliquam proprretatem aut conditio- ‘
•nem vthlque communem ac conueniedbfcm. Porr6 pha^
ieUus,ma(ralini generis yel foemtnini.gcnus ell naoigt^
Capani.quale (lagnante Nilo in AEgypto vfurpant.Ho-
iatius Fragil6mque mecum ibluac pnaielom. VirgilUis;
Etcircupi^s vehitor fua rura pbafelis^pemd Saluiffos.
Et forte in nauigando cohors vna grandi pTiafelo y
doeterisdeerrauit.
Cln iexto verfu.Homo noder animalis.Dicitur h)e i-
nimalis homo, homo exterior, corpus & naturales eiocaTi
perationes vt nuiritiooem,fen(^tionem, appetitionem As
tndnitiOnem ccteraTq^ corporales fun^iOnes nohiscuqx
brutis communes concernens. Homd ^cio (piruualis
rationalis: dicitur homo interior, anlihS rationalem
^onfes (plrrtualeSjintelleffionem voluntatis mottonem/
sDcmoriae^ne propriam aftionem, nihil commune hab^
tci cum corpore & apithantibus rattonisexpertibus’: re&
/piciens. Q^as duas hominis nuntupatidnes beatus Pau •
Ius ita didinguit ad Coiinthios (cribens. Sed licet is qui
foris ed noder homo, corrupatuncaroen is qui intus eft,
aeoocaturdediein diem.^Beata autem virgo Maria{(pi<^
ritualis ed mater nodra: quoniam vitam fetundum fpiri-
tnm nobis impetrat,& Chridum nobis genuit per que ie«
eundum Ipicitu regeneramur,ncut Eua^rlma parens, otn
niuro viuentium mater ed fecundum carnem.
1) €E In decimo verlb. Quem nulla vis ioAtioaiuoitvf
fru£lilicet.lndiget lecundura naturaelegem dos admtnT*
culo humano; vt ffuAum proferat. Debent enim planta-
ria Horum inferi terr«fc,Hgari moderate ac humeAari,di-
Ifgentique dudio excoli ad proferendum que natura con
dituitfru£iam.InteIb|eighurdorefO nullo tali indigen*
tem adiumeniOyled fponna produ^ione ablque humano
cultu aut Vihnte inlhioa,iiiom proferentem frq^m.hic
^pra naturae morem ac legem edfruduofus. Huic pla>
nddori conferenda ed facratifsima virgo Maria,quae be*
Aedidium ventris fui frudum edidit mundo , nullo a^>
iota viri confortio vt fo^cunda fieret : fed diuina tantum
Iplritus fandi virtute . Huncitaque ipydicum florem
Kk i) nulla ^
' • c
jii , PflOSA.
■aHaTb ln(triiiaaitt vinas tiatnrs admlnicutaria adiu •
ait t tt fhi^m illum toti humano generi laKitarcm for- •.
lici partu in Ineam proferret.
Ju codeoi fefto afllimptionis beatae vir
gmis:aliapro(a.
AVef^tmmdiAU rimy
rUy IO Otjummhrdilff, ;
%Aue mitis/tt4e pU £t attAmlaud<Mis^ :■ i
tAuepUnagratU. E(Ip£c uirgmU^u.
% ^ucidrgolingid4ris: ii Inqudperfpirittm
Qn£pcrruhmdftgttark Fa^aparaclittimy
Tfottpafim incendii Fulfitfaramditdt.
I Jrucrofdfpccioidt 11 Oq«km
^^4lultffeiargtd£, ferenOy
. 4 Cuius fim^,nofiri QudmimgMfqttimumt:
iU^Uf fidy
Rdaxaitit umatU. Ejjeuirgocredirur. ?
5 Auc cuius uifetru 13 Per quam (eruitm fi-
Contra eartm ftedera, nituTy
Ediderunt filium. Porta cMiapcritUTy
6 Aue carens JimSi^ ^liFertasreddUur.
JHundo diu fievili 14 OcafUtatisIiUum,
, Xepara/H gaudium. Tuum precare fiUunty
7 ^ue uirginu lueemOy (^i fabu efl humilium.
Per qua fidfit lux fupema 1 5 Ne nos;p nofiro uitiOy
lis quos umbra tenuit. In flebili iudido,
8 Aueuirgodequanafciy Subiiciat fupplicio.
Et de cuius la&e pafei 1 6 Sed nos tua faHa prece
Rex calorum uoluit. Mundans i peccati fece,
fi ,Xue gemma calilumi- 17 Collocet in luch domo,
narium, Amtn dicat omnis homo.
%Aue(anCU[piritmf$er4- sAxmat*
Bcc
Expo;
)
ITceprofa multiformem gerit r^rtfimlecinoJatatio*
nis modum A fpeciem. N unc enim in vno Terib tres coa
dnet clauiiiljt.qnarum dux primx o£fo (unc (yllabariMl
fiMulx,A penolumam habent longam,iertia veri hepu
^rluba e(i: A penultimam habet breuem. Nunc yerd triS
eiufdem verius claurularum (ingulx ieptem comple^hm
Cur rjrUabas^A penultimam obtinent breuem* Interdd itS
vnuc verTuf duabus completur claufulis: prima oAo (yl-
labarum penultimaque longa, iecunda verd ieptem rylla»
barum Apenultimabreui.Nonnunqoam illarum duara
clauiularuro ytraque comperitur oflo (yllabarum:A pe«
aultima longa faltem (ecundum tenoris prolationem. AU
quando autem duarum illarum claufularum eundem ver
fbm conilitueniium: iingulx vndecim habent iyllabas A
penultimam earum breuem,vt ipfa leftio plane docebit.
Dirigitur in ea lupplex inuocatio ad iacrofan Aam virgil
nem'Mariam, cum enarratione prxrogaiiuarum ftprioi
logiorum imgulariu k diuina bonitate illi largiter indut-
corum:& curo deuota oratione, vt nos filio foo commen-
det A cxleiht regnifaciat participes.
z ETANNOTATioNas. In fecndo verib.Quxper
irubum deiignaris.Id ex ipfo libro Eaodi (uraptum e(l:v- Em.}
bi Moyfesicribitur vidiiTecirca montem dei Orebrubu
ardentem ac flamma circundatum,qui tamen non corabo
rebatur. Cdmque appropinquare vellet ad contuendum
diligentius td (peAaculumtprohibitus efl i domino pro*
Eius accedere, iuflufqueeft foluerecalciamentade pedi-
usTuiSfqubd locus in quo flaret fanftus eflet.Rubusau
ccm ille incombuflus intemeratam delignanit fandx dei
genitricis pofl partum virginitatem, vtin (ecundo huius
operis libro diffoHus eft di Ad : circa cxpofltionem huius
antiphonx. Rubum quem viderat Moyies incombuftum.
I d In tertio verfu. Aue lefle virgula. Hxc iacrofanAas
■virginis Marix denominatio: fumpta eft ex eo Elaix ora
culo. Egredietur virga de radice lefle & flos de radice ei*
a(cSdet,&requie(cetruper eu fpiritus domini. Vbi ad lite
ra per virga de radice lelle,intelligiiur beata virgo Ma«
ria:de ftirpe lefle patris Dauid,& ex regali peenie ipflus E/d,ii
Dauid exorta* Hxc aut myflica virga tenuis nit A graci
lis per homilitate,re Aa line deflexione: per ioflitix A x*
Kk uj quiutis
P/V/.III
CfM.t
|it ? R O S At
qaitatis re£Utodinein«enodU : per emnimodS peoeati tnii^
^ iDunitatCffrudifera, per floris & (rudius ex ea prodeun-
tis dignitatem, exceUentiam ft’ perfeflionem.
7 CE Inlepcimo verfu. Aue virginum lucerna Quod la*
ce arte orcbet, vtlampas,l^chnus,taeda:lucerDa^cttor.
luuenalis.DifpoOtc pingue nebula vomuere lucernaE.Sa
croCinda vero dei mater,vtrginum lacerna d(citur:quo-
S)lam omnes virgines lucijlcterruperemlnet,& intereas
emiot velutinter ignes luna minoret. Peripfamauteiiir
lux fuperna diuiniutis cfFuUit Tedentibus in tenebris A:
ymbra mortis , quoniam iliuflrata : diuino Ipmiae verbi
dei, quod in ipfa carofaf^uai l^uic mundo cternuni
f umen effudit,dqmtnum noflrum leTum Chrifhim, cuius
exortus redentibusin regione vmbrc mortis dariCsima
redemptionis Iqif apparuit. De qua : in plalmo dicit pro-
pheta.Exortum e(i in tenebris lumen redis corde: nuCb*
ricors & raiferatop & iuftus dominus,
y CE Innonoverfq. Aue gemma aeli luminariom. Ia
yfu cboflieto A tntoapqd authores dicitur luminareris,
iecundum tertiam inflexionem: quod lumen habet & al-
teri communicat, vtin Qeneii Jegimut.Eecit deus duo Io*
minaria magna. Luminare maius vt pre^iTerdiei & minus
prseifet nodi. Quo quidem modo & hic fumitungeniti-
uufque pluralis ^cum nomine gemma ordinator: vt hic
habeatur iennis:qobd beata virgo Maria efl Tolis & lunae
iblendor,aflrorumqi decus. Eft enim pulchra Ttlona^dk
eleda vt Tql, ficut de ca canit ecclcTia.
In odaua aifumptionis beat^ Maria:
virginis: profa.
A Ve pr£cUr4 Ituris fl^iinlAcem gentium dir
nittitus orta.
2 JEnge dei portOyqax no aperta, ueritatit k
mcnipfm folem iu^itig indutum corrue ducis in orbem.
5 Virgo decus mundi regina c£li,pr£deHa ut foUpid -
ehrajiunaris ut fulgor, agnofce omnes te diligentes. Te
plenam
flldimfUeithrgmdnufHrpU leffe n<fcitur4m:pni>>
rcideftiermrunt pares O‘prophet£,
jL Te iignm uiu fan6to rotante pneumate parituram
almi fioris amygialtm: fignauit GabrieL
j Tuagnm regem, terra dominatorent.MooBUiei dt
petra deferti 'ad montem filia Sion traduxifti.
6 Tut^ furetem leuiathan farpentem tortuofum^ ty
•> mSkem collidens : damnofo crimine mundum excmijU.
7 Hinc gentium nos reli:juia,tua fuh cultu memoria,
mirum in modum <juem es enixa agnm regnStcm calo
aternalUer: reuocamutadaram ma£landm myfleria^ '
liter. 8 Hmc manna uerum Ifraditis ueris,ueriA^
traha filiis admirantihus (fuonltm Adoyfi <juod typut
figurabat, iam nunc ahduUo uelo datur perJpici,ora uir
go nos illo pane cati dignos effici.
_9 Fac fontem dulcem <juem in deferto ^etra pramon^
^auit deguffare em fyneera fide: renesc[; eonffringi lo-
tos in mari, anguem anem in cruce fj^eculari.
10 Facigni fando,patrisq;uerbo ^uod rubus ut flam*
nam tu portafU uirgo mater fada, pecuali pelle diffin^
dios pede: mundis labiis corde^ propinquare. Audi nos:
nam te filius mhil negans benforit. Saltla nos lefu : pro
^ubus uirgo mater te orat.
1 r I>a fontem boni uifere,da puros mentis oculos in
te defigere. Qijo hauftu fapientia, faporem tdta u^at
nensinteiligere.
1 1 Chriffianij^mi fidem operibus redimere jfeato^ fi-
ne ex huius incolatu feeuli author ad te tranfire.^Amas.
Hcc profa,roIut4e orationis habet contextum: nec
Iis rythmi legibus adnngitur. Commendatur in ea multi»
fariam (acrauisima virgo Maria: quod per eam vt admi»
niculatricem totius mundi falus Sc redemptio e(l fa£iaj
quonia 61i j dei mater eft efiTe^a, qui venit in huc munda
peccatores (aluos facere. fiiuidem pterea eximite virginis
Kk iiij dignitas
^<»•49
W4tth»t
Vfdjp,
Vfd.19
E^f-44
Oi.(
*v
fto PROSA
dignitas dtexceltentia declaratur hioper ^rias antique :
legis figuras: quibus eft prcfignau, ft demum Tupplex ad
ipCim dirigitur oratio fidelium : vtipfis impetret ctenuB-
Ilicis confortium. *
if[ ANNOTATioNBt. In lucem gentium Maria
diuinitus oru.PIanutn efi omnibus Jefum Chriftum fuf-
cepifie camis noftr« fiibditiam : vt illuminaret iis qui ia
tenebris 8t in vmbra mortis fedebant, cum per prophetS
iit illi diftum d domino deo. Dedi te in lucem gentium:
Tt fis (alus mea vfque ad extremum terrx.Ipfe autem
nator noder, per facram yirginem Mariam hunc fiibtic
mundd:quod ex ea vere nolbi corporis formam (bmp(e •
rit. Igitur ftipfaianftirsima virgo red^dafieritnrto luci
gentium exorta, & quidem diuinitus, ni pneele^one dt
praeordinatione ad hoc defiinata efi & dele£bi, vt uber*
naculum fieret altifslmi ctemi<|oe regis hofpidum.
s (E Euge dei porta. Euge interiedlioa^fentientisdkqua*
fi fponte fiia congratulantis,vt in euangelio. Euge (eme
bone & fidelis:quia fiiper pauca fuifti fidelis,fiiper multa
te conftituam. Hieronymus autem interpreutur (ecundu
illam acceptionem, euge euge bene bene, vted illud di*
£lum propnetc in p(almo; Euge, euge viderunt oculi no*
(Iri. Interdum verd eadem eft interiedHo irridentis cum
amaritudine Sc fub(annantis, vt ineo p(almi loco.Ferant
confedim confiifionem fiiam:quidicbt mihi euge, euge,
quod uniundem valet atque fi dicatur vah, vah. Hoc au*
tem in loco fiimitur in prima fignificatione. Dicitur itidE
ipfafacra virgo dei porta non aperta, alludendo ad myfti
cam illa Ezechielis porta,qua propheta in rpiritu (ero per
clauiam vidit ft umen principd Ifrael ingreiTum per ilU
AegreiTum fuilTe,quoniam & in conceptu filij dei dk par
tuiipfa permanfit intemerau virgo,
j C Prclefta vt rol,pulchra,lunaris vt (iilgor. Re(^n<
det illa rententia,illididlo Salomonis in Cantico cantico
rum.Quc eft ifte quae progreditur vt aurora confurgens,.
pulchravtluna.eledbi vt (bl, terribilis vt caftroru acies or
dinataf Qi^ quidem verbum: ecclefia in officio diuino
accommoMt ad beatam virginem Mariam. In (equen*
ce autem verfu, ipfam (aeram virginem vocat author vl
gam ftiepis lelTe : ex illo ECiic vaticinio. Egredietu^
virgar
I
E X P 0. fit
virga radice Tefletft flos de radice eias aiceodet: d: re*
qalefcee (tipereumfpiricus domini.fit hac dem&m na(ci«
torani haud dabid oiultnai de(ideranint antiqai patres 9c
pcophetc:qai untopere fiirpirarum pro adisenta Chriftl
incarnen.
4 C Te ligniinivitCyranfto rorante pneomate.Beata vir
etneoi vocat author myflicd lignum vitc:quonlam per ip-
lam vita perdiu nobis eft refticuu. Et ergo lignata eft per
lignum vitas quod futt in medio paradili,tanta prcditu vir
tttte:vt manducantes ex eo redderet immortales. Ita qui
huius ligni (iru Aum benediftum Gimpieritrmortem no ga
ftabitinctemum.Illam autem facram virginem ( que 8c
lignum vitas^angelus Gabrtel nunciauit fuperueniente in
eamfpiritu (an6lo parituram lefum iilium dei: vt (aerum
refert euangelium. Quem fand mundi (aluatorem,hic ap-
pellat author dtuini florit amygdalum vt referat veritate
cei geftcadhguram, vtpote ad virgam Aaron que line
cerre humore ac radice fronduerat, protuleratque flo*
res deformatos in amygdala. Illa liquidem virea ligna-
bat (acroianftam virginem , (roftut eius : dominua
noftrum.
f fl[ Tu agnu regd terre.Hsec (ententia et illo Efaieverbo
de(bmpu ell.Emitte agnu domine dominatorem terrc:de
petra deferti ad montem flie Sion. Vbi per agnum intelU
SiturChriflut innocenstftpro omnium (alute immolan-
ns.Hic dominator eft terre, nam de illo prendeiauit pro
pheta: quod erit omnis terra poirelTio eiut,Demi^m de pe-
tra de(ertiMoabitici:tradudose(l ad montem filie Sion-
Nam ex Huth Moabitide, nupta ipli Boos Sc matre Obeth
(^qui fuit pater (e(re)Chri(his originem carnis duxit. De-
m6m ad montem filie Sion templum (cilicet Hieruialem,
in quo predicauitft miracula fecit; ell tranflatut , & de-
nilm ad (andam eceleliam i (e fundatam prasdicationee-
uangelica.que ob (ynceram fidei fpeculationem: filia Si6
dicitur.
4 €E Tuque furentem leuiathan, (erpentem. Hebrci tefle
Hieronymo dicunt leuiathan efle ferentem magnum qud
fecit deus in mari, Latini cetum vocant, de quo intelligi pn
tant illud verbum pfalmi . Draco ille quem formafli:ad il-
ludendum ei. Casteriam eo nomine intelligiturplaemmqoe
in
Lme.u
1
PMh
i
pt PROSA.
m iJfe dcnoncaui in hoc nari magonft (pado
fo huius mundi vernuuraafallendoshomines:ft cui i£m
iti0 fuperaiuibusfuggefttonesipnutft tentationes illudi*
tur.De eodem Efaiat (ub nomine icrpeniU loquitur: ca
aii.lndie illa vifitabicdominut in gladio ibo duro&gran
^ ft fortiiiuper leuiathan ierpentem,veftcm, & Aiper le*
viathan ferpeniem torcuorum:& occidetcetumqui in ma-
ri cA. Ez quo propheic loeoividetur huius «eruis ienten-
tia fere ad verbum eiTe deprompta. Sane diabolus in eo
prophetae loco leuiathan dicitur^quod interpretaturaddi
tamentum eorura:quoniapoAqua prima culpa malaiue«
geAione intulit.-hanc quotidie augere grauibus perAiaito
Bibus non deiiftit. Dicitur & ferpensiquonia infuiias mol-
liter infundit.Vedis vero : quoniam carcere fuo moltof
daudat^ellenire ve£iis,inArumentu ferreu quo clauditur
«Aid:qubd manibus percutiendo vehatur. Viigilios.Cen-
lam aerei claudunt veftes,stern^ue ferri Roboraineeca
ftos abfiAit limine lanus. Alt j daemone,d propheta ve^en
difbum putant:propter eius duritiem atq: io malo obdura
tione,aut propter eiuide fortitudine, quod de eo di£lu eft
snlib.tob.non eApoteAas fuper terrS qux elcoparetur.
Siquidem vedis quo clauditur oAiu:& durus ell ac (blid*
dfc infradiroboris.Deinceps dicitur ipTe hoAis antiquu*,
ierpens tortuofusab ipfo propheta: quoniiin re^itudine
veritatis non Aetityfed ab eadeclinauit ad obliquitate ma
litip.ToriuoP ite dicitur: propter multiplicet fuarutenta-
tioDU flexus, (tauofoiqilaprus.quibustnridiat molitur ho
tninibus quotinfeflat.Demilm cetus dicitur qui eAinma*
dipropter immanitate fua,& infatiabilem deuorandt ani-
inasauiduate tn hoc mundo^licut cetus immanis pifetstde
ttorat in pelago minores pifeet ac deglucit. quonia fi*
era virgo Maria fecundu diuinu oraculu in Geneli expref
fiim cotriuit caput ferpentis antiqui:hic dicitur ipfa colli-
^fle ipfiim leuiathan. 7 f[ Reuocamus ad ara maftandu
nyAerialiter. Maflare.interficere flgnat, vt apud Laftaa*
tiu.Madancur greges hoAiaru.EtPlautu.At ego oertdcni
ce excruciatum maflabo.Intcrdu facrificaretvtapud Vir-
giliu.Ec nigri ma£labat ouemtlucuqireuiret, quonia in (k
erificiis pecora cxdithoAicque interfici folebant.Et inhac
Cbcunda^ acceptione fiuniuir hoc in iocp.Qttontam agnum
^fum
£ O. fti
ipfiia dei re^ntea in adoiimmolamuc in altaris (acri- '
ndo d: offerimus deo patri, non quidem illi rurfam infe-
rentes monem:vt qui iam fit immortalis, (ed mortem eius
3 nam in croce femel pertulit: quotidie io (acrificio illo
igniffimo reprtrientantes. £(t enim iugis illa oblatio:
mortis Chri(ti(TC ait Paulus )annunclatio, atque com-
memoratio. uC«rm, n
S CHinc manna TCrom Ifraelicit Teris.Fili] Ifrael in de-
ierto confpicientes primum manna quod dederat eis deu|
de cxlo:dixeront Manhu,quod figniiicat,quid efihoc. In
quam (and vocem eruperunt prc admiratione : & quonid '
nouitaterei erant attonitLNos autem Chriftiani veri fi|.
mos dblpirituales Ifraelitr: videntes deuro hic per fidd dt
in cnigmate.ft verum de caelo manna accepimus : panem
icilicet illum vinum qui de caelo de(cendit,& qui de fieiplo
dicit. Ego fiim panis vitae. £t ergo nunc ipfam complefti-
mur veritatem abduflo figuralis vmbrf velo, cuius imago
^reprcfenutiopraecelTeratin manna corporali. £xodi.i7
9 CFacfontemdulcem:queminde(erto petra praeroon-
ftrauit. Bis legitor MoyCn in deferto percuiTtone virg« ,.(]«r.io.
aquam de petra elicui(fe, atque eduxiffe pr^ cepto domini: p^.jo.
Tt populus fiti excruciatus (atiaretur & reficeretur potu. £jMd.is«
Petra autem illaChrifium fignabat (vtait Paulus) in quo
mira recondita eff dulcedo : quam abicondit timentibus
fie.IIlius itaque fuauitatis internam deeufiationem petim*
boc loco nobis concedi. Rurfum fili) Ilrael renes habue- *
rnntpraednftos cum manducarunt agnum pafchalem de-
inde iranfierunt mare rubrum: effugientes duram Pha*
raonis (eruitutem.Nos verbhicexpoicimus poffqua ab- ''
luti fumus fonte baptifmi,fignato pertranfitum maris ru-
bri:no(lros itidem renes prxcingi per refrenationem libi-
dinis , & concupiTcentiarum camis rcprelTionem. De*
milm petimus &Chriftom in ligno crucis pro nobis fuipe-
fum interno mentis oculo, per compaiFionem attente lpe> « j’* *
culari:vt hocfpeAaculo liberemur i noxio morfu (er- *
pentis antiqui, quemadmodum filfi Ifrael ferpentem ae-
neum eredum in ftipite per Moy(em in deferto : liberati
(untdmorfibusferpentium 'ignitorum i quibus grauiter
erant infefiati.
>9iEQopd robus flamam tu portalUtVt (in Exodo fcriptu
eft . y
»*♦
PILOSA.
cfl^rnbas flaomam (e circuapleflenfem A irmoTie laiB*
benien portabar non tamen ab ea comburebatur. Ita
cro(anfta Tirgo,dei verbum fanfttlTtmo geAabat in vter»
iUit^ueminiftrauit veram carnis Hibdantlammon tamen ia
conceptu & partu,eius viobta eft au: labefada virginitas*
Caeterum Moyfes cum illam vinonem vella propius ipe«
cttlariyiulTus e(l calciamenta de pedibus Tuis (otuere:qudd
< locus in quo ftaret, terra eiTet fanfta. Haod fecus hoc ia
loco pettmuSyi pedibus affeftuum nodrorum tolli oranS
appetitum irrationalem & brutum « rerumqoe monalioia
ft corruptibilium deilderium: &tunc fpiritualitercalcia-
menta de pedibus nodris tollimus, quandoquidem illa
camponi (olent ex pellibus brutorum animalium Amat
tuorum.
II €[ Da fontem boni vifere. Locus ide fumptus videtuf
ex eo carmine prcclari A indgnisviri Boeti) in Idiro de
confolatione pnilofophica.Da fontem (pe£Nre boni:da la
minepurointeconfpicuos animi defigere vultus. In quo
orationem petitoriam ad deum dirigit , (icut A totum ip.«;
ibm carmen quod ed luculentum A elegantilTimum ad
deum verba ft vota conuertit, vtodendit eius initium: ’
V quod cd huiufmodi.O qui perpaua mundum rationegu-
bemas Terrarum celique (ator : qui tempus ab srao ire
iubes.Et reliquaigrauita & fplendide ab eo decantata.
Porrb fontem boni hic vocat deum ipfum : i quo bonum
omne copiofd profluit* Nam de (eipto per prophetam di*
cit.Me dereliquerunt fontem aquc viu«: ft foderunt (ibi
Cidernas di(Tipatas,qua:contioereoon valent aquas.
Tunc verb puros mentis oculos io deo deflgimns quando
V omni nubilo erroris & ignorantis depolfo,fyncerd per fi*
demft creaturarum manudu^onem hic eum agnoTcimot.
Nifi quis intelligere malit telarum in cxlo dei vifionem
hieexpeti.
is ([ChridianiflimI fidem operibus redimire. Verbum
redimire quarte coniugationu:fignificat exornare, deco-
rare,coronare.Et participium eius redimitus fignat oma^
ft coronatus. Inde ft nomen redimiculum , ornamentum
icapitis mulierum, vt apud Ouidium. Collo redimicula pea
dent.Chridianifmi itaque fidem operibus redimire duddc
qui fidemChrifti quam in baptifino fiimprofefli telaborlr '
bonis
1
EXPO.
leiiH eperibiM exornare St comprobare, xt non folo no*
iriiie,le<l & reipfa Chridiani (im,qbi<W fitiem habere cq
aitunfurper diieftionemoperantem.Fides fiouldem Hne
•peribus,monua-e(l,Tt(CTK>it beatas lacob*. Et de iis qui
oodam habent bdetn minime operibds comprobatam feri*
bit beatos Paulus,qubd fatentur fe noiTedeumiEi^sautS TfnMs.t
negant. Itaque hic petimus gratiam i deo nobis concedi :
qua perfed^ fidem habeamus.
i»
Dcfacrofanda uirgine Matia^ad crur
cem comparata, profa.
L/gmm ttit£ qum • Vtfdqucmttificdy - ^
muf: 7 Pofitusinmdio:
Qttiuium dmipnttu -Qwomeucrtmncfeio, -
Frudu ligni iutiti. g /n hoc dulci Mot
z Ncc mentum nom- Dulcis efl collatio.
rit: 9 Hic complexus hrd-
Qm frustum non idde- chiis:
rit Modis uagitUttrUs.
.Adherentem flipiti. lo Hic extendUhrotdtidf
I Frudus per quem ui * Complexurus omnid.
uitur 1 1 Chorum mater tenere [
Pendct(ficut creatur) Nouit hic tenere.
Vtrgimsaduhera. st Charit as fuB latere, ‘
4 Ft ad crucem Herum Nefdt hic latere. '
Inter uirosfcelerum: ij Hic adherens pedari,
Paffus quinque uulnera, P^eiturabuhere,
5 Hic uirgo puerpera: 14 Hicafftxusarhori,
Hic crux fdutifera, Pafeitnos exuulnere.
,Xmho li^ myftica. 1 5 Crux minifhrat pdhule
A Hec hyfjo^ humi- FruSlu nos reficiens.
lis: . 1^ Mater efi preamhtu
Ittacednt nobilis. Ut,''
FruSiS
( &0 S A*
jru^btmnoiif mttriaui, Simod/tmmt^git^
17 CrkxinlocopafcM: Quo ^ mthrm eoufit^
PafcitttospT4dpuc, ^ '"■
18 ScduirgoprxcipM: GUStmtranfin,
PufcUipfupafcM. Ergo quiutrdipiikd
ip Ti^mudboc ttM' optat Jllm adcttt.
tur X4 ix quo ttihH ptcihf^^
Eifkdis fentcntiu: het
xo Quod nemo confc- Qmn utroque gadrat. *
quitw ' . H Filimatriium'ce:
VnamfttiealUi Matris crueipX£.
II Qui erutem deg^f Nos de cruce refpicee
Nec fic matrem deferit. Eili crucifixe, T
Cum ad crucem uenerit: . 26 Frudm 6 imfU
Matrem iH poterit cf,
Stantem menire. IrttdusJipiiluiUe -i
% 2 Nec ^ui matrem eU^ Nosteipforqicey J
git, Nchis da frui te»
Crucem prcrfksahigit Arnen:
fEHccproCiindioeWis Tcriibai variam habet nanerS
elauAilariim , nunc efllm Juc tantum, none tres, none vc
ro quatuor «ihterdqiD autda qoinque claafulc ;ln eo«
demcontifientur veriii. Et plcrumqaeiheptaiyilabft font
fer^onne«'claurulc : pemiidmam habmrea bVeuen t oc»
current tamen nonrtunquara &>hepiafyllaba;:continea'*
tes penultimam longam. Seniant autem rerponiuro infi-
ttili dennehtia & vocalitate aot ad proximat claufulan
ant ad eas qos'tertro ab eit loco condltuuntur, vt ipla‘lei>
dioplartdmonftfabit. Comparatur aatem inhacprt^
Ia, (acrofan^ay trgo Maria ad crucem domini vtuificaia»
in hoc vno prefertim o£Ficio:qubd vtraque fradura vitiB
toti mundo falotarem portauit.Maria quidem tn fuo vif-
einalivtero,& deinde dulcibus vinis (uisicum infantlleni
funs filius agebat letatem ; Crux verb eundem affixura !!■
gno*.& inter latronai cenftitutfi pro humadaredeptiond*
Qture
IXPO.
(^areoira qocdan concmnioiypro^otrio t^fc affinitas
inier facram dei matrem & fanAam domini crucem elTe a
noltismodxonendiitir. Deinde oratio ad deum dirigi-
tur: Tt per Ttramqoe earum « falutem cternam conlb*
qut valeamur.
I f[A H N OT A T IONI t. In primo veWu.LignumTittt
qucrimui.Lignuo^rirois parentibus vetitum fuit per fe« <
quentem tranigreflionem lignum mortis rquoniam exuis
intulit omnibus ftirpe Ad« progenitis, & hauftum noxiie
mortis fru£lus arboris illius toii mundo propinauit» Ita*
quead fanandum hanc plagam^ecefTe eft quurerelignd
vitx:lignatum per id vitae lignum quod in medio paradiii _
plantatum i domino refertur.raius fru Aus etiam viuific*
dc vitalis perditam nobis vitam inftauret. £t dem^mqtq*
remibus ilkid lignum :dabitur ipfum inuenire cum iuo fra
Au adhaerente (lipiti illius ligni. Signatum itidem eft li-
gnum vitae:per illud lignum vitae quod in ApocalypH (cri .
&tur ex vtraque parte fluminis plantatum (uiiTe , & aito*
liile fruAus duodecim permen^s (tngulos ejquod & (uum
reddebat fruAum tempore opportuno,dc folia ligaiadfa
ititatem gentium.
5 ([In quinto verfu. Ambo lignSmylUca. Virgo dei nuN
ter,lignumeflvitcmy(licum: quod vitalem protulit fra-
Aum hliiim rcilicetfunm benediAum, pendentem in lenei
la ctate ad eius vbera.Cmr itidem fanAa lignum eftvkc .te.
quod viuificum portauit eundem fruAum fuCpenlum in
eius Aipite inter duos latrones quando vi ait feriptura ut»
fceleratis repuutus efl. Itaque duo fum ligna vitr,deaflaa
ter & crux doroinica:ft ambo eundem’portauerunt ic vnU
cura fruAum vite, dominum noflrum lefum Chriftunt,
Beata quidem virgo Maria )hyITopus eft humilis, propter
eximiam & ftngulvemruamhnroilitatem qua inmairem
dei eleAa,fe humilem eius ancillam eftprofefTa. Crux ve
rd fanAa,cedru8eftnobilis:propter fuam fublimitatem
eelfttudinem.In celos enim luam extulit cacumen, & infe
ros penetrauittatque in totam terram extendit ramos fuoe
atque brachiis fuis vniuerlum complexa eft orbem, in o-
anes diffundens falutis dc vii« virtutem .
f C In none verfu.Hic complexus brachiis.Diuerfo a^i-
modum ffiodo^hic vnicus fruAut viur : sb vtroque ligno
vite
1
|sS fHOSA.
<vtaB pormnttft. Nam i (acn virgine Imcr bracbiofaai
com^xom dulciter eftfuflenttnmcum adhuc in&nttles.
edeiec vagitut.In cruce verd idem eatendtc brachia fiia t
qoibus omnia compleAereturfiu morte yinihcanda. Egn
?inquit)li exaiutns fuero k terra:omnia traham ad
fim. Rurfom beata eius matentenera eius membra motu-
I«au.is* ler ft fuauiter dulci fuftetaait finu.In croce ver^(em£t ^
Imu.]^ liuf chartus ad laluiem nottramtibb latere eius no potae
deliteTcere.Nam lancea mihtari apertum cioslatusdcam
rioit aquam dc Cniguinem in redemptionem noftram A vk
nfft^Hnngm.lnfnper idem froftus Titsr.pendeni advb^
ra matris: virgineo eius ladepafiatur. Arbori autem ero*
cisafBxustpa^t nosrefefiione vitali* A dulcedine (nm
charitatiSyprodeunte brgtter ex vulneribus fols : ^ibun
apertd declarat quantum nos amauerlt» V nde crux ipCa mi
niftrac nobis pabula vitacrefidens nosfoo froAn in (aens
inento euchariftiae- Ipla ver6 dei m ater.prior eft quantum .
adnotrieiuliofficium,nam ipTumfrofto dip nobis ahik
filis vberiMs:multo ant^tempore qoim croci affigeretur.
17 f[IndecimoreptimoverUi.Cruxinlocopafcu«.Lo(f
paicosc eftdiuinorum iacramentoromad remedium ,refe*
fbonem ftCihitem nobis reiidorum:vbenas,copht Af»
conditas.De quibus rpeciatim loquens propheta in p&U
mo ait.Doroinos regit rae*& nihil mihi deenttin Joco pn
lyUtea* Icuaevbi me coUocauit.Q^oniam igitur ecclefiafticaiaem
snenta*d cruce palTionewmlni pocilTifflum (bam foruS-
«ir virtutem dk ^cadaro : read dicitor ip<a crux nospa*
icere in loco parcoastqula in iacramentorom admuiiitim*
done A vfu a ChriAo inftitutorum. Virgo verb A dei ma«
ter paicit ip(a pafcoai quoniam filium Tuum A fruftum vi
isealuit in infantili* puerili actate»qul pabulum eft vHn
* prebet fuit ouibus pafcua viriditatis «ternae, quinimmo
IpieeftrefedHo * tn hac ¥ka* in fixura: omnibus iis qui
fili) (bnt regni. , e
ai Clnvicefimo primo vorfo.QnlcrucemelegeriLVi»
admodum facra dei mater * facra crux dominl,conueiuu«
in vno * eodem tertiorfruau fcilicet viae , viiique com-
munUta inter fe cofpirantyVt vna fine altera vix innenia»
fur.Qul enim crucem delegerit, vc ialotare lignum vite :
no idcirco matre dd iechia^iiam ioxu cmc£ Xefii ftaac
•iua
E X 1 6. 5*>
41ni natreiii(Tt fcribitioannet) protinus inuMiet. Iil
toi (acrofandam dei macrem accepent lignum Tit^la-
]iitifinjai:haud<]uaquain domini crucem excludit. N am
i cum imellexerit gladium doloris pertranfifle animam vir
Sinis matris in lion pallionis 61i jfui quemadpiodum prf-
ixerat illi fan6his Simeontillico inteiliget illain fuo'61io
{quantum ad compaiTionis rationem : & participationem
internorum dolorum ) (uifle concruciBxam* £t ita crucis
intelligcntiam ft con&rtium non feiungit idei matre* Lar.^ . '
s) C In vicefimotertio \er(u.Ergo qui vtranlibet optat.
racram(inquu)deimatretn affe^u lingulari prolequl
tor^pTam intrepid* adeat,nam confequio quodam llatim
trux aderit comes :quam eadem pertulit in corde roo»&
Tsl^ribus compalTiohis.Qui verd laniaro affcAat crucS:
ipfam ampleflatur vt viuificam & falutarem « nam conti^
Siud aderit ei focia^facrolaDAa dei roater:quod conllancer
* ei aftiterit in hora paflionis.Itaqueliiie hanc fiue illam c-
i iegeris:nihil refert,nam alterutra habita : habebitur vtra«
^ iqae>propter motuum nexum dk habitudinem qua fimul
Colligantur.
K >5 In viceiirnoquintotetTu .Fili matris vnice*Hicver-
^ fiis,dt matrem priinum dicit cniciiixam:& filium ccucifixd
St vtrunqoe quidem verd dldufcd diueiia ratione. Matre
enim alTerit cructfixamtquoniam allans filio patienti , eA«
patiebatur in corde fub illi ex intimis viiceribus com
patiendo, ause filius eius pertulit in corpore, vc illi cocni
' cifixa dici haud immerito potuerit. Quemadmodum bea-
''f~ rus Paulus de leipfo dicit Chrillo confixus fum cruci, B«,
i lius vero eius,crucifixus eft per (enfibilem & corporale af
fixionem ad crucemtqubd in eius (Hplte fuerit fuffizus.
CAt quoniam in tota hac profii fafta eft pulchra colht*
tlo beat* virginis ad fandam crucem,propter frudum vi
r* vtrique communem oper*precium eft & hlclubnedo»
re piam querimoniam virginis ad crucem^qubd filium fiift
li Q^ciimo*
innocentem rulcepenticrucirque purgationem atque ax*
culationem modellam ad virginem, qubd pro omnium la>
tuteipfiiffl oblatam fnlHaucrlc.
.M'
i
PKOSA.
Querimonia virgp
nis ad cAicem.
C/thedetetnioem*
queri.
Qjad cP,quodmte
repperi
FruUum tibi non (fcW-
tumf
Tru^tum.quem uirgope
peri
CogmtmAd£ «rtm,
£t deguflami uetitum,
in Iruilut uteri
Tuus non debet fieri,
Cutp£ non bubens tueri»
tum.
Cur pendet ^fiomc
ruitf
Q^quodte non ahbur*,
ruit,
Cmpfrdspatibtdmit.
Cur foluit qu£nonra
puiti
Cur ei qui non noeuit
EspeenaUpUcnlumi
JEiquimtam tribuit,
Morti^i nihil debuit.
Mortis propitMS pceM»
■ Im
Te reorum fltgb'
tiis,
• Te culparum fuppK-l
(iis
OrdinatdtiufHtia.
Cur ergo iupum iuH
piis.
Cur uirtutem ettm ni-
tiis
Sociat nequitia f
Jtedditur poena pu^
miis,
Ojfenfa henepeiis,
Honori eontumeluf
ous
mieidisUtrmbus,
Infiida maledi^io,
lufio pleno uirtuth
bus
Ornato ehorifinatibus
Debetur beneditUo,
£rgoquidadteperti»
nett
Cur uHa mortem fu/li»
net
Lux fit obtenebratio^
Purgatio
I
^ Piu-gatio crucis Myirgmcm;.
^ T^Tgotihirefpodtq JEtohlatmnanrc/tyti'
\i Ttbiycuitotm dc Vt fcend culpam ttt mi*
^ J>c9 . net.
Meorum decus palmitum Jfte mortdcm hd-
De tuo flore fujgeo, iut\
X)e tuo frudu gaudeo^ Immo rtalcm reflitui:
Xedditura depofuum. Vt mors in uita garminet,
Dulcc pondus (ufH- Tuuitis\uuaftlius,
Qi^f^ OK competentiui:
Vtdcem frudum pof^ideo, Quirntoreulariquo premi
Mundo , non tihi, geUf* ,oy.»]tur^ , • ;; . .
~ i^^prtltur^ffitpmiusf
Chrif^mortemnon NifiquUiucun4ius\
meruit, Vtnumfyncerum Bihituf.
mrnoriJifpM, '.Ojud ,««4
h morte «orto# Yottr- ' ' Tmsf . “
. .. . . . ^ 9^SMPop4ogro-
Zigjtougnkmoppd- tiust \
Indius morte uiuitttrf^
-J^ f(duitqu£nonrapuif, ^^Iti feUups
VtdebUcres Uberet. ^ tant.
^ Zn kA iojH , upd^* JnUtim dtepoflui^l ' ^
ruitt ^ £taddte noti fefpUiunt.'
OuatkfeamdusrefHturt, ' ^rdpofiquammibi&c
y tuita mortem fuperei: ditus,^
Vims uuamnon JEt apud me depdptuf;
tamen uiAdeperHt niunt, ‘
Quod ulmus uuam fufli- Qudratit in nito RipP
nett
Sugdntde tueo pdbmte.
‘ Ztt
fii fnosk:
fru^Um ttm p- ^
tiunt Tartm fxmas hcrri^
Jtchciidcus hypoarittt Hw morulrs «ecnS»
Qttui 4 m Mtm qu£ri- ie,
tif. Dulcem ex epfmite
QS^duium emi credi- a'bum€Tmt^poci$U
dif £ttm in cruce fts*
Jmnon pendet ud m- ritr,
herUy EtUuhrymaseffimditet
Petidem m eruecymine^ JJgno figentes ofcuU
ru Sufpirateygemifcite^
Carperis monfiratUuidL Et kiSmhk petite^
Hvs pUgisJjis uulneti’ Et uiuetis in /cettU*
iuSy ^men.
De {anfto,Stej^hano:ttge Pannoni4fii'
CQrde yUoce yfuente VU uit£ demenlhretUTy
^pnroy Etiteriujhti£y
Soluens 'deo.teudu 4 ffuneexteOasdipu
iuTdy
Idolorum fprttdcurd \ JFIuiusfeflum emens gm»
Zeure Pannoniz ie» _
% De fuperrn iHu/lrd- Et geudenti im uppleth
t4y ' de
VerhouU^fatietdy Cantico UtitU,
Crucis chrijU ferens grn* 5 Hic eflCey[£diileis
td . fUlttSy
Libens tefHmonid. VifioneprdpgnatuSy ^
} Ergo per quem tibi di- ^nte ortum tfi uoe4*
tur. . tus
Siduicdim referatur St^haimSyi stepbano^
Credit
BXf O.
6 CrtditpOir cnwM*
tUfl
PdfU mMtr (7 lefaifur,
It^Mt trefcettt €xJt4*
VteedrutmUb4H0.
7 Nm ‘¥t pm ai/cie-
tiit,
‘Mncuif tutum donis trc»
Uttj
CiiosomMsitiufpremt
Hurtttsdd filio.
f Huius cdrmt uc^
lo.
Mms aitmuftmpcfes*
lOf
^rdettoUdeizdo,
Ififtatamgdh,
Per huncdmllusprs
dicutur.
Turbd eredem ktptiz4-
tur.
fides ChrifHdildtutur
JhM4 Pdtmonia.
lo Hic ad in^ar Sahrno^
m
mt
Struit temfdui dfat danis.
Ornat gemmis tTonoms
Oruceso altaria.
II tXddocendutmbie fT£
latos
Viros pornt Uteratos,
lufios, fidos C7* probatost
Ad robur fidelum.
1 1 Hic talentum fibi datSs
Deo reddit duplicatum.
tAbmemo praparatum
SibUfcondit folium,
13 indChrifio fociatus,
Etahipfofuhlimatus
fiegHat femper corosid»
tus
jnfupema patrio,
14 Huncdeuotiuemn»
mur.
Hunc ex corde deprece-
mur.
VI per ipfum fubleuemur
tXi calorum atria.
^ Arnen.
f|[Haec profa^rythMicc confonantlc Ihvat lege* Tbi<nc
uniformem. In (ingalU enin rerAbus ^uatuor comple-
^turclanfulat rTtbaicattquaraa tres primx adinuicea
leniant in evito fyllabaninirymphoniaa.VnaqoK^"^^’'
tem illaroa oSto comprehendit ryllabas:A;penultimi (eoa
per longam. Quarta rerd cuiofoue verfus claofiila fepte
completur fyllMit.qoamapenuuitna breuis eft: ft rem^
luiD habet more aliarum proiarum ad poftrematn clauio-
U proxiat yerfiis in conuaili dciinentia.Defoiblt autea
U U) gener*-
(
A
P R. O S A*
genero&m beati Stepbani regis PannbniliS originem,
clarum de i^irtute in virtutem ipHus tn vita progreflam:
*& fooiicem eKitam,commendans In eofolicitum reru did
narum ihidium "in totipt populi ad deum dire^ionetin et
ornandis templis,&con(iituendisin clero viris eruditis^
probatz(^ue vttx.Caetert^m fan6Htas morum ^us 'vittutii-
due prxconi^in expolitione hymni ipliusioprimp libro
iunt di6FuGus’expTicata:neque hic replicanda.
5 CTa k ko t a t lO It b s.In quinto verfu. HieellGey
(ae dulcis natus.Q^etnadmodu in hymno huius fan Ai Sto
phani(^caius initium ell: gaudent exii noua loce)diAa eii:
Geyia pater fuit fecundum carnem huius (anAlregis,& i
fanAo StephanoprotomartyrereudationSaccqiic quod
filius illi nafcUurus, vocari Stephanus deberet ; Porrd ea
diAio Geyfa,hic vtdtfyllaba proferridebet: quafiip pri-
ma eius iyllaba eflet diphthongus,ejne illa claoGila ryth-
mica fuum excedat o Aonarium.
.6 C In fexto verfu .Vt cedrus in Libano. Apta efl hcc ex-
prcfl'io fublimitatis Sc altitudinis virtutum Mati Stephanl
per rescorporalesycedrum falicet : arborem prxceliaa^
odoriferam, & imputribilem, & per Libanum montem Pa- '
)eftinx:arduum &iublimem.Qux etiam exprelTio excel-
lentix per hunc modumtin feriptura firpius obicruata legi
tur,vt in pfal.Iuftus vi palma florebit:ficuc cedrus Libani
multipIicabitor.Etxternafapientta apud Ecclef. deleiptii
dicit.Q^aft cedrus exaltau fum in Libano:d: qoafi cypreT
Tus in monte S ion. V nde hxc fenteiitia , fumpta cdiicitoc^
S oAauo r erfu. Indat euangelio, Inftare inter mnl
ta qux habet (ignihcatarhic capitur pro incumbere, operS
dare A diligentiam adhibere,datluumque requint.Virgi-
Itus.Taliserat Dido, talem felxu ferebat per medios :iti-
dani operi regnifque futuris. Indabat autem beatus Ste«
phaous euangelio annunciando fuis Tubditisiquonia ipie-
met publica prxdicatioae viam veritatis A regulam £dei
^llis aperire duduit.
IO 41 io decimo verfu.Ricad indar Salomonts.Indar in-
declinabile nomen:figni6cat ad xquiparationem Hue ad
(imilitudinem.Et modo (ine prxpolitione ad ponttur,vt a-
pod Virgilium.lndar montis equum diuina Palladis arte
^dificanuIdem.Argoliciclypeiaut Phoebee lampadisin-
* Aar
ixp o. nf
iir.MoJo ytrh eoia prcpofitione :TtapaJ Salinamcqoi
tiu Mdopotaiaiam opimat annax inundationis exceT-
iibuKad ioftar amnis Aegyptii' cerris Tuperfufut , inue^
(oUloecunditate.Auguftinus.Et ide^ hodie ad vitale laua
omni refargens dei populus:ad indar reiurre^ionis eccla
fiamnoftram fpienaore niueo illuminat. Porrd quomodo
Salomon extruxeric deo templum & multis donariis ador
nauerit:tertius liber Regum latilTime refert.
It C In duodecimo veriii.Hic talentum libi datum. Harc
feBientia fumpta ed ex illa parabola euangelica :qua bo«
nus feruos A ndelis dicitur talenta ^ domino fuo accepta
da|ilica(re,A totidem quot acceperat Gjperlucratus (uide.
propter quod d domino Hio mirifice commendatur ;A ad
intrandum in gaudium domini fiii inultatur.Ita beatus Ste
pbanus ^ iaquit ) accepta d deo gratiarum dona ampkoro
fruAu multiplicairittiflaqoecura largo Foenorebonorona
opemm deo reddidit, propter quod ad {ter ni regni folium
^dlubue^his.
De fando Bartholomeo.
Dlemfcfbtm Boriholomei ChrifH tnmH ,fr4tret
ctcoliit dignis pr^cortHs, Eius obtentu edi ^
mereamur fedibusperfrui
t HUInii£popuUs prtdicateuangeUm, Qifi dediti
eMtiucahatidoUtriAQjMin^^ apofiolus
iufSit frangere idoU^atque Cbrilio facere templa,
z Et damones quos adorauere fecit longius affhre , di
tff att ituda terr£.Mund(U leprofos^aluti prifUn£ reddit
C7 £gros. Veflmt c£cos pr£fenti lumine^ fecitque fanot»
3 Oratio eius paraUticos erigit: atque curat energumU
nos.Nam inclyti natam regis diu lunaticam Jola preee fdt
ttam fecerat. Conuertit regem populumq; eius faeris fo«- •
tibus ctpiauerat. PromiWais illis quod no idditbomo: nee
acciderat in cor bois. Per multa fic pradicas tepora uejH
metdiUustto fueriUfordida.No(iurno uigdabat tepore
Zl iiij [imiliter
PROSA
ftmiliter diurno indd Idudumine. Poft tSd tmrdeuUocH
fus migrouit ad ChriliuntypamtUn regno fmper mm-
furus.Sed uemet iudidj in die eum deo^y hominum fecretd
per ignem iudicaturus.QjMfumus teSartbolomex exo“
ranteSyUt deterge nofira hic faeinora.
4 Qs^tenusfruamurpr£miOyquod credentium repror
mipt Chriflm gr^gi pufiQo^men.
€[Hxc profa,(blqtcorationii habet contextnmcnec iTtli
micis a(h’ingitar nnineric. Explicat autem miram bead
Bartholomet virtutem in conuercendo ad fidem Indic po
pulo.in deiiruendis idolis dc poteftate miraculorum. Co«
piofum itidem prcdicatipnis eius frudum commemorat»
aiTiduum orationis (ludium : fcelicfmque per martm|
palmam ad ccIqs tranfitum.Quc omnia diffufius in hmo«
ria vite eius continentur, & dmcripdonepaflloniseiufde :
apud omnes fatis diuulgatC|neque illa h|c reperer» Tifofli
eft operxprecium.
1 Ca nmotatiombs. Hic Indiit populis ptedieat
euangeliuip.India.reeio eft orientalis : Afix terminit) ab
|ndo flumine fic app^ata : in quem ab occidentali pl^ga
definit. De qua Virgilius-India mittit eburtmolles fiia tha
ra Sabati.Inde adiediuf Indus & Indicus deducuntur.
Ouidius. Dentes xquantur dentibus Indis. Hcc regio mi«
ra fertilitate & ccli temperie fpelix ab authoribusdelcri-
bitonfed beari Bariholomei apoflolatu longe fada eft fc»
iicior,per quem expulfis tenebris vere lucis fplendorem
accepit.
% Vbi eflent inuia terrx.Inoius,a,um dtdtur,quod eft fi*
ne via d; per quod iri non poteft.OuidiMnuia virtuti nol
la eft via.Inuia igitur terrc.ea funt terre loca , que inha*
bitata funt & ab hominum ambulatione femota : per que
fcilicet ob folitudinem dc diftantiaro d comuni congrefl^
ne.nullus meat. Et in ea loca iulTu lan£lus Bartholomeus
damionesabire,quos idolis aut corporibus humanis expu
lerat:vt amplius hominibus infefti non eflent.
9 OAtque curat energuminos.Dicuntur energumini Gr^
ca appellatione :qui i malis poteftatibus aguntur» danno.
nioque
EXP O.
ItiSque Texantnr. Eos Latini arreptitios rocanttqoia arrt
Siuotur aglMntur ab immundis fpirltibus,quemadmo-
am in (ecundo libro etiam cft didum. Lunaticus verb di i
'citor qui aut infania Texatur certis lunc temporibus: aut
graui tentatur morbo. Vndefacra nobis euangeit) hifto* M4Mb.i7
ria mentionem Cicitde puero lunatico : quem fecundum
determinatum dk (laturo lunat dccurfum immundus foirj-
ms Texautt,& ab ea vexatione diuina Chrifti virtus beni
gniter liberauit.
4 C Quod credentium repromifit Chriftus gregi pofii- -
lo. Sumpta funt properoodum hatc verba : ex eo domini
noftridiao apud Luca. Nolite timere pufillus grex: quia r«4p.la
complacuit patri veftro dare vobis regnum. Vbi turbam
pedorum dominus vocat pufilluro gregem,fecundo glo-
(amtTclob comparationem motoris numeri reproborum
vel potius ob bumilitatis deuotionem : per quam creftric
Cccle(ia,& peruenitur ad regnum caelord. Humiles enim
^iriui( vt ait propheta)(aluabit dominus.
De fando Bartholomco: alia profi.
* oHWjrf «I- Genti pcrtmfitmifcr£.
loijfft meritd» Nce Uffs potejl parcere,
z Cuiut faerafolenma, 9 Graui dignutfupplicio^ ^
Nohisinfpirant gaudia. CriteUturinceniio.
g Per diem ceniim uic^ i o Qgata fit eius tortio^
flexis orabat genibus B eritb patet indicio,
jL Nec mimu hoOis tem n Per uirtutesapofioU
5 Inipfiusprxfentia Cultores cejjant idou^
Obmutefeunt dxmonia. 13 Ztber exultat Pfeu^
€ ChrijUfonatttehuccittd, ftius:
fa^a terrentur numina. HojHsrepreffa rabie.
7 Non ^A^arotb illudere Credit CT rex Pol:tmmusi
8 Nec fallere nec Udere,'
PropM
55t ?HOSA.
Propter fdiMtmfiiut, TinlUBeptifmgraiui
Permiffut apofloh
*4
mugit ex idolOf
A/f ultra miferi
Sacra tton pofco fieri.
Me Umnil p<^efa~
fcor,
Qgi mx refptras torqueoTf
4/fntediemiudicij
Pernam ferens incend^.
I Sic effatus difparmty
Et figUla commmit.
Sednec prafentes terruit
N<Mi mrttts erucis affiat
17 ChrifUfignatebara-
Bere
Phanm manus angelica,
Lafos ^foluit libere
Potejhtte mirifica^
19 Rjtgacarenser
cuta,
CalejU gaudet eopida,
10 Currunt ergo pomi*
fices
^d .^flyagenfupplicee,
11 ^Xlhletam
ritumy
Pofeentes ad interitum.
2t ebrijUtefiima*
nio
Caput obiecit glai^o,
13 Sictrmmpbauit So-
die,
DoB^nr uiBor Indue. ;
1 4 B^rtbolomee poffdt^
Pro (eruU prece fedula,
1^ Vipoffuitacurriada
tS Mox ^Uemmutat Chriffumlaudentmfecula.
ludia, .Arnen.
Hcc proGi,rythiiiicc fbrmc feniat meitTuram fatis
nifomeni.Nam io omnib*ruu-verfibus (olat habet clau-
fulat oBto (yllabarum: quarum penulttma eft breott.Ina*^
Itqoibos quidem rerfibut vt primis A podremis; doata«
xaedoat coatinet huiu(madi clauGibc,adtnaicem conGa^
nantes.In aliis rerd rt in meditullio fere conditutittqua-
cuor complefticur daufulat, interdum quidem qualibet:
ad prorimam libi cdfonantic modulos feruantemiYt pti-
tnafctlicet fecunda con(bnet,ft tenia quarta. loterdum
srerb alternis locis rel^nfum in finali delinentia haben-
ces:rt prima ad tertiam referatur,& fecunda ad quartam.
Auther eius: ddamde fando Vidore. UelcribU autem
landiutem rita beati Bartholomei, vim coercendi die*
montatquam ia fal(a idolorum aamuueKeroebat,prqdi.
cadonif
EXPO.
j&tionis euangelice ftadlum & operam: & Jem&m ^orio
iiun eiusmorteniyTt precedens. ^
€ €E A H Mo T A T loK B i.Tn (extoverfu.dirifttfo»
nante buccina.In dicitur propter illud pr*coniura,quo4
de hoc iafto canit eccleiia. V ox fanfti Bartholoroei quali
cuba Tehenaensiambolant cu illo angeli dei Infuper Chri
^ buccina erat ifte (an£ius quoniam euangelic^ veritatis
erat altifonus buccinator, vt per totam Indiam illius foal
tus fuerit auditus.
S f[ In oftauoverlu.NecIefispoteftparcerc.Nonpo-
teft (inquit) Allaroth celTare i Ufiope eorum quos anti
morbis,autmoIe(Ha corporis affecerat, licet magnopere
id vellet: mitius fcilicet cum illis agere, & amplius ipfos
no l«dere,vt defiftcdo i lefione; videretur eos quos raot
bo grauauerat curare.Talibus enim ludificaroentis falle«
rc Biileros (blitus erat demon ille:non in idolo AHaroth
latitans, (ed propter apoftoli prefentiam repreflafuit h^e
eluforia fallacia, virtufque fubdola.
IO Clndecimo verfu- Liber cxultatPfeulKus.HicPrea
ftius priusi demonio vexatus, fanfti Bartholomei virO|
jg ^ auxilio ab huiufinodiinfcftatione liberatus ell. Filis
itidem regis Polymni) prius lunatica St ab immundo ar-
repu fpiritu: integrst fanitati per apoftolum eft reftitou,
Ceorum pccafione lignorum, certatim populus regionis
illius vna cum rege fuo in Chrillum credidit.
14 f[ In dccimoquarto verfu. Permiflus ab apoftolo.
^cmadmodu in vita Cinfti Bartholomel,memori* pro-
ditii eft:cu poftaduentum apoftoli in Indiam, 8c primam
fui manifeuationc occali6el idoli Aftaroth populo & re^
gi fafta,templorum pontifices idolo lacrificarent: ccepiC
ex eo clamare demon ac dicere.CelTate mileri lacrifica«
re mihi, ne peiora me patiaminirqui catenis igneis ab an-
gelis det viui fum rinaus. Apoftolus autem demoni pr«
cepit, vt idolo exies iplum cominueret.Qoi f tinus egref-
fus, omnia idola templi per feipfum confregiuTuc ange-
lus domini ibide apparuit, & templu circunuolas in qua-
tuor eius angulis lignu crucis digito fuo inlculpfit,precl
piens vt omnes idem lignum frontibus fuis imprimerit,
quatenus line hprrorc dk timore,deuro liiura quem ha£Ie
nus coluerant) comere po^Icn^ Cuius difto cum
M obediU
prosA^ .
ebediflenu oftonditetscthiope nigriorem fulgineftbec
rendaforna ternbilem.cuiut oculi rtferim candent fcti
cillabant & manut poft terga vinculis erant con(hid«|iI«
lidueiulTit vtin deieitooi locum vbi nulla hooiinaiaeft
hab icatio abiret.Q^ cum ingenti (Irepitu A magno vle*
latu inde abiit,nnllis tamen inculTo terrore, quoniam iig-
naculo crucis erant ante muniti. Oeinde angelus ab eori
oculis difparuit. Infirmi omnes fufa ad deum oratione ab
apoftolo funt curati: Arrex Polymniutcutoteruopopa*
lo vitale baptifini lauacrum aecepit.Et ex hac enarratio-
ne,patet huius verfut& quacuor fequendura iententia*
Id quoque euadit per(picuum,qubd in decimofexto veri
Cu (igilla accipiuntur pro idolis, (imulacrisiioerculptili*
but : qute (igna quaedam erant, £alforum deorum numen
repreientantia Ipfis idolatris. Dicuntor enim fipUa,quafi
parua ligna.
I fE In dedmoodaoo verfu. Moxpellem mutat ImUa,
Nomine pellit hic metaphorice innuitor qualitas A con-
ditio animiiquantnm ad fidem A moret. Quam (and mn*
taoit Indiae populus, ad apoftoli prcdicatiohem Ac oftea*
(ionem lignorum. Nara prius idolorn cultui deditns,tuflC
(ynoeram ChrilH fidem eft amplexos. Et ergo exnu veto*
ri pelle nonum induit: quoniam expoliato veteri hoodae
I cum aftibut Tuis, nouum qui lecun^m deum csuatot cft
in iuftitia A veritate,aflua>pfit.
De fando Ludouico,regeFracoram«
— AEt^ilmda 4 LtulouicmfoUwmj
T PfdUt plebs Titrmh^Uetentim
1 f temtmda Sodeuit.
Ciriftuaid, s Hic licet ex getymit
% Dem more Brims natas faemitue
CoUaudetgensUtiore, Delinquentis.
0allicana. 6 fugAopece^imm^
3 Q^poflregmi labHef M4n[it in dulcedine
Ad in^ftifiMe Pis mentis»
SMiamt -j' 7 CdirtxdiMat
.(
ctFo.
Prout^hflTp^milk
Patefecit.
II InuUantifers
Laplit itinercy
Luiouice rex compaterei
IX Denobiieo^ay
Prece re fofeita
Qtt05 fa£ta premunt illi-
\
PShfdwSliM y
Keferuauit.
8 inuitauit fiUtm
Pater ad conuimum^
Quemamauit.
^ PulgentminboBittt,
^calorum ambitu
Cim pudoris exitu
t^onproiedt.
cita
IO Qutm fanihm nd- 15 Pauente deo fiat Utu
raeuUsy
^brisinarticuUs, ' 'Arnen. ^
Hecprofi.rythmide «enfiir* feruai regula»,<!io«r.
; ii« in loci* difforitiem. Nam in fingulif duorum priiDorfi
yer(uum,priroaclau(ulaqu* <ju*tuorefl iyllabanmi:cS • ,
fonat r«cundz claufulf eiufdcm verfu* qi^ft ofto fylta-
barora, in ip(b exitu & definentia. Tenia verd claufiila
primi verfus reTpondet ternae (ecundi etiam in conftroiU
q^emia:& Ttraqueearum quatuorcopleftkurryliabat.
In lingulis autem fupndiAorum verfud cbufulis: penol-
Cima fyllaba femper eft I6g^. Porrd i tertio trlque ad de-
cimum, omnes eiufdem verfus claofulc ante poftremam
pofitff ,fiue duc fuerint liue tres: adinoicem confonant in
foe,dkfinguls6 earum feptem continent fyllabastpcnulti-
^ inamque breuem, poftrema veri fupradtdoru verluum
claufulatquatuor tantum comprehendit fyllabas quarum
penultima ell longatrefponGim^ue habet in limiH caden-
tia adT>oftremam proximi verius claufulam.In vnd^^mo
yerd & dgodecimo verfii,lingulc duarum primarii clan-
iularum lex conftringunt fy liabat, tertia verd nouem :
iemper earum penultima breuis e^omnifque illae tres.ia
«xitulylbbarumfymphoniam (emant rinul^mquefono. ,
Decimuftertius autem verf* etiam nouem eftfyllabarom,
refponden* in limili delinentia claufulis duodecimi ver*
fiis. £t vt paucis abfoluam, omnino colimiliseft h{cpr«-
ia illi prolic de natiuiute donuni foperios explicatae.Ue-
tabunduf
i •'
i4*
PROsA,
nbudas ezniret fidelit clio^t: halelo i<.SimiIis inqoam: ^
&in noitiefo yerfuum,& in genere r3rtliiDi,ftjpfbc6tei&< ^
tu« Explicat autem fublimitaiem Sc excellentia gloriccat
leftiiyad quam deus beatum Ludouicum clarilltmum Fra
eorum regem euexit: ob prcclara xirtuiu opera, quae hac
degens vitam exeredir. €«teri!lm illa^ex hifioria vitae eius
in regum Francorum geAis diffuAus deferipte fiqaldo ^
. te(cunt,nequehocitaloeo funt redenfenda.
} f[ AKHO T A T 1 6n 1 1. Iniertioverni. Quipoft
regnum labile. Regnum labile vocat auihor,hoius mun-
di regnum: qudd certe caducum dA& tranCtorium. So-
lium verd inaeAimabtle,caeIeAe dicit regnumicuins Iplen-
dor & glCria ncutiquam aeAimari poteA. Kon enim ocu-
lus vidit nec auris audiuit,nec in cor hominisafeediuquse
preparauit deus diligrmibuvfe. Itaque (enAiibuius iock
cA: quod beatum ludouicum deus de terreno ac tempo-
rali regtio ad culeAis & aeterni gloriam Aibuexit, St caele-
Ilium rpiritaum ianAorumque omniudi choris esndm
alTociauit.
2» f f[Inqoihto vecAi.I]icIicdtexgerffiine.Qoanttis(in-
quit^Ludooicus ex prime matris Euae(per quam peccatu
iiitrauit in ibUndum> Airpe duxerit originem, non tamen
Hlius fincAe propaginis feeutus dA con^ia,fddprb^-
lato dfe o,mnipeccato,perii)ahft a(sidue's in traiiqbiUita-
te eonicientic Sc fuausrate animi:quam preAat dei ^tia
St mens Abteoriibia re^‘ jdcTqua roqvitur apoAoIus.Glb-
rianoAr^ haee eA,teAimoni«m cenArientiae rfoAre. Sicut
tnim graoiapeccaia atque eriormiainfenint horrore ani
sno amariradineai: Ha viriotet St tUandatorum dei ope
' ra admirabilem' aAerunc‘tranqnillHatem St foauitate i^-
ritttS,qoam beatua tndooicbs continoeeA expertus.
7 C In iepdmoverfu. Catii reu detitiaa.Reipondcchic
vetAis St proxime (equens illi parabolae euangelicae,qua
^num caelorum dicitur effe Arailelinmini regi qui f^t
' iluptias Alto fno. St miAi rerubs Tuos qui inuitaret omneu
: adnupttat, eaqueparabolahuicprbpoAioaocommodate
applicatur. Siquidem deus ipfe(ioquiOrcx cf li,beato Lu
. douicofilioluo per adoptionem & bonam imitationem,
ccIeAis gluriie dehrias laquam fpiriiuales, nuptias nrepa
eauit»ip»mqtieinakauit^ad nuptiale illud «lemae raloe-
»-i' ■
jxfo: ,4^
dinit conomiDiBy qoS^o^crarfohuiDSTiuefladipean^
per folicem in domino «bdormitionem hinc irf (felit ad
jpercipiTda gaudia paradiii. Porrd in hocyet^sdi^o £•
liofaniiliaSjConiun^ra debet legi, eft enim compofita ex
geminis partibus quarum prior inflentur ^pofterior ve-
rd declinationem non redpit:(edTemper manet eacfero hi
compontione , (icut in)iit diftioni^s paterfamilias &
nateriamiliaf idem vCu venit.EftautemfeiusfamtliaXf i»
pfe filius qui eft de familia domus patemx.
5 ([ In nono yerfu. Fulgentem in habitu. Iniupradifta
parabola fcribit Matthzus, qudd cum impletmefTent nti*
pticdifcumbentioTn.intrauit rex vt yideret diftmmbdtet,
Avidit vnum hominem non ye(liCuna Tcfle nuptiali cui
dixit. Amice quomodo huc intraftiinon habens veftc nu>
prialemi At ille cbmutuit. Tiinc dixit rex miniftris (bis.
ligatis manibus & pedibus proiicite eum in tenebras ex«
ttriores.vbi erit fletus & (Iridor denthim.Qu^ eoange*
li; locum author huicaccommodSspropoEto: dicit quM
rex catleflis hoc padi o non reiecit d conuiuio nuptiali foe*
litatis anemx beaturo Ludouicum cum ignominia. Nam
sp(e veditus fuit yeAe nuptiali, pulchro que virtutum
bonorum operum amicus habitu, quo adornatus refulfit
fylendidos in confpe£lu domini,
xo dln decimo verfu.Q^em (anftum mlraaihs. Dent
(inquit) beati Ludonict fan^fitatem multis declarauit mi
raculis ; qux & fenibus A pueris, immo cuiuruit'trtatis*dt
iexus hominibus ipfum in necefsitatis articulp dtangn»
Ilia inoccantibus, mirabiliter odendtt. His etenim (igno*
rum prodigiis deus beatum Ludouicum, (anflorum cata*
logo afcribendum patefecit, & in terris celebri cultu ve-
nerandum,dum per, quanti (it apud deomroeriti,quaa*
taeqne dignitatis in catlis:ip(i mundo indnuauit.
Deiando Ludouico rege Fraco--
rum: alia profa. ^ ^
RJEgnn regnum «c- Ludouici
neremur: % £x Francorum re^
£t de regis gloriC” curjy
mur lentorum rcgmiMra *
Ibfidet
^^4 P R O S A*.
Popdctinp^^ VitdiMturrnofitmf,
5 JpfmCbriftocohfor- CUudfsgnjJktyluxol^
matum .
fecit magttm ZT £tcaptiukredittu.
trirtutumimmenfitas, . 9 In extremis fuccejjoreiit
4 Longtnn 4fHor U Informauitf cr cultorem
tum, £jfe dei monuit.
Altum fpes,fednS elatum, 10 Certus demum de co*
Profun^ humSitat, rona,
5 Vultum l><0iu< Maris undkdemptazmm-
regis, Cali portum tenuit,
' £zechi£zclumlcgis, ii Vitauiuem heatorum,,
£t Ipfie ftudium, Fcelix regnat rex fracorU
6 DUhisuere lucis da* Inheatis fedibus,
tor, IX Supplicemus fan^u
Vita cuffoS,cr amator tegi
In Chrifto uiuentium, t^os florum iupgi gregi
^ Orhisfignkillufbratur, Piis eius precibus.
Capto regi rejlauratur
XJber prada perditus, Aihen,
% ' •
Coniimilem in omnibus terTibutmoduIationerii rjtb-
* micam cbntinet hcc pro(a. N empe (inguli verfus,tres c6
' tinentclaurulasyquaram dua: wimcadinuicetn confonan
tes,habent fingulac odo fyllabar& penultiroam longam.
* Tertia verd cuiusque rerfus claufula: reptem coropledt-
tur fy liabas & penultimam ipfarum breuem, refpoaddq;
tenUe daufiibe verfus proxime adiacentis, nunc quidem
pMtcedentis nunc vero fcQuentis*
Comendantuf in ea praeclaras viftutes & opera inOgnia
beati Ludouid quondam Francoium regia*, quibus ciihic
.^itam agebat eminenter effulfit. Ob quodft multa pet
ipTum dominus operatus eft miracula: in teftimonium e>
ximic (aqdiutis viue anteade. Vextim haec omnia diffu-
fius in bifioxia viteeiordi, intiiper & in opurculo de lau-
alibwii
E X P O. Uf
.^uieiurHem(jin£);i regis aitobisfuperioribusanmi eia* ^
forato, enarrantur.Pcoiodcfermo nodor hic contrahen-
dos ed.
3 C A N M o T A T To M H s.In lertio vcrfu.TpfuroChri twr.tf
do conformatum. Prxcipua hominis perfc^io ineocen* I04Q.13:
Adit, quod conformitatc in virtutibus ad Chridum domi- Ejfhe.f
nom& deum nodrum habeat imitation^mq; propinqua
Aafsimilationc ad ipfura. Perfe£lus (inquit) erit omnis,
A At Acut magider eius. Et rurfum. Exem plu dedi vobis:
Tt quemadmodu ego feci^ita & vos faciatis. Hinc fzpius
nos admonet apodolus:vt Arnus imitatores Chridi. At in
beato Ludoutcoerat admiranda conforroitas virtutuad
Chridum :& ergo fiimroa perfeftio.
4 Crin quarto verru.LongurnAdes,amor latum. Apod»
Ius ad Ep^eAos fcribens admonet eos quod dudeant co-
prehedere quse At longitudo,& latitudo, Aiblimitas & j>-
fundum. autem quatuorhocinlocoaccommodatuC
quaiuor virtutibus fanfti regis Ludouici. Siquidem lon-
gitudo, Adei aptatur , qubd non tantum in praefentia, feci
& przterita vt mundi produ6fionem,& fatura vt refurre
^ionem mortuorum di^-mque iudkij, extendatur. Latita
do, charitatt quod ipfa non modo amicos ambit Aio com-
plexu: (ed & inimicos, quos etiam in domino diligit.Sub-
limitas Aue altitudo, fpei attribuitor: quod in fuperna •
Aipercoeledia bona animum erigit. Demiim profunditas,
humilitati akribituriqubd ipfa hominem infra alios eon*
Aituit quantum ad fui exidimationem.neque Anit ehisa-
nimum efferri aut aliis fe prarponere. Hat autem quatoor'
Tirtutes,infigniter in fanfto rege emicuerunt.
5 €Lln quinto verfu. Vultum habena Dauid regit. Rex Aihantfia*
Dauld, ferenitatem animi in vultu tanquam fpeculo ha- Saclus An
buide fertur relucentem, vt ex hilaritate vulto illius,ryn- thtnins.
critas cordis & fan£Hras eius perpcderetur.Simile quid-
dam de beato Antonio refert AthanaAus, qudd & in vnl*
tu habebat magnam gratiam:& admirabile etiam d falua* -
tore hoc munus acceperat.Siquisenim ( inquit ) ignarus
CIOS, inter multitudinem monachorum ipfum videre deA-
derafTet: nullo indicante ceteris pretermiiTis ad Antonm
currebit,& anime puriutem cognofeebat in vultu, & per
fpeculiuii corporis: gratiam CinAe mentis intuebatur*
Mm Nam
S4$
Pk6 9 a:
\ Fr»MT. 17 Nam fera^liUarenr faciem eerentyfiqoicfo offendebat
Cfi». 1} fe de otleftlbas cogirare^ficot Icriprora ak. Corde J^n-
*,Ker,x6 te, vultus floret: in moerore conftituco,criftatur. haque
M n___l ^ — 4«Wa
ft lacob cognouit Laban focerum fuam infldiac iibi ma*
chtnantem* dicens ad filias eius.N on eft facies patris ve>
flri: ficut heri dcnudiuftertiat. Sicut SamuelnnouitDa*
uid. Latiores enim habebat oculos A dentes flcut laccan
«Udos. Similiter agnofcebatur Antonius:quiafemperean
dem faciem inter proipera & adueria tenens, nec iecun*
«iis extollebatur nec frangebatur aduerfis. Hacc,de bea-
to Antonio Athanafius. Ex quibus verbis & id per(pi<
cuum euadit,qudd de volto Dauid regis di^him e(t, quo-
modo hilaritatem qoandam prafe fe ferens, ferenioren
ac latiorem eius animum indicabat. Itaft beatus Ludo-
oicus vultum gerebat ferenitate &hilarkate indicantem
interioris hominis fyncerftatem &]Mritatcm,quemadiiio
dum de ipfe canit ecclelia. O quam dulce fpedaculom
in Ludouico cemeret:qui virtotisfignaculum eios voka
infpiceret. Efl igitur ipfe myftice Daoid,qut interpreta-
tor vulto deflderabiUs. Ezechia vero & lofia zelum ha-
buit idem rex iandus:ad ea extirpanda qua; vegebant in
ignominiam autcotemptum diuini nominis, ficot illi doo
reges Ioda praclaria laudibus commendantur in imptu-
ra,ob ardentifsimom fludiom euelledi omnem idolorum
ipbrcitiam & cultum: i praecedentibus induam regibos
A obferuatum d populo.
6 C! Iniextoverlu. Diflos verd lucis dator. ExpHcac
4.R«g;. iS hieverfos interpretatione nominis Ludouicus, quod fe-
4. condum qoatuor fuarum Tyllabarum numerum itainter-
preutor: lucis dator, vitae cuflos,vt primae ryllabte prima
refpondeat didio, fecunde fecundaeA ita deinceps.
(andexpofitionemt&hicverfus hymni de ipfb compati
etiam continet. Ludouicus ex nomine, lucis dator expii-
'asitur: & cuftns in certamineprefentis vite ponitur. Lo-
ds quidem dator, quod bene vioendi exemplum taqoaai
lucem quandam omnibus preflabat, qua dirigerent Toos
grelTot. Vite verd cuflos, refld dicitur Ludouicus: quod
probe viuendo cuflodiueric vitam anime & in feipfo &
in nibditis,qoosad bonum fuo hortato & exemplo coa*
uertit.
In
O
EXPO. . ^4^
9 C lnfeptiipo Tcrfii.CafitoreglreflatirarDr. Comca*.
pttis e(!et rex Ludouicas in prima expeditione fua coorra
SaraceposapudDan)iac4:det nutu occulto,Iibertas il^cil
reftinica pro modico admodum redemptionis precio, per
pa^um exoluendo; Vt praeda t^uae inciderat in miein ha
ftium,qua(i deperdita conferidebuerit^quod n6 tanto es
eacaptiuitate habuerint emolumentum, quantum bnma-
nq iudicio putabatur.
10 ([In decimo verfu.Maris rndis dempta xona.Qoi ia
portum tenet, amplius non naoigaturus; anchoras & re-
tinacula foluer^iidpune poted, quibus nauis in mari de-
tinebatur, Ita fmito pratentis vite curfu,ad ftatione ater
na quietis peruenit Ludouicutyperfolotionem anima i
corpore.
•>
De fanSo Auguftino-
IMcmi fcfHgdudidy
Nofhra {ou(t harmonia
X Qnpmemin[cpaci
ficOy
V.cra frequentat fal>hata.
5 Mundi cordis Letitia,
Odoram uera gaudia.
4 Qmhns pragufiata-
uida^
Q*f<e fit fandorum gioiria.
5 Qiut Utatur in patria
Calicolarum curia.
€ Regem dommtempr4^
tma.
Sua cernens in gloria.'
7 Beata illa tatriOy
Qua nefeit niji gaudia.
Nam ciues huim patrU
Non ceffmt laudes eanertf..
8 Q»oj ille dulcor afficki
Que . nuUm maeror infieit*
Quos nullus hojHs im^t,
NuUusq;turho concutite
^ Vhidiesclarifimaf
Melior eji qum milia.
Luce lucens prafulgidt^
Plena dei notitia.'
10 Qua meshmana cape
Nec Itgua ttidet,pnteUj(tv
Donec tuU uidoria
Commutet hac mortSxa.
tr Quado dem efi omnia,
Vita,uirtuijcientia.
Vidm^tefiis CT catera.
Qua ueUe^efi mens pht.>
] 2 Hocin hacu^dlemifera
Mm i| Mditc'*
k
r
1
$4t prosa:
MeiiteturmensfoirU. i8 P4ftrrc7’'t0r^rr4»
Hoc per foporem fentiat, rc4.
Hoc attauCft dm uigiUt. Pro doihvu cdtbotica
QUO mundi poflexdu ip Qudpr^fidget
Coronetur in patrUy $ufUnmy
Ac in decor ii gloria in [ummi regis ettria^
Xegem laudet per fecula, zo Cuiut librorum eo^
14 Harumlaudmpraco pUy
nia. Fides firmatur unica.
Indatur ecclefia. n Hinc cr m<aer ecde
ij Dmrecenfentur an- fia
nua Vitat errorum dema.
SanHortm natalitia. 22, Huius fequiuefHgU
16 Cum poft perara pne Ac pradicare dogmata
lia 13 FidereSlaac fertdda
Vignareddunturpramia. Det nobk mater gratue.
1.7 Pro pofiioncyrofeo.
iVo afiitateycandida. Arnen.
Hxc profa, modolatione rythmlca perlimilis e(l Illi da
(anfto Bartholoioeo fuperiut expolite. Laudereasom*
nes inclyta: Banholomei merita. Author eius, Adain de
fando Vidore. Delcribitur in ea,fuaui admodum voca-
litate celedis tUa gloria: quam (andi in Tupema ciuitatte
Hierufalem percipiunt, & cum deo^perpecuo obtinebut,
vbi nullus dolori aut maerori amplius ed locus : vbi bo-
norum omnium vbenas & interminabile gaudium.Cete-
riim confpirat propemodum Sc plane conuenit hec proH
in lententia ( ficut & genere rythmi ) cum illo elegantif-
' fimo eiufdem authoris rythmico canuco:quod paulo p6d
de omnibus fandis exponetur. Superne matris gaudia
reprefentet eccleiia- Id folum inter hanc 8c illam profam
cd dilcriminis qubd illa fandis omnibus cuiufuis ordinis
ed coouenienSf hec vero peculiaris & propria factis ec*
clelic catholice dodoribus : qui dodrina Aia & Icriptu-
re land; explanatione eaiamaiorem in modum illudra-
rone
E X F O. -
rant. Porr6 quanuis in prima clauHiIa dechninoni ter>
fus huioi proGe: fanfU Auguftini nomen duntaxat expri*
natur, vr illi peculiariter hoc loco adaptetur, cuius ta->
men aliorum eccleUx doliorum nihilo fecius accomrao*
■dari decentiisime poteG,cdrautato duntaxat nomine Au>
gudini; in nomen Hieronymi, AmbroH) aut Gregorij,in
■eodem loco. Nempehuiufmodi mutatio nominis neque
rythmicam Ixdet (bnoritatem, quin potius illam reddet
vocaliorem, ob penultimam fyliabam illorum nominum , "
-breuem. Neque fententiam etiam offendet, nam ea haud
minus lingulis aliis doAoribus qudm Augoftino; integre
conuenire dinofcitur.
1 Camnotatiomb s. In primo ver(u«Internife«
fti gaudia. Internum felium vocat hic author interiorem
illam pi) animi laetitiam & exultationem in domino, qua
perfufut diuina dulcedine in fe percipit: cum tranquilli*
latem & pacem coniciendae cum deo fentiens, ab omni,
bus curis mudi (equeliratus ac liber: foli deo vacat, illiuC- p > .
que laudi & contemplationi iugiter eft intentus. Nempe
lianc requiero internam cpnfecutus animus ex vit^mun* * ^
ditia ac puritate, & (pirituale quodam modo celebrans .
iabbatumirubolfacit & tenuiter pr^gudat illa caleflis re*
gni gaudia, quibus lanfti faelicifTimeperfruuntur. Et ad
illa iulpirans ardenter^ in hanc f^pius erumpit vocem, a .
Quando veniam & apparebo ante faciem dei? ^ *'
7 CE Infeptimo verfu. Nam ciues eius patrie. Con*
lonat hoc diAum illi verbo diuini pfaltis. Beati qui ha»
bitant in domo tua domine:in (ecula feculoruro laudabut
•ce. Q^dd autem domus illius ciues nullo turbine hoilili ^
concutiantur amplius, vt hacc dicit litera:te(Iaturdiuino* *
rum fpeflaculorum referator loannes in Apocalypli, di-
cens de illis. Non efurient neque htient amplius, neque
cadet fuper illos (el neque vllus edus, quonia agnus qui
in medio throni ed,reget illos, & deducet eos ad vite fon
tes aquarum, ftabdergetdeus omnem lachrymam ab o-
cults eorom. Et mors vitra non erit, neque lu^s,aeque
cIamor,nequedolorerit vitra; que prima abierunt. De- P/a/#^
nlque qubd tn lucidifsima illa viuoruro regione die^ vna
melior (it qudm multa milia dierumhuius clamltofe vi-
te: perhibet etiam pfalmographus, dicens. Quia melior
Mm U) eft
I
,ff» PRP.SA.
eft ^ies Toa inanit tots: fbper niilia.De0iiai infigqeai il
Ijus diuf n; dofDuj Ipledorem inHauat beatus loannes bis
verbis. Et duitas non eget fole neque lupa: vt luceant in
A/«r.ii ea. Nam claritas deilUuiniaabltUlain:& lucerna eiuseft
agnus. Et portae nonclatidentur per diem : nox enim non
erit illic.
IO «[In dedmo verCj.Quam mens humana capere.Con
ronatidipTum lentctiae fand^t ^auli ad Corinthios ita feri-
I^^nus. Nec oculus vidkynec auris audiuit nec in cor ho-
minis a(cendit:quae praeparauic deos diligentibus fe^haec ,
^me tum primum percipientur ab iis qui filij funt regni:
cum vita ipfa vifioriam fuerit aflecuta fupermonalen
banc noihram conditionem, id eil cum Ibrs mortahtatis
fuerit in nobis fioita per immortaliutis gloria, quod qui-
dam particulatim jn (an^is ipfis contingit: qua^o beat{
coru anima; corporeis exute vinculis impiortall vita po-
tiuntur in celo. Perfede vero & cooCmunate illud cogi-
plebitur ia Bnc mundi : quando abfo^ptg erit mor^ in yl-
Aoria vlte,& mortale hoc induet immortalitatem ft cor-
ruptibile incorruptibilitatem. Tuc enim vi^tx vita aop;
t-Cms*i( commutabit hec mortalia, nam fuftollet etiam a corpo
ribus noilrit miCbriam mortalitatis, & immoitali virnto
illaprecingpt. In illa itidem faBhcicatectemadeus
/ (vtait Paulus)omnia in omnibus : & lancis illis celi duyi
bus idem futurus e(l omninm bonorum que expeti pdC>
liincpleniuido,exuberantiadl; copia. Enimuerberltipns
fons vite, vigor indeficiens, & omnis (cientic notio, erie
& eiiiiea cibus atque perpetua refedio,amidus item fpi-
ritualisummpn.Co fue glorielumine ipfos circun^lgens,
Jk cetera bona que ad perferiorem anime poilenc ex-
optari. •
*4 ®Indcclmoquarto rjerCi. Harum laudum precenia-
:Beatorum in celo gaudia,fuelidtatem dceloriamexpri-
nu(inquit) lymbolo quodam ecclefia catholica in terrip
con(iftens,cum iblennitates fandoru & fcslicem cx hop
mundo ad cclos tranfitum quotannis celebrat. Sunt enim
fci dies fefti (andorum hic cum celebrkate Iblcnes:'qua^
imago quedam &reprefentatio illius furomciucun^ta*
Sis & letaie, qoam in celis fugiter & continue obtineer.
Veriim hec fc/la : annua liint.illa verd in celcfti Hiero-
falem
IXPO. ' tit^
finem habent:& reuolodone tempo
vis redeutytlla: intermina funt & nefcia finis. Hiec pJ«run
que ob intenienlentem eafum trifiem fiunt lugubria : vt Amms.S
diftum eftperAmos prophetam. Dies fefti yeftri couer-
tentur in lamentationem & lufhim. illa autem meeroris A^.14
omnis ft luftus (bnt immonia*. Deniquehis fe(Hs noftrit ^
fuccedunttlies laborum:ilIa vero continuum habent iab»
batum placidamque requiem. A modo enim Um dieit fpi
ritusivt requiefcanta laboribus (uis.Siquidem in illo tu ‘
pemse ciuitatis die fello didribuuntur pro tra nfa^s labo
ribus praemia iis: qui in labore huius vitae legitimdceru-
uerint.Vtfan^lisquiianguinem fuum fuderunt pro Chri
ilotroiea datur corona^propter purpureum colore mar^
fiorerpondente. Illis verd qui incontaminatam reruarut
& corporis & animi ca(litate:candida,qudd virgineaepu*
ritatis candor fit index. Denique qui doflrmam facrae fi • .
dei fuo labore elucidarunt : aurea iniigniuntur torque,
tum quod aurumuliuinorum eloquiorum fpleadorem iie '
pius in icriptura infinuat.turo qnod apud prifco$,(apien«
testeo infigni, torquis (cilicet aure^,adornaxi fuerint Co-
liti,quod colli & pedoris ed ornamenium. Sapientia au-
tem: db pedore reconditur^ voee depromitur. Vnde Sa
piens in prouerbiis. Vt addatur gratia capiti tuo: dbtor-^
^es collo tuo«
In fefto decollationis fandi loan-
nis baptiibe.
/l£curforcm fumnd
rcgky
Et pr/ec<mcmnoH4
Icgk
CtUffratccclcfU'
% In hac luce tam fc/Haa
Gaude mater uotiua.
Deprome praconia.
3 Huim ortmuenere-
muTy
Sed minut delegemur.
Incitu martyrio.
4 Totut mundut fit io^
cumhUy
NuUi martyr hicfecutiduf
Virtute uel pr<«»«o.
j Nonefh ttojhrte paruU
tatis:
Mra iiij ytr»M
PI
Virtm iait£ JMitJtU
taudarcper omnia.
6 Summa rei recitetur,
Vt affedus inflammetur
£x cius memoria.
•j Non arundo leuitatis:
Sed columna acritatis
Nulla palpat crimina.
8 Scribas tangit cr daSo
rcfy
Vocans legis trdfgrejjores
Vipera genimina.
Arguebat hic Hero^
dem.
Nec terretur ab eodem
X.igatusincarcere.
10 Fert iniufle iuflus poe~
nam:
Rem deteflaiu tam obfcce»
nan
Kegis cr uduUera.
1 1 Sauit in hunc ms ty-
ranni.
Laus accrefeit hinc loani.
Tyranno fupplicium.
' 12, Stultus [eruit fapi‘
,cnti.
OS A
Qttiaiuftututfrufenfi,
Purgatur per impium:
15 In natalis fui coena,'^
Capitali pleRi poena
loanncm rex imperata
14 Spiculator faltatiici,
S Jtatrix dat genitrici
Caput, quod petierat.
15 Cyuxprafignat fuh*
limari
Chriflum fed hunc mino,,
rari
Capitis abfeifio.
i5 Alors ejl ialH
ciofa,
Q^am praceflit gloriopt
Vit£conuerfatio.
17 Nos ad laudem tui
Chrijle,
Pracurforis& baptiflie «
Colimus /b/fnnw.‘
1 8 Tu nos ab hae mdrtie
ualle.
Duc ad uitam re^ calle
Pereimuefligia.
Arnen.
Hiec profii rythmioe cpnfonaatix regulam vnifortn^
obferuac :ficut illa de eiuIHem (andi loanis natiuirate,
prius explanata. Praccurforit AbaptiHae. Authoretut,
Adaro de fando Vidore. Commendat autem beatum lo-
annemob prxclaras eius virtutes, & pracfercim inuidain
aaimi coivftantiam qua intrepidut arguit icribas & pha*
riHcoc •
E X P O. ijt
jp1iariCeot:qmnimm6 A Herodem regem propter adalte-
rtum,obquod& in carcerem conie^us A demiim capite
obiruncatuf:omnu asquanimiter fuilinuit pro iuftitiai A
Tenta(isdefen(ione,vt exledione euangelica dilacidona .
eft &confpicuum,
4 CEanmotationb s.In quarto verfu. Nulli mac
■Cyr hic fecundus. Plerique libri hanc claufulam ita habent
contextam, nullus martyr huic fecundus : fed perperam A
inemendate. Nam cum fecundus dicatur qui alium fequi*
lor loco,ordine,yinute aut dignitate,e(l^; alio poftenor,
qui dicit qudd nullus martyr e(l huic loanni fecundusiis^
feAo (i gniHcac nullum alium martyrem loanni cedere fan
^tate,autipfoe(re inferiorem: fed vel zquals virtute vel
ruperiorem. Q^ac quidem fententia non folum falGi eft:
(edetiam omnino oppoliia Illi quam author^niendit hia
verbis exprimere, ad delignandam eminentiam beati loan ^
nis fipra caeteros. Itaque legendum e(l potius vt habet li>
tera,nulli martyr hic fecundus, quandoquidem haec oratio
/ignificat loannem nulli martyrum aut fandorum cedere
virtute aut praemio, ipiumque nullo alio elTe minorem,^ Met*
mirifici eius praeftantiam &prxcellentiam vitra altos ar«
guit:& omnino confonumeft his domini verbis. Inter nq«
(OS mulierum non furrexit maior loanne baptida.Et fand
confimiUratione loquendi Outdiusvt (ignilicaret Aenea
:caeteros omnes pietate antecellere:dixitde eo.Vir magn*
belIo:nu1li pietate fecundus.
^ fEInfeptimo verfu. Non arando leuitatis.Hocdidum
ex euangelio defumptum e(l:vbi dominus in loanniscoia
roendationem dixifle legitor ad turbas.Qoid exilHs in de- ^
(ertum viderefarundinem vento agitatamlQuo interroga
<3i modo A fchemate innuit eum Chridos non fuiiTe talem
Vtpote nec incondantem nec leuem animo,neque facilem
in quamlibet infledi partem humano impulfu:indar arun
dinis qu* agitatur vento , fed fuiiTe columnam veritatis,
limium fcilicet animo A i veritate atque iuditia indeflexi
biiem,& ergo ipfum nulla vitia molliter diflimalalTe aut .
tacita diTniii(Te,fed citra omnem adulationem feruenti te^
Id quofuishominum reprehendide.
5 In odauoverfq. Scribas tangit d dodores.Id exeua
gelid condat vbi Matthxus fcribit de loanne qndd videns
Bultos
1
5f4 PROSA,
multos pluirifieorain & (kdaceoram renieates ad bapdC’
mum fuain dixit eis. Progeniet viperarum : quis demon*
ftrabit vobis fugere i tentura ira! Facite ergo frudhim di
gnum poenitentiae.Lucat autem eundem deCcribens locum
Lar. 3 • dicit illos eflfe vocatos i loanne, genimina viperarum , 9»
in eandem cum Matthcoi- redit fentcntiam: huic tame yer*
fili quantam ad verborum contextum vicinius eft & qua-
drantlus.
IX In duodecimo verfii.StuItusImitfitpieati. Conio*
nat huius claufiilf fementia illi dido Salomonis in prouec
biis.Qm ftuItuseUjferuit lapienti, & exeodeduda eft*.
Nempe in hac vita moitaliiimprobi&praui folent tribu*
btionibus afdigerebonos,& perfecutionibus opprimere.
PrMi.lt Q^as cum iufti vin xquo perferuoc animo dt in patientia
purgantur per eas a maculis vitiorum pro fragilitate ho*.
mana contradis. Quare ad huiufmodi peccatorum expia*
tionem mali prxbent bonis minifterium,materiam, & oc*
cafionemtfuntque velut huiufce purgationis inftrumentu^
A hoc modo qui mali funt.bonts quos perrequunnir/er*
ttiunt.ficut qui flagello excutit triticum d palea, aut qui au
rum in fornace excoquit,reruit tritico A auro roudando*
13 ([Indecimoquintoverfu.Crux prcfiguat Giblimar^
Illud prcconium loannis de Chrifto,in euangelio Icrtptu
Illum oportet crefcereime autem minui * prxfens vcffiia
exponit quali didum d loanne ad delignandum geo* moc
tis ipliiis Chriftit A fiiz ipliiis:vtpuu quod dixerit Chrl*
ftum crdceredebereiquia in cruce exultandus elTct a ter*
ra)(eipfiim autem alTeruerit loannes minuendum: quia ca
pite foret obtruncandus, A ita fecundum corporis quanti*
^ utem minor futurus. Verum quanuis ea expolitio videa#
tur ingeuiofe excogitata, A fecundum euentum rei poftea
coniecutum, humano placito, ftudio A arbitratu adinueu*
ta:non tamen refpondet( meo quidem tudicio') intentioni
beati loannis, neque ieniui literalt illius lodvbi fcribi*
tur ipfe ea verba protulilTe. Qmnpotius vera illius di*
di fententia ea eft:quam alTignat beatus Gregoriut tn ho
milia euangeli jquod leeitur in fabbato quatuor temporu
in aduentii domtnl,vbi mpradida euangelij verba expo-
nens 1 alt.Hacinre querendum eft,iu quo creuit Chrift*,
in quo minuuii eft loanneslnifiqodd populus loints ab-
’ mnentiaoi
t
EX? O.
55f
lUaentian Tidrat^renotumhanc ab hommibas efle con*
l^cienisieiHn Cbnftum eflepatabat» Chri(him yerb cum
pubticanis {Comedentem, & inter peccatores ambulantem
iutuenr.eum non Chriftum fed prophetam efTe , credebat»
Sed cum per accefliim temporis , Chrifttis qui propheta
e(Te putabatur:Chriflus eft agnitus, & {oannes qui Chri«
fias eileputabatqr, .propheta e(Ie innotuit: impletum eft
quod de Chrifio fuus pra^urfor pradixh. Illum oportet
crefcererme autem minui. In xftimattone quippe populi
ft Chriftut creuit:& agnitus efi quod erat,d^ loannes de*
creulrquia cefiauit dld quod non erat. Hxc Gregorius.
Cui quidem expofidoni tanquam accommodatiori ad len
Tum euangelicum & aptiori ad propofitum t potius fian-
dum efi & accedendum qudm arbiirarite pneuntis Tcribt
lentende.
Dc Czndto Fiacrio profa.
Vccm£ttou£fpccth
U:
lUu^atitr Hyhtr^
' Itu.
% Corufeat meldtt infula
Tanta lucis prafentia,
} Illa milu Fiacrium
/lacmijfum habet radiu.
4 Havent commune gau
dium^
J^aep^UremJUa filiim.
5 KAduitamfolUafuM
Sttfpirans,mt patriam.
a Taronem Mddis repe
rif,
Cmfuumuotum aperU.
6 /lunelocofolitario.
Zocat m folo proprio
g Sicfitloanni fimilu,
Cultor deferti flailis.
9 Dum locufignat baculo,
Nouopemus miraculo
10 Tanquam cafutndeii--
citur.
Humo non foffa cingitur.
11 sUJanlHuiri meritum
Loci dilatat ambitum,
11 Res iwtotefcitfcenUna
'Accufat ut de crimine,
]| Damnat opus mde^
fici. ' ’
Diffamat artem magia»
14 Prafentandus bic pr/«
u
t
PROSA.
Zt^us infert ta^di.
Z]ipis cedit necciditttr
Petr£ cedes infcdpUtiT.
OfofwifK nequitU
Petr£ mior duritU.
15 Oratae locitimina
Immunis intret foemina.
diuitty
'i8 Vitam arCtat ieatma^
Somno breui.aUdo.
Se dum occultat latehrif,
. 'Mundo fit ma^scelcBrid,
1 Vjrtutu fulget tituUs^
Medetur excis oculis,
Uxe efl caufa,cur fceminx Polypo,fico,calculis,
jlrcentuT eius limine. JFebribus , morbis fingidiss
17 Hic mi feris refugium 20 Fidentem i» Fiacrh,
Infirmis refrigerium. NuUa Udet corruptio.
Peregrinis hofpitium 1 1 deuotio,
5pcs lapfts y mceflis gau- Purgat ab omni uitio.
CHacc profa in ommbus yerfibiis^ fiuc dua* habeat clao
ililas rythmica$:fiue quatuoOeandera feruat jythroi for»
H>am ac fpecicm.qoandoquidcm in omnibus claurolif to-
tius profac.ofto contineantur fylUbats quarum penoUifflta
corripitur, habemqrftngultclauful? refponfura in confi-
Huli dcriowiia;rel ad proxima claufula.vel ad ea quie ter
fio ab ea loco A vnius daufut? interftitio coftituicur. Re-
feruntur in ea fanfti f iacri j praeconia A virtutcs.cooten»-
ptus mundi.lod natalis dimiiTio, viu eremitica , A mulU-
miracula atqi&nitatis beneficia.qu^ de» per Iprum
lareitus eft «onalibus,& illius precibus quotidie
titur. j CAHNOTATioHBs.Intertiovcrfu.lUaml
fu Fiacrium,haecmi{rum habet r;ulium.llla HybemuUa-
licet,Cinai Fiacrij natale folum,qux Infula eft inter fepte-
trionedt occident? fol6 dimidio minor quira Britaniama
»or fiue Angliarcui propinqua eft,ab hyberno tempore(Tt
quida putam )fic appellata^iropter hyemis afperitawm A
■ roaaniiudihem.H«c;Meldis infula, qu« Fiacriumafpiraii
tem ad vitam eremiticam fuo fufeepit gremioi^d caituoi
vfquevit* benigno (inu fouit.ltaqueHybernia Fiacriutn
haboitfiliumiquoniam illic in fucem eft editus,& in pue-
rili ataie educatus. Meldis autem regio eundem habuit pu
tre:quoniam iaro proueftus ad grandiorem aetatem A vir
tutum exercitio maturus, illic vitam luam tranfeglt.
nln
EXPO.
4 f[In (e^to TerTu.Faronem Meldis reperit. HicFaron,
eplTcopuserat Meldenfisea tempe(late,qua fan£l*Fiacrt*
ex Hybernia in Franciatn Tcnitrquacrens locum Tita; ere*
ffiUioeducendx accommodum. Qu.i in neoiorehaud pr«>
cui i Meldis didante defignauiteidetn aptum habitationis
locumtin quo cellam c6dnieret,& vitam ageret (blitaria.
Cumque eum locum Fiacrius baculo fuo lignarer,& certo
definiret limite, arbores intra illius lo^ complexum conti
tc protinus in terram quati fecoribusTuccifc ceciderunt.
Quod confpicata fberaina quxdam illae tranfiens :non«a<
tacolo(vt debuit^boc opus attribuit , ted arti magicae •^t
d«monum praedigiis , ipfumque Fiactium accutauit apud
prcfidem tanquam maleficum & fuperditiofis atque forti-
Jegis artibus imbutum : Ipfe vero tanAus indolens hanc ca'
lumniam innocenti fibt irrogari:defe(rat;& animo cdder
natus intedklapidi,qui protinus pofita duritia celTit fan-
d(ocorpori,(edemqueaptauit concauitate coueniente ca«
pacem ipfiusiin tethnooninm fuc innocentia;. Deinde con
fb^i^o facello petiuiti domino : ne vlla vnqinro mulier
fubiret illum locum impundqueintrarer,& ita vnius qus
InTontemaccufaueratpeccatumtin omnibus puniretur.
Quod d domino impecratTe dicitor: & ad hanc vTque a;u>
cem illud integrum, illabefa£lumque feruatiir.
I9 ® In decimonono vcrfu.Polypo,fico,calculis. A poly
po pifee marino i multis pedibus id nomen fortito : di£hn
eft etiam polypus narium morbus, cum caro interiora nafi
occupat maxime flante Euro,dfimiIitudine marini polypi
^ood eius carni fimilis fit.Tunc enim caro radices agit p!a
rimasiqu* tanquam pedes funt, hinc polypofus dicitur s
^ui eo morbo laboratrMartialls.Nafutum volo non poly
pofum. Ficus autem cum matculini generis eft & fecud^de
clinationisrmorbus eft & corporis vitium,cum caro in vl>
cus excrelcit & tuberculum :in tus faniem & pus continens
jjaCciturq; iit capke, barba,* cieris corporis partiVquc
pilis integuntur.Martialis.Dicemus ficos Cateiliane tuos.
Inde ficofus:ficis & vlccribus'eiuftnodi plen*. Demiim cal
«ulus.lapilluseftin ore vefic5,impediens vrinat emifliio-
netn:& inferens grauiftimos cruciatus. Qui eo laborant
snorbo,nUt maturd occurratur, Utali: calculofl a latinis
dicitur.
V
I
V
i prosa;
Definao Egi«Iioprofi;
h>n*j: Chrtfio didit quem eoff
mitttUudemconfef
foris. rUegms^te^
Ip[uml4ud4ttSW£[eniiho TunteiUshonnpUm.
na:: . 7 Damcgrms&ociwpefr-
jitfif/Jwwcycinortti' .
i FU. fidKkoAa-M: ChrilH> « npm<to.
J^itntdi quoque fUfpe d4- Dctns pro Cunfto truuft“;
TUS^,.
Mundi tdmettfpmk Pronatur permanfurd.
fium: 8 Q£odf^ texuere^
Se cotiferuant deo eafbtnt» tur , ■
a Adhuc duo puerilis, , S^cdusjctre promeretur,
Senfu fuit tam fuhtdis: , chrijluseircuelauit^^
^odmhreuifitdo^tQ- Scelus^odraperpOra^^
rum
t>oaor ipfe diaorum: , 9 Nanraltafr dum'ajid^
4 .Ardens intus charita'^ rri,
fe: Dumque nuffatlt fdrtr4-
Torislucet honefiate . rrty . .
Intutardensttis amorts: De fuperms charta
Per exemplum lucis fo- fa, _ ^
pdtRttt hmc eom^
€ Dum Unguenti ptAet mi\fa.
'ueflem. .10 HtehorwuU rd
Mox languoris frgitpr- reum. ;
/Jem? TJrgem wifw dt>id <lrt^
£x diuina dans tdrtute^ Tam pro rege fupplex 0^
Vellem fimul cum falu- , rat, .
' ' Cutus culpam non tgoo-,
6 QSlequidrerumpofide rat,
I
1
I
Bxpo;
11 Struo deinoningrdtti QuXmpr£eUrUfhdeutur
Cerua prshtt famulatum. 13 Hic
Struit ccrua nutu deiy chorum: '
Qttafi gratts agm ei. Vt in regno Beatorum
12 Pl^ra poffunt reperiri Regem uidem fempiter.-
Mira fa(ta tanti uiriy num
Quihus dare demonjlra- Glorietur maternum,
tur v/fmen.
f[ Vnifbrmetn & in omnibas yerfibus eamlem rytiimi
ipeciem ac rationem rprarfens obferuat profa . In lingulis
enim eorum,qnatuor continet claufulas rythmicasrquan*
que earum o£tofylIabis conftantem , quarum penultima
cft longa.Ouac autem primz eiafdem yerfus claufulc, in-
ter fe confonantiaro habent:& duae etiam podremx adin*
uicem.Cdmemorantur in ea yirmtes & prxeonia fan^bUi
mi £gidi/,prxclara iplius indoles,mundi contemptus pro
Chrifto,yKx (anditas rara & admirabilis miracula abip*
fo curo adhuc yiueret cooperante dei yinute fadla:in te- ^
(limonium bonitatis eius.
i Canhotat 1 <VN ■ s. In tertio yerlii. Adhuc aeuo V/oLiiZ.
puerilis.San^s.£gidius Athenis ex regia llirpe progeni
tus, & lacris literis ab infantia apprime eruditusttanta fuit
ingeni) perfpicacitate St capacitate :yt adiuuante dei gra-
tia raagiUros&prxceptores Aios doArina demiim ante-
celleret,eir^tquefuorummaginrorum doAor.Vnde cum
prophetanllud verbum plalmi decantare domino potuit.
Super omnes docentes me intellexi : quia telUmonia tua
meditatio mea eA.Super feoes intellexi:qula mandatatua
4]UzAui.
5 €EIn quinto yerfu.Dum languenti prxbet veAc. Adhuc <
in tcneriulcula ftate coAitutus fandus Egidius & necdum
parentibus fuisorbaiustcumquada die templum accede.
' retyCuidam xgroto io platea iacenti & eleemofypam petcn
ti tunicam fuam tribuit:quaindut*fgrot* integram fanit^i
iens mox recepit, Suit autem parentibus in domino pic^ d^
fundistpatrimoni j fui ChriAuffl fecit harredem ,nam bo.
sia (iia omnia pauperibus dlAribui(>qoemadinodiirequen^
verAis
. ->
P R. O S A»
^erTut explidt.Tt pauper ipfe Cbri/hiai pauperem expr
ditius reqaeretor,de qoo (cribit Paulus ad Corinthios. Sd
tis enim gratiam domini noftri lefu Chrifti,quoniam pro*
pter vos egenus fa^s eft cum elTet diues: vt ilUus inopia
vos diu itet elTettt.
S Cin oftaoo verfu.Q^od fateri rex veretur. Carolus
rex Francorum audita fandi Egidlj fama percelebri:roga
oit eundem vt ad feveniretfalutaribas monitis inffituen
dum.Venientera cum magna veneratione 6t reuerentia fu
fcepit,ac poft mutua colloquia ad animae fpedantia falute
rogauit eundem rex vt pro fe dignaretur Egidius deu ora-
rCtquia (celus quodda infandum commiferat iquod nulli
monalium nec ipfi fando auderet confiteri. Sequenteau»
tem die dominica cum (andus Egidius altaris facrificium
deo offerens, pro rege inftamius oraretrangelus domini rt
dem apparens chartam fuper altare pofuit, in qua feript»
erat per ordinem & regis peccatum,* Egidijprecibos i
domino dimiffuro ; fi tamen poenitensdeonfitens ab illo
deinceps abftineret. Oblata igitur regi charta illa celitu»
delata :peccaturo fuum humiliter con^iTus eff,& venta bu
militer poihilauit.
II i[ In vndecimo verfo.Cerua prebet famolatum.Beat*
Egidius relido natali folo, vt peregrinus pro Chrifto in
aliena terra ac ignotus degeret: haud longe ab Arelatcnfi
ciuitate interiorem fubiens eremum vt folitariam ageret
vitara,antrum quodda* fonticulum reperit fuopropofi*
to idoneum, habuit ibidem * quandam ceruam diuinito»
iibi prxparatam in nutricemrqute certis horis ladit aliino
niam illi prxberet.hanc confpicientes regis venatores:ci
canibus venaticis acriter eam infequuntnr. Illa vero cora
Tehementer ab ipfis premeretur:ad pedes fui confugit ald
ni tanquara ad afylum,falutifque prxfidium. Pro qua *
fandos vir orauit deum:vt incolumis coferuaretur . Gut^t
canes appropinquare loco non auderent,(edcum violata
adfuos reuerterentur : vnus venatorum incautd (agittam
eiaculansvt ceruam inde effugaret, fandhim Egidium pro
cerua orantem fauciaoit.Rex autem re cognita:medicini
vulneri adhibere voluit, quam omnino recufauit vir (an*
dustdominum rogans quhd quaadiu viueret ,(iuutati non
reftituerctor.
P«
4
E X PO. fii
De natiuitate beatas Marias uirgiriis.'
NAtiuitas MurU
uirginis
Qu^noslauit aU
bc criminis
Celebretur hodie.
Dies efl UtitU.
1 Dc radice /efje propa
ginis
Hanc eduxit fol ueri lumi-
nis y
Manu fapientU
Templum fudc gratiee.
3 Stella nouatiouiter Oli-
tur
Cuius ortu mors nofhra mo
ritur.
■ Xu£ lapfus im rejlituitur
In Maria.
4 Vt aurora [urgens pro-
greditur
Sicut luna pulchra defcri-
bitury
supereundas ut fol erigi-
tur
virgo pia.
5 Virgo mater Cf uirgo
unica.
Virga fumi fed aromaticdy
In te caU mundiduc fa-
brica. ,
Gloriatur.
6 Tefignarunt oraHo-
phetica.
Tibi canit galomon coH»
tica
Canticorum y teuoxange^
lica
Proteffaiur.
7 Verbum patris proceffu
temporis
Intrat tui fecretum corpo-
ris
Intetotum, totum dc ,
foris
■Simul fuit.
8 frudus uirens arentis
arhoriSy
Chrifius gigasimmen[iro *
horis: '
Nos anexufunejH pignd^
ris '
Eripuit.
9 Condoluit humano ‘ge-
neri
Virginalis piius uteri.' ‘
Accingantur [enes cr pf((i
ri.
^d laudem uirginis.'
10 Qui potuit de nohis eo-. . .
queri
Pro peccato parentis uc-
teris:
NH Mediator^
A ^
1
\
\
'MeduUpruckitpm
Veicrhonims.
II QAdari^didce comer
Cium
Intrat tuum catefle gre-
mium:
TKOSAi
Indttlgftur,
1% Ofpcsuera a-nerim
gaudium
Fac^uits ^^fentisfia
dium,
Vt optatum in cttlis hramu
Qgo [alutis rei remedium Nobis detur» »Ainen.
CHuius profx ryrhtniea Tonorhas Sc menfura «eadem eft
& perfiinilis ei quae obferuatur in illa profa do dedicatio*
ne ecclefiae fuperius declarata. Hieruialem & Sion fili^
Qudd ft huius ab illa, aliqua interdum occurrit difforroi-
tas& diuerfius^licut & lu plerifque locii ea comperitur)
&dle inter legendum internoici poterit,* ex Ipio elaufa ,
larum contextu deprehendi. Defcribit autem rp&m nobi*
litatem ortus gloriofc virginis ex Dauidica (lirpe,* flngu
larem ipHus dignitatemtvariis rerum renfibilium nomi-
nibus vt ftellz,aurorc,rolis,Iunae, virgae aromatic; expreT
fifm.Commendatinruper ipHus excellentiam , qudd pro-
pheticis fuerit oraculis Ixpenumero prius addudis figoa-
ta»qudd dei etiam hlium cadis fu complexa vifeeribus, db
humanae carnis induent ami£f u:l quo totius mundi fai^fa
efi redemptio.Demtlm piam fidelis populi orationem ad
apfamdtrigiciaiplorantisafTidua eius apud filium fufft^*
gia,* pod hanc vitam aeterna cxli gaudia.'
4CANNOTAT10KXS ,fn quarto verfo Aurora (ur
gens progredttur.Deprompcum eft illud facrofanfhevir-
{;inis Marifpr^cooium ex Canticis canticorumtvbi ait Sa
omon:Quatoft ifta quae progreditur quafi aurora cofur^
gens:pulMra vt luna,ete£la vt fol,terribilia vt caftrorum
odea ordinatalVbi merito aurora nominatur beata virgo:
nam depulfa ignorantis * vitiorum no^ ,veri folis orca
Aiorplendoreprsuenit.Luna vero, quia nobis in caligine
no^is huius mundi oberrantibus fuum lumen benignHtf
impendit.t>icitur*fbl,quod totum mundum Tuarum vir
tutum & gratis fulgore illuminat. Demtim ipfaterribriis
•ft dsmonibus vt acies caftrorum ordinata :quia Com pote
ftatlspede contriuit caput ferpentis,* tota malignoni ipi
■ / rituum
EXPp
ritoum cateruan Unquam ccledium acies caftroru profii^
gat, atque in trepidam fugaro conuertit. Similiter ea nuar*
dipatio fequentit verfut,qua beata virgo prardicaiur vir-
ga fumi aroroatica:ex Canticis canticorum eil defuropia:
^1 dicit Salomon.Quac eiliAa qu{ aicendit per defertum Qant.^^
iicut virgula funii.ex aromatibus myrrhx & thuris £t re,
ddilla denominatio illi afcribitur propter incredibilem.
(uauitatem odoris ruarum vinutum,non modo terram om
liero fed & caelos implentem. Ob quam quidem fuaueolen >
tiam ipiricua1em:il)ud £cclef.di6ium etiam, ipfi adaptatur.
Sicut cinnampmum &balfamum aromatizans odorem de „ '
di:qua(l myrrha ele^a dedi fuapitatem odoris. \
6 CLlnfexto verfu.Tibi canit Salomon canticii. Illa can.
tica canticorum dicitur hic Salomon facratx virgini cane
re, quoniam licet altUTima illius libri royileria & dida ap,«.
pileentur i catholicis expbhioribus modo.eccleriaeChrt
ui rponfx,roodo vero animo fideH quam fibi Chriftus dp.
(poniault per fidem, & vtrumque quidem decenter ac ap*.
t^.nihiro lecins etiam myftica ilia fenfa congruenter & c5 '
cinndaccomqdanturfacrofandK virgini Mariae, ipfiosre
gis xterni fpbnrardileAiflimat.Cuias id efficax eft argume
tum,nam eccleda cathoIica,quff in libro cantici canticorti
diicunturiin pracconiu fu perian^ia; virginis affiimitad vfu
eccleria(l.icum^ntiphonas,refponforia& le&iones ex il« /
lis in officibeiufdem accipiendo. Non immerito igitur Sa -
lomon hicdiciturbeatf virgini & ad eiiis honorem decan ' ‘
tare cantica canticorum. ^ . ■ ' * .
'7 Cln fepumo verfu. In te totum, & totum deforis.Ver
bum dei, fecundum diuinitate fimplex eft & infcAile Qua»
recum rubflantiaronoUrac carnis afTumpfit ex virgine &
in virgine:n6 fuit vna verbi particula in viero virginis Sc
altera in carlo apud patr£,na impariibile eft & ipdiuiduu. * • ^ '
K eque verbum dei tunc ita fuit in patre : vt nuUo modo ^
fuerit in vtero virginis, (ic enim neq; fuifTet vaioiie hypp
Hatica vnitum naturae buroanx,neqjvcrd incarnata. Neq;' ^
rurfum totum verbum tunc ita ffiit in virgineivt nullo mo
cTo fuerit apud patrem, nam immanet illi infeparabtliter ,,
'atque indigreffibiliter^quandoquidecu inierris diuerfaro '
tur:dh(it Philippo &condifcipul, is eiua. Nefeitis quia ego
iti patre & pater in me efl l Relinquitur igitur id quar*
Nh ij tua
E/4.3J.
Tfal. iS.
P/4/.1}.
{^4 PROSA.
tum merobrum aflercndum q|iod In ipCo lacarnacionlf (a*‘
crc articnlo Tcrbam dei totum fuerit in virgine <Sr totam
extra virginem:c«lum & terram implens, licet alio roo»
do hic extiterlt,& alio modo ilUc,quemadmodum deos to
tus intra mundum eft:totut & extra, quod neque includi
mundo poiTit obfuam immenfitatem: neque eodem ex'
cludi propter fuperexprelTja in omnia fuam plenitudind
vniuerfa permeantem dt cunfta fuperambientem diuino
complexu.
8 C In o£lauo verfu .Fru^Vus virens arentis arboris.Hie
Chriftus appellatur fraAusuirensrnam benedidluseftfru
dius ventris virginei,viroregraticdt virtutum indeiicien'
ter uernans.Vndeieipfum viride lignum appellauit : cum
ait.Quia (i in viridi ligno hcc faciunt:in arido quid het !
At verd fm61us ille preciofus: eft arentis arboris, (aeratae
fcilicet virginis , quae tametii perpetuo virtutum decore
virens fuerit & florens.hic tamen arens arbor dicitur ad
exprinaedum nouum fuaefoecundiiatis & fupernaturalem
modum, vtpote quod (ine viriconfortlo filium caelitus c5-
ceperitiqubd longd fupra naturx vires fitumefi, quemad
modum Illud etiam naturz metas tranfeenderet: quod ar*
bor arida & nullo terrz fomento humeflata , fruAum vi-
rentem proferret.Itaque arbor arida hic dicitur facra vir-
go,inanalogia:nonpervituperiumfed fingularem com-
mendatibnem.Quemadmodumipfa etiam per virgam Aa-
ron prius arentem & deinde fioridam efi (ignata: & apu4
Efaiam per terram ntientem,cum ait de Cbrifio. £t afeen-
det ficu; virgultum coram eo- &ficiu radix deterrafitien
ti.Enimuerdficca rerra & aquam fitiens natura ndpoteft
proferre radicem.Chxiftus ergo ficut radix deterrafitien
tiarcendit’. quoniam de virgine incognita viro natus efi.
Iii eodem quoque verfu, gigasimmenii roboris Chrifiuc
nunCupator;ex pfalmo dicente de ip(b. Exultauit vt gi^,as
adeurrendam viam. Et id quidem nomen gigantis ipfi ac-
•tribuitur.propier infi^nem fuz virtutis magnitudine:qua
principem huitrs mon^i proOrauit ip(e'dominus fortis dt
potens, dominus potens in‘przlio. Denique eripuit no*
Chriilus i nexu fiineRi pign jris(vt przfiins ait ver(u$')rci
licet d vinculo & laqueo dxmonis ac mortis:cui per prim'6
ruropareiuuni culpam totum genus humanum in pignus
batuin
A
EXPO.
datotn erat,&loco pignoris pro peccato obligatum,
lo Q.' In decimo verfu.Qui potuit de nobis conqueri .Ma
.gna(^inqnit)e(l iili j dei in homines miieratio:& mira beni
Snitas. Nam ipfe qui iuilam habuit caufam conquerendi
enobit,&expoiiulandiiniuriam ipii elatam ex pracuarl» ,
catione primorum parentum :neque foluro conquerendi
' . de nobis ied etiam perpetua morte nos condemnandi :im*
memor tamen o£Feniionisacceptzqueinluriac:exhlbuitie
ipfuro mediatorem dei & hominum, xt per ipfum reconci»
liaremur deo patri:& rediremus in gratiam cum eo. Et ita
qui iufle potuit e(Te punitor criminis : fafius eft bonitate
hja illius delcdi author,& propitiatio pro peccatis noftris.
Cui fu laus & gloria in fecula leculorum. Arnen.
De natiuitatc beatae virginis: alia
profa.
VErlum Bonum C"
fuauc,
Ptrfonemus iUud
auc:
. ■ Per <Juod ChrifH fie con-
cUpe
Ptrgo,m4ter/ili4.
‘ 2 Per ^uod aue falutata.
Mox concepit fcecundata
Virgo Dauid fhrpe nataj
Inter fpinas lilia.
} y4ue ueri Salomonis
Mater, ueQus Gedeoms,
Cuius magi tribus donis
Zaudant puerperium.
4 Me folem genuijli,
u/iue prolem protulifU,
Mundo lapfo contulifH
Vitam c imperium,
^ u^uefponfd uerbifum*
mi:
Maris portus fignum du-
mi
^Aromatum uirga fumi,
Mgelorum domina.
6 Supplicamus nos e-
menda,
Emendatos nos commen-
da
Tuo nato, ad habenda
Sempitania gaudia.
Arnen.
Nn «j *
Hac
1
V
.PROSA.
CHcc proCi confiniilem tenet rjrchmicxmennirae legem
‘ ficut illa de (an^o Stephano rege Hungaric.Corde , to-
'ce, mente pura,qu« paulo ante iam eft ezpofiu. Continet
autem ettmiam Cacrofanflae ‘virginit coramendationeib,
ob generofum regi) Oemtaatis decus quo exorta reful>
‘get: dt admirandam faecunditatem. qua angelo nuncian-
te de czto (ufcepit prolem & mundo genuit (aluatorem.
'Deinde profequitur piam Bdelis populi ad ipl^m ipuoca*
'tionem & humilem (upplicationem.
'i C[a N N o T A T I o N B 8.lnprimoyerfu.|Pcr^Chri-
fti .Btcbnclaue. Id nomen conciaue neutri generis eft &
'tertizdeclinaiionisrquaniuis etiam in fceminino genere
inlieniaturhzccdncIauis.Et e(l' locus fhcreiior in interio»
ribus teflis vbi colloquta fieri folernthab^tque vnam cla*
uem c6muaemdotqe(itcUadei*lngre/rua^orati\ Cur«
rere per totum pauideconcIaue,«agirque. Et 'conclauia
loca funt:qu« vna claue clauduntur. Quoniaigitur Chri
(Ium fuo V irginali complexa eft vteroMariatre^d hic ip-
fius conciaue dicitur. Eft & eadem yirgo (quemadmodum
etiam ftjperius diAum eft')iplHks Chrifti mater dtfilia.Ma
ter quid^ fecundum humanitatemtfilia verd (ecundd dN
uinitatentyCum enim omnia per ipfupi verbum ia^la ftnt:
iplam Itidem a dpi yprbo^onditam ac creatam elTe ambt«
git nemo. ; f[ In tertio yerfu. Aue veri Salomonis mater.
Verus Salomon,Ciinftuseftf(apientia& virtutum opule*
tia antecedens omnes vereque pacificuStficut Salomort fi
guralis& typicut,lecundum carnem & continua dtproxi
loaferieex Dauid progenitus:ccicros reges fapientiaaa
cecelluiHe 8c. diuitiis (cribitur,i& pacificas interpretatur.
Eninsuero hfc tria verius & perfectius ipfi Chril^o conue
niunttqui fecundum apoftolum eft dei virtus & fapientiaf
& in quo omnes thefauri fapientix ac fcientic funt abfcbn
ditt.ipiius itidem vlomini eft terra^ & plenitudo eius^orbts
Berrarud; vniuerfi quihabitantin eo.Gloria itidem dtdiul
ticin domoeiustnon ta m auri & argenti quam virtutum
&. fpirltualium charifmatum.Demiim princeps pacis i pro
'pheta dicitur St fecundum apoftolum ipfe eft pax noftraa
^ui fecit vtraque vnum. Appellatur inmper hic beata v^*
go vellus Gedeonit,quod fignificata fuerit per vellus Ge
.dc^nis-czlelti rore lrrigatum,vt ftepius eft habitu. Et pro—
* I '
5
* EXPO. 5^7
ster rei eonfonniiatem:nonen (ignljipG fienato Iiic aTcrf-
bitur. 5 €[In quinto verfu. Maris poriut tignum domi.
Maris portus dicitur hic facrofanda virgo:ham totum eil «
receptaculum humani generis ceniiTimaque ftatio , i pro-
cellis & terapeilatibus huius ieculi prote6lrix,quod mare
magnum & tpaciofum in fcriptura dicitur. Vt enim na*
nihus in portu poli diuturnam naoigationem ell quies: >
ha & peccatoribus pofl naufragiorum in peccatis peri«
cula^beata virgo confugium eft AaCylum. Prcterea it- fo|
gnuin duroiteadem dicitur,attribuendo nomen ilgurx, rei
per eam figuratar: quoniam vt Gepius ante di£lum eil , ipGi
per rubum ardentem Moyii oftenfum myilice ell iigniaca
cay& fub typico illo velamine repratfentata.
De eodem fefto ajiia profa.
ProUm paris mkomort, '
Psrgo mnms cmbono’-
rc
Noiue prolis gxatui e
f Pegis mater cr ng^r
na
Morum dux C7 dfci»
plina^
De malorum nos fentui4
Perduc ad calejHa,
6 Dek culpas 6
Placa regem prece pia*
Qwa per te patet uia
kXd aterna gaudia,
,Amen,
).
€E Hcc profa confimilem habet rythmi eompolitionem H
CUI priecedens:& preclaras itidem continet laudes iacratif
virginis Maria:, ex rerum feofibilhl denomioati/onib’
Nn iilj variis
AVefydusIuxdierUy
u4ue gemma mu^
lieram:
QMiadalli regem ‘regS,
Genitorem filia*
1 ,^ue uerbi fummi pa-
rem:
^uerofafpina carens
Per teuiret mundus arens
Per te datur nenia.
3 Auenerhi dei cella:
Mundi decus maris flella*
Serua feruos a procella
Maris huius noxia,
4 Mundum pingis nouo
U9 PR,OSA
Ephe.$
variis fumptai|:qu(ilIiusTirtutes;ft excellentiam apta ti»
■ gnificatione deicnbunt.Ac quoniam multe hamm nunca
pationumin locis precedentibus Izpius funt adduAx &
explanatxrnon efl illis enodandis hic amplius inliilendu.
V Ca nmotatiomh s.Inprimo verfu.Auefid* lux
dierum. San£ti(Tima virgo Maria (Idus dicitur per tneta-
phoram:quoniam in fe (piritualemltabens claritatem«cx>
teris hominibus per opaca mundi vagantibus irradiat .Di
citur iS: lux dierum:quoniam booorum omnium &iu(lo<
rum(qui nomine dierum infinuantur ob internam animi
lucem,(icut& peccatores dicuntur tenebrx propter raali«
tix no£l:m.Vnde Paulus Ephefus fcribit.Fuiilis aliquan^
do tenebrxinunc autem lux in domino,vt fili j lucis ambu
late)omnium inquam illorum fplendor efi clariiTimus &
inextinguibilis’Oemt^m gema muiieru hic nuncupatur ea-
de virgoiquoniam ab angelo benediAa Inter mulieres e(l
prxdicata,& haud dubid mulierum omniom eil excellen-
tilTima faemineiq;fexus decus egregium & fingulare orna
mentum, z C In fecundo verfu.Per te viret mundus a>
rens.Ante chrifliaduencum mundus e;rat aridus , & nulla
fert? bonorum operum virorem germinans:ob*veridet ig-
norantiam & cultum dxmoniorum. Per falutiferum autem
beatx virginis partum tariditas illa dtllerilitas efl depulfa
atque in uiriditatem commutata,quoniam diuulgata euan
geli) veritateifalutarem fruftum coepit reuirefcens mudus
pullare.Huiufmodi autem reuirefcenria :facrofan£lK.vit-
ginis Mane puerperio &flngulari gratia efl Indufla
4 €Eln quarto verfu. Mundum pingis nouo flore. Hic
flos nouus.efl dominus nofler fefus Chriflus : de quo aic
propheta. Egredietur virga de radice Iefre,& flos de radi-
ce eius afeendet &requiefcet fuper eum fpiritus domini,
hic'autem flos^verd nouus elltquontam nouo more proda
£lus quem natura flupet,miratur ratio, non capit human*
nec angelicus intelleflus. At vero hoc fuautfTimo flore,
beata virgo mundum pinxittquoniam eundem nobis mira
biliter protulit, gratifTimum itidem eius colorem internis
noflrc mentis oculis oflendit, fuauitatem odoris illius &
redolentiam in omnes transfuditiS; dulcedinem fruft* fa-
lutaris eo flore exorti, benigna communicatione ineun-
dos popi*Iosdiflribttit.
In
In exaltatione
SAluc <rux, arbor
vitx pr£clara.
I VcxillmChrifH,
ThronM CT ara.
j O crux^prophanis
Terror cr ruina.
4 Tu Chriflianis
virtus es diurna.
Salus cr uiif oria.
j Tu properantis
Contra Maxentium,
^ Tu prjeliantis
luxta Danubium
Conjiantini gloria.
7 Fauens Haraclio
Perdis ctm filio
' Cofdroe prophanum.
S Inhoc falutari
Ligno gloriari
D :cet Chrijlianum.
g Crucis longum, latum,
Sublime,profundm
SanSlisjpropalatum,
falu<u mundum
Sub quadri figura.
fanft« crucis.
i.
10 Medicina uera,
Chriflus in (latera
Crucis ejl difhraiius,
Preciumqi fa(lus.
Soluit mortis iura.
1 1 Crux e(l no(hr£
Libra iuflitir.
II Sceptrum regis,
Virga potentix.
ig Crux,cdefUs
Signum uidorix,
14 Belli robur.
£t palma' glorix.
if Tu fcak, turdis.
Tu crux def peratis.
Tabula fuprema.
16 Tu de membris ChrijH
Decorem traxifli,
Regm diadema.
17 Per te nobis crux bed’
ta,
Crux cruore confecrata,
Sempiterna gaudia
Det fuperna gratia.
Arnen.
Hxcprofa, rythralc» fonoritatis feruat normam, fcJ
multiformem & variam. Aliquando enim in vnaclaufu*
Ia quatuor duntaxat comprehendit fyllabasr vt in vnde-
ciroo verfu & tribus fubfeqiientibus. Aliquado quinque:
vtin primo verfu & confequentibus vfque ad fcjctu. In*
terdum vero in eadem clattfula fex coplcftitur fyllabas.
570 PROSA.
Tt in tepdmo verCa, A exteris deinceps.rfqne ad deeimd.
Nonnanqnam itemfeptem immo ftodo conAringttin
eadem clauGda fyllabas: vt in Tltimo verfu,culus duc pri
mx claufulx: o^o iingulatim funt ryllabarum, du|e verd
po(lTeinfe,repf em.y er6m coniinifcentur fiepios in eodem
Tcrfu claufuLe diuerfum fyllabarum numerum fonitc:vt
ibia leAio quemque diligentius animaduertentem facild
edocebit.Q^x etiam liquido mon(lrabit:quomodo inter
fe confonantiam feruant Ipfx claufulcrythintcc, ftad
quam vnaquxque Tuum habeat refponfum.
Authoreius,A.dam de {an<fio Vigore. Receoientur au-
tem inea,przclara fan£lx crucis prxconia,denominatio-
n^fq^lnfignes: vim illius vtuiBcam & miram virtutede-
clarantes. Memoratur & gemina vi6loria:duobns impe-
ratoribus Romanis iplius inuocatione 9c preildio indul>
ta,Conllantino inquam & Hcraclio. Veri^m TtrluCque ea-
rum hiftoria, in expolitione profx deinuenrione ianfta
crucis (cilicet. Laudes crucis attollamus,e(l fuDerius enac
rata: & eo ex loco requirenda. Demum pia in nne ponitur
inuocacio iidelispopuli ad fandam crucemtad quam per
(otam pro(am liue laus Hat (iue oratio»dirtgitur lermo.
I €Eann.o t a t io n b s. In primo verfu.Arbor ritp
praeclara. Sacratifsim.i crux, arbor vit« dicitur, quoniam
per Chriftum in ea mortem palTum toti mundo vitam ac*
tulit.Proinde ipfa, A vitalis & viuiHca redd folet appella
ri:prcfignataque creditur per lignum illud vite quod e-
rat in medio paradili in primordio coftituttoii iplius mun
di, hoc enim feruandi vium corporis incolumem A illa-
be fadam. vim habuiullla verb:toti mudo auchore Chri-
ilo qui ipfamconfecrauir, perditam vitam rellituit. Con*
fimm modo exterarum {^nominationum admodum d<g-
narum(qux fan^x cruci hic attribuutiir)a(signctur pro-
pria ratio.
4 iE In fexto veriu.Tu prxiiltis iuxta Datiubium.Qpp-
modo Conflantinusin Maxentium tyrannum arnaa nio-
oens,facrx cnicis beneScio vidor euaferit:iam antd nar-
ratum ed. At verd quonam padotuxta Danubium Scy-
thix fluuium(qui A Ider nuncupatur')bella gerens adiu-
trice fanda cruce vidoria potitus fuerit:quia prxiens id
lUera commemorat^ paucis nunc dicendum. Eo tempore
^ao
J
£XP O.
57»
qao Kpmani imperi j moderabatur habenas Coftantinutt
tongregata e(l tuxta Oanobium fluuium Innumera bar-
barorum multitudo , volens fluuium tranfire Sc regiones
omnes occiduas fuc ditioni fublugare.Q^od vbi coflan-
tinus accepit, coaflo ingenti exercitu ca(h'a ad Danubiu
metatus efltranlitum illorum (iquo modo po(sit,prohibl
torus. VeriUm cum indies increrceret barbarorum turba Sc
iam fluuium tranfirecinuito Conflantino &id prohibere
non valente . magno ipie timore concutitur, folicito vo-
luens animo quod poflridic cum hoflibus fe fortioribus
manum haberet conferere. Sequente verd noAe fopore
pre(Tus,aS angelo cxcitatur:& vt oculos in cxlum attollat
admonetur. C^trurfum erigens obtutum .'lignum crocis
praefulgido lumine corufeans in aereconfpexir,cum ha*
lufmodi titulo literis aureis inicripto. [n hociigno vin«
ces. Itaque cxlefli viflone confortatus figuram crocis in
vexillis fuis deformari iu(Tit:& ante fe in acie deferri.
Mox irruens in ho(les,ipfos penitus profligauit : interfe*
Aaque ipforum numerofa multitudine reliquos in fuga
Tertit. 8 Ino^auo verru.Inhocfalutari.Refpondec
harc iententia yerbis beati Pauli ad Galatas. Mihi autem
abiit gloriari nifi in cruce domini noflri lefu Chrifli*. per
quem mihi mundus cruciBxus e(l,& ego mundo. Ex qui-
bus fumptumefliHudpraeconiunitquod in principio mif* Qai4,g
ftedefanfta cruce ex inflitutoeccleliaflico canitur. Nos
aute gloriari oportet in cnice domini noflri lefu Chrifli.
in quo efl falus,vtta & relurreff io noflra,per quam lalua
ti Ailiberati fumus, vnde huius verfus fumpta efl fcntdtia.
9 [n nono verfu.Quadrum faluat mundum, fub qua*
dri forma. Quadrus hic dicitur mundus ob quatuor eius '
pr^cipuas partes quali latera quadrati conflituentes;oric
tem.occidentem, meridiem, <Sc lepicntrionem, in qoibps
habitat homines per crucis myfleriiim falutem adepti. In
ipfa vero cruce dicitur inefle quadn figura : aut propter
quatuor eius extremitates,primam furrum,recundam de*
orfum, tertiam ad dextrum & quartam adfiniftrumcoa*
Aitutam, aut propter quatuor magnitudinum eius inter*
uatla liue dimennonum rationes: vtpote longitudinem i
' funamoin imumporreAam, latitudinem d dextro in fini*
Arum extentam , altitudinem in fupremo eiusfafligiod
culmine alsignatam, & profunditatem in ima eius parte
57* PROSA.
quzterr«jnfirafuit nimpram. Hccautem quadruples
lin&x crucis fecudum magnitudini poiitlo, (anilis pro*
palata hic dicitur,auonia d deo & (anilis e(l inCptraca my*
(lica ratio fitus dc ngurx tpHuscrucistquidvein ipfafor*
ma facri gerat myneri),d: deinde a fanflis fcriptoribusdi
do&oribus ecclefiadtcit toti populo fideli, fcripto elide,
clarata. Ver6m de hac alsignatione dimenfionum (anile
crucis, in prola inuontionis eiurdem latior habitus e(l fer*
mo. 15 In deciraoquinto verfu. Tu crus defperatis
tabula fuprema. Q^emadmodnm de poenitentia id dici»
a(Ibiet,quod ell fecunda tabula poli naufragiu:ita de (an
ila cruce re^^ dixerint omnes, quod prima & prxcipoa
fit tabula poli naufragium a primis indudum parentib*,
cui innitens totus mundus naufragustperuenit ad portum
(alutis xternx,& placida (latione receptus quiclcit.
De fando Matthsoeuangelifta.
IOcunddrc plebs fidelis
Cuius pater efl mc^r/w,
Recolens EzechielU
PropheU prteonia.
X Efl loannes tefiis ippy
Dicem in tApocalypfi.
Vereuidi,uere feripp
VeratePimonia.
3 Circa thronu maieflatis
Cum fpiritibus heatiSy
Q^uor diuerptatis
jiPant animalia.
4 Formam primum a-
quilinam^
Et fecundum leoninam.
Srd humanam cr bouind
Duo gerunt alia.
5 Fotjm fortimt pgih
rctjrum
Fotmas euangeliparm:
(^orum imber dodrina-
rum
Stillat in ecclepa.
F/i funt Morati , tT
Jl4atth£USy
LucdSyCrquem Zebedeui
Pater tibi mi fit data.
Dum laxaret retia
7 Formam uiri dant Mdt
tb<eo.
Quia ferippt pc de deo.
Sicut defeendit ab eo.
Quem pfafmauit, homine.
8 Lucos bos eP in pgura,
Vt prarnoflrat t feriptura.
Hopiarum tangens tura
Legit
171
HXPO.
ItgK fuh ucUmine. vitulus ptcrificdttfr. *
p Marcus leo per dcfertii LeomortentdeprtdatKTf
Clamans jugit in apertum. Sed afeendit a<juila.
Iter fiat deo certum,
Mundam cor iir crimine-
10 Sed loannes ala bina
Charitatis, aquilina
Torma, fertur in diuina
Puriori lumine.
11 Ecceformahefiialis,
15 Paradifus his rigatur:
Viret Jioret, fecundatur.
His abundat, his Utatur
Quatuor fluminibus.
16 Fons efl Chriflus: ^
funt riui.
Fotis cjl altus, hi procliuL
(^am feriptura prophe- Vt faporem fontis uiid
talis Minifirent fidelibus.
Notat,fed materialis 17 Qjioru trahat nos do^
Hac efl impofitio. drina,
IX Currunt rotis tUolant Vitiorum kfentina,
alis: Ne fic morte repentina
VifuSjfenfus fpiritalis. Damnemur cum impiis.
Pota, greffus efl (cqualis. 18 Horum fonte debria*
^^la, contemplatio. tis
ij C^atuordefeributifli, Sitis crefeat eharitatis,
Quadriformes ad* Chrifli Vt fuperna claritatis
£t figurant ut audifti, Perfruamur gaudiis,
(^ifque fua formula. *'
i 4 Natus homo declara- Arnen.,
tur,
Hxcpro(arythmicain fernat formam perinde atque
Illa de beata Tireine pau16amd declarat. Verbum bona
& fuaue. Autnoreius,Adam de Can&o Viflore.ExpUo
cat autem tnyderia (anflorutn quatoor euangeliihird,qai
in viHone Ezechlelis prophetx nroiliter& in Apocaly-
pd dgnati funt per quatuor animalia, hominem, leonem,
bouem & vitulum. Et cni euangelicarum quodque am>
fsal refpondet,& propter quam caufammyfticam : iiica-
perte diCerit. £il autem hcc proia cniiis ebangeliCarom
Gommu'
#
• I
1
A
AfM.4
9
s.
ji/latih,4
574 PROSA,
communit|& in cuioique fefio potefl Jegitim» decantaris
quoniam generatitn omnia compleditur^qur ad ian£ib«'
mm duaHgeliftaru laudes & prtf conia c6niuniter attinet,
1 C anno^tat 1 o'm b s.ln primo verfu. Recolens
EzechielisfphotKprnconia. Ezechiel capite primo de(^
cribens Tifionem cxlitus bbioiienfam, dicit inter extera
(e cdlpexi(!e limilitudmcm quatuor animalium in medio
ignis & fpledoris.Similitudo autem vultus eorum: facies'
hominis & facies leonis i dextris iprorum quaiuor:facies
autem bouiSsa fHiiftrisipibrum quatuor: & facies aquilf,
de fuper ipfonim quatuor. Q^x quidem quatuor anima*
lium figurx d beato Gregorio in homilia fuper Ezechie*
lem applicantur ad myilerium quatuor euangeliftammi
& eam Grxgorij expofitionem tbtafequitur ecclefia.
1 Qlnfecudo verlii.EdToanesteftisipn.VtnonfoIuin
veteris fed & ndux legis toilimontOrTan^rum euange*
liftarum facer numerus & infignis dignitas declaretur, lo
annes euangelifta ipii Ezechicli aftipulaiur & teffis acce*
dit in (aera iha & figura li,rpforum dtfcrjptionei in Apo-
calypfi myfticatn quatuor animalium viiionem iibi etiam
oEenfam hoc modo depromens .Ecce (edespoiita erat in
cxlo:& fupra fedem ied8ns,& in medio Cedis & in circui*
tu fedis quatuor animalia, plena oculis ante & retro. Et
primum animal Emife leoni,& fecundum fimiie vitulo,AT
tenium ahimal habens faciem quaft hominU,'dk quartunl
animal fimile aquilx volanti, .
6 C[ In fexto verfu.Et quem Zebedeus pater.Beatu lo*
annem euangeliftam hac deferiptione innuit hic autbor
dccirculoquituriqui Elius fuitZcbedei,& vocatus i Chri
ftoad apoilotaturn cum lacobd fratre fub: quando erani
fimul curo patre in naui reficientes retia fua,vt Maithxus
quarto capite refert ,dt fupectus etiam eft addudum.
7 C In Teptimo v.erfu Formam viri dant Mattharo.Bea*
tus Gregoriusin £zechielcmy.figurationis.iproruro euax
gelidarum per fupradida quatuor animalia ratione my*
flteam: paucis ita confiringit.Q^ia ab humana generatio
ne coepiMure per hominem fignatur JMatthxus.Qiya per
clamorem in deferto: redd per Iconem Marcys. Q^ia ve
r6 a (acrificio exorfus ed: bene per vitulum Lucas.Deni*
^que quia d diuinitate ycrbi coepit, digne per aquilam fig*
hifiditui'
EX P Oa
Dlficatar loannes* 9 fTInnonoTcrni.MarcasIeoper M<m»i
Refertum, Concernit hxc (ententia Sc refpicit inidoni eaa £/4.4»'
geli} ipHus Marci:in quo defcribit pracdicaiionom Ioan>
nif baptiflc in deferto, & affert tedimoniu Efaij prophe-
tae de eodem, fcilicet: Vox clamantis in deierto.parate vi*
aro domini :re£iat facite femitat efut, quo<f quidem va*
ticinium.praefemeetia verfu expriroitur.Itfcirco per leo-
nem di^fus e(i iignari beatus Marcusrqui in fyluis rugitu
folet ;dere. 10 C! In decimo verfu. Sed loannes ala bi
nacharicatis. Aquila geminis alisfertur in fubIime:Ar ir-
reuerberata oculorum acie folis intuetur orbem. Ita bea*
tus loannes vi mentis contemplatrice confeendit in feri*
bendo euangelio ad ardua fiimmae deitatis (acramenta:& ^
intrepida metis acie confpicatus eil verbum quod erat in
principio apud deum. Porro binas alas charitatis hic vo* '
catauthor amorem in'deum,& in proximum,qUi duobus
prateipuis &' primariis explicatur mandatis, in quibus to>
ta lex pendet & prophetac.His enim duabus ilis fubnixa
fidelis anima:fertur in excelfa exioru atria celeri volatu.
12 In duodecimo verfii. Currunt rotis: volant alis.
Hoc ex vilione Ezechielis propheticQcuius anitefafla eff
mentio') fumitur: vbi poft Jeferiptionem qnatuor anima m
lium dicit propheta. Cunqueafpicere animalia': apparuit Ere,(
rota vnafuper terram fuxta animalia, habens quatuorfa
cies. Et afpe^us rotarum & opus earum quafi viiio ma-
ris,& vna fimilitudo Ipfarum quatuor & afpe^lus earum
& opera : quali (t iit rota in medio rotae. Cunque ambu •
larent animalia : ambulabant pariter & rotae iuxea ea, A:
cum eleuarentur animalia de terra, eleuabanturiimulft
rotae. Ue alis vero ipibrum animalium edicit paulo anOe
idem propheta. Et manus hominis fub pennis eorum iti
quatuor partibus, & facies & pennas per quatuor partes
habebant : iunftci^ue erant pennz eorQm,alierius ad af*
runa. Et facies eorum dfc pennz eorum:extentcdefoper.
Duz pennz lingulorum iungebantur , & duz tegebam
corpora eorum. Similicerbeatus loaonesin Apocaly-
p(i dicit. Et quatuor animalia: lingula eorum habebant A^.4
alas (enas. Qmd autem mydicum rotzillz &alxinfi.
nuent, przlens.verfus apertclatis A patenter explicat.
In deciao •
P R. O S A»
ij ClndccifflotertloTerAj. Quadriformet adias Chrif
lU.Scilicet natiuuateiti,parsionein, reHirredione &afcen
fionem Chrilli : quifque euangeliAaruni fignat per fuaai •
formulam & figuraro. Matthaeus enim per hominis figo*
ram:fignat Chnfti natiuitatem fecundum carnem. Lucas
{pecie vituli, eiufdero pafsionem. Marcos leonis e£Figie,
Chrifti refurre^Honem. Et loaones aquilae (orira.afc^o
nem eius in caelum. Quinimmo vt fequens innuit verfus,
ipfe etiam Chrifius: vnus quide perfona fed quadrifidos
operatione, fignificatur his quatuoranimalibus:& edmy
(Hcd homo, vitulus, leo dS:aquila.Homo quidem: perna-
tiuitatem in hunc mundum, vitulus:quia in truce imrao*
latus pro nobis. Leo autem: quia mortem deuicit refur-
gens ex mortuis. Aquila verd:quia alcendit fiiper omnes
cxlos.
lo flE In decimoquinto verfu. Paradifut hit rigamr. In
lecundo capite Genefis legimus,qu6d fluuius egredieba-
tur de loco voluptatis ad irrigandum paradifiim: qui in-
de diulditur in quatuor capita. Nomen primi fluminis:
Phifon,fccundi:Geon,tcrtij: Tigris,quani verd nomen:
Euphrates.Ita i Chrifio, aeterno iapientiae fonte procede
te de abyflo diuinitatis, prodeunt quatuor euangeltft^dl:
fpiritualia fluenta, quorum doctrina rigatur ecclefia ca-
tholica:& foecundaturmens humana ad proferendo fm>
^um iuftitiae ac bonorum operum.
De fando Michaele archangelo.
I
SVmmi regis archangele Michael.Itftende qu^fums
nojlris uocihus.Tu deum obfecra pro nobiSy ut mit^
tat auxilium miferis.
1 Te namque profitemur effe fupernorum principem
ciuiu. Principalis e fi patefias i domino tibi data, peccan-
tes faluificare animas. Idem tenes pe- petui principatum
' paradifi: omnes conciues te honorant fuperi.
2 Ta in templo dei thuribulum aureum uifus es hahu^
femanibus.Indc fcandesuapor aromatum plurimoram,
' perucmt
E X PO. 57^
perumit^ntecoiifpciimdei.
I Quando eum ^acone^magnum commipfii praUmi^
fauahm ilUiKommMahfhraxijliplurimdt. HincmaxU
mm agebatur in e£lo fiUntiumxmulta milia miUu dice-
bant Jalus regi domino, yfudi nos Michael archangele
fmmejjuc parum defcehde depoli fedetnobk ferendo o-
pem domini atque leuamen indulgentix.Tu noflros Ga-
hrielhojlcs proflernf.Tu Eaphael^gris affer medellar
morbos ahficrge, noxas dilue ^nofquefac intercjje gauddk
hiaterum. %Amen»
'1'
Hxc proCi folutc habet oratiopii cotextum^necryth*
mica lege lenetur. Prosequitur Jaudes fupernor um fpiri» ^
iuuu),angelicari^inque fubGamiarum : & pr^sfertim beati
Michaelis archanceli, culus potcAatem, dignitatem &ex
celleiitiam i deo illi indultam multipliciter praedicat: ft
demilra pias illi caetenfque angelis preces ofiPert.
X 4[ANNOTATioNis.*Te fiamque profitemur
clTe. Non id (impliciter intelligendumt in comparatione
ad omnes fpiritus calefies. Nam cum fanflus Michael fi( '
de medio ordine pt^rema atque infima hierarchiK , xt- s
pote de ordine archangelorum: non antecedit excell^ti^
angelicos fpiritus medi; hierarchic neq^fupremat qui*
almmb nec aquatur illis dignitate: (ed fecundum ordina
tifsimam diuina (apientia lege illis fubeA dtobrequitur.
Quinpotius id intelligi debet collatione fa6la ad eos (pi ^
ritus angelicos: qui roiiiuntur in minifteriuro ad homines '' ; ■*'
mundi adminiArationcJnter illos enim, Miphael pri- .
snatu tenet & fortitur principatum quidepoAremo aut
snediofunt-vUimabierarcht^tonline.Eodequoquc mo-
do accipiendum eA quod paulo pdA fubiugit literii: quod
icilicetmi^haelem omnes conciues honorant fuperi. De
illis' enini conciuibus fupernis ibi fit fermo qui riufdem ^
cum eo futit ordinis aut inferioris,quandoquide fuperip-
res no dicuntur proprie inferioribus honore impendete.
z C Tu io templo dei thuribulum. IdfuraptumeA ex
ofbiuo capt 'ApocalypfiSjvbi feribit loaxines.fit altus an*
colus renit & Aetit ante altare : habens thuribulum au- A/>oc.S;
Oo reum
N.
57* PILOSA.
rcu«.E»ilataifcntilli incenfi «uka.Tt daret dcontloBl-
bus Cinftorai» omnluo fuper altare aareomrqaod eft aa
te tbrofuim dei. Et afcendic fumos incenforun) de oratio-
nibusfanftorom-.de manu angeli coram deo.ls auiw^w
gelas hic dicitur fuiffe Mlchacl qui pias orationes iul^
nimfignatai per fumum incenfopim ofcn a» confocOT
domini. Quemadmodum angelos Raphetifc finplo di««
ad Tobiam feniorero.Quando orabas com bchrymi»,*
fepehebas mortuos:* rehoqoebas prandiu (uum,& »of
tuos abicondebas per dtem iodomo tuai* noue lepclie*
bas eos:ego obtuli orationem toam domino. ^
M 1 f[ Quando cum dracone, maenumcommifilRpr*Ua^
^ Ex do^cirao ca. Apocalypfis iUnd eft deproroptom.-rW
dicit feriptura. Ei 6aum eft pr«liom m^oum in^o.
Michael * aogeK eios pr«liabanior com dracone:* dra
. co pugnabat * angeli eius,* no»xaJoemnt,n^ue
A/ar.ia jno^tos eft eorum amplius in ocio. It proieAus eft dr^
co ille magnus ferpensaouquosqiiirocatiir ^olos «
{athanas,qai fedocit r nhierfora orbefflt* proieCW ell ia
terram,* angeli eiof cum illo mlfii font. Et audiui toc6
fDaEniin In c*lordiccntci®*, N ocfefta eft ▼irtus^
* iwnum dei noftri,* poteftas Chrifti dos; quia proie-
^us cftaecofator fratrum noftromm: qo» acculabat cos
ante confpeaum dei noftri die ac noae.Per dracone aot«
illum intdligitur pracipuusillcaneclus, qut caterisjiott
princeps acauthor apoftafi» difcefiioniique a deo, & c«
iUis cielo exturbatus tanquam fulgur in twam ceeuHt.
>Xoc.io
De filentio verb cuius bic etiam meminit J*‘era: locito»
ApocalypHscap. oAauo dicens.Et cura aporuiflet i^sllB
fepcimum.faftum eft fileniium in cplo quali media hor^
D6 fando Michaclc; aliaprofa.
crimpfttex af» z huH iocuud4tl4»f*fc-
au, cor<t.
Pfallut chorus mam Quando laudi eoHeotora
^4 * Puritas cflcordim.
SupemoruM ctuium* ... 3 Micbaclcm
EXPO
V., • '"T -
2^eca$hioiti}idefrttU(kit' ix r^cc ohfijfit the<r^
"DidUttitia. »- siuc iv^ffjj^monUi
4 Farltxdics:<jMjf<m(t(}it Jugi mmfterio.' • .
... • V« iw O
tata
£ll fupeiytx'ciuit4tii • ^
Ter trin^ diftiniUo. “ ' ' "
14" (^^‘ttvamatcrm
etur,
Vt exttoBisrcliattretMf',
rum
Kecaifetur angetortm
Solemia uidoria.
5 Draco uctus exturt^
tur.
£t draconH cfpigatur
Inimica legio.
-j
C1
I .30
6 JExtnrbatmffitmrBa-' £iui diminkHo.
toTy 15 Sicut furttboniimdilt
£tproie^ut4ccnfator Viuerf^^xltue,
AcaUfalUgio. ' '"‘Stcerut^urSntm . ■
7 Stib tuteU AdiehatUt • Dtfhn&^p gloria
£4xint€rr<t.paxmetUi>f iuj^
Imti^ttAiUtio. ■ ''is SoldefiaU4
8 Cimfitpotcmhicidr^ QB^^^ti^iignit
tutCy SteUarmuarift;
Pro coniimmi fiam fdute . JkluctieLtrttdfi .
Trimphatinprdlio. SicrefurreAio.
9 Suggeflorfceterit 17 vetta bdntd nou^
Pulfui a fuperhy (atiy' |
Per huius aerh' • ^ feterrenm.puxitatir
Oherrat fpacU. Conj^ormet cAefiiumI 1
To Volis inuigilat 18 Cofmialitb» fitfSh
Pirus irifibilat. ^
Sed hunc adnicbilat , . ' Xicet poAn pfett pii'
Prttfem cujiodia. . rus
II Tresd^inQ^hkrpr- ^Spe pr^fumat pr<etmum.
chidc • vt ab ipfii adiuue^
"'-■”•0.:, . a.
- f
V*.
-Vi
I
tkosa:
flosdcuoteuetieremur 2» Vt pfem nctiig^
Jnflattesobfe^o, ndar ^ \ -
%o DeonoscotitHuit, CohfrtdescurU: C .
^ngdif^focUt Etdiuituteoll4uieti&
Syncera deuoHo. %Ab utrifquc gratU
XI Dc[certtH rttieetes 13 Capiti [it gloria^
Jnterim c^Jhbus^ Membris^ cotKordbi
£rigamui puras mcntfS
In c£lm cm manibm. %Amcn.
Haius profe con(iailis eft rYthroica foma « qoac <!e
fandi loannitdecollatiooe paulo^mdeft expoiita, fcilU
cet.PrKcurforem fummi reeis. Attanen nonnulla efl lm>
Ius ab illa in aliquibus TorUbus euariatio : quae inter le> »
Sendum facild a quoult Internofcetur. Auihoreius, A-
am de fando Viaore.Compleditur autem commenda*
tiones & praeconia cxleflium fpirituum: diftindiones eo-
rum, ordines ft-fundiones a deoordinatlfsimedifpofitas
recenfens. Prarfertim vero fandu Michaelem debita lau-
de extollit ob vidofiam contra antiquum (erpentem ha-
bitam: & tutelam eius quanoflras tutatur animas fu6que
defendit praeiidio.
5 CEamMOTATiohbs. In quinto verfb.Dracova
tus exturbatur: Huius verfus & quinque fequentiom in«
telligentia, pendet es eo dido Apocalypiis, quod in vlti>
ma annotatione prxcedentis profae eft addu/dam, &pro>
inde hic nequaquam repetendum. '
11 fEIn vndecimoTerfu.Tresdiftindaehierarchlae. Da
triplici ccledium fpirituum hierarchia facroque princl-
.patu,& cuiufque hierarchiz triplici ordine; beatus pater
Dionyfius praedaram & diuinam facit determinatiooem
in fbo libro inferipto de caelefti hierarchia, ex quo quic*
quid de (acris eorum diRindionibus,fundtonibus & offt
ciis aedenominationib* eft cognitu dignum: abunddde-
.promas. Ipfi autem fuperni fpiritos afsidue vacant dei co
templatinni (quae Grzconomine theoria diciiurtivifio-
ne & fpecuIatione‘)A; pralmodiae,laudationiquediuini no
minis, facundum illud vtrbum prophetae in pfalmo. Bea-
ti
IX PO.
ri qui habitant in domo tua domine: in (ecula ieculorofli
laudabunt te. Nihilo iecius angelici fpiritus qui ad exte- ^
riora mittuntur officia, vt populorum regnorilmque mo-
derationem ftiingulorum hominum cuitodiam: propter
hnc minideria & munia que foris ezequuntur non defi-
ftunt i continua dei comtemplatione ac vifione. N a ne-
que adminidratie rerum ex(erarum,impedimentoefteo-
rumcdntemplationiinequecontemplatioadminiftratio-
ni.Quod ex rerbis domini nodri in euangelio deangeais
panmorum cuftodibusdiquidd condat.Amen(^inquit) di
co Tobis:quoniam angeli eorum (emper videt fadempa
tris vcdri qui eft in cnlis. Mdin.l*
t{ CIndecimoquinto verfu* Sicut iunt hominum diuer-
fie gratue.Quernadmodum^inquit^homines diueria (br-
tiii funt gratiarum munera, & fecundum illas diuerfitate \ \ ^
habent bonorum operum ih hac vitatin qua ali j plus,alif
minus laborat, alij arftiore via progrediuntur ad regnu,
alij vero calle magis plano.Iu etiam homines, diueHbru
ordinum affequentur praemia : it ad diueribs affumentut
ordines angelicorum fpirituum.Enimuerd qui uitam du*
xerunt auderiorem & ianftiorem'ad (uperioreseuchen-
tur ordineSyTt zelo diuinae charitatis fuccend : ad fanfto-
rumferaphim ordinem, ftcdtempladonidiuihorum de-
ditiiad ordinem fanftoru cherubim',& ita decaeteris.Qqi
Tero vitam egerunt minus aiperara Aduram, i mandatis
tamen domini non declinarunt:ad inferiores prouehen-
tur aeledlum (pirituum ordines, vt angelorum. Tedator ^
pland illud dominus noder in euangeliotcum ait» In do- -
mo patris mei roanfiones multae funt. ***
t( CE In decimofextoverfu. Solis ed alia quam lunae dl-
enitas.Haec fententia ex verbis apodoli ad Corinthios eft
defumpta; vbiait. £t corpora caeledia, Acorporaterre-
ftria. Sed alia quidem caeledium gloria: alia autem terre- , .
ftrium.AIia claritas iblit,alias claritas luna; : A alia clari-
tas dellarum, della enim i della differt in c1aritateyt(icA
refurreAio mortuorum. Nempe aliqui a*d fubllmiorere^
rurre^uri funt gloriam :vt quorum cumulatiora A maio- .
ra funt bona opera. Alij verd refiirgent ad minorem glo
ri; dignitatem:qubd eorum minora (int A pauciora bona
opera,fecundom quae: fit gloriae diftributio.
■ Oo'iij In
'•'% 'PRO^A.
'h -i iii dc^Qio&ptuDo Tcrfii. Venit homo odai»d.Ve
tus honab dicicurrqui fecundum came ambula^ft ea que
carnis furtt ioqoh-it . N ouus autem homo eft qui amubu*
lat fecundum Ipiritum : & quxrit ea que dei unc. Si igi-
tur voIumus^veUc autem debemus omnes') ad angelico-
rum Ipirituum gloriam fubueht : debemus exuere eeterd
hominem cum adibus futs^vt ait Paulus) & induere no-
irum honpinem qui fecundum deumcreacus eH' in in ditia
& reriute,ableftaque rctuftatc peccati: in nooitate vit«
ambulare. Ita terrenus homo hic dtcitur:qui fecularia fe-
£^atur delideria 8c huius mundi concupifceadas.Cxledis
autem, qni ea qux Girfun fiiat fapit : non qoxfuper ter-
ra m,xternorumque bonorum rapitur deliderio.Eo enim
apfb afTimilauitfpintlbus (iipernis, ctuibdfque beatis : ia
loluni 4eum iotentiisime fe ferentibussltaque fi Tolumos
iaof^qrum angelorum tandem adipifei confbrtium: debe
mus cerreax affciflionis contagia mentibus noftris abra-
dere,& fpiricuara exledium puritati pro triribos afliaida
ri.Si enim fimilesipfis fuerimus virtute ftaninotumoa
ditiaterimus tddem tpfis perfimiles prxmto & gloria.
Dc fando DionyGo.
' , , c/fudeproUjOr£ Kegni fUt potentU. ■
, ’ G 5 lifxta patrem popH .
> Glorietur GJL- BeUatores inclyti, '
lia, *Digmfuntmmorii.
Patre tyiofiyJCo. ' ‘ • Sei iUm prxeipue
X Exultet utetuii " j Pecolitafiidue' i
farhd Parifiuf : >. • . , , Regalis xedefia^
• . ' ' ^ Jllujbris martyrio. 7 Hie X fummo pr£ftde
5 Specudi gaudio ' ’ 'DireRut ad Galliam,
forli)cgaMdet concio. " Kon gentis increinU
Martyrum prxfentia. Veneremur infaniam*
A- Quorum patrocimo 8 Oallorumapofloltif
To^a gaudet regio. Venerat Lntetiam,
*7 Qudm
EXPO.
Hoflis^elut proprUm,
^ Hicerrmicumuhu,
Et omm fpurcitia,
HieinfarUxpopttlut
Goidm idMtria.
10 Adorabit iiohm
FJUcis Mercurij,
Sed uicit diabolum
Fides Dionipi»
11 HiccouftruHo da te-
plo.
Verbo docet CT exemplo^
Corufeat miraculis,
II Turba credit^ error
cedit.
Fides crefdt^ cr cUrefcU
Vomm tanti prafuUs.
li His auditit^^ infatm
inmittk DomitiamUt
Hittiiij^ Sifimdum^
14 Qw patorem aninuiru
Fde,uita/igms clarutHy
Trahat ad fuppUcium'.
i< Infligutur in fe patrue,
Fldpra^arcerXT catena,
Catailam, leB^ ferream,
Et afium uittcit ignem.
5%
16 Prtcedmai feras tru-
ces.
Sedat rogu, per fert cruces
Pojl clauoscr patibulum.
Translatus ad ergaflulum,
1 7 Seniore celebrante
Mifjamjurba circunfiStet
Adefl ChriftuSyCormtantc
Catelli militia.
18 Specu clai^mcarce-
raii
Confolafur,cruitali
Pane cibat, immortM
Coronandum gloria.
I ^ Prodit ruartyr con*
flidurut.
Sub fecuri liat fecurus.
Ferit tiHoTyfic^ uitlor
Cottfummatur gladio.
10 SecadaucruMtert-*
rdt,
Trucus trunci caput uexU
Qm ferentem hoc direxit
lAngdorum legio,
XI Tampra^ap^os
Repleat nos gaudio.
Arnen.
H«c profa confimllc habet rythmicif confonantUe
{brantHcutcd in (blcnnitacc paichali docaniari (blita
iuperiiiscleclatatayinane pfinia (abbad* Aothor eios* A*
aamde (anfto Vigore. Peferibit autem beati patris.
Oo ilij Dtonyfij
fi
5»4 PKbSA
OlonyH j ortan, in Galliam aduentomt&annudatiooMti
euangelice veritatis apud Parinos:cuai.iDagno fpiritaar
lis lucri prouetu. Deinde eiulHem (aerum pro Chrifto a«
gonem:po(l diuerta tormentoru genera, capitis obtrunca
tioneconfammaturnjcapitit propri^ iam amputati depoc
uttonom vfque ad locum Tepulture eius, in quo faert ip*
ilos cineres cum magna veneratione nunc euam conditi
afleruantur.Hec autem omnia, ck hiftoria vitae Sc palTio-.
nis eius que pa(Tim legitur:dinofcuntur apertius,& potiC
fimu ex eo opere clariisimi viri Baptifte Mantuanitquod
tribus libris elegantifsimo carmine de adis huius unftl
patris fuperioribus aiinis confcrtpdt.
i Cakkotatiome s i-In primereriu. Gaude pro>
le Grccia. Q^bd Grecia prolem Dionyfium tuIerit,Gal<>
lia verb patrem.de corporis «tate primum poteft intelli- -
t i, quoniam In Gr^cia natus e(l & in luuentlibus annis e.
ucatus.In Gallta vero proueflam egit etatem prope*
modum fenilem. Poteft itidem illud fecundii anime qua-
litatem condition^mque accipi, quod Dionyitusin Grc-
cia ex aqua &fptrini fanfto renatus (it, & Pauli apoftoli
in baptilmo filius: vt Aiflaapofiolorum plane tefiantur.
In Gallia vero 8t apud Parifios per euangelium fpiritua*
les filios deo genuerit, quorum pater fecundum (piricum^
merito did poteft.
S c In quinto verfu. luxta patrem pofiti. Defanftit
Radico & Eleutherio beati Oionyfij fociis,hic verfus 1<k
quitiir-qui fidi fuerunt comttes itineris eius in GalUao|
in praedicatione euanRelij.eiufdem etiam focij,& in mo»-
te non funt abinuice leparatl.Q^os quoniam paterno fcw
uit affictu beatus Dionyfius,& unquam filios in iis qts
dei funt direxit : iure eorum pater,dignltate fcilicet eva
& authoricate hic nuncupatur. In fexto verd veriii reja*
lis ecclefia vocatur ecclefia Gallicana : qudd vnius rq^is
fceptro gubernetur: ea enim praecipud Dionyfium vtfuia
apodolum Sc tutelarem patronQ veneratur. Qudd fi quU
ecclefia: nomine vntuerfalem intelligi vditecclefiam; e%
regalis didtur,ficut i beato Petro nominatur regale ia«
cerdotitim.
8 C tnoftauoverfii, V^n<:rarL9tetiam.Lutetia,Trbs
eft celdaratilsima in Gallia omnia bonarum literaru em*
porion
t
* l
t
E X P O. 5tS
periain:qac in iecundo huius proCe Terfu Parifiui fetlata
nominatur.Siquiden Ttroque nomine apud probatos au
thoresnuncupaulegiiurrnamA: Cacfarin commentariis
Lutetiam Pariliorum com memorat. Hacc (and inter multa
quibus inclyta nobilitatprzflorentifTimum (ludiorum gyni
natium, fupremum iudicixgallicanx (enatum, redemepiC*
copalem, Habitatorum frequentiam, rerumque omnium
ad tttam conducentium afnuentiara , nihil habet antiqui*
ft quo magis gloriiri debeattqu.im qubd beati patris Dio
nynjprzdicationefit primum illu(lrata,eiu(que (ludio ac
opera Terd fidei fptendorem percepit, & fanfto ipfiusiaii
gtitne (it domino con(ecrata.
fo CEtn decimo Terfu. Fallacis Mercurij .Aptum ipfius
Mercuri) epithetum hicauthorerpretTit:cum eum fallace
dixit. Nam apudpoetas St gentiles habebatur fraudis fur-
tt^uemagider.Ethicertd licet ignorantes :propemodum
Teradixerunt,nempe Mercurij nomine, dzmon intelligU
tiir,furtum ingeniofusad omne:qui mendacia,doIos, fraoT
des& fallacias hominibus fuggerit . quibus clanculum a-
liena fubdacant,furtis inuigilent , Sc per omne nefas que
aliorum funt (ibi (urripiant. Ab huius nomine, mons prz*
celfiis qui Parttiisadfeptentrionem imminet , m,ons Mer-
curi) quondam di£lused:qu6d in eo phanum ipfius c5dru
dum elTet & ibidem coleretur. Verum podquam eo in mo
te hi fanfli martyres Diony(ius,R.udicus & Eleutherius c^
(i funt,(anguindmqae funm fudenintteliminatus illinc ed
fallax Mercurius, omniffuperdicio cultus eius exp1ora,A:
cum religione noua mutatum ed etiam montis nome: qoi
deinceps mons martyrum, d czfis inibi (andis martyrib*
appellatus ed.
€[In decimoquinto Terfu.Catadam : ledum ferream.
Catada, machina ed lignea:qua ferui vindi tenebantur.
Plinius. Tandem lo catada videre Chryfogonum Sylic.
Vnde & ligneam illud machinamentum quo reoru pedes
in carcere condringuntar:hoc nomine apte exprimitur.
Ergadulum ver6(nam fequens verfus id nomen habet )Io
cus ed vbi quippiam operis a vindis feruis efficitur, quip
pe apud antiquos vindi d captiuiidurius operari in carce
re cogebantur. Vnde etiam ergadulum Cepenamero pro
carcere fumitur: vt hoc in loco. ‘
Cln
5f< PHOSA,
19 Cln^eciaionono Tcr(tr Sub (ecori flat lecartis.Mdf
Aum efliquoniam fanftt Dionyfi; ft (bcionin eius capi- '
ca n«n ela«iio(Tt nuc fer<* In reos aniina<iueftitur)(ed
tufis &nebetatis fecuribos amputata (uni.fecunduin mo« r
rem Komanorum:qui capite damnatos (ecuri percutere
inTfu habebam.
ao C!Ia vicefimoTerfii-Truncustnmcam caput yexit.
; Truncus nomen fubflantiuum:parse(l arboris que ramis
' troncati's,ruperflat.Horatius.Olim truncus eram bculn*c
i inutile lignum. Sumitur etiam pro ipfb corpore: cui ca-
Mteflabfcirura.Virgibus de Priamo oocilb.lacet ingens
lictore truncus, Auulfumque humeris caput;& fine nomi
ne corpus.Tf uncus vero nomen adiediuuro:id fignificac
'quod efl truncatum. Virgilius. Et truncas in honefto vnl
nere nares. Itaque in hacclaufula, id nomen primo loco ^ ^
£ubflaotittumefl:fMundo vcrdadieftiuum. . .
De fando Luca euangeli/la.
S^dUt chorus corde
mundo:
Hos uttoUat , per
quos mundo
Sonant euangelia.
2 Voee quorum [alus flu~
xi‘r,
.KoxreccfSityCr illuxit
. SolUluflrans omnia.
3 Curam agens fui regii
'Poftorhonustouthor l^is
'Q^uor injhtuit.
4 Quadri pTrhisadme-
deUam'
Formam iurisccautda:
' Per qws fcribi uoluit.
5 Cireathemagenerde^
Habet quifque fpecidt
Styli priuilegium. ‘
6 Quodprafignatmj^
pheta.
Forma pidusfub d^ertU
Vultus aninfidium. ’
7 Supra ealos dum eon~
cendit.
Sumi patris comprehedit ■
Natum ante feetda.
8 Pellens nubem noftrm
molis.
Intuetur iubar foUs
loamiis in aquila,
p Efl leonis rugientis
Marco ^
tXfO, 5J
^iitrcout^:rr[ttrgcntit , 14 cmistiutt^
Qgfi ditet potentia. tus
Io Voce (Mtm excitatus Hie nubatur : fux^ udld
Surgit Chriftus : laureatus Tranfit obferuantia.
IppnortaU gloria, 15 ParaMfihac fluenta
ti Os humanum e(i Mat Noua pluunt facramentOy
tboi: Qna defeendunt cariitus.
Inhumana formiydei His(iuadrigisdepor-
Vidantisprofapiam. tatur
IX Cuius genus fic con~ Mundo deus.fuhlimatlor
tedtz Iftis arca uedihus.
i /itrpcDiwi exit 17 /^o efl domus ruitura
Percarms materiam. Hac (ubnixa (ptadraUtro,
jj Ritus bouis Lucu da- Hac ejl domus domim.
tstr: sS Gloriemuribaeddmo,
In (pta forma figuratur Qua beate uiuit homo
Noua Cbriiius hofha. De 0 iimdus hoi. Arnen,
proCi« (tmili texkar ry thmicc menHirc forma ; Ii-
cut tlla de fefto decollationit fanfti loaonis bapriftjc.Prc'
cursorem fummi regis.Innngulisenimyernbuc rnifonpi
ter tres copleftiturclaufutas rythmicas:diu( ptiinas(qua>
ramiingulKroftoryllabaram)adinuiceni confoipantes» dt
Cerciam hepcafy liabam : proximi rerliis tertix olauHilK io
exitu terrainaltque dednetia refpondenti.fE Author eius :
AdamdeCindo Viftore.Commendat autem ip(a infigni-
ter extrorara dei bonitatem: qui quatuor euangeltftas ver*
borom A: operum ChrilU (cripeores ordinant ad totius or
i>isUhsminacionem&(a!utem.Hiautem,per quatuor Eze
cbielis animalia fune lignaiisA per quatuor paradiE flumi
«a in vniuerfam terram profiuerttia. quemadmodum inii
i;iprora deCao^o Mattnaeo . locundare plebs fidelis( cui
harc in materie conformitate A (enfu propemodum refpo
alet)dtffuiius ea omnia lunt explicata.Et qux illic di^a iuc
ad huius quoque profieintelhgentiam apprimd conduout
'Eft autem hcc^licut & illa prola)euangeliftis omnibus c5
«iuais;& de quolibet eoru re^ pdt, ac legitime decacari.
CANNO
ftt PHOSA.
B Ca mwotatiokb (.Inprimo.Ter(aP(idlatchorM
corderanndo.Ahqoihanc clauHiIatii ita legunt . Plaodi
«horas laetabundo « eo pafto proGim hantiauipicantur.
Et reftd itidem iicut 9t alij.Nam ftue hoc Aue illo modo dl
xeris; A integra eft rententiay& rythmicae fonoriutts con*
cmnitas.ldcircoAcubiinhacprofaaat aliis interdum oc-
currit exemplarium dblibromm in contextu earum eua-
riatio:non eft protinus emendandus aut hic codex aut ille
modo & fententiae feruetur integritas & rythmi vocalitas»
^andoquidem in iis qux humano funt Audio compoAtk
non yfque adeb exaftd e A Acut in aliis que diuinitus ema
narunt, curanda identitas aut conformitas.
) C In tertio verAi.Q^atuorinAituit. Sicut beatos Lu«
cas in Ali euangelij prologo teAatur:muIti conati Aint co
Icribere euangelia ft enarrationes operum verborumque
ChriAi,& plzrique eorum Ajo potius fenAi quim diuino
ipirituadidinda^.Solitamen htquatuor quosleglmot
k dao ad id munus dele£h Aintzvt formam luris diuini e-
nangclicatque legis, ft cautelam bene viuendi ,declinadi'
que i malo Sc faciendi bonum, nobis deferibant . Ec hi (oli
vt euangeliAf :ab eccIeAa catholica Aintrecepti.Q^dd att
tem quatuor inAituit euangeli Aas deus & non alio quouit
numero,A;qoens verAis cauAim aflii^nac (atis ipAreiacco
aodamtvt quadripartitus & qoadriAdus orbis,atqoe in o-
' rientalem plagam,occiduaB, meridianam & reptentrioiia
dKHnftos:horum quatuor ferip^tis quaA rplritualibus
^ibufdara antidotis fanaretur d graul morbo ignorantue
4tvitiorum,quo1aborabat.
1 Cln quinto verAi. Circa thema generale* Thema gene
rale, materiaque communis quam omnes pertrafiant eoae
. geli Aat'eA conferiptio operum ,verbommque St Agnons
Chri Ai,qu{ in terris diuerlatus dixit St fecit. Nullus enim
'caangeliAarum eA:qui illa non pertra£iet St conferibat.
Cpedaleverb Ayli priutlegium , eA peculiaris aliquorum
Cnri Ai verborum aut operum enarratio ab vno ipfbmm
fafta.queab alHs non ftc.Habent enim Anguli euangeli-
'Ihr qu^am propriatquxa nullo aliorom enarratur. SicuC
dkqucdam habent in quibus enarrandis conneniunc om-
sws:quxdam in qntbus tres tatam coincidunt,qoacda ver5
in quibus A>lum diRi , quemadmodum ex prologo beati
Hiero-
1
ixFo: 4ff
flieronyfliHn eaange1iftai:A; ex canonibos EofebUfiipcr
hac reconfefbis dilucide conftat.
9 Cln nono verfu.RefurgentUqao claret potentia. Per
foimam leonis fan^o Marco afcriptancelucecpot^tia re^
iorredionis Cbriftl.Nam (ecundum apoHolum Chridus >.Or.i|»
refurrexit ex vircute,& diuinitatis eius poteftas in refurte
Aione innotuir.cuin teroplum corporis fui in triduo ex- P/W.4^
ciiauit,& fui^nt rurfum aninaa quam pofuerat .Leo an-
temfonirsimus befharum:ad nullius pauebic occor fu m:
Dicitur item leo rugitu fuo catulos recens editos, & 'lace-
tesqoafi mortuos ac exanimes ad-vital€ motura excitare
Ita & Chriftus voce patris )qui dedit uoci^fue Tocem vir-
tutis) ciufque nutuac virtute cft rcuocatus ad vitare..^
plane Chridus vt agnus occirusefl:furrex it autemvt Jeo
quemadmodum loannes in Apocalypfiiniinuat cura aiu
Vicit leo de tribu Iuda,radix Dauio
X5 €nndecimotertio'verfu.NouaChriftushollia. Nd-
nulli libri hanc claufulam' ita habent comextam, noua rc
furredlio.fed perperam & m^doie.nam per formam bouis
iiue vituli non refurreftio figuratur, fed Chrifti in croce
immolatio) ficut bos animal eft immobtitium) qui noua
efthoftia pro mundi falute oblata. Et ergo caftigandus eft
btcIocus,A: tertia pnerentisverfusclaurula, ita eftlegcda
noua Chriftus holtia.Tcrtia verd claufula proxime ieque
tis ver/us,huic in definentia fimilique cadentia refpond^
iiocpa£Vo legatur,vetus obfcruamia.Ita enim incaftiga-
tibte exemplari contextam ytramquc diarum claufob
roin legi: eumque contextum exprimende lententix ma-
gis quadrare diiudicaui.
J4 itin decimoquartoverfij.Aracruus manruet*.Qu{
admodu in carmine per diserefim interdum vna Tylla^n
duas diuiditunad integrum pedum ipfms metri coplemen
tuiD,ita & in modulatione rythmica;qux certum in vna-
.quaque claufula exigit fyllabaruro numerum. Quod hoc
loco praefertim feritandum eft.& didio manfimus tffo-
ferenda eftquadnfyllabainhac claufula * quein wtPga- ZaAjC.
co vfu eft trifyllaba* i6 fEln deciroofexto terfu.Hh qua
drigisdeponatur.Zach.cap.d.vidifte ipfe dicit in fpiritu
qiuuuor quadrigas egredientes de medio duorum non-
(i«tn, eqiios in eis yarios:quibus iuftum eft vt tota ter
. "i
/
r
raa
1
.1
r '
1
ffm ? R.OS A«
ratn penabolarent.Hx auten ^oadrigc fipra (oatfatf
4orun qtiatvor euangelifiarvnrqBibas dei cognitio per
tDiaeribni orbem defertur & protnalgatnr Jnfiiper Ez«»
a^ca.iubentur in lateribus avez fieri quatnor circuli aa-
rei:duo in vna latere arcn.ft duo in altere.Pracctpiuntor
iten fieri r edes de lignis fethim opertiauror^iiaducaD
I nxos.'?t ipiis
tur per circulos in areat lateribus hxos^ft i piis redibus
deponetur arca.Iubentur ctiaot ili redes toper dimit*
ti in circulistnecrnquaui extrahi ab-eis. Per hos autem
quatuor circdlos & xe Aes illis infenos quibus defereba-
ter arcatintetliguntur ipfi ianAt enangeliftat, quorum e-
nangebea narratione C^ftus ai^ m]^ica A rpirkualia
in omnem thundl paricni quantum atffui ntreitiam cft de
larus. 17 f[ In deciaaor(^(tmoTerfis.lfoneft domus nii
tnra. Tenius liber Kegum dercnbens «dificatioaem lem
pii domini i Salomone' magnifice faAam : A iirefert
prccepkcet operariis fuisrt tollerent lapides grandes»
ftpides prcciblosin (undamemum tciMliiA quadrarent
eos. Per nos autem qnadros^Iapides in fundamento collo
catos intelligi hic dicuntur fanAi euangeliilse ; qui pofid
funt in fundamento dbmus domini, fcuicet ecclefiae ni7
liMntis.Pt quemadmodum apod Lucamdootasi xirofa
pientendificata fiipTapetraro,imiente fluAuum procel-
M A rentorum tempeflatenon potuisdlruitquoaiam fim
<hta erat Tuprafirmam petram ita profeAd domus doumi*
nic^ficata fuper fiindamentum quatuor euahgebftai%
nullo perfecutionum turbini potmconcuti aut euerd,
Htec eft enim domus domini Witter stdificatatbeaeiuii'
w»» —
dau eft fupra firmam petram icibcet Chrittum , cuiqna*
teorifti lapides quadrati firma compage conuexifiint ia
lac fpirituali fabricat
DcundccimmilliBjusuii^inmtt profii^
Vrrghlatbturmp! tFloscandomhnruhctt
xux Trueidm dumte iuhet
Icfu CkrijU^^ Tortor pudicitia,
cotmrtut 3 BrU/tmiorum ir^uUt
J>om>fentissf4tia, McBorpaterVrfuU:
X eiu
EXPO.
Deonatm eUriA.
4 H4»c Conamus idr^-
nctrit
IVopter palchritui^ttcm:
P4rm thori uolutt,
5 Procos mittit cr pre-
catur:
Minis terret Jifpcmatur,
Sibi pofcens Vrfulam.
6 Pater eius Umhaptifm
lonte lottiSypaganifmi
Prorfus uitat copulam,
j InterimVrfuU
ChrifUdiJcipttU,
Do^a p^ fornmum.
8 Statuit nuptias,
Quarens inducias:
Trimatus fpacium.
9 Vice denis comugU
Pegin£ ttotis habiles:
Datofumptunaui^
Co£U£ danturno^s,
10 Vttdena demum
Sponft trafmittit uirpnu
Ducunt naues per maria, ^
Curam {pernantes homin»
1 1 Aura flante lenius:
DifceduntXlitore,
Huc,illuequefepiut,
Plano ludimt aquore,
iz Sic manus foemittea
Rexit dante domino
NaueSy^Bafika
Sreuiuidittermineb
I) J(el0isnambne
Ordinant acies.
Ventis afhihus
Pxponunt facies, ,
£t Romam adeutn, jj
14 Permonafleri^ J '
Fundemes laehrymat.
Trahunt fufpiria '
Commendant animas
Sandis^ redeunti
if Q^min portu rdt*
querunt,
CtalJemfimut inueturmt.
Magnum flumen cr «*'
marnum
Nauigantes, intrant rBc*
num
Per dei clementiam.
S4 Hincadlocip^Sig
Duxit eas dux agonis.
Florem fuaiuuentutis
Paruipendunt, fpefalutif,
Euntes Cedomam.
17 O farlix edoma. *
Ittxta cuius motnia, .
Barbarorumrabies, “
I g EnfeSytela, frameas^
Cdtrosjnuirgmeas
Cruentauit acies.
I jfTurma ccelifpcfas regi
Adduxo-
59» PROSA»
jfddtfxemi:<mpctcrut ConmUtMmiimm: ]
Mcrcgmglorix^ jlgmm<lu£ fitumcaU
VdtM fretf ui&ori£. Duce fequuntur urfuU,
20 UasfpecialiglorU 22 Quarum oratiomhu
Diuina ditat gratia: Taliees cumfttUcihus
Ji£ Iponfonoua cantica Pace fruamur feduU
Voce canunt mellipua. JPer femorum fecula.
21 FopUcU funt uirgimi jfmcn.
€[Hkc pro(a,«ultiforn9ein habet rythml fpeciein ac m*
«Jum. Nempe in aliquibusverhbas tres continet claufa,
las rythmicas^in aliii autc quatuor in aliis ver6 quinque;
Rurliim nonnulle claufuls odo c6ple£luntur fyllabas,
quarum penultimain aliquibus eft longa,in aliis verb
breuis.Aliejfeptem habent fyllabat, alie verb fex , & ia
Vtrifque penuhima femper eft b'reuis. Confbnantiam au
tem feruani omnes in exitu ryllabaruro aut ad proximam
£bi claufularo,aut ad eam que tertio conlHiuitur 1oco,tc
jpfa le£bo atque literalis contextus aperttiTimecommoB
mat. Narrantor in ea fan^ilTiroe yirginis Vrfule & vn-
decim millium eius comitum virginum preconia ac fer^
nande yirginiuiis Audio peregrinariones per maria ac
terras, diuerfaque loca,demdm foelix eanim confumma*
tioper roartyrium.Queomnia,ex hiAoria yitc& ago-
nis earum que tulgo habetur,requirendalQnt,neque hic
exa^ius aperienda aut referenda.
1 CLa NNOTATioNK s. In primo verfo. lefiiChri»
iU queeonnexus. Virginei fexus turbazhicdicitorfenti-
re connexus, coniun^lioHemqiChri Ai dono gratie, quo-
niam diuine gratie munere adiutaifocietatem habuit ixx
hac vita & connexionem ipiriiualem animorum cuChri
Ao,qui fponfin eA virginum, earumque confortio & inti
mo contubernio deledlatur.Nunc verb in celeAi gloria,
Ari^Iius eidem connedIuntur:cantantes canticum nouum
dt firquentes agnum quocunque ierit. Demilm Virginei
candons Aos rubere dicituncum puritati virginali,a«liu.
gitur e£Fu(io (anguinis per martyrium pro ChriAo. Vt e-
nim candor, virginitatis cAin(igne:ita robor purpureiiC.
EXPCJ. $9i
que color martyri.Quooiamieitarlicc gloriofa Tirginn
lurbaicandori Tireinali coiunaam hai>et coronam marty-
rlirredd flos candoris eius rubere hic dicltur^roieoque M
. core adornari,
f f[In quinto rerfu. Procos mittit ft precatur. Procidi'
cuntur proprie:qui in eandem libidinem nimia appetetia
conrpirant.iprocadodidi:qudd eam*quam adamant ni-
mium importune iblicitant ad explendam fuam cupidine
Quales erant, qui abfence Vlyfle Penelopen eius vxoren
caiblTimam petebant in coniogem:& quotidiana efflagita'
(iohe infedabant.De quibus ipHijita viro fuo fcribit.Tur-
ba ruunt in me luxuriofatprod.At ulesno erant, qui miffi
fuBt i Conano ad expoicendam Vrrulam in fuum connu-
bium:red iblennes nunci j cum honoratilTimo comitatu( vC
regum mos efl)ad id negotiu mifli. Quare procos hic ac-
cipere debemus legatostad foedera nuptialia concilianda
fhre^oi.
fEIniextoverfij.PaganifiniprorTus vitat copulam. Sicut
In veteri lege prohibiti funt Hebrati accipere filias Chana uBfi .1^
sieonim &gentiltuminvxores:neiprarumconfortio in-
ducerentur in cultum idolorum. Vnded; £idras feriba le-
gitor alienigenas muheres difleparafle 4 populo liraelitl-
eotcui contra domini praeceptura era'nt connubio iundai.
Ita & in lege gratiae euangelica fieri non debet conio* ^
gium mulieris fidelis cum viro infideli: potiffimuflDi qoo-
niam fiibeff periculum ne mulier fidelis per viri confortid
Sertrahatur ad infidelitatem,ritum paganorum, dc ipfiua
ei contemptum ac contumeliam, (^od & hic pater ian*
dhe V rfulae Chr iftiana lege re^d imbutos formidalTa cre-
ditur.
jo €EIn o^uo verfu.Trimatosfpaciu. Anniculus: vnlos
anni.vt agnus anniculus fine naculariuflus eft in veteri le
geinaraolarl,Bimus:duoromannoru.Trimus:trium.qua-
drimus:quatuorannorum aetatem aut durationem habes. hisTtS»
Inde bimatus duorum annoru ipacium.vt Herodes Chri-
ftum natum perfequenstiuffit pueros Bethleemiticos occi
di 4 bimatu & infra. Trimatus: trium annorum ipacium#
& quadrimatus:quatuor. '
Cln decimo verfu. VodenademotH milia.Verbutranf
ssiitit: referendum eft ad nominatioum Conanus. vt hic
PP
V r
I
PTtOSA.
^beator fenfo». Ipr« Conanu* , find* Vrfolaf fpwifor;
tranfinutUfo«fponfK Ttidena milia virginumrquasexpe
Cierat loco dolis coniugalis,Ttaui difiFiculiatc implendi
floodpeUUtipfe Conanus refiUrct i propofito exMicndi
cam in thorl lociam .aut Ipfa virgines illas ad fe milTas do-
nino etiam confecraret»« ad propofitu confunde feruan
de virginitatis induceret. Quod quidem fecundum: deo
difponenie&adiuuante completum eft.
la CIn duodecimo verfu.QiiasBafileabreoi vidit termi
jio.Bafilearvrbs In Germania Heluetiis finitima,* celebra
ti(fim.t,ob dioeriaram artium cultum ac exerciuum:* ro-
cium quiddam ez nomine prefcreni.Bafilcosenim:Gr«
ci regem nuncupant. Ad hanc vrbem, ant^uam Koroa^
accederent:nauigio applicuerunt iande virginM,wiftu-
qqe nauibuseo in portu vrbem Romanam pedeltresad-
ienint. ,
if €EIn decimoquinto verfu.Nauigantes intrant Kne*
num .Rhenus fiue Rhenu in nominatiuo fingulari (vtro-
que enim raododicitur)fluuiuseftGallie Belgic«u|uide
iugo Rheticarum alpium vfquein Oceani profunda ctt-
ibtn fiium dirigit*& imperii Romani iruros contra effertt
gentes habebatur* quem fuperare * tranfgrcdi baod faci-
■ le potuerdt. Virgiliusexireroique hominum Morini: Rho
* nufque Bicomis.
I? C[ln dccimofiqptiroo verfu. O foeliz Colonia, rnua
Agrippina difta eft ea vrbs.aut qudd ab Agrippa fit con-
dita*aut quoniam ab Agrippina matre Neronis illuc Co-
lonia Romanoru eftdcdufta.NuncColoniadicitur, vrbo
io Germania inferiore celeberrima, potiflimum ob infig-
ne literarum gymnaiiom:illic florens. Cui accedit totae
tantarum virginum patrocinium ac tutela: vna cum trium
regum nobili mauibleo.Demdm framea in iequenti ver-
in liceam fiaehafiam fignlficat,vel gladiuro:vt aH) inter-
pretaotur.vt in pfalroo.Erue d framea deus anima meam*
Et apud Iouenalem.Et manis frameam;* Cyrrhei ipicu«
* la vatia.
• DE OM-
- .4 . -r . / » r
X.
EXPp /
De omnibus fanftis.
\
OJIdiKsfaff^feraph'mtchertiiim^bratti quo^''
dominatiottrfque,
I Principatui , potefiates, tdrtutes^ archangelit
angelicos decet Umet" honores. Ordines nouem /pirj*
tfium beatorum. Quos in dei laudibus firmauUchiritas.
hJos fragiles homines firmate preabus.
8 Vt fpiritudes pranitates ueflro iuuamine uineentet
fortiter. Nuc C7 in ouumuefirh fimus digni folenniisin-
terefiefaeris.
} Vos quos dei gratia uincere terrea. Et angelis foebs
fecit effe pob. Vos patriarcha, propheta/ipoftoli,cdfel]o
res,martyres,monachi,uirgmes,Et viduarim fanharum,
cmnmmque placentium populus Jupremo domino. No$
adiutorimnuncer perenniter foueat, protegat ut ne*
frumjm die pofamus gaudioru ucfirorum.^Amen.
CH«c profa folutam habet orationis copontionem : nec
ryrhmi legibus aftringitor Inuocatautero fuppliciterom
aies (an^oru ordines^^iritus angelicos, patriarchas ,apo«
ftolos, martyres, c6feflores,vi^ines & omnes eleAos deb
Tt nobis iint prj^dio,precibu(que fuis prseflent auziliun
ad poflidenda fecum regna ccelorum.
(■Tannotatiohh s.Principatds, poteftates , Tirto*
tes. Si virtutes ante poteftates,principaius aut£ poft vtra(^
que nominati fuilTentyomnes nouem angelicorum (piri<
^uum ordiner fuo fuilTent loco fecudum trium hierarchia-
rum diipoiitionem (igillatim nominati. Nempe fupremai
hierarenia tres ordines funt:reraphim, cherubim, throni.
Media verd:doroinationes,vinutes,pote(lates. Podremsi
autero:principatus,archangeli& angeli, Porrd virtutum
& angeloru nomina hic fpeciatim fumunturtve vnius tan
tum ordinis coeledes fubdantia fignat.non autem coromu
niter:vt fupemorum omnium ipirituum cttiufuisnnc ordt
xiit appellationem deiignent.
Pp ii CVi
tkosa:
s fHVtfpiritualetpADitatM veffroinoaoliac. YodUtof
ipiritualcf pranitates:aoccunque viu*a,ctfani carnaliarrc
crapula, libido, iracundia^qaoniam (piritam animamquo
noiWaai Icdunt ft commacalant.Nempe non folum cor-*
pus contaminant bccfcelera quae per corpus aut in cor-
pore committuntur, fed ft animam fordidalue polluunt,
miferirque confpurcant madis Manifeftb eft etiam & aliaf
y itiorum genera quae non per corpus ied animum prcti-
' pue contrahuntor dt ezercenturietiara ipii anime terram
in ferre maculam dfcfordem.Merito igitur qocuis yitioro
genera fpiritoalcsfiintiniquitatestquoniam noftro fpiri*
tui exitium Inferunt ft mortem, quemadmodum didt Sa-
piens quod homo per malitiam occidit animam fuam. Et
apgelus ad Tobiam ait:quhd qui faciant iniqohateoiEo^
anime fue*
Tafc.ia ^ •[ Vos quos dei gratia yincere terrea. Hoc non fwco-
liarialiquem (anftoru ordtnemtfed ad omnes promtidie
S: Hno diicrimine eft referendu.Nam quicunque homina
ad coeleftem eue£H fimt regionem angelifque rpirithos fo
ciati:ob terrenorum cotemptum( quem adiotriz dei gra-
tia illorum animis indoxiOad fcelicitatem illam fuprem^
peroenerunt. Non enim poteft qaifpiam ad fublima aipi-
re coeli atria: qui mundum hunc in corde (uo non cont^>
pierit.cum dicat Iohannes in epHlola ibai qubd iiqois di-
ligit mundum non eft charitas in eo. Sine charitate autem
quis Tnquam ialuabiturf Et beatus lacobos ait,qudd aml-
i.T«4».ia imio, mundi inimica e(ldeo,&quicfique vult amices
Igcohi^^ eflfe huius mundi, inimicus dei conftitultor. Ceteru gratia
dei hanc nobis ingenerat mundi contemptum , quoniam
illa amori dei (empereft coniunfta, neque ab illo diile-
parator mqua. Amor autem dei omnino ex oppoiito po-
gnateu amore mudf.stcaloraduerfatur frigori, vita mor
ti,lux tenebris,quareextineuit amor dei in nobisamorein
mandi,&oppo6tarailli inducit animi affedionem, fcili-
cet mundi defpicientiamfVt (anitas depellens morbum i
corpore )c6trariam illi bonam Taletudinem affinret .Cu ita
que gratia dei nobis ingignat amore indeum,ftis amor
ingerat nobis mundi, contemptum coniequens cA & gra-
tiam dei in nobis mundi contemptum efficere.
r>m
\
(
EXPO;
Deomnibus fandis: aliaprofL
^Vpenu nuttris fUum.
^(2(4, Sed undUOK UtaUiuttt,
^^epr£jetitet etdefti. Et unm arder cordim,
I Dum fefta colit Mmuif 1 4 iWc ciaesdrtgeUci
Sifpiret ad perpetui, Suh hierarchU tripUei^
5 Inbicu4uemferi£ Trint gaudet cfim^ki
Mater fuccurrat filue. Se monarchir fi^iei.
4 Hie carleIfesexcuBue t ^ Miranturnee defidimi
^ohif^m ftent in acie. In iHum,quem profpieuk.
f MunduSy caroy dmo - Fruuntur nec faflidiunt,
nUy Qttpfrui magis jfitiunt.
DiuerfamouentpralU- 16 lUic patret difpofiti
Solnewrfu M phantaf - Pro qualitate meritiy
matam Semoto iam c^gine
Turbatur cordis fabbotu. Lumen uident in lumine.
7 Dies fefios cognatio 17 Hi fMi,quorumh0
Siimdhachd^et^io. die
8 Certatque pari foedere Pecenfeutur fokmtU.
Pacem de terra tcOere. 18 Nunc reudata facie
Sf Cofufafuntbic omniOy JUgem cernunt in glorid.
SpeSymetuSymeeror ygau^ 19 lUicreginauirginum
d^. Tranfeendens culmen cr*
10 vixhorauddimidU dinum,
Fit in codo filentium. 2 o Excufet apad dominu
11 QttafaelixiUa duitas, Nofhrorum l^fut erimi-
In qua iups folennitas. num.
12 Etqumiucuda curia, %i NosadfanHarm^
O^curaprorfusnefda. riam
X 5 Nec languor hic nec fe Per ipforum [uffragia,
nutm 22 Poflprafentemiferii
Hcc fraus, neeterrorho’ Chrifii perducat gratia.
Pp lii Hcc
f R O S Aa
H«c'pro(a c6fimllera habet rythmi (^phoniaqi, ena
illa de (ando Banholoraeo print exMnra.Iaodemus ooa
nes incIyta:Bartholotnei merita. Autnor eius: Ad»de. (an*
do Vidore.Defcribit autem arecena ^admodum (iiani
emodulatione foelicia illa gaudia Tupernc pairis : qujbut
derfruuntur fandi omnes aulae coelefti» incolae.pnmu .ho
ius vitae miGsriam & pericula teotationum animU nofttia
obiiciens:& inde ciuitatis illius aethereae foslicitatem coi*
ligeni.qubd omnino aliena (it ab omni turbine, inquieta*
dine & meto,Quahta deinde ibi (it ordinis pulchritudo in
diipotifliroa angelicorum fpirituum acfandorom omnid
iecundum (uu gradum & fortem collocatione* q^uanta dnl
cedo viiionis diuinae cum aifidua (atietate (ine faftidio
Continuo dedderio fine taedij araaritudioe:eIegatcr & fua-
uiter expromens. Et ceneipfa praefentis profae leftiofyn-
ceritate roenth & attentadone:rapit quodam modo legen
Cia animuiD pio quodam affefhi & ardore potrandi illa
«terna beatltudine.
€[a mnotatiomb s.In tertio verfu. Mater (ucurrat
filue. Matrem vocat author eccleiiam illam ccele(ieai ^
A . triumphantem in coelistquam in primo etiam verfu appel
latfupemam mairem.llla certe ell HieruCilequ«e(l(ar*
. I fuffl maternoftra.Filiamverb dicit eccleliara hic in terris
militantem:qu« adhuc defudat in paleilra 8c currit in (la«
dio huiiis mundi.Et merito in collatione ad alteram, filia
dichunqubd dignitate & excellentia fit inferior :atqueil*
lius coelefiis indiget coiinuo adiutorio 8c direftione:fici«
iUia,matriSkEtid quidemadiutorium in (equcte petit ytt
fii:cum orat qubd cmletles excubic ,cu(lodia (cilicetan-
* gelicafupernosiueiter vigilans & intenta*. nobi(cum in
; certamine contra nofies fpintuales confidant ,ferantqoe
nobis fuppetias.
I$h,j0 SI iEInqutnu>verfu.Munduscaro,(hemonia.Veninipla
neefiquod dicit lob.Militiaeftvita hominis fuper terra,
apt vc alia habet tranflacio.tentacioeft vita hominis (uper
terram. Siquidem mundus blanditur vt fallat '.fpedein bn
ni ofientans in extrariis i(Hs & tranfitoriis bonis, qo« verd
bona non fiint. Caro verd concupifcitaduerfiis (piri cum,
Pr«». T4. A fuis illecebris trahit ad voluptaria :qoorum extrema Io
f.Pd.y Aut occupat. Demtlm adoeriarius nofter diabolus can»
quam leo
IXPO.
c A r V» 17JP
‘eoon leo rugient circoit:qu«reo* quem deDoret.Niniiri
tothoftiliun tentationu infultu & incurfione (abbatum ae
tranquillitas animi perturbatur.quW nulla ferepr«Itatur
nobis requies quandiu prstfens agitor tita, quin animin
infeftetor fuggeftionibos & impulfu aut huius aut U-
liushoftis. 7 CIn fcptimo verfo. Dies feftos cogna-
tio. Hkc cognatio eft trium fupradiftorum hofttuokger*
inanitas ac affinitasrin iisfuggerendis qux nodrat ^loCl
fontnoxia.Videnturenira confpiraUe & mutuo confenfa
percuffiiie foedus adinulcctpfi ires.vt nos homines aoer*
unt i coelo. Illa verb cognatio dies fcQos odio profeqm-
tur:quonia inimica eft virtuti & bonis operibus , qu« die-
bus tcftupotilTimum exercentur, molcilique fert homi-.
nes deo efle deditos,* diurnis intentos officiis:quod prae-
(ertim in folennium dierum celebritate fieri folet.lddrco
ftfta quafi coniurationepro viribus elaborat hatcnolM^
Tom hoftiumin malo c6(piraiio:vt de terra anim* noftr*
pacem & tranquillitatem confeiemiae tollant,omnia com- ^
«ifceant bellis inteftinii,*in regno noftro fumma imis
confundant & ima fomrois. .
sS Cln nono verfo.Spes,metus,njaeror,gat^iom . Soc-
«inft« * decenter hicquatuor animorum noltrorum ex»
primuntur affeftus praecipuiti quibu* fere omnes * gra-
ui^imac perturbationes in nobis fufcitantur.Eft enim Ipe*
fiituri boni defideriom. Metus lUi oppofuus ; imminentia
inyli formido. Moeror vero eft de prufente malo triftitia
premens animum.Gaudium autem:dc praefente bono lae-
titia eeftiens. Itaque ob affiduas tempeftates * ftrcjiiioa
quos ingerunth* palTionesrvia modico admodumjeporj
habetur in coelo noftro & cordis cubiculo filentlu «Sand
Apocalypfis teftaturrqubd faAum fuerit fiwtiom in c«lp
quafi dtmidia-hora. At in fecreto animae noftr», A^etw
libu* ill‘* pcacordiorum(qu« deus inhabitaro quaerit t m
etrlii eft,& cuius in coelo (edes efle pradicatur ) vix bene
exigua temporis morula fit rUentiu * tranquillitas i com-
nioiione * perturb*ione diftorum affe£Ium. 3 Cli^e-
cimoquano verfu.Se monarchi«fubiici.Monarchia Gr«
curo noroentvnius principatus inteipreiatur.Et quoniam
vnus eft omnium deus,* vnus eft dominustipfius in om-
nes pr^patua *dpminatlo,iurerooiiarchla
fo0 PROSA
Huiufino^ aoten iponarcfiiarft trina eft A (implet.
nainperTonammdidindionernmplez vero in Hibdan*
tic in vnitate.qoonum dens & vnoi ed in edentia,ft tii«
nuf in perfonis.
f.Coris.i} 4 C[Indecimorez(overra. Semota iam caligine. Vide*
i.I«4n.|. eni«i(vt ait Paulut^nunc per fpeculum in xnigma-
' te:ranc autem facie ad faciem. Et beatus loannet in fiia
epidola.Sctmv* quoniam cum apparuerittnmilei ei eri-
mus:quoniam videbimus eu (icuti ed.Itaque fandi quo«
niam in regno coeledi vident deuro facie ad faciem, db vi
dent eum ncoti ed:omnis caligo cnigmatis db velame ab
eis ed fubiatum. db in lumine glorix ipdt circunfiiib ac
irradiante: vident lumen illud incircunicriptum (ummx
deitatis.iecundum illud verbum pialmi.Q^oniam apnd
te ed fons vitx:db in lumine tuo videbimus luipen.
Vfd.xi. S €EIndecimofeptimo verfu. Hi fandi quorum hodie*
* Solet in pIxrifqueeccleTiishxcprora de quolibet fando
confeiToreproroifcuedecantan, mutato numero plurali
horum nominum, pronominum & verboram,ad varian*
dam locutionem peninentium:in numerum fiogolarea^’
hoc modo.Hic fandus cuius hodie recenfentur folennui
» nuncreuelata facie feg5 cernit in gloria. Et in vicefimo-
primo verfu.Nos ad fandoriS gloria pcripHus fuffiragia.
Veru aptius hxc profa ficut hic ed contezta,de omnibua
( Andis canitunqudm de vnoquouis fando confelToret
quoniam nichil in ea fentf rix continetunquod yni coo*
iefrori debeat potius qudm aliicuiuis Aqdoram,ytapo
jdolo,martyri aut virgini accommodari . db quicquid in
padicitur:laadis omnibus cuiufuis ordinis edeomune»
Dc fando Euftachioiprofir
COrdepuro ,itKHte Conferuntur pnemM.
munda, ^ j Ignem mneens cr •
Moduletur uox io nem,
eunU: ChrifUm*rtyrpoll dgo^
Lueis huius gdudU. nem,
% Luxejlgxatdyiuuin^ Et decurfm fiadium.
fignis: 4 Hatis iudus cr uxori ^
In qua digna deo dignis . Hacin d^uifusmori^
Vit«
r
viti ctpU (fretam,
f Veritati deditut
Vm oberrat ne fam,
Imdtaturcalitus
ofdfidem Euflachim,
€ Nc tlw perderet
fruihm hom femiiMt
Cm iam uiueret
Otim expers criminis,
7 Hictentatusgxamterf
Fit exemplum poderis,
Vumamilfa^iter
Om uxore Uherkf.
8 Fidem puram retinet f
Infpecun£Ufu<Hnety
Nec fide confunditur
FJeipie ff>erans fallitur,
P lam procurat dei cura,
Vt propinet in menfura
Zachrymarum calicem.
lo Nonohlitamifererif
tJec in ira contineri
lujlum paffa indicem.
I f Viro inflo pofl Ub ore
Natos reddit c uxorem^
Et in fioA buncprioreiv
Et fortunam erigit,
tt Sed non parem re->
gisiru.
Dum iuhetur atU perire^
^^tfutafider^iliref
Mori magH eligit. .
i| Ergo cMjio contd*
Sturm,
Fide fortis/^ fecitrut,
Bouem ingr^us aneum.
Vaporem fpemis igneutm
1 4 Corp* (ptak prius erat
Incorruptum perfeuerat.
Nec in extremis crinium
‘Vires apparent ignium
Tdcjuam aurSinfor^
nace^
Mundas exit fpiritus.
Locus eius fit in pacCt
Qua non turbat gendtus,
ss NuUusenimihilu&^;
Nullus timor hoJHum.
Sed laborum dulcis JrM*
Et perenne gaudium,
ly Martyr dulcis O" pr£f
clare.
Quos hic uides ItAorare^
Tmiuuaptedbus,
i8 Vt amarunt
Sicpofimustranlmem% ^
Ne mergamur flulbhus,
ig Sedjimtouit£ flatis^ '
Ex hoc rapti incoli,
tAdcali^cia.
20 TecumChrifiumd^
deamus,
^umbeatis gaudeamus^
En calefti gloria. < ^
•^mendicant omma,
H«e
4t PROSA.
Hccprofa auliiformem habet rythmi taodolaiionf
it in dtaerbs verfibus variam. Nonnulli enim, tres hab^C
claofulas rythmicas duas primas ofto rytlabarum. & ter*
tiara beptaiyllabam. Alif verd quatuor : tres prima o^.
iyllabis comprehenras : quarum penuliima elt longa
qoartara heptafyllabam:penultima breuiconflaum.Oc*
current & ali) verfus, quatuor claufulis integratnquaruoi
fingulsE feptem continent ryllabas,& penultiraamlonea.
Quomodo autem confonantiam (eruent in exitu fyllaoa«
rum: ipfa fola leflio plane docebit Commendaturin eo
beati Euftachij conflantia in tribulatione & aduerfitatib*
sritx prxfenti$:ac deinde in tolerantia tormentorum pro
fide Chridi illi infli£loru m, quibus fortirer fuperatistip*
fe mahyri) palma in(ignitus,cum vxore A duobus libeiif
Aeapito & Theofpito.peruenit ad cxleftia regna, quem*
atimodum vita eius A agon pro Chriflo, vulgo cognitus;
darios' edocet:
5 Cammotatiohe s.In tenio verHi. Ignem vio*
censdc leonem. Ignem quidem, xneo boui(cui cum vio*
re; % liberis iufTu Cxfansei^timmifTusyuppofitum, vtil
Ilus ardore abfumeretur. Illum autem vicit:quoniatn d*
more ipfius non eft i confeGione fidei abdu^s,neqi ab
eo Uc(us, fed inudo prorfus corpore A crinibus ? placida
mone & tranquilla pbdormiuit in domino, vt decimudn
tius A duofequentes verfus huius profie latius ei^liclt.
LeoOem verb vlcit:obando in arena pontusimmifliim c6
trafe leonem feroci Airou iufTu cadaris: rudinoit,quipo*
&a nature feritate ad pedes illius procua)behs:nihil ma*
li illi intulit. . *
4 '€t fn quarto verfu.Hac tndie vifusmori.Refpondrt
ea fententia'illi prxeonio iudorom:in libro fapiette i Sa-
lomone,panegyrico more decantato, ludorum autS ani>
mx inmanu dei funtrft non tanget illos tormentum mor
tis.Vi(ifunt oculis indpientium mori:ft xdimataedafHi
^o exitus eorum. £t ab itinere iudo exierunt In exter,
fmnium.&qiiodd nobis ed iter extermlnij, llh aute funt
in pacetEtd coram hominibus tormenta padi funt : (pes
fllocom immortalitate plen^ ed.Etcertd immortalis vite
4>rauium accepit Eudamtus,compendin temporari; mor
«is : quoniam hac morte trqndtoriacoAfecutused vitam
perannem.' > Ik
EXPO. 4«)
5 C Tn quinto Terfii. Veritati deditae dum oberrat nef- ‘
cius. Non inter fe pugnant haec duo,qubd yeritati dedt*
fus fuerit Euftachius, neicius tamen oberrauerit,quoatS
ad d ueria referuntur. Siquide deditus erat veritati,quan
tum ad agendum rationemJufte Sc reAO fecundum nata )
rae legem humanis cordibustnfcriptum viuenS|inpaupe- j
res beneficus & mifericors. Neleius autem oberrauit:
quantum ad credendorum legem ac regulam. NamcuU
aui idolorum deditus^Jeum creatorem fuum ignorabat.
Etergo venantem ipfum EufiachiumChriftus inter cor«
nua cerui crucifixus apparens : retibus mifiuricordUe fuc
<renaiuse(l& accepit.
9 4[ Innonoveriu. Vt propinet in menfuralachryfna
rumcalicem.Sumptaeft ea fentetia ex illo verbo pfalmi,
Cibabis nes pane lachrymarum, & potum dabis nobisia
lachrymis in menfura. Siquidem lachrymaru calice prow
pinat deus (an£tis iuis: quado illis amaritudine pafsionia
jiomine calicis lignificat^toleradu o£fen, ficutdc iplepri
IDUS calicem illum bibit.In reeofura verb eundem porri-
git,na moderatur atrocitatem perfequentium.vt non ex-
trema inhumanitate ftprorfus efferata de&uiant in dei i.CsnVftf
tnartyresyied tolerabilia inferant fiipplicia. Fidelis enim '*• .
deus (inquit apoftolus ad Corinthios ") qui non patietur
vos lentari vitra id quod potefiisifed faciet etiam cu ten-
catione prouentum,vt polsids fuftinere.
10 CE In decimo verlii. Non oblita raifereri.Gonronac
id verbum illi dido prophete in pfalmo. Nunquid io c-
ternum proiictet deus, aut non apponet vt coraplacitior
fit adhuc? Aut in finem milericordiam fuam ablcidetii go
neratione ingeneration^Autobliuirceturmifererideut P/a/. O
aut continebit in ira fua roilericordias fuas? Certd no eft
mblitus midereri deus ipfius Eudachij graui aduerlbhi ca
■fijum turbine concufsi. N am poli vxorem i barbaro ma-
gidrojiauispro naulo detentam atque ablatam:po(l ra-
ptos etiam duos filios fuos in diueru fluminis ripa vnum
« leone, alterum i lupo,magno temporis interoallo tran-
-fii£bo:incoIumS atque inuftam recepit vxorem, filios o-
ttam duos foCpites ac illcros*magifl6rqae militum( vc an-
te hanc forcunz aduerfitatem fuorat)confliuitus efttquc-
admodum (equens verfus perhibet*
ij iE In decimoquinto verTu. Tanquam aurum in
«04 PHOSA.
I fornace: mundat ctUrpirltui. tlfafimUitudo, ereotdiri
SapIeotiJCTcrboderumpta TidetorrquoddeiufHs ft(an«
^tcommemoratur.fn paucis Tcxart, in roulrisbenedi^
ponentur:quoniam deut tentauit illos, & inuenit eos di-
gnos &,TiquS aurum in fornace probaoit tliof, 9t quali
olocauftt holHam accepit illos,& in tempore erit refpe-
^s illorum. Quod autem Gibiungitur: locus eius fit ia
pace, ex eo yerbo pialmi depromptum elTe dinofcitur>Ia
pacefaftuteft locus ei*:& nabitatioeiut in Sion. Q^od
etfide Chrifto capite ad literam intelligatur; attamen e>
tiam ad membra eius, apta concinnitate applicatur.
41 In decimofextoyerfu. Nullus enim ibi lu^t:nu|
Ius timor hoiHum. Ex eo Apocalrpiis verbo, coniblatio-
nem & gloriamTanftorum in cailis explicante ; deprom-
pta eftharc lententia. Non efurient neque littSt amplius:
neque cadet fuper illos fol neque vllusdhis; quoniam
agnus qui in medio throni ell reget illos, & deducet eos
ad vitae fontes aquarum. Et abllerget deus omnem lachiy
mam ab oculis eorum : & mors vitra non erit,nequq lu-
Apar.ai ^s,neque clamor, neque dolor erit vitra, qux prima a-
JupMw. I bierunt.Et quoniam iphus Sapientis tefiimonio, bonoru
laboru glorioltis ell fraftus ipoftexanclatos huius vite
mortalis labores.dulcilsimu eoijj frudum praemia 9c met
cedem landi in cclis redpiunt. Beati enim monuirquiia
4par.i4 domino moriantur. A modo enim iam didt Ipiritus: vt
.requiefeat i laboribus fiiU.Opera enim illoram:rcq«oa«
tur illos.
Defanflo Martino.
SAttfix^tnt ChrifH Mdrtmum cunBd per ot^eM
c4H4t eedefU pacis catholica. Mtpie iUiut nomen
omnis h/mticus fitgidt Pallidus. Pjmumia Letetur:
gemtrix talis pOj. TudU epdtet^trht tanti itsuemt.
4 Mt GaOU trina diu^facro certet UtigioyCSiius^^
feidfeutpNsfuLSedpariterJkAcrefe patre omnes gau* *
ieant.TmmfoU eius eorptafoueant.Huc Francorum
ut^t
\
r
BXfO: 44§,
dijiK Ogrru<mU pk$s ornnU pUudat.
I Qttihus tddendm imitxit domnum ht fud tufic Hid
teUhris efl jiJSgypti partibus^ Grdcuc quoque eundii
fapientibus,
4 Qm impares fe Martm meritis fentiunt atque emi
medicamini. Nam fAres fcdat^damones^ fugat: para-
fyticd membra glutinat. Et mortuorum fua prece triunt
rcddit^corporauitaprijhna, Nic ritus facrdcgosd^
truit, cr ad Chrifii gloriam dat igmbus idola. Hic nudse
myflniahrachiis conficiens, praditusefi cakjHlumme,
Hic oculis ac manibus in c^m ac totis uiribus [ufpen-
fus, terrena cunela refpuit.
5 £ius ori nunquam Chriflus abfuit Jiue iuflitie, ud
quicquid ad ueram uitam pertinet^ Igitur te cim^i pof-
cimus O Martine,ut qui multa mira hic oflendifh.Etiam
decolo gratiam ChrifH nobis [upplicatu tuofemperm-
fundas,
Huius proiie (olutut eft contextimnulUerythmi Tegs
coercitus. Continenturineaybeati Manim roiraprxco.
nia,tum i celebritate nominis in omnem fere mundi pla-
gam diuuluti, tum i miraculoru magnitudine & frequen
tia:qu« adhuc in terris digens fecit, tum denique i rttc
(anfiitate & rara Sk iingulari: quam Seuerus Sulpitius e«
iusdifcipulusnyloelegitift terlb confcripiit. Ex cniua
opere, quae hic dicuntur omnia requirenda funi: neqjhto
latius explicanda.
I C annotationbs. Italia exultet:a1itrix tanti
iuuenis. Siquidem ex Stbaria Pannoniora oppido oriun-
dus fuit beatus Maninus,A: Hungariz fecundum carnem
filius. In Italia autem inueniles tranfegit annos, militiam
exercens fub luliano Caelare. In Gallia verb adulum
proueftam vixit «tatem: cuapud PiAauos tum Turonoe
eximia vitae fan^monia refulgens. Cxterdm alitrix ver-'
bale(vt vocant)nomen, ab alo verbo deduci tur,quod Iti
pinum facit alitum vel altum. Idcirco, vtrunque nomen
inde
prosa;
inde profidlcltur tt rcftd dicitur; TciUcet alitrtx ft altrix*.
Virgiliot.£t terram altricem litui exfccramurVlyfti.
3 C £t Gallix trina diuifio. Gallia regio nominatirsima«'
trifida eft atque in tres partes dioira, autfiore Cjtfitrein
principio fijorum commentariorum de bello Gallico, ut
pote in Belgicam Celticam* Aquitanica. N^peaRhe
no ad Sequana, Belgica eft ab eo autead Garuna flumc:
Celtica,eadimque lugdunenlis. Inde ad Pireneimontic
excurfum: Aquitanica,qux* Narbonenfis. Dicitur aotd
Gallia triplex certare pia contentione, cuius cflepiierui
debeat Martinus.Nam a multis eccleliis Gallicanis expe
titus fuitrtrtin cis epircopatum gereret. Veru ipfe vt trere
humilis, tatum honoris apicem eft afpematus : * demum
inultus ac renitens ad Turonenfis vrbisprxlblatumdiui*
no nutu deleftustvbl * reliquum cglt tit«; * pid in do-
mino defunftus ac fcpultus eft.
V €E Quibus Tidendorainuexitdominomi A lij hoc lo- .
co,inueftit legunt, ali j vero afpexit fiue infpexit, Ced neo-
trire£ld. Nam neque fententia neque conftru^o gram*
matica: aut vnum aut alterum admittit verbum. InoexU
ucrb:vtriquc rc€ti quadrat, quoniam datiuum caCum cti
accu&tiuo depofeit, quando fignificat in aliquem locum
<vehere fiue Induceretnihilque illius orationis tunefuper
uacuum eft. Dicitur autem beatus Martinus illis poclis
1 inuexifle dominum, in fua vefle videndurotquod chlamy
de quam pauperi fuerat impartitus vcftitum Chriftu no .
£himo vito confpexit, cum adhuc eflet catechuminus,
4 il Atque eius medicamini. Non folumCinquiO partes
j^Pgypti * fapientes Greci* profitentur le inferiores ef
fe Martino quanturoad merita * vit? fan^iatem : verCim
etiam quam tum ad miraculorum virtutem, qua aegris dt
languidis medetur qui ea gratia famtatum a domino fuot
doiuti. Raro enim leguntur viri virtute percelebrestqoi
tanto miraculorum fplendorectarueruot quanto beatos
Martinus cum hanc adhuc vitam ageret. Porrd hoc loco
medicamini legendum eft,non mcdicaminervt faciat n5-
nulli. Nam impar nomcn,datiuum requirit non ablatiuu.
• j f[ Siueiufliiitia, vel quicquld ad veram vitam per-
tinet. Hi duo nominatiui: ad verbum prccedens abfuit
'rei l vt ali j habent) defuit, fiint referendi, Tt hic habea-
tta»
«XPO. 4(^
'tur fmfui. SI6it Chriftot nunquam abfnit bri Martinu
quoniam facratilsimum illius nomen frequens habuU in
ore,ua neque iuftitia defuit ori ip(iut:quandoqoidemde
iuHuia &«quiiate in omnes feruada crebro loquebatur,'
quinimmo quicquid ad veram vitam pertinet: vinusfei*
licet omnit,fortitudo,temperantia,hberaIitas, prodentia
( qonad veram animae vitam & fecundum deumagedam
pertinent) etiam non defuit ori eius: quoniam bortato*
riom femper ad omnes babuit ferroonem de feruanda vi>
cae honeilate, de cuftodiendis dei mandatis,de amphedleia
da virtute, quae ducit ad vitam perpetuam.
Di fando Martino: alia profi.
^ude Sion , dtue
G dim recolis,
Martinut
compar apoftoUs
Mundum uincens^iunHus
caelicolis
Coroutur,
Z Hic Afartirm pauper
f^moddeus
Seruus prudenSypdelis uiU
licui,
'Ctelo JiueSjciues angelicus
Sublimatur.
3 HicMartimsiamca
techamimti
Nudum uefiit : no^U
protinus
/nfequeti,hac uefle domi»
£jl indutus.
j4 Hic Martinus /per-
ticns militiam .
Jmmicis inermis ohuiam
Ire parat: hapti[mi gratia
A^ecutus.
^ Hic Marinus dum of
fert hofUam,
Intus ardet per dei gratia.
Super fedes apparet etiam
Globus ignis.
6 Hic Martinus qui calum
referat,
Mari praeli,^' terris inh
perat.
Morbos fanat, c monjhrM '
Virinfignis. (fuperat
7 Hic Martinus nec mo-
ri timtUt,
Hec ttiuedi l^re refjmit,
Sicck dei fe totum tribuit
Vwmtati.
8 Hi Martinustqui nd-
li nocuit.
Hic Martinus, qui cundk
profuit.
Hic Marti»*, qui trina pia
Maiefiati, (cuit
4o|f PX.OSA.
^ rftcMdrtiiMteu* u O
iuscfloHtttS fgrtpfy
Scucrinopartdfmcog^- Oc^lmeoiilimmiUtidi
tus: Nosilu^defendMraBie
Dumcdkfik c4nU oter* Sduicntis.
citus li O Mdrtbie^fdcmmc
Vulcc mdos. <ftod geffards
IO Hic Aidrtimfycums Deo prcccs pro nobis ojfe^
Sulpitius TMy ^ ^
VUm fcrUnttOftdt^Xm- £jlo memor (quumim^
hrojius defermy
SepuUurdynUpbiconfnuf Ttuegent^.
Intrat edios, Jtmen,
Hkc proHi dandem feruat rytKmlcc tocaKtacis men^
iiiraiD: (icut illa de natiuitate b^tx virginis luperius ex-
polita. ^faUuitas beaue virginis,ft illa de dedicatione ecr
clelix etiam prios expIicata.HiemCiTera & Sionfilic. U
taasen peculiare habet iihi profa : quod omneselus vcf-
fm i fecundo vlque ad decimom, vtroque quidem incha>
lb»idem habent exordinm, dt in ip& fronte prcferntea^.
nindem difHonem coincidentiam,iDira funuiute ft elega
tia elaboratam.Penultimut etia yhiinus vernis in eo^
inter fe conueniuntinitioiadinuocatorlam orationem a>
pto. Authorelus, Adam de lando Vifiore. CompledW
tsr autem laneam conuerfationero beati Tirianteluico»
ptam baptifmi gratiam ; & poft acceptum illius (ignaculv
virtutem ipfios dc efficaciam in o(lcn(ione miraculorum
A operatione lignorum. Delcribtt autem foeltcem ipfioa
obdormitione,reuelationem de morte eius fau^lis Seu»
rino epllcopo Colonienfi, & Ambrolib Mediolanenlin»-
Aaro* Qute omnia latius edifleruntur in vita eiufdem bea
ti Martini i Sulpido Seuero confcriptatAparsim omoir
bus perfpeAa.
s CLANMOTATioMis.In fecundo verlb. Seruna
prodent, fidelis villicus. Denominationes illx ad moduna
pratclarc colliguntur ex euangelio^ tbide feruo prude»
E X PO. 4o%
tc dicit ip(ii reritas. Qpifputas eft fidelis diipen&toi: d:
prudens: quem conltituii dominus fupra familiam fuaroi,
Tt det illis in tempore tritici roenfiiram? £talio inloco«
Euge fenie bone Sc fidelis, quia fuper pauca fuifti fidelis,
fopra multa te conftituam, intra in gaudium domini tui.
Fidelis autem rillicus nominatur beatus Man|nus:ex op Mstth.tf
pofito illius villici iniquitatis qui diffamatus eft apud do
minum fuum, quafi diisipalTet bona ipfius Denique ciuis
angelicus itidem dicitur: quoniam ipfis angelicis ipiriti'
bus in regno catiorum conciuiseft effeC^us,caeIdmquedi*
ues virtutibus & bonorum operum fruflufubiit : qui in
hoc mundo pauper & mendicus abiedufque vixerat. Lsr.i<
s c In quinto verfu.Superredensapparec etiam. Hcc
teftificatio excellentiae beati Martini caelitus fa^a:ita ex<
primiturin officibecclefiaftico. Dum facramenta offev*
ret beatus Maninus: globos igneus apparuit fuper capoc
eius. Fuit autem huiufmodi ignis exterius apparens:fym«
bolum quoddam A fignum ardctifsimaecharitatis in deu,
quo Martinus flagrabat interius.Et fenfibili indicio pro«'
micans ignis I quanto feruore ditiini amoris aeftuaret in*
tforfum: patenter eloquebatur. Ita & feptimi verfus ien
tenrlam: ecclefiafticus vfiis ita depromit. Q virum inef-
fabilem, nec labore vi^um nec morte vincendum : qui
nec mon tirouit,nec viuere recuiauit.
xo EE In decimo verfu. Nil fibiconicius: intrat cclor.
Cum rpiritum deo effet redditurus belitus Martinus, in
flrato cilicino & cinere decumbens; vidit lathanam aftan
tem ad extremita le£ti fui* illumque increpitans ait.Quid
hic agis cruenta befttafnihil in me funeftumTeperiesil^
£nus Abrahxme fufeipiet. Tum ille nihil fuum in viro
dei inueniens: confufus inftar fun\i euanuit, Eode quo •
que modo fuperiorum verfuum fententisc recenfentes aut
eiufdem miracula aut infignia opera : ex iis feribuntur dd
vita eius aut in ecclefiaftico cantu depromuntor, funt de-
clarande.
iz In duodecimo verfij. O Martine fac nunc quod
gefferas. Nunc (inquit) O Martine id nobis effice quod
olim egeras cura adhuc mortalem duceres vitam. Sole-
bas enim tunc in oratione efle afsiduus : cum de te canat
f cclefiq. Oculis ac manibus in celum (emper intentus:
Qjq inuidom
f
c,< MkOSiU
litaiftamaboradone f^rltum Martinat non reUtal>ae«'
Petimus igitur Tteandtffli orandi fedulitatem pro nobis
etiam nunc prc^. £t ficot quondam tibi fuit itudiom lu
giter pro hominum ialute preces deo fundere^u nunc
quoque pro noftra ialute perpetuus apud deum fis exora
tor, patronos ac deprecator, aisiduamque noftri habeas
memoriam.
DefanOa Elizabeth: viJaai profa.
«yfdde 7 Oadentalhd mdu»
G egrtjTiH fww,
w/ffe(te^or,cr*te O^^mhcrd/fcfperfiM .
pr^M Ortu tMdfydais,
Tm mtor fpcaiti,] 8 Celi fydut iUuflrdtur.
% RcMuiud luetrediti In quo terrd (Upgn^itr,
O V cdphd qu6iacc€dit, Noui fignm fcederk,
IminjitefcculL s Verefy^ tupf^di"
) PomprimOyprmti- rum
uos QSfxi ^ fofdd^t puru,
Vcutfin^s dJbuc uiuas. Et Um midiut.
yUU i» cdcumine. lo Tu quddfoie /iraMt-
4 Vt extremos addat pH At,
tmSy Came proSattUrelidd
Oipmis fiatesnosiHimk Lucis tua radius,
Sho ttifa lumine. ii O quam dignis btcei
a ^ed prieiwiriifertf' pgnis.
Vafa rapis: Xttudigms
Pojjelfadamoniis.
11 Lepra mundas loBetd
ttoSf
Claudos ponis er cStrailot
In pedum officiis.'
15 Qsod negatum efl na
turs
pexit.
Odor tuus bunedilexity
Etfaporh puritas.
6 vtde regum ramis na-
ta,
lufUuerefis uoeota
Tudeifituritas.
y
r
EXPO ^ti
• — . 1 '
iur£t nofee^
Tlduirtutkdgisiurey Lihrouittenosdcpofce
£t potes ex gratia. Cum elegiis inftri.
I4 vita functos tu re* 16 Vt confortes tux[or.i
duciSf tis
C£cK reddis memhraluciSt £tk pernis cr sportis
£t membrorum fpacia. Eruamur inferi»
ij Eia mater nos ag- Arnen. ,
Hrcpro(a|<connmilern in omnibus verfibusoljferuaC
rythmi fonoritatem ac rationem. C^ippc iorum quifqutf
CrescdpleAiturcla'uruIasry(hmicas:quaruni duae primae
cotinent fingulae oAo Qfllabas & penultima earum longa^
hab^ntque inter (e in fyllabaruro deiincncia conformita-
eem Tertia verd cotufauc verfoscliurula; feptem coplc*
^tur fyllabas,dc penuftimam earum breuem. In exuti ve ’ *
rd fyllabahjm: feruatteiponfum ad tertiam proximi ver
Tus fiue przCedentis (lue lequentis,claufulam . Commeit
Jatur in lea, fingularis & eximia (ani^itaf inclytae £liza*
beth viduli, quae in fine fcculorum fplendore mirabili lua
rum virtutum iniigniier illudrauit eccleriam:& :i deo in
telHmoniuro admirande Tue fandimoniie mulus miracu-
lis efl lUuftrata.
1 €I A M N OT A T 10 A B S.T11 pi‘i'mo verfu.Gaude Sio
3ubd egrefTus.Nomine Sion,(an£la accipitur ecclefiact^
lolica. Sion enim interpretatur rpeCiila:liue fpeculu .vel
ipecuIatio.Ecclelia autem riunc videt deuih p«i‘lpeculufn
in amigmate:& per fidem {ynceram.ipfum rpeculatur. Ab
ipfa quidem ecclefia egr.effusfuit decoi* (anilitatis priOi-
nx, & ofTufeatus nitor fui fpeculi, quoniam fplendor ip(<* ■'
fandlitatis & feruor deuotionis,qui in fan^litaiis viris pri
ipitiux ecclefix tempore florentibus effulferit : obiene- a
bratus erat & propemodum extindlus tempore Tequente ^
flatum naicentis ecclenx,.queniamabundauiiiniquitas:
Se refriguit eharitas multorum. Ille vero decor rediic
circa Bnem (eculi, quoniam circB extrema eius tempora
hirfum emicuerunt viri & mulieres eximlxfati^liiatis Sc
yite admirabiIis,queadmodu fan£la Elizabeth, circa an-
nu ab incarnatione domini millefimum ducenteiimum Se
ficefirod: miro faiftitatis folgore hoc in miido refplcduit
qjl ij tt .
€ti prosa:
St Ita ClirKhii qal eft atpfia & «, pridpian A: finif, mme
iuain vifitat ecclefiam in fine (eculi per fiindos quibus ea
illufirat : ficut in principio eara inuifit per corporalem
prcfentiam. Finis item principio coniugitur nunc per
(anf^itatis c5formitatera, quando in fine temporis ecde-
lue mibtantis : rurfum riget fan^tas & decor virtutum
( qui intermedio tempore fuerat obnubilatus ) quemad-
mMum in principio ipfius ecclefise prius viguerat.
3 C[ In tertio verfu. Poma prima primatiuos. Apta
quadam metapNora comparat hic author & aTsimilat ec*
defiam arbori fru£ftferse 8t fecunda», tn cuius cacumine
Tifuntur pulcherrima poma, fimiliter A in eius ima par«
te. Per poma miri odoris ac fragratia in fiimmitate illiua
arboris pendentia : intelliguntur fiin^ primitiui. St qui
apoftolonim fanfforumque martyrum temporibus flore
bant. Per poma verb in imis ramis illius arboris colloca
ta : accipiuntur fanAi, qui tranlado medio illo tempore
decurfus ecclefiafiici, circa finem mundi reieffa tepidita*
te Sc torpore noua, fiinfHtate A virtutu magnitudine ex«
cellere lunt vifi, refufcitar^que decorem ecclefic praefii-
num. { In quinto verfu. Sed prar multis te refpe-
xit. Inter poma illa que in ima arboris illius parte coir-
fpicua funt: fpe^abilis fuit & fan£ta Elizabeth:quoniam
rara fanfHtate St praeclara circa leculi finem refulfit. £c
quemadmodum pomi fragrantia, faporist^ue fuauitas
ni cum.grato colore:nos allicit ad defiderandum aliquod
pomum. Ita viuus decor virtutum fande Elizabeth tan
quam fpiritualis quidam color, St odor boni nominis e*
ius (parfus in multos per boni exempli communicatione:
demum & iyncerus deuotioniseius affedus tanqua'dul*
ciisimus fapor,allexit Chrifium: vt hoc pomum ipiritua*
le pre ceteris expeteret', illius deledareiur elu atque
fatiaretur frudu. Proinde ipfa fanda matrona quam
predicamus, redd Elizabeth efi appellata , quod nomen
interpretatur fecundum vetufioruro patrum fententiam:
^riniei taturita$, que (and interpretatio ficut Sc nomen,
/ptd congruit huic tam (ande vidue : quoniam eius com
municatinne deus ( vt ita dixerim ) faturatus eft . Dicitur
Sc ipfa in fexto verfu nata de ramis regum, quoniam re*
gis Hungarix erat filia: St longo (lemmate ex regia (lir*
P«
EXPO. <f|,
Sbruorntiiaioromdedada. 7 fTIn reprimo verfb.Gan
Scaftra matutina. Aftra matutinatra£tiuint circa ecclefi^
primitiuae tempora decore virtutum radianies:qudd cir-
ca exortum legis euangelice tanquam horam matutinam
effuKerint. Hora vero vcfpertina^tempus eft extremum I-Cef*!*
eccleiic & nouiGimum : circa mundi vefperam ac 6nem
decurrens : quale eft noftrum iprorum tempus : in quos
fines (eculorum deuenerunt. Circa illam autem horam
Teipertinam, nouum fydus myfticum ftCpirituale exori-
tur : finAaCcilicet Elizabeth, mira virtutum claritate re-
fulgens , quo Sc celeftis illa fandorum focietae mirificd
adornatur : & homines deo nouo pacis foedere concilian
tur.Itaque ipfa Elizabeth fydus eft illud prfclarum,quod
ii fole, Chrifto fcilicet qui fol eft iuftitiz ') parum diftat^
3uoniam in humilitate, paupertate, patientia, & huiufmo
i virtutibus, ipii propemodum eft conformis perfimi-
lis. Idem quoque fydus, eft ipia luna fenfibili & oculis no
ftris confptcua , lucidius, quoniam illa interdum patitur
luminis fui deliquium & eclyp(im,diuer(arque fulhnet vi
ces ft alternationes nunc crementi nunc decrementi (ul-
coris fui: i fole precario accepti. Claritas autem fyderis
nuius (piritualis, nulli obnoxia eft mutabilitati aut occa*
(ui, perpetuo rutilat fplendore in cxlo, & incorruptibili ’
luce radiat, neque diminuetur vnquam neque obnubila-
bitur in aeternum.
xo C In decimo verfu. Tu quod fole fis amida. San-
da Elizabeth nuc fole in cidis eft amida^quoniam i deo P/iri-iof
qui fol eft immenfi tubaris,circumambitur, atque cirou-
luftratur lumine ccleftis gloriae, quo tota abforbetur at-
que oppletur,aroida lumine ficutvefttmento. Hanc au-
tem in caelis gloriae celfitudinem comprobat Iplendor ip-
le fignorum & miraculorum , qui hoc in mundo fiunt ad
Cicriipfiut corporis praefentiam & venerationem, vtra- ^
dius quidam clariGimae illius lucis qua fplritusfiindc E-
liubeth in caelis illuftratur,videatur quodaroodo in cor-
pus ipfius redundalle, quod tot & tantis clarefcitmiracu -
^lis in teftimonium anteadae ianditacis, & fublimiutis glo
riaeeiusin caelo.
II il In vndecimoverfu. Vala rapis i malignis. Va(a
Ilie dicuntur humana corpora : qudd ex luto conflata, li-
iij mdqno
ft4 PROSA.
moque (crrc concreta, animanim rationalium iuot refgm
i.Cor.4. piacula. Q^c quidem appelbtio: i Etcrcfcriptorc tAi
l'/>r/.4 non e(l atiena. Scribit enim ad Corinthios Paulus:qud<i
habemus iheraurum iftum(, anime fcilicet rationalis &
diuinorum charifmatum ')in vafis Bftihbus, vtpoteno*
Ans corporibus. Et ad ThcfTalonicenfes idem feribenSf
^pfoy admonet abAinere i fornicatione, yt fciai (inquit )
Tnufquifque veflrum , vas fuum pofsidere in ^n£fiSca«
tione & honnre. Itaque (an£ia Elizabeth vala rapit
fie diripit poffeira i malignis fpiritibus , quoniam nomU
num corpora vexata i demontis liberat nuiofinodi infe*
Aatione,& ipfa expellit dzmonia.
is ([In duodecimo yerfu. Claudos ponis & contrado*,
^onifahere inter varias quas habet acceptiones : iignifi*
cai etiam interdum c6(lririgerpitue retrahere, pota cum
nerui conirahunyir & colliguntur rjgore & metu : ita vc
extendi nequeant: VndecontradiotdiAblutio. DiAblu*
/ (io. Cicero hbro primo Tufculanarum quzAionum.Se4
e.o quQ«lip hoc eA omnis animi contradio, ex meto mor
tis.Et libro quarto idem, Animdfque demittunt & c6tra«
hunt,(cilicet timore. Inde coiitradi-dicuntur^qui neruos
habent ita rigore conAridos : quod libere extendi ne>
queant, ideoque manuum aut pedum doAituutur officio.
>4 filn decirooquarto verlii.Czcis reddis mcbfa|ucis:
fic membroru fpacia H'C membra luds dicuntur opuli:^
snArumentalint naturalia & i natura delignata ad vlbiB
yidendi. Spacia vero membrorum lucis, funt conpaoiu>
tes ipiie dt Iqca.in quibus natura conAituuntur orbes oco
lorum. Itaqueduplpx hic miraculum inAnuatunadomi*
no adinuocationem fandae Elizabeth czeis przftltum.
PrimClm, quod redfiiu cA oculis eorum prorfus exczea.
lis.fupra naturam vidondi facultas.Secundum,qubdnd-
pullis oculorum orbes & fphcrulas non habentibus.diui*
na virtute efformati funt luis in locis oculi, vna cuiq
. ' Lbera videndipoteAate ac virtute. Quodl^-
nd fecundum, mirabilius cenferl iq *
re debet, quim primum.
PWanda
T'
EXPO.
Dc fanda Catharina:
<*!
S%XnBifimic ^
virginis uotiuafclU
RccoUmut.
% VenerMtes,
Hunc diem pr£cUrm o*
nmeSf
Concinamus,
3 Profer4th£c concio
Laudes^C deuotio
Sit fyneera,
4 Concrcpet organieis
Modulis a- canticis,
Laude digna,
5 HdncftulfefdiaM
CofHregk unicam.
Tradunt (cripta,
C ^mispaeriUbttt,
Sopbiliicis artibus
Fuit clara.
yidtxr rhetoricam,
Difputando.
8 Hinc regina credidU,
Deosuanosrefpuit
Venerari.
6 Fit patnalh machina,
Pereum ac milia
(Dmrotatur)agmma
Paganorum,
10 Moxtriicatur capi*
tyfffunt turhaecelicx.
Sepelitur debite
Monte sina,
11 Orapropopub,
Precare ^0^0,
Martyr Cbr^i Cotharina
IX Ajlattem populum.
Laudantem te clerum.
7 TurbmphdofopbUa, Fouc,regepfecula.„^ine.
Hccpro& c6firoilii cftfonoriuterytlimlca Ulidena-
tiuitate domini fuptriui explanat*. L*tabundu»
fideluchoruii hallelu ia. In priroU tamen do^uf, iitina
proi* Tcrfibuinon vfquc i deo perCpeda eft ryrtmica
forma fient in fequentiboi, qodd prima eoru claufula fe-
cunde non refpodeat in numero fyllabanim neque i^o-
no terminali^fcd tStum tenia primi terti* fecundi r^a*
cofonet.In ceteris aute ter(ibos,ryihmic* ▼ocalitatit te-
nor manlfeftius elucet. Continet aut6 exhortatorium ex-
ordium ad fana* virginis Catharin* celebranda preco-
nia,deinde vitam Ipftus, agonem * gloriofem mone pr*
dicat,ex parthenice Catharinaria MStuanl & hlftonapal
fionis eius fatis notam.Poftremom innocat eadem Ui««
<^q Uj tirgi-
/
• ■» I
«1(5 PROSA
Vir ginem,Tt iplius laudibb» intentos (ednh oratione Gitl
ndiuuet.
4 C[ anMOT A TiANa s. In quarto Terfu. Modulis
ft canticis laude digna. Oiftto iUa,digna.ibidem accuCiti
UU9 eft pluralis neutri generis, ordtnaturque cum terbo
c6crepet,vthuiarmodi(it fenrus.Hstc concio peribnetat
que decantet organica modulatione & fpiritualibus canti
cis, ea quae funt laude digna, facratx icilicet virginis Ca
tharina prfeconia « infigni lauda digniisima. Q^bdii
ponatur elTe noiuinaiimis (ingularis foeminini generis &
referri ad nomen fubdantiuum concio vel deuotio,inep«
tus reddetur fenfus, naro neque hac concio rcSti dkituf
laude digna, neque etiam noftra deuotio.
«'C In ferto verfu. Sophidicit artibus fuit clara. Non
hic dicuntur artes fophiftica, cauillatoria illadtcaptio-
(a arte$,quibus ad fui oftentationem & aucupandam au-
ram popularem fubdoli fophtda calumniantur verum,&'
falfum defendunt. Siquidem illa clarum non redduntho
minem,(ed ighobilem,garrulum, vanum &defpicabilera,
cum dicat (imptura. Q^tfophiftice loquitur ,odibilis eft. >
Ideo neque vera (unt artes , fed mera impolhira pra (e
ferentes (cientia fpeciem (ine rei veritate, & ab omnibus
di(ciplints haud aliter explodenda, quam infoelixlelium
ab agris fbrcilibus. Sed hoc loco vocantur fophi(lica ar-
tes, di(ciplioaphilo(bphi(lica,quibusrerum (eniibilioia
naturam mens ingenna diligentius rimatur. Siquidem in-
terdum fophi{la(^Iicet rarius) pro fapiente fumtcur, & eo
qui fophiaeft c6feAaror,qui & fopl^s vulgo dicitut, in-
de fopnidica ars qua fapientif e(l indagatrix.
^ i[ In nono verfu. Pereunt ac milia.ltapotius legen-
da eft illaclaufula per coniun£lionem copuiatiuaro ac,c6
lungentem illam orationem fuperiori fententia, qui pet
nomen indicatiuum numeri,tot, (icut legunt eam nonni.
U hoc modo. Pereunt tot milia. Nam nomen illud nume-
rale non habet ante exprelTum aliquem numerum neque
poftea lequentem: quem referat aut demonftret,qood il-
lius conditioni ac natura repugnat. Porro verbum, rota- ^
tur.ad noroinatluum poenalis machina prius pofud reuo-
catur. At vero praeter grammaticorum confuerudinem A
arte re£lc locutionis ponuntur hic duo nomina fubftatiua
milia
I
E X P O. «17
nUia & agminatin eodehi caru,cum potius dicendam fo-
ret,(i admitteret rythmus tpereunt multa nii lia agminum
paganorum. Verum id autnori propterrythmumeftcon*
OMCudum :qut potius confonantiam in exitu (yllabarum,
jm re£tam loquendi normam ftuduit obferuare.
De faada Catharina alia prola.
VOx fonora ttofhri
chori
NojhrofoHetcon^
ditoriy ^
Qm difponit omnU.
z Per quem dimicat im~
^Uis:
Per qaem datur C" fHtei-
Us
DeuirumBoria.
3 Per quem pUhsAlexdn
drina.
Poemirue non foeimnina
Stupuit moenia*
4. Cum heatu Catharind
DoAof uinceret doArina:
Ferrum patientia
3 Hac ad gloriam par en
tum,
Pulchrum dedit ornamen-
tum
Morum priuilegia.
6 Clara per progenito-
res.
Claruit per faeros mores
tXmpliori ^atia.
7 Florem teneri deco -
ris,
Zettionis cr laboris
jfttnuere jiudia.
8 Namj^gitdifcipU-
nas
Seeularesrrduanas,
Inaiolefeentia.
9 VaseledumiuMuirtu^
tum,
Reputauit fieut lutum
Bona tranfitoria»
10 £t reduxit in content
ptum
Patris opef,cr parentum
Larga ^rimonU,
U Vafis oleumineludelts.
Virgo fapiens cr prvdatf,
Sponfo pergit obuia.
11 Vtaduentus eius ho-
ra <■
Prapandafine mora
Intret ad conuiuia,
13 Siftitur imperatori.
Cupiens pro Cbriflo tiio -
ri.
CutUf
€it PROSA.
Cmusinpr^entU. ^ JUdmmortc mm jki-
i4,QffmpMfftafdpietes, tur
Mutus reddit cr jf lentes Vit£fuhit gMiid,
Virgis pMutdU 20 jfngOsmoxfmtmi
CarcerisborredicUu .r<e:
flrum, Ddf e corpus fepultmr^
Mt rotarum trijie pUn- Terra procul alia.
Urum, 12 Olam ex ipfa
Tamen o^iduniaf nat:
s6JSt ^£cun<jue fiunt ei, (^uod infirmos multos faz
Sufiinet amore dei, nat
Eadem ad omnia. Euidemi gratia.
17 Torta fuperattorto^ xz Bonam nobis dat ms
rem: gucntnm,
superat imperatorem. Siperfuum interuentum
FceimtkeconfiantU. Nofira fanat ui^.
ig Cruciatur impera 23 Gau^ipfatndeat
tor. De fi prafens gaudia.
Q^caiU cruentator. Et futura pr4d}eat.
^ec valent fupplicia. Qu£ dedit prafentia,
if Tandem capite pu» 24 Et h'c nobis gaudeat,
uitur, l^os di in ^oria. ^imn.
HccprofaconGinilemlliabetrythiBic* ihruAurc For-
.QMBi:ficttC illa de (an^loLuca prius declarata. Piallaccho
rus eofdc mundo. Verumtam6 in penuliimo A vltimo Tcr
6^ucrfus i «eteris prxcedentibus eft rychmi modus : in
quo Tnaqueque claurulanim, feptem compleftiiur Frlla*
^as, quarum penultima breu» . & altamis locis connmi*
lis Fonl habent rerponfum,vt prima ad tertiam A quintam
fecunda verb ad quartam defextam. Author eius: Adani
de ianAoyi^ore.Concelebrat autem laudes A praeconia
lacrx virginis Catharinx^nobilitatem generis A iplendo*
doredei^nx in primis recufans. Deinde paisiond ipfiut
A pretioiam mortem pro Ckrifti nomioe:honorabilemq;
repultoram angelico mipifterio fa^Uin comemorans.Q^c
oBuUa
EXPO. 4tf
^nia(vtiam dtftaa eh) ex fecunda Panhenice Mantua
ni&hiftoriapa(tionis eiurdem,manifefta euadunt.
t ® A hmotatiomb «.Intercio vcrfu.Faeminenon
foeminina (lupuit ingenia. No foBminina.no fragilia»mol
lia.inftabilia,* inconftSiia.Na tt ah poeta: variu & mo*
tabile fempcr f<rmina,njuliebr6q; ingeniu fecudu propriS
natura coditione iabecilli*cft & iofirnu* ingenio viri. Vo
ruin hac eximia Tirglne gratia fuperauit 8c corrob^auie
natura:dedttq}illi in corpore focniineo animu virilctincd
cuITum & i fidei confefsione indimobilc, vt fupra forte d:
nodu foBminK,foeric coftas, fupergreisaque fcxu,etla vi»
rof fuperauit,dodo$quide, excellentiore doftrina. feros
aut£ 9c crudeles tcuicerit patientia . Quod fequens innuic
& deducit verfus.in poilrema eius claufula:ferru vocans,
durum ipfius Maxentij & crudum animum. qui nullo mo
do emolliri potuit ad pietatem fidei & ver* religionis ass
plexum, (m adamantis indar obduratus permanfit.
ti CIn vndecimo verfu. Vafis oleu includens.Hoc ex pa
.pofo & fpoic^fumptu eft. D
Catharinahic fuiflc de numero virginu fapientu,& ac«iep
to oleo in lapadibu»4tiis vna cu lumine prodifle obuia (p6
fo^quod charitate adornata, humilitate decorata, & caetc-
ris prxdita virtutibus, ad coeledem feonfum fit poft mor-
tem inirodudla.In prima autem prxlentis vetfiis claufiila:
di^o vafis,datiuus eft pluralis n6 genitiu* fingularis^l
participium includenstexigit fecp datiuutu^accufiitiuOf
ip (Cin dcciipopono veriu . £t dum morte morsfimtqr.
Vita prafens quonia continuus eft ad mortem eBeorilqt'dt
acceleratiotnomine mortis nonunquS exprimitur, vtboc
ifi loco. Nepe fi ea conferatur ad vitam perpetuam,inter«
minam & indeficientem , que nullo mortis metu concuti»
cur,mors potius qudm vita eft dicenda. Perinde atque exi
f'uura lumen & fubrutilum fi comparetur ad imiiieofuip fis
is iubar, vmbra cenfetur ft tenebr*. Poteft nomen mortis
fecundo loco in hac claufiila politum, re^e fiuni moC
talitate,fi;u morali conditione prsdientis viue, qqc dum fi-
nitur in beata Catharina per mortem corporis sllatain 4
^rannotipfa fubiit ctern» vite gaudia/
iriti
€io PKOSA.
^Inv^cefinotertio rcrCa-Gaudeni ipGi Wdeat.C xpoicft
hic locus, qo6d beata Cathanna fauore gratia prclens
huicconcionijfpeftet laetabunda & lubensiimmo A acce*
ptet ea gaudia :quat in fua folennitate celebrantur i nobis
Conferat etiam nobis future iritz gaudia : que preientia
induliit in hac die,ob paiTionem Ipnus A folennitatem nO
bis lxta,fe(la,& iocunda.Petit itidem qubd beata Cathari
na in hac rita nobis gratu1etur.de proreftu virtuiu & ho-
nore illi impenfo. Nos vero illi graiulemurin coslo-pod
hanc vitam*.propter fublimitatera & magnitudine glorUe
^fius. Gaudere enim verbum cum datiuo pofitum,vt hiet
^ alicui de bono habito gratulari.
.Sequuntur profe,fandis,cuiufuis (int
ordinis & gradus, communes. £t
^ ' primum de Apoftolis.
«L
CO£U foUm imitdn 5 lod/mes ut efi uoedtut^
M, w/rt Ephefo efi trunflaus
In oecdfu trium- ^XdChrifHeonmid,
phtiUesi 6 MduritruciduntAidl
ortum fotis referunt, ihdumy
Ortum foUSy v oeeafnmy Et Indi Bartholomeum,
'^:±‘.^03mm<ffHnesitdc4- Bt Philippum Seythid.
' funty ' 7 Thommlndiyludim
■s tarse fines ferunt, Ptrfn.^
Petrum^Puulm ty simonemqHe.pefuperfe
■Cfsdrem Coeli ccdos penetrant,
:Per Nerontniy per Egeem sic afeendunt coeli ccetm,
Roma, Para ^imunt. Vhi Cbrifio pangunt me-
/4 HerodeSygenspharifaa loi:
facohe cr in ludaa Noh» uitam impetrant .
'SinitJutaM adimunt, Arnen,
iTHafos
iLXfo: “
QHulosoroGe eadem eftrytKniica forma comprcceden
te.R.ecemet autem peculiariter tyrano» illos ac paulos,
qai fan£Hs apoftolis mortem intulerunt ob confeltionera
ft praedicationem fidei catholice, rpeciatim etiam reuo»
nes & locos nominans: in quibus Tnuiquilque apofioloru
gloriofiim confumraauit martyrium,
Cahkotatiombs. In primo verfii. Cqeli foleot
imitantes. Locutione metaphorica & per quanda manudu
^onem i Gmfibilibus adintelligtbilia:caelihic nominan
tur apofioli, quemadmodum fepe in feriptura . Sol autem
dicitur hic Chrifius dominus noAer : quiefifol iufiitUe
exortus timentibus nomen domini. Coeli igitur folem imi
tantur;quofliam apoAoliChrifium fecuti (unt in pauper*
tate, przdicationts inAantia, & morte propter iuAitiam.
Et quemadmodum fol noAer in fuo occubitu per mortem .>
triumphauitde principe huius mundiiita & ipfi coeli my* - ■
Aici,fuo occafu & obitu de tyrannis Sc periecutoribus ege
runt triumphum, euaferilntque inclyti illorum yiflores»
Demtjm hi coeli fpirituales ortum folis referuirquia Chri
(liaduentumm carnem per natiuitatem temporalem iam
cAe comp1etum,fuis feriptis & verbis przdicant ,eAenim
aduentus ille ChriAi in mudum:qua(i quidam folis ortus^ ]
de quo propheta. Exortum eA in tenebris lumen reflis cor
de:mifericors &mi(eraiord!: iuAus dominus. Necfolura
folis ortum, Ved Sc occafum eiufdem per morte carnis, an*
nunciant huiufmodi coeli, quoniam ChriAum pronobit
in cruce mortuum przdicationefua conAanter aAruunt.
At vero quonam modphiduodecimcoBliadoccafumha
ius vitz tetenderint St in quibus terrae plagis ac fioibus:(e
quentes verfus refero nt.
1 n tertio verfu. Petrum, Paulum & Andream» Nam
Petrus Sc Paulus per Neronem imperatorem Romaecur*
fura huius vitz confuromarunt.Petrus quidem cruce:Paa
lusverd gladio.Andreas autem per Egeam proconfulem
in Patras ciuitate Achaic cruci addiAus tranfiuit a morte "
ad vitam ^ternam. Infijper Herodes rex lacobum fratrem
loannis occidit gladio in ludza. Turba autem pharifiro-
rum lacobum fratrem domini praecipitauit de pinnaculo
templi SoIymi:dl: fuAetrucidauit. Atveru beatus loanes
cuangeliAa poA reditum eius d Pathmos infula In quam
fuerat
ift prosa:
Iberat relegatos: Jiotios £phefiorn rexit eccJeGamy A Ja
■iiim in pace quleul(,tra<hidus ad fplendida illa coeli con’
uiuiatad qus i Chrifto,paolo ame obdonnitionen fuam
fderat inaitatus.
4 ^Inieptimo Verfa.Skfuperfe cdeU coelos penetrat»
Ib hac poftrema prcfeniis venot claofula, coeli prino lo>
co pro apoftolis fumuntur,recijndo verd pro habitaculis
dt tcAis c<sleftibas:ad quae per gloriofam rac hi demilkaa
onnetapoftolifumfubiedi. Vndequbd particulatira de
fingolis ipibruiO rtodo didum eftnuncin sniuerfora de
omnibus colligitur atque alTeriiOr. At Verb'dicuntur hic •
cfl^i ipli ipirlttaares^penetraib lefta^ctileftiatruper re,atq}
ruprapropi1aiiiiproruinnatui‘am^'quonhlin id iupra ho«
minem eft atque ndraanant cond)rionem:qudd huius mon
di incoliScbnfcendamesceira coeli palacia, neque fuaip-
fomm Tincte id aifequohtbr adt attingunt, fed pne(ertim
mireratriOe & adiutrice dei gratia.Non cft enim Tolentik
neque currentis^Tr ait Paelu01e<l milereniis.
De^pbilolisialia ^rbfa.
(“^Zttrr fetiUcrm feriatus apoflolorurkiprinetpi
• orhh terrarum: ft^orque reptorum . JEceleJu-
•^um mores tr uitm moderare. Qttd per doari*
nam tuam fideles funt utique,
t *yfntiochus cr it emus eoneed^ tibi Fetro fepti /o»'
Itum.
2 Tyramidem tu Paule .alexondrinam vmaftfii Or£^
ciam.
3 ^XEtbiopeshdvridds Afathde, agelli ueBere ( Qt?
maculat nefeiat aliqaas)tteftifh eandtdo.Thoma, B arthd
tomdeJoarseSyPhiippeySimori. Jacohique pariles,
ireaXhadee,dei ieUaorei inclyti. En uos oriens CT occi
detiSyimmo teres mundi circulus fi patres habere gaudet,
cr expeBat iudiees. £t idcirco mundus omnis, laudes uo
bis cr honorem fandis debitum : fuppleximpendit :
tAmem
IX ? o: i,i ^
CRcc profii foletam liabet orationlf cSpofittOHen: ne-
que rythmica lege coercetor.Inuocatur fn ea facer ille le-
natus 9c (an£la focieus apoftolorum ,totiu^ mundi princi
[ patum in reAa fidei inftitutione confecuta:fecudam iflud
pfalml de eis di^m.Conftitues eos principes fuper om« pyy.44^
nemterrara.Etmrrum.Principes popiiTorum congfegatl
funt cum deo Abraham.Deinde fpeciatim nominatur apo '
ftoli:cum eaprelTione aliquorum popuIorum& locorum,
quos ad Bdem conuerterunt .Demi!im quantufipiis eibt-
betor honor d toto mundo, paterna eorum direftione ad
Chriftum addufto & in conlumroatione feculi per eos iu-
dicando(vtChriftuseis e(l pollicitus in euangelia )circa
I finem hccprofa commemorat.
I IEamhotatiohb s. Antiochus & Remus conen
dunt tibi Petre . Antiochus rex Syrie duitatem fiii regni
(que prius Reblata dicebatur^magnificetius iuOaurauid
atque i (enuncupauit Antiochiam .In hac oonftituta eR
primum beato Petro cathedra potificalis, fuitque primus
ecclefiac Antiochene epifeopus. Poftea verb Romam com <
migrauit,vbi pontifidam coftituit ledemtin qua ad finem
sfque vitzconledit.Rome autem conditor fuit snaoMi
Romulo fratre fiio Remus ,vt (cribunt hifiorici, idciron
Antiochus & Remus ( id eft «Antiochia & Roma) dicun-
tur Petro concefiiire regni rpiritualis & ecclefiaitid fii-
liura.
^ CTyrannidem tu Paule Alexandrinam. Beatus Pau-
lus totam ferd peragrauit Grcctam, illamqde cum verbis
tum icriptis ad faern fidei agnitionem perduxit.Dicituran
rem Grncia tyrannis Alezadrina, quoniam Alexanderna
gnos tota Grzciam fuo (ubiecit imperio, regnauitque pci«
mus in ea.vnde & in facra vtfione Danielistipfe rex Grae-
corum appellatur.qudd deuifto Dario r^e Periarntran
flulit monarchiam a Perfis in Gr^os,vt fuerat ip(i Oaoiu
li in foranij Nabugodonolbr interpretatione reuelatusk
iE Aethiopes horridos Matthaee agnelli,'Tellere .Beatus ’
Matthanis AEthiopie populos & atro colore corporis
peccatorum maculis horridos, conuertit ad Chriflvm, fe-
dtque vt mutauerint AEthiopes pellem fuam , quantum
ad animi (latum d: conditionem. NamCuperindult illos
cadido rellere ipfius seri agni, qui nullas habet maculas.
4t4 PROSA.
TtpoteIeroC1uiiH»qQip«ccatuninen fedtnec inoMiva
eft dolus in ore eius. Siquiden) facro regeneraiionts laua-
cro abluit in eis omnem peccatorum fordenirquarn idolo»
rum cultu contraxerant, & abieda vetuOate vitae* induit
eos vellem nouam puritatis & intiocentiae qus d Chrilla
confertur omnibus in ipfiiro credentibus. Hanc aotc mun»
ditix & fynceritatis vellero facramuuthor hic vocat apt»
metaphora candidum vellus agnelli immaculati» liueagnl
incoinquinatf atque incontaminati.
Dc uno martyre.
S Pe mercedis c coro-
na
Stetit martyr iti agone
t/^d mortem ohediens.
i Morte Cfmflumtmi-
Utus
fide firmus cr fircus,
Firmo greffu gradiens.
j Furit furor militaris:
Vt uir fandus [acris aric
Immoletur hoflia,
4 Q»ew occidunt ut fcien
tes
Introducunt nefeientes
^daterna gaudia.
5 Chrifh fortisbic atMeta
Quifubire mente Uta
Mortem non ahborruit,
6 Vf fu falus infirmorum
Et medeUt peceatorumi
Gratiam promeruit.
7 Nonefi jnorhus (jftetm
non curet.
Dum morborum nonale
duret
Plagam diffidentia.
8 Caci cl^furdiymitti^
Sunt ad ufum refOtuti
Diuina clementia.
g HoftesCbrijUy Chrifla
cedunty
Signa pgms dum [itcce-
dunt
jfrgumenta fidei.
IO Ergo martyr innoet-
tWy
Vt per eum nohis ddur
^dfupemaprouehi.
f[H«c pro&,rythmlc« tenet modulationis legefB,queii^
admodum illa de apoftolis paulo Ibperinc explicata C oell
iolesm
tiam cotufuis fanfti martyristqua Aiperatis ignibus, vin-
culis,flagris & denique ipfa roone:ad vira peruentt fera*
piternatn. Miraculorum deinde virtutem gratiam (a*
nitatura illi d domino indultam concelebrat: ftdemiiffl
) CT annotationis. In temo verfu.
Immoletur hoftia. Beatus Paulus ad Romanos fcribeni
nos hortatur: vt exhibeamus corpora noilra hoftiam vi*
uenrem, fandam & bene placentem deo. Si igitur eum*
2uiboni exercemus in corpore aut per corpus, tuncho*
iam deo viuentem dicimur offerre , quanto magis foT* v.
tes Chrifti, milites & in bello ftrenui, quando corpora fua
tradidevunt propter Chridum adfupplicia, reipfps immo
larunt vt hodias facris altaribus. Vnde in libro Sapien*
liat dicit de ipfis Salomcnjqubd deustanquam aurum in
fornace probauit illos : &quariholncaudihodiamacce* Sa^ira.f
pit illos. Et in hoc vere Cbridum imitari funt:qui tradidit
lemetipfum pro nobis oblationem & hoAiam deo patri in
odorem fuauitatis. v he e
6 € In fexto vcrfu . Dum morborum non obduret
{dagam diffidentia. Omnem ( inquit ) morborum mo^
ediam curat hic fandus martyr : fi modo diffidentia de
curatione morbi confequenda non redat plagaro morbi
ebduratiorem & deteriorem. Enimuerb fi languidos dif*
fideret de diuina virtute aut meritis martyris , qudd non
polTet d deo impetrare (anitatem j tali morbo quo laboi^
rat huiufmodi infirmitas fidei & imbecillitas confiden-
tiae in deo , effet impedimento Guiitati recoperandar. ld>
circo mulieri vexatae duodecim annos promuiofangoi* ^^>9^
nis, & ad contaAum fimbriae vedinienti domini nodri(vt
fidem habuerat ) fubito curatae : dixic lefus. Confide
filia fides tua te (aluam fecit. Et aliis in lods (irpios le-
gitur dominus dixlfle fanatis a fe, qubd fides eorinn fal*
nos ipfos fecerat, ad innuendum quod ad impetrandam
gratiam fanitatis aut quoduis aliud donum d deo aur fim.
Ais: neceffaria in primis eA fides atque fiducia impetran-
di quod petitur. Quemadmodum etiam monet beato^
lacobus dicens. PoAolet aurem , in fide nihil baefitans^
eundem inuocat.
Rm.ia
IU
4t6 prosa;
QUi enim liicfiat:fifflUif eftfladoi mmit qoi I rento mo^
necor St circunfertur. Non ergo cftimet hoaoilleujnd J
aeciplat aliquid ii domino.
CInnono verfu. Signa fignii dumfoccedunt: argomeiw
ta fidei.Huiufinodi ngna & miracula i deo precias (am*
■Ai martyris fada, dicuntur argumenta 6dei:quoniam ap>
probationes iunt St qusedaro telUBcationes veritatis fidei
chrilbanK . Et vifis huiufmodi fignis mulli fidem catholi-
cam funtamplczatirad eam miraculorum occafione indo
Ai.Vnde dc beatus Marcus dicit de apofioUs, quod ip(i
profedi prcdicaucrunt vbique domino cooperame<& ter
monem confirmante fequenubus fignis^quoniam fcqueis-
tiado^nam apoftolicam ,figna erant confirmatoriaier
monis ipforom ante faftif quemadmodum Chriihisiaeua
gelio pofi fcrmooem fa^m in monte: fanaoit lepreliiix»
/
De pluribus martyriW
O Beata beatorum Tormentorum generd
Martyrum folen 8 JgneUfiyfmoeaf,
nia, • fenulerunt plurima.
1 O deuote recolendo 9' Dum ftc forti cedunt
Teorum certamina. morti
^ Digni dignis fulgent p Carnis per interitum^
gnis; IO Vtele&ifuut adepti
JSt florent uirtutibus. Beatorum prumium.
4 Illos femper condece- ti Fer contemptam mum
ter datorum
Veneremur laudibus* Et per bella forf ia, ^
5 Fide^oto,eordetoto, Meruerunt angelorum '
iXdhdferunt domino. Vidores confortia.
6 Xtinuidi funt addidi, iz Ergo fadi coburt*
.Atroci martyrio. des
7 Careeratijtrucidati^ Cbriflomceelefltbus,
<A‘pui
BXPO.
Jfpu^ipfmuotano'^ r u\u .<
r flra • ^ £tpojltrdnptdrk(^
Promouere frccHus. ij Inpcrem meremkf
14 Vt pojt hms ^em £xubareglori(t*^mcn» ’
iLH«cp ro(a confimilen) habet rythtni compontionem
cum ea de fanflo.Nicofag fuperiuc esplicau. Congauden
tes exuItemus:vocali concordia.ln nngulis enim ferd ver
{ibus duas complectitur claufulat rytbmicas.phmara
fyllabanimyquaruro.penultimaeftlonga^. fecundam yerb
heptaiyliabamt& penultimabreui contextam.
CCommendantur in ea glorioA martyres o() inuidam
animorum fortitudinem : <^a tyfannis A duris jper(ecuto
ribtts rgperiores,q(jcuisruppIiciorum genera iUlsin&Aa
coftater pertulerunt pro confefTtone fidei.£t demi^ rooc
tem perpelTitcelebri triumpho cceleflibus atriis fiint inue^
^i. PoOremuro pia ad ipfos dirigitur {nuoc^tio : vt noftri
apud deum afsidue memores efle digdvntur.
CankoVatioV. s.in fetmiiddterfuyViCtorucer*
tamina.GenitiUUt ille plurhlis non i participio TiChis de*
ducitur, n^quepalTiuam habet aceeptionem:.fedinomt>i
ne TerbaliviCtoryaCtiuaipque fortitur {ignificatipnem.
quemadmodum St tnillp ^rmine hymni de martyribus»
TiCtoruffl genus optimum . Ver^miaadmoPuillc; feriae
fuperuacuum sideri polsit*
y 4[In feptirao ycrfii .Tormentorum genefa^ J^eatus Hflr.tu
Paulus ad Hebrxosfciribens: hzcsaria tormentorma ge-
nera ita paucis conflringit . Ali j.aoiem didenti funt , non
fufcipientes redemptioncrotyt meliorem inuenirpnt. refbr
reCtionem. Alij vcrb ludibria A yerbera experti: iniuper
^ yincula & carceres, lajidaii funt/edi funtytenutifunt,
ihocdHone' gladi) mortui funt. , ■ ,
fi CIn yndcciroo yerfo. Prgo fafti cohaSedcs Chrido,
SanCti martwes ditmntur cohcrc’des Chri Ao:quonia ean>
dem cum ipfo hereditatem ctzledis fcilicet gloric {gnt af
lhcuti.Budein in modu apoftolus ad Romanos feribes ait. Rcioa t"
‘ Ipfe
4
r
dtt prosa:
Ip(e enim fpirittit teflimonin reddit ipirttid hofVro! qndd
umus fili) dei. Siautem filij & haeredes, heredes qoidl
dei: cobaeredes autem Chrilti. Caeteriiin nomen cohaere-
des, hic regius cum datioo ponitur ratione eompofiiio»
nii quim cum geoitino, ficot apud Pauli mterpretem.
Dc vno confeflbre.
f
QVm imdfibiU- Fortiter drripuit.
ter 8 £t in uitiorm Ute
Se<imtur ecde* Srmm ohtinuit.
p4^ ^ Inte Chriftm firnut
^ DeuitdfiWter templm
Ttcit mirMia. SpiritJi (juddraturd.
5 ConfrlJommtKg^er lo In decorem datecenh
\Vigildt cujlodia. plani,
4 JPer quos mirabiliter llrudura*
Operatur gratia. ’ii Tu (plendorem prd-
j Lumbos cinxit fan^ ' fias e^defik,
ifh. Miraculis, er pgnh uarSf,
Ftbteemam tenuit li Tucorufcasuihutum
'6 Protemundmfpre^‘ radiis,
idt Chrifie, Tu protegas nas ab infu
Et comem prohibuit. diir
7 Hic angullam uitom %Amen.
toto .
' " Hcc proCi, multiforme habet rythmi geaus : & in di •
uerfis locis marium. Naro in quatuor primis verfibua,
fingulc clauiulc Teptem complebuntur lyllabasiquarum
penuitima efi breois. In reliquis ver6 quatuor fequen-
tibus pnma cuioiq; verfus clanfula obo efi lyllabarii
/- penultimam habet longam , fecunda verb hepta fyllaba
c(l,& penultimam corripit . Infiiper in nono dc^decimo
verfii
E X F O. €tf
vtiiu, fineolc claoTuIa* odo complentur [ylbblc :
ram penulctraa et^lon^a. DemCkm in duobus poflretnif
rerAbus AnguUe cbuful^ decem coropledontur fyUabati
quarum penulcima eft breuis,(ecundum eam rythoH for» _
mam in profa ilU de fando Martmo obferuatam. Gaudo
Sion que diem recolis. Id vnum tamen eft commoneo*
tnnibus butus profe verfibus : quod duo proximi mutua
babent adinuicem in terminali lyllabarum confonantia
refponfum . N aro prima claufula vnius, prime alterius:
ft fecunda facunde femper confonare de^hendiiur.
Predteatur in eo virtus & excellentia cuiufuis fandi co
liefroris, quod mundum afpernatus fuerit, carnem irena-
oerit, infidiasdemonura declinauerit & adceleflqi totis
animi viribus afpiraueric & que tandem poft huius vitas
curfum confecutus eft.
e €E ANNOTATIONIS. In primo verlo.
Quem inuifibiliter (equitur ecclefia. Deum ipfum ec« •>.
clefia militaris & adhuc currensinfladio vite prefeatis,
(equitur inuifibiliter, quoniam non pafsibus corporis led
imiMtione virtutum &diuinarum denominationum, e«
ios vefligia confedatur, que fpiritualis eft ft inuifibilis
afledatio. -Siquidem deus ipfe: fandus eft, iuflus, purus,
manfuetus d mifericors.Et ndeles ecclefte filij arobulan*
tes in via mandatorum domini , contendunt ipfi deo afii-
suilari in hifoe virtutibus, fanditate, iuftitta, puritate,ma
fuetudine,& mifericordia, idcirco illum imitail dicuntur:
d inuiftbili grelTu fequi. Lejs
3 €E In tertio verfu. Confeflbrum iugiter vigilat cn«
ilodia. Locus ifte ex euangelio dedudus videtur: vbi dif-
eipuli domini ft quicunque fideles, dicuntur fimiles ho«
minibos expedamibus dominum (uuro, quando reuer«
tatur k nuptiis, vt cum venerit St pulfauerit : confeftim
aperiant ei. (^i fand locus euangelicus accommodator
aptdin laudem & preconiom fandorum c6fefibrum:qul
vigilaueruntin boOorum operum exercitio expedantet
aduentum domini fui, & dihgentem adhibuerunt cofto-
diam circa domum fibi commifTam.
$ C In quinto verfii. Lumbos cinxit fandus ifte* Id ljtc.9
Er ai) quoqua
r
fAdfth,J
"V
- ♦« -
I
«0 ? R b S A.
qnoqoeet eodem euangelij loco depromptum eft : vU
legitur dominus dlxilfe dif^puHs fuis. Sint lumbi Vd**
flri precinfti : & lucernae ardentes in manibus vedris,
qui etiam locus : ex indi tuto ecclefiadico de fan^Tis con»
fedoribus legitur. ' Sand quiCque eorum lumbos cinxit:
quia carnis concupifcentiam per cominentitedirciplinam
coarAauitjlucernS yerd tenuit in manibus fuis^quiarpld»
dore bonorum operum etiam proxiaiis'ad exemplum il-
hixittiecundum illud di£luro euangetij.Sic luceat lux re
dra coram hominibus vt videant opera velirabona: A
glorificent patrem vedrum qui ed in cclit.
7 Infeptireo verfu. Hicangodam viam vite. VU
vitae : edfemtta mandatoram dei que ducit ad vitam, (e>
eundum illud verbum euaneeli). Si vis ad vitam ingre-
di : ferua mandata . Huiu^odi autem via, ed arfta &
anguda : tedimonio fumme veritatis dicentis in euange
lio; <^im anguda ponadtarfla via edque ducit ad
vitam : dr pauci fune qui inueniunt eam . Edioerib via
raonis ed via vitiorum declinans d mandatis dei: & dedO
censadperditionem eternam , de qua dicirdominus eo*
dem 'loco. Lata porca & fpacioCi via ed 'que ducit ad per-
ditione : & multi funt qui intrant per eam. At verd quo-'
niam progredientibus perviam vitcpermuhioccuriant'
Sc adueriantur hodes : reftd dicit fequens verius, qu6d
qoiuisfanfhisconTeirorinafttdua pugna conflit yi*'
tiorum obtinuit brauium: quoniam fuperatls holhbusa*
nime,vi61oria potitus ed & brauio.
7 C In nono verfu . In te Chridus firmat templum.'
In anima cuinique lanfH confeibrirtemplam fiju Chii-
fius condit uk^ quia illam vt gratum domicilii ipiritua-
Iher inhabiianic tfitcnndum illud verbum euangelicam
Siquis diligit me: rerrootaem raeu ieruabit, & pater' meat
diliget eum: & adeum vetiitmus, ft mandone apud ctiiA
fiaciemus. Cui refpondet etiam illud verbum domini ii|
Apocalypii. Ecceego do ad odium & pulfo. Siquis apJ^'
paruerit roihi,intrabo ad illum St ccenabo cum ilh>,& ip>
le mecum. At vero templum illud dei mydicdm,ipiritui«
'It quadratura(vt ait hic litera^ ed condrudum *quoniam
quatuor virtutibus pnecipaU(quat cardinales vocant )eft
'■ Tubni*
EXPO.
<!*
fcWxum,fortitwiinefcdicet. tfperanrta, lofthU,* pru
dencu. Aut quoniam quatuor fomtur dimenlionafii in»
terualla foiritualitcr fumpta: huloCnodi teoaplunt
ce loneituainctB,laUtu<Unem,fublinaitatem &profun-
aiiacem: quemadmodum eas nominat apoftolus tn epl-
ftola ad Epheftos. Deraim hac ftruaura virtumm inui-
fibiU.in animo Cmfticuiufuis confcfforis ereda : deus
dat exemplum An decorem & ornatum tanti operU , quo-
niamipredeus feipfam proponit exemplar Ipfi Cm&oz
quod afpiciens , fplendidam illam * magnificam in ani-
no fuo extruat fabricam. Aut quoniam deus ipCura ftn-
etam confefforem * virtutes eius eximias proponite-
xemplum aliis fidelibus trt ad ilUus imitationem fiblo-
Ciam comparent confimUium Tinotum decorem * or-
namentum.
Dc vna Virgine.
rXuUentfilU Sion in regt ptojicfcie»^
tes thorm deU(ti crimine fordidatm.
Qwrfiw ChrifU[pon[Mmrgmm: wr
ginises fiUwt. CuiutgrdtiOy mira ope-
ra infandis ttdsfunt edita, Vtdascer-^
nneUcinmrgine.cuimh£cfelU[imt,
X ^Qtt£ in fragiUfexufcrnpneo:turiU^
JowiSr Ange&n bicuitam dmrat mcamc : dtm
feruatadlidut.Qw nocere
f<emin£capvtemteritur. Infiduuholiishanc
do^iuirginemuinceremprimacongrefU^
non confentiret fed ilU refi^eretiumccre (oUt tenta-
*l^^'^cmlu^uirgo r^^ ^
frgatoutppropiniManit tibi domine^^ ^
hodie.
v5
.r
£
X.
<5t PILOSA
j l^unc iater uirgina odMd pofl umM m4tir efi
intaStd uirginmuirgmfs Maris efl pcdiffequd. Tg 4-
gnm fute MdeaU i<m fcc^uitur fioU candida filium uir
ginis, quacunque uirginum flos ierit. Cuius interceflio •
ne tu nos tuere. Arnen.
Hxcproraltberioretn habet orationis folate cotex*
tura: nec rythmtcU fubiicitur legibus. Continet autCfH
comraendationem Tnioscutufuit virginis, prccUrilqnu
eam laudibus extollit, qubd carnis edomuerit coocupif*
centiara, & virginalem domino integritatem feruaueric
ima£lam. Ob quod nunc in aelis coronata candent6qoa
aaudtt circundata :*tenue gloric particeps«ft cfiFe^.
Vfat.t49 X fO; ANNOTA tionbs. Exultent filiae Sion in re-
gno fuo. Prima huius fententla, lupta eftex eo loco p&l
mi. Letetur 1 frael in eo qui fecit eum: AfiUie Sion exal-
tent io rege fuo. Vbi per filias Sion intelliguntur anime
fideles , quas deum in prefentis vitae curriculo per fiden
gofitn.j rpeciilantur. Pofterlor vero eiufdem verfus fententia
deprompta eft ex illo verbo Salomonis in libro Sapien-
tiae. FobUx ell fiehlis & coinquinata, quae nefeiuit tho«
' .. ' rusa in delifto : habebit frudum in refpedione anima-
rum Cindarum. Q^od re£ie fanftis accommodatur virgi
nibus:cuiufuis ihori etiam coniugalis expertibus,
a in fragili (exu foemineo. Adiunda eft circa
Erinciptum huius verfiis prxpofitio in,qux fubaudiri de-
uit.Nam appofita, claram reddicfententiam:prartermif-
ia verd, obfcuram&duriurculam* Surepuefi autem hu-
ius ver^s & proxime (equetis fententiaeexeodido bea-
ti iLieronymi in Termone de afllimptione beatx virginis.
* . Bene angelus ad virgi nem roittiturv quia iemper eft ange
lis cognata virginitas. Profefto in came praeter carnem
, viuere,non terrena vita eftied cxlefiis.Vnde in carne an ,
gelicam gratiam acquirere : maioris efi meriti ^ habere*^
Efle enim angelum,faBliciMtlseft,eflre vero virginc,virtu
cis, dii hoc obtinere viribus nititur cu gratia: quod habet
Angelus ez natura. Vtruq;tamd,& elTe virgine Aangelue
• * diuini
4
i
I
E X f O.
. Licini manerit eft officiam :non humanam .haec Hie-
ronymof.
3 C Hoc mirator ferpens aatiquus . Ex verbis dei inge» GenJ^i
rentiimaledi^iionennrerpenttpoft deceptos primos pa*
ventes : h ic locus trahitur , vbi ait illi . Inimiatias ponam
inter te & mulierem : & femen tuum & femen illius . Ipla
conteret caput tuum : & tu infidiaberis calcaneo illius.
'Q^x quidem verba licet primum & prxcipud debenedu
mier mulieresfacroCinAa virgine Maria intilhgatur:
quod inimidtiascumferpentegeUerit.&caput illius fua-
cum virtutum pede contriuit . nihilo lecius de alia etiam
quauis fanda virgine, fecundo loco polTunt eadem verba
accipi : qut deiparae virginis xmula & confedairix , Ini-
micitias habuit graues cum antiquo ferpente & conti-
nuum cum eo gelsit bellum , in quo tamen adiutore deo
vidrix : continentia ftngulari &. callimonia contriueric
caput & fuggediones tcntaiionum iplius . Ipleverb fera
pensinlidiatused & calcaneo illius virginis: fcilicetcar-
ni.podremum dignitatis locum in ea habenti ,ficut caU
caneus edpoilerior pars pedis . Huic autem calcaneo
virginis inndiatur^ hunc obferuat ipie ferpens : quonia
iufcitare molitur in carne (limulos & incendia libidinum,
qutbus fpiritum pertrahat in peccatum;
4 €[Q«mh«c virgo refiftent. Id faciendum admo- »‘‘""•4
net Beatus {acobus dicens . Xeddite diabolo t & fugiet
d vobis. Cuiconfonat hocdidum Ambrofi) . Debilis eft
hodis : qui non vincit nili volentem vinci. At vero relide*
dum ho(li elTe in prima congrelsione d certaminis ini-
tio : ne femel admilTus inualefcat in nos & extrudi non p , ^
pofsit : edocet propheta cum ait in p(almo . Beatus qui te
n^bit & allidet paruulos fuosad petram. 1$ autem ed', qui
fuggediones in malum cum primum ebulliunt , ad Chri-
ftum petram iuditiaeconfrmgitynequeliniteas longio-
re mora noxias vires fumere.
f C Nunc inter virgines addiida pod eam. Alludit hic ^/^^‘44*
Verius ad locum illum in pfalmo . Adocentur regi virgi-
nes pod eam : proximd eius afferentur tibi. N am & obu-
tc funt domino quali fponfo fuo . (equentss ilhos inpn-
riute vedigia dum hic viuerent : d nunc in gloria eunde
comitan-
<34 PROSA.
4. co mitatKur a0c Aatu indefideti,iatnim£qoe ooIefto.qtiA«
admodum in ApocalypH de Tirginibus di^m iegtaus.
reqiMiaturagaum quocunque ient.
V£ V VIR G I NE,
aliaprofa.
IR G INI SucneraiuUdemtmer
ro fapientium fejia crdchremsfociL
I Fdt£ nutris fummi regis fdcrofdtt^
R(f MarU. Qum fibi in forarem : dei
4dopt(Utit filius . Htc corpus fuum do-
lii.
2 Et luxuriam fecuitenfe4gnom£.I}UcoHtr4 em-
Ros mortis dimicauit impetus. Et bofiem cruentum, fre
ta Chiiti dextera : firauerat.
3 Htc fpottfum ab aula coeli fefe inuifentem alacris,
Corde iueundo fecuta : eius eR ingrejfa thalamum , Tu-
te iam dulcibus plena deliciis. Chriflo meferias uefiras
fuggerito.Hohis confolationem precando, Arnen*
I
CrHccprofa etiam habet folutam orationis compofido'
neoi: necrythmica modulatione texitur . Compleftitar
autem coromandationem cuiufuit fanfte Tirginit,quae ad
imitationem dei genitricis Maric, in mundicia corporis 9:
animi domino afsiduc 'feruioit, ebullientes corporis cftus
iciuniorum frigprp extii;ixit,& pullulantem carnis libidi*
ns virtute fpiritusrejfrenauit.Propter quod ab «temoipo
(b inuitata ad nuptias : coeleftem ipiius thalamum eft in-
greiTayperpetoiqueperfruitur coeli gloria.
CAKWoTATiowa s. Filiasinatris fummi re-
I
EXPO.
glf .Sanfta <]oclibetTlrgo , (aerate dei matris ell filia^per
imitationem: qnoniam in rirginall candore eam con(e«
duitur ac imitatur, Tt (ilia matrem. Ex quo protinus con-
Mqueni eft: ChriftnmadoptaiTe rnam quamuis virginoini
In rororem.namChriftus eandem cum qualibet (aera rir
£ine habet matre: vtpote gloriofam virgind MariS. qttss
ipfius quidem Chri(U mater ell fecundum camemtcuiosli
bet autem fan£larum virginum mater ell fecundum (piri>
tum, & imitande virtutis exemplom.
C Luxuriam (eeuit cnle agonic. EnGs ille non materia*
Iis ell,fed fpiritualir.refrenatio fcilicet carnalis concupif- ,
centic per continentiam,ieiunia & abllinentiam, vigilias '
& difclplinam.Hzc liquidem non minus refecant titulan-
tes ac prurientes libidinu motus; qu dm acutus gladius ob-
uia queq: quibus admouotur diuellit ac dilTecat. Vocatur
autem enlis ille agoniftid ell certaminis, angullix ac la
boris. quoniam difficile ell admodum propiam edoma-
re carnem , ^ intrinfecum illum hollem debellare : ne«
que id fit finegraui(udore,nixu & difficultate . Corruunt
enim in ea pugnai& fuccumbunt qu dm plurimi: perpauci
▼erb euadunt viftores . Infuper eadem deo facrata virgo
que prefentiprolacelebratur, contra cun£los mortis di
micauit impetus: quoniam queuis tormentorum genera
looriem inferentia lubens pertulit pro Chrilli nomine .
Hollem vero cruentum dei virtute mnniuoollrauit ho-
sni; quoniam &dzmonis tentationes 8t molimina fupera-
uit,& tyrannos illius fatellites ac minillros per indomabi-
lem animi conllantiam triumphans euicit.
CHzc fponfum ab aula ooelelli.Sicotiponfus dimilTo (iio
domicilio ad sedes fponfz (quam lingulari profequitur a-
snoris afiedu^folet profici&i: vt eam inuifai & (uum ducat
in thalamum . Sponfa verb morem illi gerens,regredien
tem in fua te£la lubfequitur fponfum:& vna cum ipfo con
nubialem (ubit thalamu.Tta Chrlllns beatarum virginum
Iponfus k coeli throno progrelTus in terras(vt humano lo- CAnt.t.
quar more)delcendlt.& fponlam^, qualibet (an^a vir- C«»r.4<
ginem adhuc in terris degentem^Mifere venit : vt eam Qdnt*%. .
iQuitet ad coelelUs regni codlbiJiEqm Illa vero d iilcibut
PROSA.
alloqaiU inuitata irpofb.Gjrge j>pera amica tDeatf<m6fii
mea veni de Libano, veni coronaris, currit in odore vom
guctorb eius,& trafta e(l poft Tponfam fiid.Qmnimm^ fpft
te Tua , greiTus illius fecuta : introdufta eft per foelioeai
huius vltx confummationetn^in xtema coeli ubemacola.
Q^c nobis etiam annuat prcientis viue decurfum do
minus noder lefus Chriftus: animarum om«
nium fidelium Tponfiis duIcilTimus . Cuipro
completa prxfentis operir elucubratio-
ne , fit cum deo patre & fpiritu iaii»
fto:laus:honor, & gratiarum
a^o, in omnia fe<^la Ca^
culorum. Arnen.
dy ARTI ET V L .
timi Libri, ipfius Elucidatorii
EcclefiaflicL
FINIS,
><»
t- I.
«r -tI' >
wi L I S y
•Ull'r r r »>•
»>•
u’ t> ,
r
4'
't
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11